Қазақстан Республикасының Конституциясы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасының Конституциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3605</id>
    <revision>
      <id>3599535</id>
      <parentid>3599107</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:42:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл */</comment>
      <origin>3599535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31518" sha1="nq0w99yj6zztamxua1lrlxgzhygqh90" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Нормативтік акт
 |Атауы                       = 
 |Сурет                       = 
 |Сурет атауы                 =
 |Шынайы атауы                = 
 |Қысқаша атауы               = 
 |Басқаша атауы               =
 |Аббревиатура                =
 |Сілтеме                     = 
 |Ұйым                        =
 |Мемлекет                    = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Аймақ                       =
 |Аумақ                       =
 |Тіл                         = [[қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]]
 |Түрі                        = 
 |Саласы                      = [[конституциялық құқық]]
 |Авторы                      =
 |Құрылыс                     =
 |Заң шығарушы билік          =
 |Үкімет                      =
 |Қол қою үшін ашылды         =
 |Қол қойды                   =
 |Бекітілді                   = [[2026 жыл]]ғы [[15 наурыз]]да республикалық референдумда қабылданды
 |Ратификация                 =
 |Жарияланды                  =
 |Күшке енуі                  = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]
 |Өзгертілді                  = 
 |Күшін жойды                 =
 |Сайты                       = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk электрондық нұсқасы]
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасының Конституциясы''' — [[Қазақстан]]ның [[Конституция|басты заңы]]. 

Қазіргі конституция [[2026 жыл]]ғы [[15 наурыз]]да [[Қазақстандағы референдум (2026)|республикалық референдум]] нәтижесінде қабылданды және [[1 шілде]] күні өз күшіне енеді. Конституция 11 бөлімнен, 96 баптан тұрады.

Бұл тәуелсіз Қазақстанның қабылдаған үшінші конституциясы. Алдыңғы конституциялар [[1993 жыл]]ғы [[28 қаңтар]]да және [[1995 жыл]]ғы [[30 тамыз]]да қабылданған болатын. 

== Маңызды тармақтары ==
Конституция бойынша Қазақстан Республикасы өзін [[демократиялық мемлекет|демократиялық]], [[зайырлы мемлекет|зайырлы]], [[құқықтық мемлекет|құқықтық]] және [[әлеуметтік мемлекет]] ретінде жариялайды, оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.  

Қазақстан [[президенттік республика|президенттік басқару нысанындағы]] [[унитарлы мемлекет|біртұтас мемлекет]]. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық, ол билікті тікелей республикалық [[референдум]] және еркін сайлау арқылы, сондай-ақ өз билігін мемлекеттік органдарға беру арқылы жүзеге асырады. 

Конституцияның ең жоғары заңды күші бар және Республиканың бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан басымдығы болады.

Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әр-алуандылық танылады. 

Мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылып, бірдей қорғалады. Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі, меншік құқығын халық атынан мемлекет жүзеге асырады. 

Қазақстанның [[мемлекеттік тіл]]і — қазақ тілі, бірақ мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі мемлекеттік тілмен тең қолданылады. Мемлекет [[Қазақстан халқы]]ның тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай туғызуға қамқорлық жасайды.

== Тарихы ==

* Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл
* Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл
* Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы 1993 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы  2026 жыл

=== Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл ===

1917 жылғы революциялардың қорытындысы бойынша жаңа мемлекет — Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) құрылды. Мемлекеттік құрылыс аясында Қазақстан РКФСР құрамына енгізілді (1920 жылғы 26 тамыздағы Республиканы құру туралы қабылданған Декрет аясында мемлекет алғаш рет басқару нысанын өзгертті) және 1926 жылғы 18 ақпанда мемлекетіміздің алғашқы жазбаша Конституциясы қабылданды.

Алғашқы Қазақстан Конституциясы 1926 жылы 18 ақпанда КСРО құрылғаннан кейін 1925 жылғы РСФСР Конституциясы ескеріле отырып, ҚазАКСР Орталық Атқару Комитетінің қаулысымен түпкілікті редакцияда қабылданды, өйткені бұл кезде Қазақстан РСФСР-дың бір бөлігі еді. Бұл Негізгі заң басқару нысанын, мемлекеттік құрылысты, саяси режимді, мемлекеттік билік органдарының құрылымын, атқарушы-өкім беруші органдарын бекітті. Сайлау құқығының, бюджеттік құқықтың негізгі бастаулары белгіленді. Осы Конституцияға сәйкес Қазақстан РСФСР құрамындағы толық құқықты республика болып танылды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot;&gt;http://e-history.kz/kz/publications/view/723 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007064308/http://e-history.kz/kz/publications/view/723 |date=2015-10-07 }} Қазақстан Конституциясының тарихы&lt;/ref&gt; 

Алғашқы Конституция мәтініне жасалған талдау көрсеткендей, құқықтық актіде революциялық сипаттағы нормалардан бөлек, қазіргі уақытта да өзекті болып қала беретін ережелер бар. Мысалы, азаматтардың сайлау құқықтары, биліктің тек халыққа тиесілігі туралы ережелер, білім берудің тегін болуы, физикалық және рухани даму, денсаулық сақтау, еңбек құқықтары мен әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер мен ерлердің құқықтарын теңестіру, басқару жүйесі және басқалар конституциялық тұрғыда бекітілді.

===Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл ===

[[Сурет:QazaqSSR_Konstituciyasy_1937.jpeg|250px|нобай|солға|&quot;Qazaqтьn Soвeттi Soтsijalisтik Respuvвlijkasьnьn Konsтijтuтsijasь (Negizgi Zanь). Alma-Aтa. 1937&quot;]]

1937 жылдың 26 наурызында Кеңестердің Бүкілқазақстандық Төтенше Х Съезінде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы 11 бөлім мен 125 баптан тұрды. Ол жерде «КСРО Конституциясының 14-бабынан тыс Қазақ КСР өзінің егемендік құқықтарын толық сақтай отырып, мемлекеттік билікті өздігінен жүзеге асырады» делінген. &lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1937 жылдың Конституциясында экономикалық, саяси қорғаныс салалары бойынша өзара ықпалдастықты іске асыру мақсатында басқа да тең құқылы республикалармен еркін түрде одақтасуға құқылығы (13-бап), Қазақ КСР келісімінсіз территориясын өзгертуге тыйым салу (16-бап), жоғарғы республикалық және мемлекеттік биліктің жергілікті органдары қалыптастыратын, заңнаманы жүзеге асыру, мемлекеттік және қоғамдық тәртіпті және де азаматтар құқығын, салық салу т.б. мәселелерді қорғау бойынша  республика саясатын жүргізу құқықтары бекітілген (19-бап).&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;&lt;br /&gt;

Сонымен қатар, сот пен прокуратура жүйесі қамтылған. Халық соттары аудан азаматтарының тарапынан құпия сайлау жолымен жалпы, тікелей және тең сайлау құқығы негізінде сайланып, сот ісін жүргізу қазақ тілінде, ал басқа ұлт өкілдері шоғырланған аудандарда олардың ана тілдерінде жүргізілуі тиіс болған (83-90-баптар).&lt;br /&gt;
&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1937 жылдың Конституциясында азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттері анықталған: еңбек етуге құқылығы (96-бап), демалысқа құқылығы (97-бап), қартаю, ауру болу және еңбекке қабілетсіз болып қалу жағдайларында материалды қамтамасыз етілуге құқылығы (98-бап), денсаулық сақтау, сөз, баспасөз, жиын, митинг, көше шерулері мен демонстрацияларға еркіндік берілуі кепілдігі, тұлғаға, тұрғын-жайға, азаматтардың хат жазысу арқылы жеке хат алысуға дербес құқықтары, шетел азаматтарына саяси баспана беру құқығы.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

===Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл ===

ІХ шақырылған республика Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс VII сессиясында 1978 жылы 20 сәуірде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы кіріспеден, 10 бөлім, 19 тарау және 173 баптан тұрады. Конституцияға сәйкес, бүкіл өкімет билігі жұмысшы, шаруа және еңбек интеллигенциясы таптарына жататын халықтың қолында болды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot;/&gt;

== 1993 жылғы Конституция ==
Қазақстан тәуелсіздік жариялағаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңестің тоғызыншы сессиясында егемен елдің алғашқы Конституциясы қабылданды. Бұл құжат 1990 жылғы Мемлекеттік егемендік туралы декларация мен 1991 жылғы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңның қағидаларын заңдық тұрғыдан бекітіп, кеңейтті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite paper|author=Д.Б. Тебаев|date=2025|url=https://km.mnu.kz/pdf/release/1%20статья%20-%20Тебаев%20Д.Б.%20.indd.pdf|title=Қазақстан Республикасы Заңнама құқықтық және ақпарат институты
(Астана қ., Қазақстан Республикасы): Қазақстандағы конституциялық құрылыстың эволю-
циясының тарихи кезеңдері.|language=Орыс тілі|journal=Кұқық және мемлекет}}&lt;/ref&gt;

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы '''1993 жылғы 28 қаңтарда''' XII шақырылған Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің IX сессиясында қабылданды. Құрылымдық жағынан ол кіріспеден, 4 бөлімнен, 21 тараудан және 131 баптан тұрды. Конституция Қазақстан мемлекеттік егемендігін алған сәттен бастап қабылданған көптеген құқықтық нормаларды бойына сіңірді: халықтық егемендік, мемлекет тәуелсіздігі, биліктің бөліну принципі, қазақ тілін мемлекеттік тіл деп тану, Президентті мемлекет басшысы деп тану, сот органдарын — Жоғарғы, Конституциялық және Жоғары Арбитраждық соттарды және басқаларды тану.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1993 жылғы Конституцияның негізіне '''парламенттік республика''' моделі жатты. Қазақстанның тәуелсіздігін бекіте отырып, 1993 жылғы Конституция сонымен бірге тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы күрделілік пен қайшылықты сипатты көрсетті. Бір жағынан, ол нарықтық экономика мен демократиялық мемлекетті қалыптастыру бағытында республика тыныс-тіршілігінің барлық жақтарын одан әрі трансформациялау үшін заңдық негіздерді бекітті, екінші жағынан — Конституция заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарының өкілеттіктері туралы кең ауқымды пікірталастар тудырды, өйткені оның мәтінінде бұл мәселе реттелмеген күйінде қалды. Мұндай жағдай елдегі саяси және әлеуметтік ахуалдың тұрақтануына да, қоғамдық өмірдің барлық салаларын трансформациялау бағытын нығайтуға да ықпал етпеді. Сонымен қатар, мемлекеттіліктің сипатына, мемлекеттік тіл мәселелеріне, жерге жеке меншікке және азаматтыққа қатысты Конституцияның кейбір принципті ережелері қоғамдық айтыс-тартыстың нысанына айналды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt; 

1993 жылғы Конституция кеңестік кезеңдегі 1978 жылғы Негізгі заңнан түбегейлі ерекшеленді. Оның басты жаңашылдықтарына мыналар жатты: &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Қазақстан тарихында тұңғыш рет биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуінің демократиялық принципі конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл принцип монархиялық (Қазақ хандығы) және кеңестік кезеңдерде ресми түрде қолданылмаған болатын. 
* Адам, оның өмірі, бостандығы мен ажырамас құқықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде жарияланды. 
* Президент атқарушы биліктің басшысы болып белгіленді, ал жергілікті атқарушы органдар тікелей мемлекет басшысының өкілдері ретінде танылды. 

Конституцияның преамбуласында Қазақстан мемлекеттілігінің бұлжымастығы мен қазақ ұлтының өзін-өзі билеу құқығы ерекше атап өтілді. Бұл дәстүр 1920 жылғы Декреттен бастау алған ұлттық мемлекеттілік идеясының заңды жалғасы болды. Құжатта Қазақстан халқының халықаралық қауымдастықтың ажырамас бөлігі екендігі, сондай-ақ ұлтаралық татулық пен азаматтық бейбітшілікті сақтауға ұмтылысы бекітілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== 1995 жылғы Конституция ==
Қазақстан Республикасының  Конституциясы '''1995 жылғы 30 тамызда''' бүкілхалықтық референдумда қабылданды. Бұл күн мемлекеттік мереке — Қазақстан Республикасының Конституциясы күні болып табылады. Елдің негізгі заңын қабылдаудың алдында Конституция жобасын ел халқының кең көлемде талқылауы өтті. Жалпы алғанда жобаны 33 мыңға жуық ұжымдық талқылау болып, оған 3 миллионнан астам азамат қатысты. Талқылау кезінде 30 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер енгізілді. 55 бапқа 1100-ден астам түзетулер мен толықтырулар енгізілді.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

Конституция қабылданған сәттен бастап өткен уақыт ішінде оған үш рет: '''1998, 2007 және 2011 жылдары'''өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. 1998 жылы негізгі заңның 19 бабына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Өзгерістер Президенттің, Сенат және Мәжіліс депутаттарының мерзімдері мен өкілеттіктеріне қатысты болды, бұрын қарастырылған мемлекеттік қызметші үшін жастың жоғарғы шегі алынып тасталды. Сонымен қатар, 1998 жылғы түзетулермен Мәжілістің 10 депутаты пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланатыны қарастырылды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

Конституцияға неғұрлым маңызды түзетулер 2007 жылы қабылданды. Жиынтықтап келгенде олардың мәні мынаған саяды: пропорционалды сайлау жүйесіне көшу; Премьер-министрді парламенттік көпшіліктің бекітуі туралы норманы енгізу және Үкімет басшысын тағайындау кезінде Президенттің партиялық фракциялармен кеңесу рәсімі есебінен Парламент мәртебесін нығайту; Қазақстан халқы Ассамблеясына конституциялық мәртебе берілді және ол белгіленген квотаға сәйкес Парламент Мәжілісі мен Сенатына өз өкілдерін жіберу құқығына ие болды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

2011 жылғы ақпанда Конституцияға ел Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау мен өткізудің конституциялық негіздерін белгілеуге бағытталған өзгерістер енгізілді.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

==== Өзгертулер мен түзетулер ====
; 7 қазан 1998 жыл 
Конституцияның 19 бабына түзету енгізілді. Президенттікке кандидаттың жас шегі 40-қа дейін көтеріліп, 65 жасқа дейінгі шектеу алынып тасталды. Президент 5 жыл емес, 7 жыл мерзімге сайланады деген өзгеріс енді. Мәжіліс депутаттарының саны 67-ден 77-ге дейін артты.

; 21 мамыр 2007 жыл 
Қазақстанның елордасы Астана қаласы екендігі Конституцияға енгізілді. Өлім жазасы адамдардың қаза болуымен байланысты террористік қылмыстар жасағаны үшін, сондай-ақ соғыс уақытында ерекше ауыр қылмыстар жасағаны үшін ең ауыр жаза ретінде заңмен белгіленді. Президент енді 7 жыл емес, 5 жыл мерзімге сайланатын болды. Сондай-ақ президенттікке кандидат Қазақстанда кемiнде 15 жыл емес, соңғы 15 жыл бойы тұруы керектігі айқындалды.

Бiр адам қатарынан екi реттен артық президент болып сайланбайтыны, бірақ бұл шектеу ҚР Тұңғыш Президентіне қолданылмайтыны жазылды.
Республика Президентi өз өкiлеттiгiн жүзеге асыру кезеңiнде саяси партиядағы қызметiн тоқтата тұрады деген тармақ алынып тасталды. Мәжіліс депутаттарының саны 77-ден 107-ге дейін артып, 98 депутат жалпыға бірдей, тең және төте сайланатыны және қалған 9 депутатты Қазақстан Халқы ассамблеясы сайлайтыны жазылды.

; 2 ақпан 2011 жыл
41-бап &quot;Президенттің кезектен тыс сайлауы президент шешімімен тағайындалады және конституциялық заңда белгіленген тәртіп пен мерзімде өткізіледі&quot; деген тармақпен толықтырылды.

; 10 наурыз 2017 жыл 
Президенттің бірқатар өкілеттігі биліктің басқа тармақтарына берілді. Азаматтықтан айыруға террористік қылмыстар жасағаны, сондай-ақ Қазақстан Республикасының өмірлік маңызы бар мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін соттың шешімімен ғана жол берілетіні жазылды.

; 23 наурыз 2019 жыл
19 наурызда Нұрсұлтан Назарбаев мерзімінен бұрын президенттік өкілеттігін тоқтататынын мәлімдеді. 20 наурызда ҚР Парламенті Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына ант беріп, уақытша президент болды. Сол күні ол ел астанасына Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін беруді ұсынып, парламент жедел түрде Астана атауын Нұр-Сұлтан деп өзгерту туралы заң жобасын қабылдады. 23 наурызда Президент заңға қол қойды.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/omir/konstituciya-1995-zyldan-beri-qalai-ozgerdi-taimlain Конституция 1995 жылдан бері қалай өзгерді? Таймлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216235734/https://informburo.kz/kaz/omir/konstituciya-1995-zyldan-beri-qalai-ozgerdi-taimlain |date=2024-02-16 }}&lt;/ref&gt;

; 8 маусым 2022 жыл
5 маусымда өткен жалпыұлттық референдум нәтижесінде Конституцияның 33 бабына 56 өзгеріс енгізілді.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/qazaqstan-konstitutsiyasyna-qanday-ozgerister-engizildi-312219/ Қазақстан Конституциясына қандай өзгерістер енгізілді]&lt;/ref&gt; Соның ішінде:
* Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі екені атап өтілді
* Президенттің жақын туыстарының саяси мемлекеттік қызметші, квазимемлекеттік сектор субъектісі басшылары лауазымдарын атқаруға және Президент өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезеңінде саяси партияда болуына тыйым салынды 
* Мемлекеттік хатшы лауазымы жойылып, орнына мемлекеттік кеңесші лауазымы құрылды 
* Конституциялық сот қайта құрылды
* Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті Жоғары аудиторлық палата болып құрылды
* Өлім жазасына тыйым салынды
* Мәжілістің депутаттық корпусы аралас сайлау жүйесі бойынша құрылады
* Мәжіліс депутаттары 107-ден 98-ге қысқарды 
* Сенаттағы президенттік квота қысқарды, мәжілістегі [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның квотасы жойылды
* Мажоритарлық жүйе депутатты сайлаушылардың қалауы бойынша шақыртып алуға мүмкіндік береді
* Тұңғыш президенттің ерекше рөлі мен артықшылықтары туралы ережелер алып тасталды

; 17 қыркүйек 2022 жыл
Қазақстанның елордасына бұрынғы Астана атауы қайтарылуына байланысты өзгерістер енгізілді. Президент 5 жыл емес, 7 жыл мерзімге сайланады деген өзгеріс қайта енгізіліп, бір мерзімге ғана сайланатыны және бұл ереженің енді өзгермейтіні айқындалды. Конституциялық соттың өкілеттігі 6 жылдан 8 жылға дейін көтеріліп, бір судья тек бір рет тағайындалатыны жазылды.

== 2026 жылғы Конституция ==
2026 жылғы 15 наурызда елде республикалық референдум өтіп, Қазақстанның үшінші Конституциясы қабылданды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы]] — Уикикітап жобасында:
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/1 бөлім|1 бөлімі, Жалпы ережелер]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/2 бөлім|2 бөлімі, Адам және азамат]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/3 бөлім|3 бөлімі, Президент]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/4 бөлім|4 бөлімі, Парламент]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/5 бөлім|5 бөлімі, Үкімет]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/6 бөлім|6 бөлімі, Конституциялық сот]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/7 бөлім|7 бөлімі, Соттар және сот төрелігі. Прокуратура. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/8 бөлім|8 бөлімі, Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/9 бөлім|9 бөлімі, Қорытынды және өтпелі ережелер]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан Конституциясы]]
[[Санат:Қазақстан құқығы]]</text>
      <sha1>nq0w99yj6zztamxua1lrlxgzhygqh90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599545</id>
      <parentid>3599535</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1993 жылғы Конституция */</comment>
      <origin>3599545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32153" sha1="dvux1a9utmecwt67xtehemzf6ptnf5q" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Нормативтік акт
 |Атауы                       = 
 |Сурет                       = 
 |Сурет атауы                 =
 |Шынайы атауы                = 
 |Қысқаша атауы               = 
 |Басқаша атауы               =
 |Аббревиатура                =
 |Сілтеме                     = 
 |Ұйым                        =
 |Мемлекет                    = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Аймақ                       =
 |Аумақ                       =
 |Тіл                         = [[қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]]
 |Түрі                        = 
 |Саласы                      = [[конституциялық құқық]]
 |Авторы                      =
 |Құрылыс                     =
 |Заң шығарушы билік          =
 |Үкімет                      =
 |Қол қою үшін ашылды         =
 |Қол қойды                   =
 |Бекітілді                   = [[2026 жыл]]ғы [[15 наурыз]]да республикалық референдумда қабылданды
 |Ратификация                 =
 |Жарияланды                  =
 |Күшке енуі                  = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]
 |Өзгертілді                  = 
 |Күшін жойды                 =
 |Сайты                       = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk электрондық нұсқасы]
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасының Конституциясы''' — [[Қазақстан]]ның [[Конституция|басты заңы]]. 

Қазіргі конституция [[2026 жыл]]ғы [[15 наурыз]]да [[Қазақстандағы референдум (2026)|республикалық референдум]] нәтижесінде қабылданды және [[1 шілде]] күні өз күшіне енеді. Конституция 11 бөлімнен, 96 баптан тұрады.

Бұл тәуелсіз Қазақстанның қабылдаған үшінші конституциясы. Алдыңғы конституциялар [[1993 жыл]]ғы [[28 қаңтар]]да және [[1995 жыл]]ғы [[30 тамыз]]да қабылданған болатын. 

== Маңызды тармақтары ==
Конституция бойынша Қазақстан Республикасы өзін [[демократиялық мемлекет|демократиялық]], [[зайырлы мемлекет|зайырлы]], [[құқықтық мемлекет|құқықтық]] және [[әлеуметтік мемлекет]] ретінде жариялайды, оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.  

Қазақстан [[президенттік республика|президенттік басқару нысанындағы]] [[унитарлы мемлекет|біртұтас мемлекет]]. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық, ол билікті тікелей республикалық [[референдум]] және еркін сайлау арқылы, сондай-ақ өз билігін мемлекеттік органдарға беру арқылы жүзеге асырады. 

Конституцияның ең жоғары заңды күші бар және Республиканың бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан басымдығы болады.

Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әр-алуандылық танылады. 

Мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылып, бірдей қорғалады. Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі, меншік құқығын халық атынан мемлекет жүзеге асырады. 

Қазақстанның [[мемлекеттік тіл]]і — қазақ тілі, бірақ мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі мемлекеттік тілмен тең қолданылады. Мемлекет [[Қазақстан халқы]]ның тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай туғызуға қамқорлық жасайды.

== Тарихы ==

* Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл
* Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл
* Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы 1993 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы  2026 жыл

=== Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл ===

1917 жылғы революциялардың қорытындысы бойынша жаңа мемлекет — Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) құрылды. Мемлекеттік құрылыс аясында Қазақстан РКФСР құрамына енгізілді (1920 жылғы 26 тамыздағы Республиканы құру туралы қабылданған Декрет аясында мемлекет алғаш рет басқару нысанын өзгертті) және 1926 жылғы 18 ақпанда мемлекетіміздің алғашқы жазбаша Конституциясы қабылданды.

Алғашқы Қазақстан Конституциясы 1926 жылы 18 ақпанда КСРО құрылғаннан кейін 1925 жылғы РСФСР Конституциясы ескеріле отырып, ҚазАКСР Орталық Атқару Комитетінің қаулысымен түпкілікті редакцияда қабылданды, өйткені бұл кезде Қазақстан РСФСР-дың бір бөлігі еді. Бұл Негізгі заң басқару нысанын, мемлекеттік құрылысты, саяси режимді, мемлекеттік билік органдарының құрылымын, атқарушы-өкім беруші органдарын бекітті. Сайлау құқығының, бюджеттік құқықтың негізгі бастаулары белгіленді. Осы Конституцияға сәйкес Қазақстан РСФСР құрамындағы толық құқықты республика болып танылды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot;&gt;http://e-history.kz/kz/publications/view/723 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007064308/http://e-history.kz/kz/publications/view/723 |date=2015-10-07 }} Қазақстан Конституциясының тарихы&lt;/ref&gt; 

Алғашқы Конституция мәтініне жасалған талдау көрсеткендей, құқықтық актіде революциялық сипаттағы нормалардан бөлек, қазіргі уақытта да өзекті болып қала беретін ережелер бар. Мысалы, азаматтардың сайлау құқықтары, биліктің тек халыққа тиесілігі туралы ережелер, білім берудің тегін болуы, физикалық және рухани даму, денсаулық сақтау, еңбек құқықтары мен әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер мен ерлердің құқықтарын теңестіру, басқару жүйесі және басқалар конституциялық тұрғыда бекітілді.

===Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл ===

[[Сурет:QazaqSSR_Konstituciyasy_1937.jpeg|250px|нобай|солға|&quot;Qazaqтьn Soвeттi Soтsijalisтik Respuvвlijkasьnьn Konsтijтuтsijasь (Negizgi Zanь). Alma-Aтa. 1937&quot;]]

1937 жылдың 26 наурызында Кеңестердің Бүкілқазақстандық Төтенше Х Съезінде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы 11 бөлім мен 125 баптан тұрды. Ол жерде «КСРО Конституциясының 14-бабынан тыс Қазақ КСР өзінің егемендік құқықтарын толық сақтай отырып, мемлекеттік билікті өздігінен жүзеге асырады» делінген. &lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1937 жылдың Конституциясында экономикалық, саяси қорғаныс салалары бойынша өзара ықпалдастықты іске асыру мақсатында басқа да тең құқылы республикалармен еркін түрде одақтасуға құқылығы (13-бап), Қазақ КСР келісімінсіз территориясын өзгертуге тыйым салу (16-бап), жоғарғы республикалық және мемлекеттік биліктің жергілікті органдары қалыптастыратын, заңнаманы жүзеге асыру, мемлекеттік және қоғамдық тәртіпті және де азаматтар құқығын, салық салу т.б. мәселелерді қорғау бойынша  республика саясатын жүргізу құқықтары бекітілген (19-бап).&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;&lt;br /&gt;

Сонымен қатар, сот пен прокуратура жүйесі қамтылған. Халық соттары аудан азаматтарының тарапынан құпия сайлау жолымен жалпы, тікелей және тең сайлау құқығы негізінде сайланып, сот ісін жүргізу қазақ тілінде, ал басқа ұлт өкілдері шоғырланған аудандарда олардың ана тілдерінде жүргізілуі тиіс болған (83-90-баптар).&lt;br /&gt;
&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1937 жылдың Конституциясында азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттері анықталған: еңбек етуге құқылығы (96-бап), демалысқа құқылығы (97-бап), қартаю, ауру болу және еңбекке қабілетсіз болып қалу жағдайларында материалды қамтамасыз етілуге құқылығы (98-бап), денсаулық сақтау, сөз, баспасөз, жиын, митинг, көше шерулері мен демонстрацияларға еркіндік берілуі кепілдігі, тұлғаға, тұрғын-жайға, азаматтардың хат жазысу арқылы жеке хат алысуға дербес құқықтары, шетел азаматтарына саяси баспана беру құқығы.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

===Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл ===

ІХ шақырылған республика Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс VII сессиясында 1978 жылы 20 сәуірде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы кіріспеден, 10 бөлім, 19 тарау және 173 баптан тұрады. Конституцияға сәйкес, бүкіл өкімет билігі жұмысшы, шаруа және еңбек интеллигенциясы таптарына жататын халықтың қолында болды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot;/&gt;

== 1993 жылғы Конституция ==
Қазақстан тәуелсіздік жариялағаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңестің тоғызыншы сессиясында егемен елдің алғашқы Конституциясы қабылданды. Бұл құжат 1990 жылғы Мемлекеттік егемендік туралы декларация мен 1991 жылғы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңның қағидаларын заңдық тұрғыдан бекітіп, кеңейтті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite paper|author=Д.Б. Тебаев|date=2025|url=https://km.mnu.kz/pdf/release/1%20статья%20-%20Тебаев%20Д.Б.%20.indd.pdf|title=Қазақстан Республикасы Заңнама құқықтық және ақпарат институты
(Астана қ., Қазақстан Республикасы): Қазақстандағы конституциялық құрылыстың эволю-
циясының тарихи кезеңдері.|language=Орыс тілі|journal=Кұқық және мемлекет}}&lt;/ref&gt;

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы '''1993 жылғы 28 қаңтарда''' XII шақырылған Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің IX сессиясында қабылданды. Құрылымдық жағынан ол кіріспеден, 4 бөлімнен, 21 тараудан және 131 баптан тұрды. Конституция Қазақстан мемлекеттік егемендігін алған сәттен бастап қабылданған көптеген құқықтық нормаларды бойына сіңірді: халықтық егемендік, мемлекет тәуелсіздігі, биліктің бөліну принципі, қазақ тілін мемлекеттік тіл деп тану, Президентті мемлекет басшысы деп тану, сот органдарын — Жоғарғы, Конституциялық және Жоғары Арбитраждық соттарды және басқаларды тану.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1993 жылғы Конституцияның негізіне '''парламенттік республика''' моделі жатты. Қазақстанның тәуелсіздігін бекіте отырып, 1993 жылғы Конституция сонымен бірге тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы күрделілік пен қайшылықты сипатты көрсетті. Бір жағынан, ол нарықтық экономика мен демократиялық мемлекетті қалыптастыру бағытында республика тыныс-тіршілігінің барлық жақтарын одан әрі трансформациялау үшін заңдық негіздерді бекітті, екінші жағынан — Конституция заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарының өкілеттіктері туралы кең ауқымды пікірталастар тудырды, өйткені оның мәтінінде бұл мәселе реттелмеген күйінде қалды. Мұндай жағдай елдегі саяси және әлеуметтік ахуалдың тұрақтануына да, қоғамдық өмірдің барлық салаларын трансформациялау бағытын нығайтуға да ықпал етпеді. Сонымен қатар, мемлекеттіліктің сипатына, мемлекеттік тіл мәселелеріне, жерге жеке меншікке және азаматтыққа қатысты Конституцияның кейбір принципті ережелері қоғамдық айтыс-тартыстың нысанына айналды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt; 

1993 жылғы Конституция кеңестік кезеңдегі 1978 жылғы Негізгі заңнан түбегейлі ерекшеленді. Оның басты жаңашылдықтарына мыналар жатты: &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Қазақстан тарихында тұңғыш рет биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуінің демократиялық принципі конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл принцип монархиялық (Қазақ хандығы) және кеңестік кезеңдерде ресми түрде қолданылмаған болатын. 
* Адам, оның өмірі, бостандығы мен ажырамас құқықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде жарияланды. 
* Президент атқарушы биліктің басшысы болып белгіленді, ал жергілікті атқарушы органдар тікелей мемлекет басшысының өкілдері ретінде танылды. 

Конституцияның преамбуласында Қазақстан мемлекеттілігінің бұлжымастығы мен қазақ ұлтының өзін-өзі билеу құқығы ерекше атап өтілді. Бұл дәстүр 1920 жылғы Декреттен бастау алған ұлттық мемлекеттілік идеясының заңды жалғасы болды. Құжатта Қазақстан халқының халықаралық қауымдастықтың ажырамас бөлігі екендігі, сондай-ақ ұлтаралық татулық пен азаматтық бейбітшілікті сақтауға ұмтылысы бекітілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== 1995 жылғы Конституция ==
Қазақстан Республикасының  Конституциясы '''1995 жылғы 30 тамызда''' бүкілхалықтық референдумда қабылданды. Бұл күн мемлекеттік мереке — Қазақстан Республикасының Конституциясы күні болып табылады. Елдің негізгі заңын қабылдаудың алдында Конституция жобасын ел халқының кең көлемде талқылауы өтті. Жалпы алғанда жобаны 33 мыңға жуық ұжымдық талқылау болып, оған 3 миллионнан астам азамат қатысты. Талқылау кезінде 30 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер енгізілді. 55 бапқа 1100-ден астам түзетулер мен толықтырулар енгізілді.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

Конституция қабылданған сәттен бастап өткен уақыт ішінде оған үш рет: '''1998, 2007 және 2011 жылдары''' өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. 1998 жылы негізгі заңның 19 бабына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Өзгерістер Президенттің, Сенат және Мәжіліс депутаттарының мерзімдері мен өкілеттіктеріне қатысты болды, бұрын қарастырылған мемлекеттік қызметші үшін жастың жоғарғы шегі алынып тасталды. Сонымен қатар, 1998 жылғы түзетулермен Мәжілістің 10 депутаты пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланатыны қарастырылды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

Конституцияға неғұрлым маңызды түзетулер 2007 жылы қабылданды. Жиынтықтап келгенде олардың мәні мынаған саяды: пропорционалды сайлау жүйесіне көшу; Премьер-министрді парламенттік көпшіліктің бекітуі туралы норманы енгізу және Үкімет басшысын тағайындау кезінде Президенттің партиялық фракциялармен кеңесу рәсімі есебінен Парламент мәртебесін нығайту; Қазақстан халқы Ассамблеясына конституциялық мәртебе берілді және ол белгіленген квотаға сәйкес Парламент Мәжілісі мен Сенатына өз өкілдерін жіберу құқығына ие болды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

2011 жылғы ақпанда Конституцияға ел Президентінің кезектен тыс сайлауын тағайындау мен өткізудің конституциялық негіздерін белгілеуге бағытталған өзгерістер енгізілді.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

== 2026 жылғы Конституция ==
Қазақстан Республикасының 2026 жылғы Конституциясы — 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстанның негізгі заңы. Ол 1995 жылғы Конституцияны толық алмастырады және елдің саяси жүйесіндегі ең ауқымды өзгерістердің бірі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan’s New Constitutional Model: Towards a Resilient and Modern State. Analytical report, KISI|url=https://kisi.kz/wp-content/uploads/2026/03/kazakhstans-new-constitutional-model-towards-a-resilient-and-modern-state.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan referendum: The new constitution demonstrates a diminishing interest in Western values|url=https://www.chathamhouse.org/2026/03/kazakhstan-referendum-new-constitution-demonstrates-diminishing-interest-western-values}}&lt;/ref&gt;. Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2026 Constitutional Referendum in Kazakhstan: Reform, Continuity, and Executive Power|url=https://www.caspianpolicy.org/research/category/2026-constitutional-referendum-in-kazakhstan-reform-continuity-and-executive-power}}&lt;/ref&gt;. 

Конституциялық реформа 2025 жылдың күзінде (8 қыркүйек) Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың халыққа Жолдауында басталды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Six Months to Rewrite the State: Kazakhstan Accelerates Its Constitutional Reset|url=https://timesca.com/six-months-to-rewrite-the-state-kazakhstan-accelerates-its-constitutional-reset/}}&lt;/ref&gt;. Конституцияға өзгерістер бүкілхалықтық референдумда 2027 жылы қабылдануы мүмкін делінген еді. Алғашында Сенатты (Жоғарғы палата) жойып, бір палаталы парламентке көшу ұсынылды. Кейін реформа 1995 жылғы Конституцияның шамамен 80–84%-ын қамтитын кең ауқымды өзгерістерге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Opinion – Kazakhstan’s New Constitution Sends a Key Signal for Global Partners|url=https://timesca.com/kazakhstans-new-constitution-sends-a-key-signal-for-global-partners/}}&lt;/ref&gt;

Бір айдан кейін қазан айында арнайы жұмыс тобын құру туралы жарлыққа қол қойды. Келесі айларда көлемі 2000 жуық ұсыныстар қаралды. 2026 жылдың қаңтар айында өткен Ұлттық Құрылтайда президент барлық ұсыныстарды жинақтап, өзгертулер мен толықтырулар енгізуден Конститутцияны толықтай өзгерту туралы ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tokayev Proposes a New Constitutional Architecture|url=https://timesca.com/tokayev-proposes-a-new-constitutional-architecture/}}&lt;/ref&gt;. 

21 қаңтар күні Конститутциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Казахстане создали комиссию по Конституционной реформе|url=https://www.azattyqasia.org/a/v-kazahstane-sozdana-komissiya-po-konstitutsionnoy-reforme/33656614.html}}&lt;/ref&gt;. Комиссия құрамына 130 сарапшы маман кірді. Констиутцияның алғашқы мәтін жобасы 31 қаңтар күні жарияланды. 11 ақпан күні Констиутуция жобасының референдумға арналған нұсқасы президентке таныстырылды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan To Hold Referendum on New Constitution On March 15|url=https://timesca.com/kazakhstan-to-hold-referendum-on-new-constitution-on-march-15/}}&lt;/ref&gt;

2026 жылдың 21 қаңтарында Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды. Жоба 31 қаңтарда жарияланды, 12 ақпанда соңғы нұсқасы жарияланды. 11 ақпанда Тоқаев 15 наурызға референдум өткізу туралы жарлыққа қол қойды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan’s Constitutional Referendum Opens the Door to Major Institutional Reform|url=https://timesca.com/kazakhstans-constitutional-referendum-opens-the-door-to-major-institutional-reform/}}&lt;/ref&gt;

Орталық Сайлау комиссиясының мүшесі Михаил Бортник баспасөз маслихатында референдумды ұйымдастырып, өткізуге 20 млрд теңге (42 млн АҚШ доллары) көлемінде қаражат жұмсалуы жоспарланған деп хабарлады&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Cost of Holding Referendum on Kazakhstan’s New Constitution Estimated at $42 Million|url=https://timesca.com/cost-of-holding-referendum-on-kazakhstans-new-constitution-estimated-at-42-million/}}&lt;/ref&gt;. Референдумға 12 416 759 адам қатысуға құқылы, 10 413 сайлау учаскесі құрылыпып, 64 елде 82 сайлау орталықтары құрылады&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

'''Референдум нәтижелері''' (15 наурыз 2026):

* Қатысқан сайлаушылар: 73,12%
* «Иә» даусы: 87,15% (7 954 667 дауыс)
* «Жоқ» даусы: 9,84%
* Жарамсыз бюллетеньдер: шамамен 3%

17 наурызда нәтижелер ресми расталды, Президент Тоқаев жаңа Конституцияны қол қойып, қабылдады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Foreign Leaders Congratulate Tokayev After Kazakhstan Approves New Constitution|url=https://timesca.com/foreign-leaders-congratulate-tokayev-after-kazakhstan-approves-new-constitution/}}&lt;/ref&gt;. 15 наурыз Конституция күні болып жарияланды. Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап толық күшіне енді. Осы күнге дейін ескі Конституция қолданылды. Парламенттің өкілеттігі тоқтатылды, жаңа парламентке сайлау жоспарланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енеді|url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6078362-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitutsiyasy-2026-zhyly-1-shldede-kshne-ened.html}}&lt;/ref&gt;.

* Жаңа Конституция 11 бөлімнен және 95 баптан тұрады. Бір палаталы парламент (Курултай) құрылды, Сенат жойылды. Сайлау жүйесі пропорционалды (партиялық тізімдер) болды. 
* Президент Жоғарғы Сот, Конституциялық Сот, Жоғары аудиторлық палата және Орталық сайлау комиссиясының мүшелерін тағайындайды (Курултайдың келісімімен). Конституцияға өзгерістер тек референдум арқылы енгізіледі.
* Вице-президент лауазымы қайта енгізілді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tokayev Floats Vice President Post at National Kurultai as Kazakhstan Weighs Political Overhaul|url=https://timesca.com/tokayev-floats-vice-president-post-at-national-kurultai-as-kazakhstan-weighs-political-overhaul/}}&lt;/ref&gt;.
* Азаматтардың өкілдік органы ретінде Халық Кеңесі құрылды. 

== Сыртқы сілтемелер ==
* [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясы]] — Уикикітап жобасында:
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/1 бөлім|1 бөлімі, Жалпы ережелер]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/2 бөлім|2 бөлімі, Адам және азамат]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/3 бөлім|3 бөлімі, Президент]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/4 бөлім|4 бөлімі, Парламент]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/5 бөлім|5 бөлімі, Үкімет]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/6 бөлім|6 бөлімі, Конституциялық сот]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/7 бөлім|7 бөлімі, Соттар және сот төрелігі. Прокуратура. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/8 бөлім|8 бөлімі, Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару]]
** [[b:Қазақстан Республикасының Конституциясы/9 бөлім|9 бөлімі, Қорытынды және өтпелі ережелер]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан Конституциясы]]
[[Санат:Қазақстан құқығы]]</text>
      <sha1>dvux1a9utmecwt67xtehemzf6ptnf5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599546</id>
      <parentid>3599545</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1995 жылғы Конституция */</comment>
      <origin>3599546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34939" sha1="lvk4dk0vejyf8r1emkn9d3cfwfsa5vo" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Нормативтік акт
 |Атауы                       = 
 |Сурет                       = 
 |Сурет атауы                 =
 |Шынайы атауы                = 
 |Қысқаша атауы               = 
 |Басқаша атауы               =
 |Аббревиатура                =
 |Сілтеме                     = 
 |Ұйым                        =
 |Мемлекет                    = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Аймақ                       =
 |Аумақ                       =
 |Тіл                         = [[қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]]
 |Түрі                        = 
 |Саласы                      = [[конституциялық құқық]]
 |Авторы                      =
 |Құрылыс                     =
 |Заң шығарушы билік          =
 |Үкімет                      =
 |Қол қою үшін ашылды         =
 |Қол қойды                   =
 |Бекітілді                   = [[2026 жыл]]ғы [[15 наурыз]]да республикалық референдумда қабылданды
 |Ратификация                 =
 |Жарияланды                  =
 |Күшке енуі                  = [[1 шілде]] [[2026 жыл|2026]]
 |Өзгертілді                  = 
 |Күшін жойды                 =
 |Сайты                       = [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/news/details/1159830?lang=kk электрондық нұсқасы]
}}
{{Қазақстан саясаты}}
'''Қазақстан Республикасының Конституциясы''' — [[Қазақстан]]ның [[Конституция|басты заңы]]. 

Қазіргі конституция [[2026 жыл]]ғы [[15 наурыз]]да [[Қазақстандағы референдум (2026)|республикалық референдум]] нәтижесінде қабылданды және [[1 шілде]] күні өз күшіне енеді. Конституция 11 бөлімнен, 96 баптан тұрады.

Бұл тәуелсіз Қазақстанның қабылдаған үшінші конституциясы. Алдыңғы конституциялар [[1993 жыл]]ғы [[28 қаңтар]]да және [[1995 жыл]]ғы [[30 тамыз]]да қабылданған болатын. 

== Маңызды тармақтары ==
Конституция бойынша Қазақстан Республикасы өзін [[демократиялық мемлекет|демократиялық]], [[зайырлы мемлекет|зайырлы]], [[құқықтық мемлекет|құқықтық]] және [[әлеуметтік мемлекет]] ретінде жариялайды, оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары.  

Қазақстан [[президенттік республика|президенттік басқару нысанындағы]] [[унитарлы мемлекет|біртұтас мемлекет]]. Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы — халық, ол билікті тікелей республикалық [[референдум]] және еркін сайлау арқылы, сондай-ақ өз билігін мемлекеттік органдарға беру арқылы жүзеге асырады. 

Конституцияның ең жоғары заңды күші бар және Республиканың бүкіл аумағында тікелей қолданылады. Республика бекіткен халықаралық шарттардың Республика заңдарынан басымдығы болады.

Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әр-алуандылық танылады. 

Мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылып, бірдей қорғалады. Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі, меншік құқығын халық атынан мемлекет жүзеге асырады. 

Қазақстанның [[мемлекеттік тіл]]і — қазақ тілі, бірақ мемлекеттік ұйымдар мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі мемлекеттік тілмен тең қолданылады. Мемлекет [[Қазақстан халқы]]ның тілдерін үйрену мен дамыту үшін жағдай туғызуға қамқорлық жасайды.

== Тарихы ==

* Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл
* Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл
* Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы 1993 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы 1995 жыл
* Қазақстан Республикасының Конституциясы  2026 жыл

=== Қазақ АКСР Конституциясы 1926 жыл ===

1917 жылғы революциялардың қорытындысы бойынша жаңа мемлекет — Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы (КСРО) құрылды. Мемлекеттік құрылыс аясында Қазақстан РКФСР құрамына енгізілді (1920 жылғы 26 тамыздағы Республиканы құру туралы қабылданған Декрет аясында мемлекет алғаш рет басқару нысанын өзгертті) және 1926 жылғы 18 ақпанда мемлекетіміздің алғашқы жазбаша Конституциясы қабылданды.

Алғашқы Қазақстан Конституциясы 1926 жылы 18 ақпанда КСРО құрылғаннан кейін 1925 жылғы РСФСР Конституциясы ескеріле отырып, ҚазАКСР Орталық Атқару Комитетінің қаулысымен түпкілікті редакцияда қабылданды, өйткені бұл кезде Қазақстан РСФСР-дың бір бөлігі еді. Бұл Негізгі заң басқару нысанын, мемлекеттік құрылысты, саяси режимді, мемлекеттік билік органдарының құрылымын, атқарушы-өкім беруші органдарын бекітті. Сайлау құқығының, бюджеттік құқықтың негізгі бастаулары белгіленді. Осы Конституцияға сәйкес Қазақстан РСФСР құрамындағы толық құқықты республика болып танылды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot;&gt;http://e-history.kz/kz/publications/view/723 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007064308/http://e-history.kz/kz/publications/view/723 |date=2015-10-07 }} Қазақстан Конституциясының тарихы&lt;/ref&gt; 

Алғашқы Конституция мәтініне жасалған талдау көрсеткендей, құқықтық актіде революциялық сипаттағы нормалардан бөлек, қазіргі уақытта да өзекті болып қала беретін ережелер бар. Мысалы, азаматтардың сайлау құқықтары, биліктің тек халыққа тиесілігі туралы ережелер, білім берудің тегін болуы, физикалық және рухани даму, денсаулық сақтау, еңбек құқықтары мен әлеуметтік қамсыздандыру, әйелдер мен ерлердің құқықтарын теңестіру, басқару жүйесі және басқалар конституциялық тұрғыда бекітілді.

===Қазақ КСР Конституциясы 1937 жыл ===

[[Сурет:QazaqSSR_Konstituciyasy_1937.jpeg|250px|нобай|солға|&quot;Qazaqтьn Soвeттi Soтsijalisтik Respuvвlijkasьnьn Konsтijтuтsijasь (Negizgi Zanь). Alma-Aтa. 1937&quot;]]

1937 жылдың 26 наурызында Кеңестердің Бүкілқазақстандық Төтенше Х Съезінде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы 11 бөлім мен 125 баптан тұрды. Ол жерде «КСРО Конституциясының 14-бабынан тыс Қазақ КСР өзінің егемендік құқықтарын толық сақтай отырып, мемлекеттік билікті өздігінен жүзеге асырады» делінген. &lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1937 жылдың Конституциясында экономикалық, саяси қорғаныс салалары бойынша өзара ықпалдастықты іске асыру мақсатында басқа да тең құқылы республикалармен еркін түрде одақтасуға құқылығы (13-бап), Қазақ КСР келісімінсіз территориясын өзгертуге тыйым салу (16-бап), жоғарғы республикалық және мемлекеттік биліктің жергілікті органдары қалыптастыратын, заңнаманы жүзеге асыру, мемлекеттік және қоғамдық тәртіпті және де азаматтар құқығын, салық салу т.б. мәселелерді қорғау бойынша  республика саясатын жүргізу құқықтары бекітілген (19-бап).&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;&lt;br /&gt;

Сонымен қатар, сот пен прокуратура жүйесі қамтылған. Халық соттары аудан азаматтарының тарапынан құпия сайлау жолымен жалпы, тікелей және тең сайлау құқығы негізінде сайланып, сот ісін жүргізу қазақ тілінде, ал басқа ұлт өкілдері шоғырланған аудандарда олардың ана тілдерінде жүргізілуі тиіс болған (83-90-баптар).&lt;br /&gt;
&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1937 жылдың Конституциясында азаматтардың негізгі құқықтары мен міндеттері анықталған: еңбек етуге құқылығы (96-бап), демалысқа құқылығы (97-бап), қартаю, ауру болу және еңбекке қабілетсіз болып қалу жағдайларында материалды қамтамасыз етілуге құқылығы (98-бап), денсаулық сақтау, сөз, баспасөз, жиын, митинг, көше шерулері мен демонстрацияларға еркіндік берілуі кепілдігі, тұлғаға, тұрғын-жайға, азаматтардың хат жазысу арқылы жеке хат алысуға дербес құқықтары, шетел азаматтарына саяси баспана беру құқығы.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

===Қазақ КСР Конституциясы 1978 жыл ===

ІХ шақырылған республика Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс VII сессиясында 1978 жылы 20 сәуірде қабылданған Қазақ КСР Конституциясы кіріспеден, 10 бөлім, 19 тарау және 173 баптан тұрады. Конституцияға сәйкес, бүкіл өкімет билігі жұмысшы, шаруа және еңбек интеллигенциясы таптарына жататын халықтың қолында болды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot;/&gt;

== 1993 жылғы Конституция ==
Қазақстан тәуелсіздік жариялағаннан кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңестің тоғызыншы сессиясында егемен елдің алғашқы Конституциясы қабылданды. Бұл құжат 1990 жылғы Мемлекеттік егемендік туралы декларация мен 1991 жылғы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңның қағидаларын заңдық тұрғыдан бекітіп, кеңейтті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite paper|author=Д.Б. Тебаев|date=2025|url=https://km.mnu.kz/pdf/release/1%20статья%20-%20Тебаев%20Д.Б.%20.indd.pdf|title=Қазақстан Республикасы Заңнама құқықтық және ақпарат институты
(Астана қ., Қазақстан Республикасы): Қазақстандағы конституциялық құрылыстың эволю-
циясының тарихи кезеңдері.|language=Орыс тілі|journal=Кұқық және мемлекет}}&lt;/ref&gt;

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы '''1993 жылғы 28 қаңтарда''' XII шақырылған Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің IX сессиясында қабылданды. Құрылымдық жағынан ол кіріспеден, 4 бөлімнен, 21 тараудан және 131 баптан тұрды. Конституция Қазақстан мемлекеттік егемендігін алған сәттен бастап қабылданған көптеген құқықтық нормаларды бойына сіңірді: халықтық егемендік, мемлекет тәуелсіздігі, биліктің бөліну принципі, қазақ тілін мемлекеттік тіл деп тану, Президентті мемлекет басшысы деп тану, сот органдарын — Жоғарғы, Конституциялық және Жоғары Арбитраждық соттарды және басқаларды тану.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt;

1993 жылғы Конституцияның негізіне '''парламенттік республика''' моделі жатты. Қазақстанның тәуелсіздігін бекіте отырып, 1993 жылғы Конституция сонымен бірге тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы күрделілік пен қайшылықты сипатты көрсетті. Бір жағынан, ол нарықтық экономика мен демократиялық мемлекетті қалыптастыру бағытында республика тыныс-тіршілігінің барлық жақтарын одан әрі трансформациялау үшін заңдық негіздерді бекітті, екінші жағынан — Конституция заң шығарушы және атқарушы билік тармақтарының өкілеттіктері туралы кең ауқымды пікірталастар тудырды, өйткені оның мәтінінде бұл мәселе реттелмеген күйінде қалды. Мұндай жағдай елдегі саяси және әлеуметтік ахуалдың тұрақтануына да, қоғамдық өмірдің барлық салаларын трансформациялау бағытын нығайтуға да ықпал етпеді. Сонымен қатар, мемлекеттіліктің сипатына, мемлекеттік тіл мәселелеріне, жерге жеке меншікке және азаматтыққа қатысты Конституцияның кейбір принципті ережелері қоғамдық айтыс-тартыстың нысанына айналды.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt; 

1993 жылғы Конституция кеңестік кезеңдегі 1978 жылғы Негізгі заңнан түбегейлі ерекшеленді. Оның басты жаңашылдықтарына мыналар жатты: &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

* Қазақстан тарихында тұңғыш рет биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінуінің демократиялық принципі конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл принцип монархиялық (Қазақ хандығы) және кеңестік кезеңдерде ресми түрде қолданылмаған болатын. 
* Адам, оның өмірі, бостандығы мен ажырамас құқықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде жарияланды. 
* Президент атқарушы биліктің басшысы болып белгіленді, ал жергілікті атқарушы органдар тікелей мемлекет басшысының өкілдері ретінде танылды. 

Конституцияның преамбуласында Қазақстан мемлекеттілігінің бұлжымастығы мен қазақ ұлтының өзін-өзі билеу құқығы ерекше атап өтілді. Бұл дәстүр 1920 жылғы Декреттен бастау алған ұлттық мемлекеттілік идеясының заңды жалғасы болды. Құжатта Қазақстан халқының халықаралық қауымдастықтың ажырамас бөлігі екендігі, сондай-ақ ұлтаралық татулық пен азаматтық бейбітшілікті сақтауға ұмтылысы бекітілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== 1995 жылғы Конституция ==
Қазақстан Республикасының  Конституциясы 1995 жылғы 30 тамызда бүкілхалықтық референдумда қабылданды. Бұл күн мемлекеттік мереке — Қазақстан Республикасының Конституциясы күні болып табылады. Елдің негізгі заңын қабылдаудың алдында Конституция жобасын ел халқының кең көлемде талқылауы өтті. Жалпы алғанда жобаны 33 мыңға жуық ұжымдық талқылау болып, оған 3 миллионнан астам азамат қатысты. Талқылау кезінде 30 мыңға жуық ұсыныстар мен ескертулер енгізілді. 55 бапқа 1100-ден астам түзетулер мен толықтырулар енгізілді.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt; 

=== Негізгі қабылданған жаңашылдықтар ===

* Елде мемлекет басшысы кең өкілеттіктерге ие болатын президенттік республика орнатылды. Бұл ретте Президент Конституцияның басты кепілі ретінде айқындалды. Атқарушы биліктің қуатты әрі тиімді вертикальды механизмі құрылды&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=День Конституции Казахстана: факты, история, цифры|url=https://kz.kursiv.media/2025-01-29/nkkh-den-konstituczii-kazahstana-fakty-istoriya-czifry/?utm_campaign=endless_feed}}&lt;/ref&gt;. 
* Бұрынғы бір палаталы Жоғарғы Кеңестің орнына екі палатадан (Мәжіліс пен Сенат) тұратын кәсіби Парламент құрылды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 
* Жергілікті Кеңестер (Халық депутаттарының кеңестері) институты жойылып, оның орнына әкімдерді Президент жарлығымен тағайындау жүйесі енгізілді&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 
* Бұрынғы үш нысанның (мемлекеттік, жеке және ұжымдық) орнына меншіктің екі түрі — мемлекеттік және жеке меншік қана қалдырылды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 
* Сонымен қатар мемлекеттік және жеке меншікті бірдей қорғау принципі бекітілді.  Тұңғыш рет азаматтардың жерге иелік ету құқығы заңды түрде бекітілді (алайда шетелдіктерге ауыл шаруашылығы жерлерін жеке меншікке беру сияқты шектеулер сақталды)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. 
* Мемлекеттің жеке меншікті иеліктен алуы тек ерекше жағдайларда (мысалы, мемлекеттік қажеттіліктер үшін) және міндетті түрде өтемақы төлеу шартымен ғана жүзеге асырылатын болды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

=== Конституцияға енгізілген өзгерістер мен толықтырулар ===
Конституция қабылданған сәттен бастап өткен уақыт ішінде оған үш рет: 1998, 2007, 2011, 2017, 2022 жылдары өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.&lt;ref name=&quot;e-history.kz&quot; /&gt; 

==== 1998 жыл: Президент мерзімін ұзарту, пропорционалды сайлау жүйесі ====

* Президент мандатының мерзімі 5 жылдан 7 жылға дейін ұзартылды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Президенттікке кандидаттар үшін бұрын белгіленген 65 жасқа дейінгі жоғарғы жас шегі алынып тасталды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Партиялық тізімдер бойынша пропорционалды сайлау жүйесі енгізілді, бұл парламенттегі көппартиялылықты дамытуға мүмкіндік берді&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

==== 2007 жыл: Президент мерзімін қысқарту, Парламент құрамын ұлғайту және күшейту ====

* Президенттің өкілеттік мерзімі қайтадан 5 жылға дейін қысқартылды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Парламент Президенттің ұсынуымен Премьер-министрді бекіту құқығына, сондай-ақ Үкіметті жасақтауда кеңейтілген өкілеттіктерге ие болды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Парламенттің сандық құрамы өзгерді: Мәжіліс депутаттарының саны 77-ден 107-ге, ал Сенат мүшелері 39-дан 47-ге дейін көбейтілді&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

==== 2011 жыл: Тұңғыш Президент туралы норманы енгізу ====

* Нұрсұлтан Назарбаевқа ерекше құқықтар мен артықшылықтар беретін Тұңғыш Президент — Елбасы мәртебесі бекітілді&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

==== 2017 жыл: Өкілеттіктерді қайта бөлу және сот жүйесінің тәуелсіздігін нығайту ====

* Президент өкілеттіктерінің бір бөлігі Парламент пен Үкіметке берілді, бұл тежемелік әрі теңгерімділік жүйесін нығайтуға ықпал етті&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Соттар мен судьялардың дербестігін арттыру бойынша шаралар қабылданды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

==== 2019 жыл: Елорда атауын өзгерту ====

* Ел астанасының атауын Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың құрметіне Астанадан Нұр-Сұлтан деп өзгерту туралы түзету енгізілді&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

==== 2022 жыл: Президент өкілеттіктерін шектеу ====

* Президенттік-парламенттік басқару нысанына көшу. Биліктің Президент қолында шоғырлануын азайтуға және Парламенттің рөлін күшейтуге бағытталған өзгерістер енгізілді&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Президенттің өкілеттігін атқару кезеңінде саяси партияларға мүше болуына, сондай-ақ Президенттің жақын туыстарының жоғары мемлекеттік лауазымдарды иеленуіне тыйым салынды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Елбасы мәртебесін жою. Тұңғыш Президентке ерекше өкілеттіктер мен артықшылықтар беретін нормалар алынып тасталды&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.
* Адам құқықтарын қорғауды күшейту. Конституциялық Сот қайта құрылды, Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің құқықтары кеңейтілді және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған нормалар бекітілді&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

== 2026 жылғы Конституция ==
Қазақстан Республикасының 2026 жылғы Конституциясы — 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстанның негізгі заңы. Ол 1995 жылғы Конституцияны толық алмастырады және елдің саяси жүйесіндегі ең ауқымды өзгерістердің бірі&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan’s New Constitutional Model: Towards a Resilient and Modern State. Analytical report, KISI|url=https://kisi.kz/wp-content/uploads/2026/03/kazakhstans-new-constitutional-model-towards-a-resilient-and-modern-state.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan referendum: The new constitution demonstrates a diminishing interest in Western values|url=https://www.chathamhouse.org/2026/03/kazakhstan-referendum-new-constitution-demonstrates-diminishing-interest-western-values}}&lt;/ref&gt;. Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=2026 Constitutional Referendum in Kazakhstan: Reform, Continuity, and Executive Power|url=https://www.caspianpolicy.org/research/category/2026-constitutional-referendum-in-kazakhstan-reform-continuity-and-executive-power}}&lt;/ref&gt;. 

Конституциялық реформа 2025 жылдың күзінде (8 қыркүйек) Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың халыққа Жолдауында басталды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Six Months to Rewrite the State: Kazakhstan Accelerates Its Constitutional Reset|url=https://timesca.com/six-months-to-rewrite-the-state-kazakhstan-accelerates-its-constitutional-reset/}}&lt;/ref&gt;. Конституцияға өзгерістер бүкілхалықтық референдумда 2027 жылы қабылдануы мүмкін делінген еді. Алғашында Сенатты (Жоғарғы палата) жойып, бір палаталы парламентке көшу ұсынылды. Кейін реформа 1995 жылғы Конституцияның шамамен 80–84%-ын қамтитын кең ауқымды өзгерістерге айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Opinion – Kazakhstan’s New Constitution Sends a Key Signal for Global Partners|url=https://timesca.com/kazakhstans-new-constitution-sends-a-key-signal-for-global-partners/}}&lt;/ref&gt;

Бір айдан кейін қазан айында арнайы жұмыс тобын құру туралы жарлыққа қол қойды. Келесі айларда көлемі 2000 жуық ұсыныстар қаралды. 2026 жылдың қаңтар айында өткен Ұлттық Құрылтайда президент барлық ұсыныстарды жинақтап, өзгертулер мен толықтырулар енгізуден Конститутцияны толықтай өзгерту туралы ұсынды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tokayev Proposes a New Constitutional Architecture|url=https://timesca.com/tokayev-proposes-a-new-constitutional-architecture/}}&lt;/ref&gt;. 

21 қаңтар күні Конститутциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=В Казахстане создали комиссию по Конституционной реформе|url=https://www.azattyqasia.org/a/v-kazahstane-sozdana-komissiya-po-konstitutsionnoy-reforme/33656614.html}}&lt;/ref&gt;. Комиссия құрамына 130 сарапшы маман кірді. Констиутцияның алғашқы мәтін жобасы 31 қаңтар күні жарияланды. 11 ақпан күні Констиутуция жобасының референдумға арналған нұсқасы президентке таныстырылды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan To Hold Referendum on New Constitution On March 15|url=https://timesca.com/kazakhstan-to-hold-referendum-on-new-constitution-on-march-15/}}&lt;/ref&gt;

2026 жылдың 21 қаңтарында Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды. Жоба 31 қаңтарда жарияланды, 12 ақпанда соңғы нұсқасы жарияланды. 11 ақпанда Тоқаев 15 наурызға референдум өткізу туралы жарлыққа қол қойды. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kazakhstan’s Constitutional Referendum Opens the Door to Major Institutional Reform|url=https://timesca.com/kazakhstans-constitutional-referendum-opens-the-door-to-major-institutional-reform/}}&lt;/ref&gt;

Орталық Сайлау комиссиясының мүшесі Михаил Бортник баспасөз маслихатында референдумды ұйымдастырып, өткізуге 20 млрд теңге (42 млн АҚШ доллары) көлемінде қаражат жұмсалуы жоспарланған деп хабарлады&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|title=Cost of Holding Referendum on Kazakhstan’s New Constitution Estimated at $42 Million|url=https://timesca.com/cost-of-holding-referendum-on-kazakhstans-new-constitution-estimated-at-42-million/}}&lt;/ref&gt;. Референдумға 12 416 759 адам қатысуға құқылы, 10 413 сайлау учаскесі құрылыпып, 64 елде 82 сайлау орталықтары құрылады&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

'''Референдум нәтижелері''' (15 наурыз 2026):

* Қатысқан сайлаушылар: 73,12%
* «Иә» даусы: 87,15% (7 954 667 дауыс)
* «Жоқ» даусы: 9,84%
* Жарамсыз бюллетеньдер: шамамен 3%

17 наурызда нәтижелер ресми расталды, Президент Тоқаев жаңа Конституцияны қол қойып, қабылдады&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Foreign Leaders Congratulate Tokayev After Kazakhstan Approves New Constitution|url=https://timesca.com/foreign-leaders-congratulate-tokayev-after-kazakhstan-approves-new-constitution/}}&lt;/ref&gt;. 15 наурыз Конституция күні болып жарияланды. Конституция 2026 жылғы 1 шілдеден бастап толық күшіне енді. Осы күнге дейін ескі Конституция қолданылды. Парламенттің өкілеттігі тоқтатылды, жаңа парламентке сайлау жоспарланды&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енеді|url=https://kaz.zakon.kz/quqiq/6078362-azastan-respublikasyny-zhaa-konstitutsiyasy-2026-zhyly-1-shldede-kshne-ened.html}}&lt;/ref&gt;.

* Жаңа Конституция 11 бөлімнен және 95 баптан тұрады. Бір палаталы парламент (Курултай) құрылды, Сенат жойылды. Сайлау жүйесі пропорционалды (партиялық тізімдер) болды. 
* Президент Жоғарғы Сот, Конституциялық Сот, Жоғары аудиторлық палата және Орталық сайлау комиссиясының мүшелерін тағайындайды (Курултайдың келісімімен). Конституцияға өзгерістер тек референдум арқылы енгізіледі.
* Вице-президент лауазымы қайта енгізілді&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tokayev Floats Vice President Post at National Kurultai as Kazakhstan Weighs Political Overhaul|url=https://timesca.com/tokayev-floats-vice-president-post-at-national-kurultai-as-kazakhstan-weighs-political-overhaul/}}&lt;/ref&gt;.
* Азаматтардың өкілдік органы ретінде Халық Кеңесі құрылды. 

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Қазақстан тақырыптарда}}

[[Санат:Қазақстан Конституциясы]]
[[Санат:Қазақстан құқығы]]</text>
      <sha1>lvk4dk0vejyf8r1emkn9d3cfwfsa5vo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наурызбай батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7147</id>
    <revision>
      <id>3599282</id>
      <parentid>3568035</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:06:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16700" sha1="6b2u6gsxsh3zd675m560fiylgs1sutm" xml:space="preserve">{{Infobox Biography 
|subject_name   = Шапырашты Наурызбай
| image_name   = Шапырашты Наурызбай.jpg
| image_size     = 
| image_caption  = Наурызбай батыр
| date_of_birth  = 1706 жыл
| place_of_birth = Алатаудың баурайында
| date_of_death  = 1781 жыл
| deathplace   = 
| occupation   =  Қазақ батыры
| nationality  = [[Қазақтар|қазақ]]
}}

Аты [[аңыз]]ға айналған ержүрек батырларымыздың бірі, XVIII ғасырдағы Қазақ елінің жоңғарларға қарсы ұлт-азаттық соғысындағы көрнекті [[қаһарман]] — '''[[Шапырашты]] Наурызбай Құттымбетұлы.'''

Құттымбетұлы Наурызбай 1706 жылы [[Жетісу]] жерінде, [[Алатау]]дың баурайында дүниеге келген. Бұл кезде [[Ӏле]], [[Талас]], [[Алатау]] мен [[Қаратау]] аралығындағы [[қазақ]] пен [[қырғыз]] [[жоңғарлар]]ға тәуелді еді.
Батырдың көзін ашқаннан естігені батырлар тұралы [[жыр]]лар, аңыз әңгімелер болып, теңдессіз бай рухани ортада өсті. Екінші жағынан елге үстемдігін жүргізген басқыншы жаудың [[Зорлық-зомбылық|зорлығы мен зомбылығын]]  да көрді. Мұның өзі жүрегінде оты бар жасты туған елін, атамекенін жаудан азат ету тұралы арманға жетеледі, [[батыр]] болуға құлшындырды.
Наурызбай батырдың өмірі тұралы бүгінгі күнгі деректерде Шапырашты Наурызбай, [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай]], [[Қанжығалы Бөгенбай]] бабаларымыз [[Абылай хан]] айналасындағы бас батырлар қатарында бағаланады. [[Бұқар жырау]] осы үш тұлғаның жанындағы мынадай ірі батырларды атайды: [[Шақшақұлы Жәнібек]], Сіргелі Қара Тілеуке, Қарақалпақ Қылышбек, Текеден шыққан Сатай мен Бөлек, Қаумен, Дәулет, Жәпек, Сеңкібай, Шойбек, Таңсыққожа, Мәмбет, Молдабай, Есенқұл және басқалар.
Әдеби-тарихи деректер мен ел есінде сақталған аңыз-әңгімелер Наурызбай батырдың бүкіл халықтың ықыласына бөленіп, мақтанышқа айналуы 1727-1731 жылдардың шамасы екендігіне мензейді. [[Қазақтар|Қазақ халқының]] жоңғар басқыншыларына қатарынан бірнеше рет қатты соққы беріп, ақыры үлкен жеңіске жетуі осы уақытқа сәйкес келеді. [[Алатау]] етегінде жоңғарлардың [[Шамалған]], [[Қаскелең]], [[Боралдай]] секілді атышулы батырлары өлім табатын сұрапыл шайқастарда Наурызбай бабамыз ересен ерлік көрсетеді. [[Қозыбасы]]да қалың қол бастап, бас батыр атағына ие болады.

==Карл Миллер күнделігі==
Наурызбай батырдың өмірінің бір сәті Ресей патшалығының 1742 жылы күзде жоңғар қонтайшысы [[Қалдан Серен]]ге жіберген елшісі [[Карл Миллер]]дің күнделігінде сақталған. 1742 жылы 6 қыркүйектің кешінде Карл Миллер Қарасу өзенінен өтіп, ертеңіне түске жуық [[Ұлы жүз]]дің Өтеміс деген батырының ауылына келеді. Қасында [[Әбілқайыр хан]]ның ұлы [[Ералы сұлтан]] бастаған топ пен жоңғардың қазақтарға келген екі жаушысы Қашқа мен Бурун болады. 16 қыркүйекте Ресей елшісі осы тобымен Шапырашты Наурызбай батырдың ауылына ат басын тірейді.

Батыр орыс елшісінің қайдан келе жатқанын, қайда баратынын, не мақсатпен жүргенін, сапарға кімнің жібергенін сұрап, аулына келген жолаушылар тұралы толық білгісі келеді. [[Карл Миллер]] Ресей патшасының жарлығы бойынша Орынбордан генерал Неплюевтен Қалдан Серенге хат алып келе жатқанын, онда жоңғарлардың қазақтарға шабуылын тоқтатуы тұралы ақ патшаның талабы жазылғанын баяндайды. Ресей елшісінен Наурызбай батыр Неплюевтің [[Қалдан Серен]]ге жазған хатын өзіне оқытуды талап етеді. Бұл талапқа байланысты К. Миллер хаттың мөрленген жабық қағазда екенін, оны бұзуға болмайтындығын айтқанда, Наурызбай былай деген екен:
''— Сенің айтқан сөзіңе сенейін бе, жоқ бастығыңның жазған хатына сенейін бе?'' Хатталмаған сөзіңе, оқымаған хатыңа қалай сенуге болады?

==Абылай ханның тұтқыннан босатылуы==
Сол жылғы 18 қыркүйекте Наурызбай батыр К. Миллермен тағы әңгімелеседі. Бұл жолы ол әңгімеге Мәмбетбай мен Келдібай деген екі биін қатыстырады. Ресей елшілігінің мақсаты тұралы әңгіме қайта басталады. Ол И. Неплюевтің қонтайшыға хатында анық көрсетілген-ді. Онда қазақтардың Ресей патшалығының қол астына қарайтыны тұралы мәліметтер де бар болатын. Сонымен бірге жоңғар тұтқынындағы Абылай ханды босатып, еліне қайтару тұралы да талап қойылған болатын. Бұл әңгімелердің мазмұнын Наурызбай батыр да Мәмбетбай мен Келдібай да мақұл көреді. Әңгіме соңында Наурызбай батыр Ресей елшісіне өзінің көңілі толғанын, оны енді жолынан қалдырмайтынын, сапарының сәтті болуын тілейтінін айтып, қанағаттанғандық сезімін білдіреді. 24 қыркүйекте Наурызбай батыр Ресей елшісін өз Ұлысының шекарасына дейін шығарып салады.

К. Миллер бастаған елшіліктің нәтижесінде жоңғар билеушілері Қазақстанның мүддесін Ресей қорғайтынына көздері жетеді. Жоңғардың қазақтармен қарым-қатынас үшін жауапты [[ноян]]ы Сары Манжы К. Миллермен бірге қазақ даласын аралап келген өз адамдары Кашка мен Бурун ақпарын тыңдап, одан елшіліктің сөзіне құлақ қойып, істің жайын [[қонтайшы]]ға мәлімдейді. Елшіліктің үсыныстары мен талаптары, тұжырымдары жоңғар басшысын ойға қалдырды. Ақырында қонтайшы Ресей талаптарын қабылдайтындықтарын білдіруге бет бұрады. Абылайды тұтқыннан босатып, еліне қайтарады. Осы оқиғадан кейін К. Миллер бастаған елшіліктің Ресей-Қазақстан-Жоңғария қарым-қатынасы аясында қазақтар үшін саяси-әлеуметтік маңызы жоғары келісімге қол жеткізуіне, [[Абылай хан|Абылайдың]] тұтқыннан босануына Шапырашты Наурызбай батырдың қосқан үлесінің барына көзіміз жетеді.

== Шәді төренің мәліметі==
[[Шәді төре]]нің дастанында да Шапырашты Наурызбай батырға қатысты бір мәлімет бар. Ол мәлімет бойынша [[Абылай хан]] [[қалмақ]]тармен бітімге келеді де, [[Қытай]]ға елші жібереді. Елшінің алдында [[Шәуешек]]те екі жаққа ортақ базар ашып, екі ел арасында сауда қарым-қатынасын орнату туралы келісімге қол жеткізу міндеті қойылды. Осы елшілік құрамындағы басты тұлғалардың бірі Шапырашты Наурызбай батыр болады. Шәді төре осы жайды былай сипаттаған: Шапырашты Наурызбай дүр бірісі, Найманнан Барлыбай бар екіншісі. Елшіге [[Кіші жүз]]ден қосылды кеп, [[Тама Есет|Тамадан Есет батыр]]  деген кісі.
Осы сапардан [[елшілік]]тің алдына қойған міндеті ойдағыдай жүзеге асып, олжалы оралады.
[[Қабанбай батыр|Қабанбай]], [[Бөгенбай батыр|Бөгенбай]], Наурызбай — үшеуі [[Абылай хан]]ның ту ұстаушы бас батырлары болған.
Бүгінгі ұрпақтың тарихи танымында Шапырашты Наурызбай батыр — осындай батыр, осындай ер. [[Тама Есет|Алматы облысының]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданындағы]] [[Қозыбасы|Қозыбасы тауында]] Шапырашты Наурызбай батырға ескерткіш орнатылған. Алматының бір үлкен көшесіне аты берілген.&lt;ref&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған.  Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

== Қабдеш Жұмәділовтың Наурызбай батырды жоққа шығаруға тырысуы==
Жазушы Қабдеш Жұмәділов бірнеше рет Наурызбай, Қарасай батырлардың бар болғанын жоққа шығаруға тырысты. Мысалы &quot;Общественная позиция&quot; газетінің тілшісі Ж. Шөкеге берген сұхбатында:

– Қабдеш аға, «Дарабозды» жазу үшін оншақты жыл мұрағаттарды ақтарып, біраз тарихи кітаптарды оқыдыңыз ғой. Қазақ тарихында Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Албан Қангелді мен Райымбек сияқты батырлар айтылады. Ал кейбір тарихшылар қытай немесе орыстың жазбаша тарихында Шапырашты Наурызбай батыр туралы ешқандай деректің жоқтығын айтып жүр. Сізге кездесті ме?

– Жоқ, маған да кездеспеді. Бұқар жыраудың жырындағы батырлар – Қабанбай, Бөгенбай, Батыр Баян, Барақ, Олжабай, қаз дауысты Қазбек, Шақшақұлы Жәнібек – бәрі айтылады. Қарақалпақтан шыққан Қылышбек батыр да жырланады. «Дарабозда» осының бәрі бар. Ал мен шынымды айтайын: Шапырашты Наурызбайды саясат үшін ойдан қостым. Өйткені роман баспадан шығуы керек. Аяймын ба, кітапқа Наурызбайды солай қостым.
проект «DAT» № 22 (150) 23 мамыр 2012 ж.

Бұл пікірдің шындыққа жанаспайтындығын жоғарыдағы мәліметтер растайды.

[[Сәкен Сейфуллин]] жинақтап, 1931 жылы сол кездегі бірегей &quot;Қазақстан&quot; баспасынан шыққан &quot;Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары&quot; жинағында Бұқар Жырау толғаулары да бар. Сондағы толғауда Абылай қалмақтың ханы Қалдарды жеңгенде Бұқар жыраудың айтқаны:

— Қалдарменен ұрысып,
Жеті күндей сүрісіп,

Сондағы жолдас адамдар:
Қаракерей қабанбай,

Қанжығалы Бөгенбай,
Шақшақ ұлы Жәнібек,

Сіргелі Қара Төлек,
Қарақалпақ Қылышбек,

Текеден шыққан Сатай, Бөлек,
'''Шапырашты Наурызбай''',

Қаумен, Дәлет, Жепек батыр
қасында,

Бақ — дәулеті басында,
Сеңкібай мен Шойбек бар,

Таңсық қожа Мәмбет бар,
Қасқараудан Молдабай,

Қатарда жақсы қалдырмай,
Есенқұл батыр ішінде,

Өңкей батыр жиылып,
Абылай салды жарлықты.

Қалдар ханды қашырып,
Шеп салған жерді бұздырып,

Ұрысты қатты қыздырып.
Қасым ханның шешесін

Хан Абылай алған-ды...
Жабы деген қалмақ қа

Тырнағын қатты батырды.
Бұзылып қалмақ кеткен соң,

Өңкей батыр жиыл, деп,
— Хан Абылай шақырды!

Бір төбеге жиылды,
Құм төбедей үйілді,

Бөліске олжа түссін деп,
Хан Абылай бұйырды.

Сондықтан Жұмәділовтың Бұқар Жырау Наурызбайды атамаған деген уәжі шындыққа сай емес және сонау 1931 жылы Сәкен Сейфуллин жазбаға түсірген толғау мәтіні дұрыс болуы керек, өйткені ол тұлға қазіргі &quot;саясатты&quot; ескермеді, Наурызбайды қосуға ешқандай мүддесі болмады.

Қазақстан облыстарында, аудандарында Наурызбай батырдың аты көшелерге берілген, Наурызбай батырға арнап ескерткіштер орнатылған.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

==Сілтемелер==
* [[Қазақ хандығы]]  
* [[Жоңғария]]

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

==Сыртқы сілтемелер==
http://catalog.karlib.kz/irbis64r_01/Kraeved/Personalii_kaz/Bukar_zhyrau/Saken_zhigan_Bukhar_zhyrau_tolgaulary.pdf

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:1706 жылы туғандар]]
[[Санат:1781 жылы қайтыс болғандар]]</text>
      <sha1>6b2u6gsxsh3zd675m560fiylgs1sutm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 сәуір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8671</id>
    <revision>
      <id>3599579</id>
      <parentid>3597368</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Оқиғалар */</comment>
      <origin>3599579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1588" sha1="nuh4fyei11pwled8aoicaoes74iz6br" xml:space="preserve">{| style=&quot;float:right;&quot;
|-
|{{Сәуір күнтізбесі}}
|}
'''Сәуірдің 1''' — [[Григориан күнтізбесі]]нде жылдың 91-ші күні (кібісе жылдарда 92-ші). Жылдың аяғына 274 күн қалады.

== Мерекелер ==

* [[Халықаралық құстар күні]].
* [[Күлкі күні]].
* {{IRN}} күні.
* {{ZAF}} Отбасы күні.
* {{RUS}} Математика күні.
* {{CYP}} Ұлттық мерекесі.
== Оқиғалар ==
* [[1937 жыл|1937]] — [[Британдық Үндістан]]нан [[Бирма]] бөлініп шықты
* [[1947 жыл]] — солтүстік [[Қытай]]дағы автономды облыс [[Ішкі Моңғолия]]ның негізі қаланды
* [[1938 жыл|1938]] — [[ерігіш кофе]] ''[[Nescafé]]'' өндіріске шықты
* [[2004 жыл|2004]] — [[Google]] компаниясы [[Gmail]] қызметін іске қосты
* [[2026 жыл|2026]] — [[НАСА]]-ның [[Артемида II]] Айға ұшу миссиясы ұшырылды

== Туғандар ==
* [[1940 жыл]] — [[Вангари Маатаи]], [[Кения]]лық биолог, қоғам қайраткері, 2004 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығының иегері.
* [[1983 жыл]] — [[Франк Рибери]], мұсылман француз футболшысы
== Қайтыс болғандар ==

== Сыртқы сілтемелер ==

{{months}}

[[Санат:1 сәуір]]</text>
      <sha1>nuh4fyei11pwled8aoicaoes74iz6br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райымбек батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10268</id>
    <revision>
      <id>3599274</id>
      <parentid>3568033</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19000" sha1="i6lur67poyh23xeoto4k7d6dhykewyf" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Райымбек батыр
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 = Райымбек.jpg
 |Сурет ені             =
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 1705
 |Туған жері          = [[Алматы облысы]]
 |Мансабы               = батыр
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = Қазақ
 |Қайтыс болған күні    = 1785
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = 
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Райымбек Түкеұлы''' ([[1705 жыл|1705]] – [[1785 жыл|1785]]) — қазақ батыры, Абылай ханның дарынды қолбасшысы. 17 жасында жоңғар шапқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр атанды. 

[[Ұлы жүз|Ұлы жүздің]] [[Албан руы|Албаны]] ішіндегі [[Алжан]] руының Сырымбет тармағынан тарайды. Атасы Хангелді батыр 18 ғасырдың 1-жартысында жоңғарларға қарсы күресте аты шығып, 1733 жылы [[Төле би|Төле]], [[Қодар би]]лер, Сатай, [[Бөлек Қараұлы|Бөлек]] батырлармен бірге [[Ұлы жүз]] қазақтары атынан орыс патшайымы [[Анна Иоанновна]]ға елші жіберген.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Райымбек Түкеұлы. Тарихи тұлғалар (құраст.: Тоғысбаев Б., Сужикова А.). – Алматы, 2005&lt;/ref&gt; 

Райымбек 17 жасында жоңғар басқыншыларына қарсы күресте ерлік көрсетіп, батыр атанды. Қалмақтың Бадам, Қорын, Ағанас, Секер, т.б. хан, ноян, батырларын жекпе-жекте жеңіп, [[Қаратау ауданы|Қаратау]] өңірі мен [[Жетісу|Жетісуды]] жаудан азат етуге басшылық жасағандардың бірі болған. Торайғыр және [[Сөгеті]] таулары аралығындағы “''Ойрантөбе''” деген жерде өткен шайқаста ерекше көзге түсті. 1733 жылы Бөлек батырмен бірге жоңғарға елші болып барған. 

Көзі тірісінде “''көріпкел''”, “''әулие''” атанған. Ол Алматы алқабында Шілік, Жалаңаш өңірінде тоған қаздырып, су шығартып, егін ектірген.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Оразов Р.Е. Райымбек батыр: зиратына белгі қалай қойылды // Туған өлке. – 2012 –№3–№4&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматы кітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==
Райымбек батырдың туған жылына қатысты даулар көп. Кейбір дерек бойынша, '''Райымбек батыр''' [[1705 жыл|1705 жылы]] &lt;ref&gt;Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 7 том. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакицясы, 2005. – 728 б.&lt;/ref&gt;, басқа дерек бойынша [[1730 жыл|1730 жылы]]&lt;ref&gt;Жетысу. Энциклопедия. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. –712 б.&lt;/ref&gt; туған. Бірақ, мемлекет деңгейінде қабылданған өмір дерегі — 1705–1785 жылдар.

[[Қазақстан республикасының орталық мемлекеттік архиві|ҚР Орталық Мемлекеттік архивінде]] сақталған деректерге сүйенсек, Райымбек Түкеұлы Албансай сайында, қазіргі [[Алматы|Алматы қаласының]] Медеу ауданындағы Юбилейный елдімекенінің аумағында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Түкеұлы Райымбек – Халық батыры. Бәйдібек баба — Алып бәйтерек. Албан ата энциклопедиялық шежіре. — Алматы, 2003 — 567 б.&lt;/ref&gt;

Райымбектің өміріне қатысты аңыздар көп. Соның ішінде, екі жасар бала кезінде аузына жорғалап кіріп кеткен кішкентай жыланның басын тістеп жұлып алған. Аңыз бойынша, нағашы атасы небәрі жеті жасқа толған кішкентай Райымбекке ат етіп міну үшін көк тайды, қару-жарақтан  – садақ, жебелі қорамсақ, қылыш, найза, жауынгерлік балта (айбалта), қалқан мен сауытты сыйға тартады. Тайының атын Көкойнақ деп атады – бұл Райымбек батырдың аңызға айналған аты еді.&lt;ref&gt;Райымбек батыр // Бабалар сөзі: Жүзтомдық. – Астана: «Фолиант», 2012. Т. 87: Тарихи аңыздар, 2012. – Б. 153-213.&lt;/ref&gt;

=== Батырлығы ===
15 жасқа қараған шағында Райымбек нағыз сарбазға айналды, садақ тартудан мерген болған, қылышты өте жақсы меңгерген, тіпті күшті жауынгерлерді жекпе-жек айқастарда жеңе білген. Көкойнақ өте жүйрік шабандоз ат болды, Райымбек онымен бірнеше рет бәйгеде жеңіске жетті. 17 жасында бозбала қазақ-жоңғар соғыстарына қатысып, ерен ерлік көрсетіп, батыр атағын алды.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Турлыбайулы Ж. Герой сурового времени // Казахстанская правда. – 2005. – 6 августа. – С. 4.&lt;/ref&gt;

Батырлығы мен әскери стратегиясы үшін [[Абылай хан]] Райымбекті өз қолбасшыларының бірі етіп тағайындады. Жарияланымдарда көрсетілгендей&lt;ref&gt;Журекбаев А. Несломленный дух батыра Райымбека // Вечерний Алматы. – 2015. – 2 апреля (№ 39–40). – С. 8.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Шупейкин В., Васильева И. Райымбек из рода Албан // Вечерний Алматы – 2017. – 24 августа (№107). – С. 28.&lt;/ref&gt;, Райымбек 1720-1730 жылдардағы қазақ-жоңғар соғыстарының негізгі шайқастарына ([[Бұланты шайқасы|Бұланты]], [[Аңырақай шайқасы|Аңырақай]] және басқа да шайқастар) қатысты, бірақ бұл туралы ауызша тарихи аңыздарда айтылмаған, сонымен қатар жазбаша деректер де жоқ. Кейбір деректер бойынша 1733 жылы Райымбек Бөлек батырмен бірге [[Жоңғар хандығы|Жоңғарияда]] елші ретінде болған &lt;ref&gt;Казахстан. Национальная энциклопедия. Том 4 / Гл. ред. Б. Аяган. – Алмата: Главная редакция «Қазақ энциклопедиясы», 2006. – 568 с.&lt;/ref&gt;. Неғұрлым толық материалдар Райымбектің XVIII ғасырдың 40-50-жылдарындағы қазақ-жоңғар соғыстарына қатысуы туралы сақталған.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Жетісудың орталық бөлігінде Райымбектің басшылығымен Бақай, Сатай, Малай батырлар жоңғарларды шығысқа қарай қуып, олардың қолбасшылары [[Алматы|Алматыдан]] шығысқа қарай Секер, Арыс, Ағанаспен шайқасты. 

Райымбектің қолбасшылығымен болған, қазақтың «Райымбек» атты дастанында айтылатын ең белгілі шайқас – [[Ойрантөбе шайқасы]] (1745)&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Шайқас [[Торайғыр (тау)|Торайғыр]] және [[Сөгеті (тау)|Сөгеті]] таулары аралығындағы Сөгеті жазығында'' ([[Көкпек (ауыл)|Көкпек]] жазығы)'' Ойрантөбе деген жерде болды. Секер ноян, Қорын ханның қаза тапқаны туралы білген соң, жоңғар қолбасшылары Ағанас пен Арысты шақырып, соғысу үшін Көкпекті жазығына әскерді жинауға бұйрық берді.

Қазақтардың жеңістері нәтижесінде [[Текес (өзен)|Текес]] және [[Қарқара (өзен)|Қарқара]] өзендерімен шекара анықталды. Райымбек батыр қазақ шекарасын межелеу мақсатында қызыл түсті тастарды [[Тұзкөл (Алматы облысы)|Тұзкөлден]] тасып, қызыл тастардан қорған тұрғызуға ұсыныс жасады. Сөйтіп, қазір [[Сүмбе (Райымбек ауданы)|Сүмбеге]] жақын жерде Қызыл Оба деп аталатын төбе бар. Ол биіктігі сегіз метрге жуық қызыл түсті дөңбектастардың үйіндісі. Бұл қорған XIX ғасырдың ортасында Ресей империясы мен Қытай арасындағы шекараларды белгілеу мен жерді бөлу кезінде шекараны анықтайтын белгі болды.&lt;ref&gt;Турлыбаев Ж. Қаһарлы заманның қаһарманы //Ұлағат. — 1997. — №1-2.&lt;/ref&gt;

== Батыр туралы мәліметтер ==
[[Сурет:Райымбек батыр ескеткіші (2) (Алматы).jpg|thumb|right|250px|Райымбек батыр ескерткіші (Алматы, Райымбек және Пушкин көшелерінің бұрышы)]]
Райымбек батырдың әулиелік қасиеттері болған. Аңыз бойынша батыр қайтыс болғаннан кейін, денесін ақ түйеге артып, басын бос жіберуді және ол қай жерге барып шөксе, сол жерге жерлеуді өсиет етеді. Батыр қайтыс болған соң, түйе қазіргі [[Алматы|Алматы қаласына]] дейін жүріп келген екен. Зерттеушілер, ол өзінің өмірден өтетінін және жерленетін жерін болжап білген деп санайды.&lt;ref&gt;Есим Г. Әулие Райымбек жолы елдікке бастайды // Жетісу – 2006. – 30 июля.&lt;/ref&gt;

Ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]]тың аяқталмай қалған “Райымбек, Райымбек” атты дастанын жариялағаны үшін “Лениншіл жас” газетінің жетекшісі [[Сейдахмет Бердіқұлов]] партиялық сөгіс алған. 

2005 жылы Республикалық көлемде Райымбек батырдың 300 жылдық тойы тойланды. Ер есімі ел есінде қайта жаңғырды.

==Райымбек батырдың есімі==
Райымбек батырдың есімі [[Албан руы|Албан руының]] ұранына айналды.[[File:RaimbekALA.JPG|thumb|300 px|[[Алматы]]да]]1990 жылы “''Райымбек''” тарихи-этнографиялық қоғамы құрылды.

=== Әдебиетте ===
Қазақ ақыны [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаев]] батырдың ерлігін жырлап [[Райымбек! Райымбек!|“''Райымбек, Райымбек''”]] атты поэма жазған. Ал жазушы Ж. Тұрлыбайұлы батырға роман арнаған.

=== Жер-су, елді мекен атаулары ===
Алматы облысында Райымбек есімімен аталатын жер-су аттары көп кездеседі. [[Торайғыр (тау)|Торайғыр]] тауындағы Айырлы асуының маңында “''Райымбек бастауы''” бар.

Алматы облысының [[Нарынқол ауданы|Нарынқол]] мен [[Кеген ауданы|Кеген]] аудандары біріктіріліп, '''Райымбек ауданы''' деген атаумен құрылды. Кейін [[Кеген ауданы]] құрамынан шығарылды.

Қазір Райымбек батырдың есімімен келесі нысандар аталады:
* Алматы қаласындағы орталық көшелердің бірі — Райымбек даңғылы (оның зираты орналасқан көше);
* Алматы облысындағы аудан — [[Райымбек ауданы]] ([[Нарынқол ауданы|Нарынқол]] мен [[Кеген ауданы|Кеген]] аудандары біріктіріліп, '''Райымбек ауданы''' деген атаумен құрылды. Кейін [[Кеген ауданы]] құрамынан шығарылды);
* Алматы облысы, [[Қарасай ауданы|Қарасай ауданындағы]] ауыл — [[Райымбек ауылы]];
* Алматы қаласының метрополитеніндегі бір бекет — [[Райымбек батыр (метро бекеті)|Райымбек батыр метро бекеті]];
* 1997 жылы Алматы қаласындағы 46-мотоатқыштар бригадасына Райымбек батыр есімі берілді. Кейін, әскери бөлімге батыр есімі берілді: Райымбек батыр атындағы 38-ші арнайы десант-шабуылдау бригадасы;
* Алматы облысындағы ауылдарда көшелер және т.б.

=== Батыр ескерткіштері ===
* 1981 жылы [[Алматы|Алматыдағы]] Райымбек батырдың зиратында гранит тақтасы, ал 1994 жылы [[Райымбек батыр кесенесі|көрнекті батырдың кесенесі]] салтанатты түрде ашылды. Бұл — Алматы қаласының аумағында орналасқан жалғыз кесене.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* 1996 жылы [[Райымбек ауданы|Райымбек ауданында]] [[Сарыжаз (Алматы облысы)|Сарыжаз ауылының]] маңында Райымбек батырдың ат үстінде бейнеленген мүсіні орнатылған. Архитекторы — К. Егізбаев.&lt;ref&gt;https://e-history.kz/ru/kazakhstanika/show/10679&lt;/ref&gt; Бұл мүсінді орнатуға &quot;Райымбек&quot; қоғамдық қоры мен оның төрағасы [[Айтақын Алпысбаев|А.Алпысбаев]] (1987-1997) мұрындық етті.
* 2005 жылы сол кездегі Райымбек ауданына (қазіргі [[Кеген ауданы|Кеген ауданына]]) кірген бойда батырдың 300-жылдығына орай Райымбек батыр бейнеленген ескерткіш орнатылған. Бұл ескерткіште мүсінмен қатар &quot;Райымбек баба мекені&quot;, &quot;Кеген ауданына қош келдіңіз&quot; деген жазулар орнатылған. 
* 2012 жылы [[Алматы|Алматы қаласының]] ортасында Райымбек даңғылының бойында Райымбек батыр ескерткіші орнатылған. Ескерткіште Райымбектің мүсіні ат үстінде берілген. Ескерткіштің үстінде М. Мақатаевтың өлеңінен &quot;Ұрпағыңа медет бер, Ұлы бабам!&quot; деген үзінді жазылған. Мүсін авторы — Е. Рахмандиев.

== Райымбек ұрпақтары ==
Батырдың өмірі мен отбасы туралы деректер аз. Райымбектің көп некелі болғаны туралы мәліметтер бар.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://iie.kz/?p=25092&lt;/ref&gt; 

Шежіре бойынша, Райымбек атаның төрт әйелінен 11 баласы болған.&lt;ref&gt;Бәйдібек баба — Алып бәйтерек. Албан ата энциклопедиялық шежіре. — Алматы, 2003 — 498 б.&lt;/ref&gt;

* Бірінші әйелінен: Құлжаман, Алтай;
* Екінші әйелі Көрпештен: Нарт, Сарт, Қожағұл, Әжі;
* Үшінші әйелі Жаманқыздан: Масақбай, Орақбай, Қонақбай;
* Жеңге алған әйелі Балқаштан: Рыскелді, Әйтімбет; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар]]
[[Санат:Қолбасшылар]]
[[Санат:Әулиелер]]</text>
      <sha1>i6lur67poyh23xeoto4k7d6dhykewyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BMW</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11748</id>
    <revision>
      <id>3599660</id>
      <parentid>3591818</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3599660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13976" sha1="e9swwbse6oxjpe43vbt2vbcgc4bqoiv" xml:space="preserve">{{Компания
 |атауы             = Bayerische Motoren Werke AG
 |логотипі              = BMW logo (gray).svg
 |түрі                  = [[Акционерлік қоғам]]
 |биржадағы листингі     = {{Fwb|DE0005190003|BMW}}, {{isx|BMW}}
 |қызметі         = 
 |ұраны                = «The Ultimate Driving Machine»
 |құрылды             = [[1916]]
 |жабылды           = 
 |жабылуының себебі  = 
 |ізбасары             = 
 |бұрынғы атауы     = 
 |құрушы           = 
 |орналасуы         = {{Ту|Германия}} [[Германия]], [[Мюнхен]]
 |басты адамдары      = [[Норберт Райтхофер]] (директорлар кеңесінің төрағасы)
 |саласы              = Машина өнеркәсібі
 |өнімі            = [[Автомобиль|Автомобильдер]], [[мотоцикл]]дер
 |айналым               = {{Өсім}} €53 млрд ([[2008 жыл]])
 |операциялық кіріс  = 
 |таза табысы       = {{Өсім}} €330 млн ([[2008 жыл]])
 |қызметкерлер саны    = 100 041 ([[2008 жыл]])
 |басшы компания = 
 |бағынышты компания    = [[Mini]], [[Rolls-Royce Motor Cars|Rolls-Royce]]
 |аудитор = KPMG
 |сайты                 = [http://www.bmw.com/ bmw.com]
}}
'''Bayerische Motoren Werke''', BMW (''баварлық мотор зауыты'') — [[Германия]]ның мотор және автомобиль жасап шығарататын компаниясы.

== Тарихы ==
1913 жылы Мюнхеннің солтүстік төңірегінде Карл Рапп және Густо Отто, двигательдің ішкі жануын ойлап тапқан Николаус Августа Оттаның ұлы, екі шағын авиамотор фирмасын жарыққа шығарады. Бірінші бүкіл әлемдік соғысының басталуы бірден көптеген самолеттің двигательдарына тапсырыс береді. Рапп пен Отто бір авиамоторлық заводта бірге жұмыс істеуін шешеді. Сөйтіп Мюнхенде авиациалық двигательдер заводы ашылады, 1917 жылдың шілде айында Bayerische Motoren Werke («Баварлық мотор заводы») — BMW деген атпен тіркеледі. Осы күн BMW -ның жарыққа шыққан күні деп есептеледі, ал Карла Раппа мен Густава Отто оның иелері болды.

1917 жылы ең бірінші қабылданған танымбелгіде айналып тұрған пропеллердің суреті бейнеленген. Бірақ танымбелгі өте қиын және ұсақ болды, сондықтан 1920 жылы пропеллер көп өзгерістерге ұшырады. Пропеллердің шеңберін төрт бөлікке бөлді, ақ және көгілдір секторлар қара дөңгелектің ішінде кезектесіп орналасты.

Бірінші дүниежүзілік соғысында, Германия жеңіледі. Версаль келісімі бойынша, Германияға әскери ұшақтарын өңдеуге тыйым салынған.БМВ ұшақтардың пропеллерлерін өңдеуді тастап, темір жолға арналған саймандарды өңдеуге басталды.

1923 жылы БМВ-нің алғашқы мотоциклі өндірілген.

1928 жылдан бастап, БМВ автокөліктерді өңдеу басталды. Алғашқы моделі DIXI еді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Алмания екіге бөлінді, Батыс Алманиясының экономикасы қарқындап даму басталды. БМВ - &quot;алман экономикалық ғажабы&quot; нышандарының бірі еді. 1965 жылы шығарылған седанді Алманияның канцлері Конрад Аденауердің өзі қатты ұнатқан.
[[Сурет:BMW-Gebäude.jpg|thumb|275px|Мюнхендегі BMW бас пәтері.]]

=== Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ===
Өнеркәсіптік фирманы Карл Фридрих Рапп 1916 жылы қазанда құрды, BMW ресми түрде 1917 жылы 20 шілдеде тіркелді, бірақ бастапқыда Bayerische Flugzeug-Werke ұшақ қозғалтқышының өндірушісі ретінде. Мюнхена - Милбертшофен ауданы Flugmaschinenfabrik Отто, Густавға жақын болғандықтан таңдалды - ұшақтар неміс өндірушісі.

1916 жылы компания Австрия-Венгрия үшін V12 қозғалтқыштарын өндіруге келісім-шартқа отырды. Қосымша қаржыландыруды қажет ететін Рапп Camillo Castiglioni және Max Fritz қолдауын алады, компания Bayerische Motoren Werke GmbH болып қайта құрылды. 1917 жылы компанияның қарқынды өсуі біраз қиындықтар туғызды, содан кейін Рапп компанияны тастап кетті, басқару австриялық өнеркәсіпші Франц Йозеф Поппқа өтіп, 1918 жылы кәсіпорын атауы өзгертілді. BMW AG.

== Соғыс аралық кезең ==
1919 жылы Франц Димер BMW-мен жүретін ұшақпен 9760 метр биіктікке ұшып, бірінші әлемдік рекорд BMW-ны орнатты. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін 1919 жылғы [[Версаль]] шарттарына сәйкес Германияда ұшақ шығаруға тыйым салынды, нәтижесінде Густав Отто өз зауытын жауып тастады, ал BMW ауыстырылды. ауылшаруашылық машиналарын, тұрмыстық заттарды және пойыздар үшін тежегіштерін өндіруге.

1922 жылы Мюнхен Обервизенфельд әуежайының шығысында BMW өзінің қазіргі негізгі ғимаратын (қазіргі қаланың Олимпиада орталығы) салды. 1923 жылы Мюнхен зауытында алғашқы BMW Motorrad шығарылды. 1924 жылы BMW көлігімен жүретін ұшақ [[Иран|Парсы]]ға алғашқы құрлықаралық рейс жасады. 1926 жылы BMW VI қозғалтқышы бар Rohrbach Ro VII гидроұшағы бес әлемдік рекорд орнатты. 1927 жылы 87 әлемдік [[авиация]] рекорды орнатылды, оның 29-ы BMW ұшағында.

1928 жылы BMW Эйзенах ([[Тюрингия]] қаласындағы Эйзенах автомобиль зауыты сатып алады және онымен бірге Дикси деп аталатын шағын автокөлікті өндіруге лицензия алады. Компания американдық авиақозғалтқыштар өндірушісімен Pratt &amp; Whitney радиалды қозғалтқыштардың құрылысына лицензиялық келісім жасайды. Дикси  - алғашқы BMW көлігінің атауы. Оны 1929 жылы Ostin Motor Company әзірледі, бірақ машиналар Эйзенахта қырқыншы жылдарға дейін жасалды. Сол жылы BMW мінген мотоциклдегі Эрнст Хенне әлемдегі ең жылдам мотоциклші атанды.

1939 жылы маусымда Siemens өзінің инженерлік еншілес кәсіпорнын BMW-ге сатты. Мәміле нәтижесінде барлық өндірістік және техникалық құжаттамалармен, өнеркәсіптік үлгілер, патенттер, өндіріс орындары мен ғылыми-зерттеу мекемелері, бүкіл жұмыс күші және инженер-техникалық персонал BMW компаниясының меншігі болды. BMW сонымен қатар, Niederbarnim, Basdorf және Sülsdorf зауыттарын, зертханалары мен сынақ алаңдарын өз иелігіне алды және онда бірнеше ондаған мың қызметкерлер жұмыс істейді (кейіннен Басдорф пен Сухлсдорфтағы бұрынғы зауыттардың орнында Niederbarnimer Flugmotorenwerke GmbH ұшақ қозғалтқыштарын шығаратын компания құрылды). Сатып алынған кәсіпорындар негізінде жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш зауыттарынан басқа мыналар құрылды: Зымыран және зымыран қозғалтқыштары зауыты (Flugzeugturbinenfabrik) және Зымырандық технологиялар және зымырандық қару-жарақ бөлімшесі (BMW-Raketenabteilung) Сюльсдорф және ғылыми-зерттеу орталығы бар. Шпандаудағы өндіріс. 1940 жылдың күзіне қарай Спандау мен Нидербарнимдегі BMW зымыран зауыттарында бар болғаны 10 000 неміс азаматы жұмыс істеді.

1930 жылдардың ортасына қарай компания бұрын-соңды болмаған көлемде өсті және Еуропадағы ең ірі өнеркәсіптік концернге айналды, Бавариядағы BMW зауыттары ірі өнеркәсіптік конгломерат болды. Ол кезде компанияда бақылау және атқарушы кеңестер болды және оның бас директорынан іс жүзінде тәуелсіз болды, оның үстіне бақылау кеңесі негізінен Попппен және оның корпоративтік саясатымен қарама-қайшы болды. 

== Өнімдері ==
Алғашқы өнімі - DIXI 1929 жылы шығарылған.

Қуат пен эстетика 5 сериялы седанда іске асырылды. Осы автокөлікті жасаудың негізі — «Рульдегі рахат» BMW концепсиясын терең меңгеру. Ал қуатты двигателі бар инновациялық седанның өзін жеңіл алып жүруі демалудың жаңа бір бөлігін ашады. BMW 5 сериясының әр элементі жолдағы автокөлікке деген сенімділікті айғақтайды.

BMW-ның 7 сериясы ең қарқынды, әрі премиум классының сәнді автокөлігі болып табылады. BMW-ның жаңа 7 сериясының сыртқы кескіні таңқаларлық әдемі, ол басқа көліктерден жылдам әрі жеңіл. Бұл көліктің түрі — шексіз қуат көзі. Ол сәнді әрі өзіндік стилімен ерекшеленеді. BMW-ның 7 сериясы 1990-ларда, әсіресе, бұрынғы Кеңес одағының республикаларында - Ресей мен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] мемлекеттерінде, оның ішінде Қазақстанда да, жаңа байып кеткен жас кәсіпкерлердің, тіпті рэкетирлердің қатты ұнататын автокөлік еді. Жұрт ішінде оны &quot;бумер&quot; деп атаған.

BMW X5 моделі бұл тау-тасты жерді оңай жүріп өтетін және спорт автокөлігіне кіретін автокөлік. Бұл көлікте: қуат, жайлылық, жылдамдық, сапа және жоғары бедел бар. BMW X5 белсенді демалысқа арналған спорт автокөлігі.
[[Сурет:Alpina B5 Biturbo Touring IMG 0752.jpg|нобай|BMW Alpina B5 Biturbo Touring]]
Жаңа 6 сериялы BMW купесі аңызға айналған GT қатарындағы автокөліктерінің салтын жалғастырушы спорттық және жеңіл айдалатын автокөліктердің бірі. HAMANN MOTORSPORT тюнинг-ательесінің мамандары 6 серияны жетілдіріп, таңқалдыратын HAMANN 645Ci HM 5.2 спорттық купесін дүниеге әкелді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Сурет:Рисунок1.jpg|thumb|BMW-ның бесінші сериялы седан ]]
[[Сурет:BMW motorbike F 650 GS in Gdansk.jpg|thumb|BMW F 650 GS Dakar (2004)]]

{{cleanup}}
{{уики}}

[[Санат:Германия автомобиль жасау компаниялар]]</text>
      <sha1>e9swwbse6oxjpe43vbt2vbcgc4bqoiv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шарбы бұлттар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15063</id>
    <revision>
      <id>3599264</id>
      <parentid>3599241</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1369" sha1="nzrs0xfrcx8oitrbeehm4lwkr3raqaa" xml:space="preserve">[[Сурет:Cirrus clouds - geograph.org.uk - 5869423.jpg|нобай|Шарбы бұлттар]]
'''Шарбы бұлттар''' (қазбауыр бұлттар) — құрылымы талшық немесе қауырсын тәріздес болып келген мөлдір ақ түсті, жауын жаудырмайтын бұлттар. Олар ұлпа мұз түйіршіктерінен тұрады. Басқа бұлттармен салыстырғанда, шарбы бұлттар өте биікте орналасады (шамамен 6 және 10 км-лік биіктіктер арасында).

== Әдебиет ==
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С.К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А.А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Метеорология]]</text>
      <sha1>nzrs0xfrcx8oitrbeehm4lwkr3raqaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бейбіт Әмірханұлы Шүменов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15932</id>
    <revision>
      <id>3599308</id>
      <parentid>3416216</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алишерсзз</username>
        <id>180771</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1326844572|Beibut Shumenov]]&quot;</comment>
      <origin>3599308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11614" sha1="o7ba0bl2e1iateg6lbj8eq1sfjnv053" xml:space="preserve">'''Бейбіт Шүмен''' (19 тамыз, 1983 жыл) — кәсіпқой [[бокс]]шы, [[WBA]] және [[ІВА]] бойынша дүниежүзі чемпионы.

[[Сіргелі]] тайпасының [[Батыр руы|Батыр]]-[[Жайдақ]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Рахаев Нұрғали Баймаханұлы, Қамбарова Зухра Медеуқызы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сіргелі Батыр-Жайдақ шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Редактор: Раушан Өскенқызы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Нұрлы Әлем|жыл= 2022|томы= |беттері= |барлық беті= 888|сериясы= |isbn= 978-601-205-708-9|тиражы= 5000}}&lt;/ref&gt;
== Әуесқой бокстағы жетістігі ==
Қазақстанның 2004 жылғы Олимпиада құрамасының мүшесі. 2003 жылы Үндістанда өткен Бірінші Африка-Азия ойындарының күміс жүлдегері. 2004 жылы Филиппинда өткен Азия чемпионатының алтын медаль иегері.

== Кәсіпқой бокстағы жетістігі ==

=== 02 тамыз 2008 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|USA}} Монтелл Гриффин ===

2008 жылы тамызда Қазақ елінде Бейбіт әлемнің чемпионы болған Монтелл Гриффинді (49-8-0, 30 KO) айқын басымдылықпен ұтты.

=== 13 қаңтар 2008 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|Colombia}} Эпифанио Мендоза ===

2008 жылдың қаңтарында Бейбіт, Вашингтон қаласында әлемнің экс-чемпионы колумбиялық боксшы Эпифанио Мендозаны (28-7-1, 24 KO) ұтты. Шүмен-Мендоза арасындағы он раундтық бәсекеге әділ қазылық жасаған төрешілер алқасы осы бәсекедегі жеңісті бірауыздан қазақ боксшысының қанжығасына байлап берді.

=== 05 мамыр 2009 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|USA}} Байрон Митчелл ===

2009 жылы Мамырда Шымкент қаласында 33 жекпе-жек өткізіп, 27 рет жеңіске жеткен АҚШ азаматы Байрон Митчеллді (27-5-1, 20 КО) жеңіп, [[ІВА]] тұжырымы бойынша дүниежүзі чемпионы атағын алды. Сондай-ақ ол өзіне тиесілі WBO Asіa Pacіfіc, WBC Asіan және [[Паба|PABA]]-ның алтын белбеуін қорғап қалды.

=== 29 қаңтар 2010 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|Spain}} Габриель Кампильо ===

Шүменов 29 қаңтар күнi Лас-Вегаста (Невада штаты, АҚШ) жартылай ауыр салмақтағы WBA тұжырымының алтын белдiгiнiң иесi испаниялық Габриэль Кампильомен жұдырықтасып, ұпай санымен жеңiске жеттi. 
Былтыр тамыз айында бұл екi боксшының Астанада жұдырықтасқанын жанкүйерлер жақсы бiледi. Сол жекпе-жекте испан боксшысы Бейбiттi ұпай санымен ұтып, әлем чемпионының алтын белдiгiне ие болған-ды. Алайда, осының артынша-ақ бүкiләлемдiк бокс ассоциациясы испан боксшысының жекпе-жектiң соңында допинг-сынақтан өтпегенiне байланысты кездесудiң нәтижесiн негiзсiз деп тауып, жекпе-жектi қайта өткiзу туралы шешiм шығарды.
Он екi раундқа созылған Б.Шүменов пен Г.Кампильоның арасындағы жекпе-жекте қапталдағы үш төрешiнiң екеуi 117:111, 115:113 есебiмен жеңiстi отандасымызға берсе, бiр төрешi 117:111 есебiн испан боксшысының пайдасына шешкен.

===23 шілде 2010 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|Ukraine}} Вячеслав Узелков ===

Шілденің 23-і күні АҚШ-тың Калифорния штатының Лемур қаласында Бейбіт Шүменов Бүкіләлемдік бокс қауымдастығының (WBA) нұсқасы бойынша Әлем чемпионы атағын сәтті қорғап шықты. Бейбіттің бұл жолғы қарсыласы 22 кездесу өткізіп, оның 12-сін нокаутпен аяқтаған Бүкіләлемдік бокс қауымдастығының құрлықаралық чемпионы украиндық Вячеслав Узелков болған. Көптеген спорт мамандары бұл кездесуді аса тәжірибелі В. Узелковтың жеңісімен аяқталады деп болжам жасаған еді. Бұған дейін бірде-бір рет жеңіліс тауып көрмеген Вячеслав Бейбітті мойындауға мәжбүр болды. 12 раундық жекпе-жек 118:108, 118:108, және 117:109 есебімен Әлем чемпионы Бейбіттің пайдасына шешілді.

===8 қаңтар 2011 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|USA}} William Joppy ===
8 қаңтар күні Шымкентте өткен кездесуде WBA және IBA тұжырымдары бойынша жартылай ауыр салмақтағы әлем чемпионы,кәсіпқой қазақ боксшысы Бейбіт Шүменов америкалық Уильям Джоппиді техникалық нокаутпен жеңді. Барлығы 6 раундқа созылған жекпе-жекте жерлесіміз үш дүркін әлем чемпионын тізе бүктірді. Бұдан бұрын қазақ боксшысы WBO тұжырымы бойынша әлем чемпионы Юрген Бремермен жекпе-жекке шығуы тиіс еді. Жарақатына байланысты кездесуден бас тартқан оның орнын Уильям Джоппи алмастырған болатын. Жерлесіміздің басымдығымен басталған кездесудің 5 кезеңінде америкалық нокдаун алды. Ал 6 раундта соққыға шыдамаған Джоппи кездесуді тоқтатуға мәжбүр болды.
===3 маусым 2012 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|MEX}} Энрике Орнелас ===
Бейбіт Шөменов (13-1-0, 8 КО) Энрике Орнеласты (33-8-0, 21 КО) жеңіп, өз атағын корғап қалды. Кездесу түн ауа Лас Вегас қаласындағы Hard Rock Hotel &amp; Casino қонақ үйінде өтті. Кездесу толық 12 раундқа созылды. Шаршы алаңдағы айқастан соң төрешілердің барлығы бірауыздан 120–108 есебімен Бейбіт жеңіске жетті деп шешкен.&lt;ref&gt;[http://www.alaman.kz/?p=34738 КӘСІПҚОЙ БОКС. БЕЙБІТ АТАҒЫН ҚОРҒАП ҚАЛДЫ]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
===14 желтоқсан 2013 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|SVK}} Тамаш Ковач ===
Бейбіт Шүменов қарсыласы - словак Томаш Ковачты үшінші раундта нокаутқа жіберді. Бейбіт Шүменов осы бәсекеге дейін кәсіпқой бокста 14 жекпе-жек өткізіп, оның 13-де жеңіске жеткен. 8 жекпе-жекте қарсыластарын нокаутқа жіберген. Ал Томаш Ковач 23 жекпе-жектің барлығында жеңіске жетіпті. 14 жекпе-жекті мерзімінен бұрын аяқтаған. Бұл оның алғашқы жеңілісі.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://baq.kz/kaz/news/cat/8/5176/?PHPSESSID=aa1d17dbc0613f5b016c73255e72649a Лас-Вегастағы жеңіс]
* [http://www.alaman.kz/?p=10108 Әмірхан Бекжанұлы: «Ұлым бұл жеңісін қазақ жұртына арнады»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110114735/http://www.alaman.kz/?p=10108 |date=2011-11-10 }}
* [http://www.egemen.kz/24776.html Бейбіт Шүменнің қарсыласы неміс Жүрген Бремір қашып кетті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113015256/http://www.egemen.kz/24776.html |date=2011-01-13 }}
* [http://www.zhasalash.kz/sport/3587.html Шаршы алаңда – Бейбіт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020409/http://www.zhasalash.kz/sport/3587.html |date=2016-03-05 }}

{{start box}}
{{succession box 
|  before= Габриель Кампильо 
| title=[[WBA]] [[Жартылай ауыр салмақтағы чемпиондардың тізімі|Жартылай ауыр салмақтағы чемпиондар]]
|  years= 29 қаңтар [[2010]] — осы шақ
|after= —}}
{{end box}}

== Ертерек өмірі ==

Шуменовтың анасы мектеп мұғалімі, әкесі бас есепші болған. Екеуі де ұзақ жұмыс істеді, оған қарау үшін Шуменовке екі апай қалды. Шуменов нағашыларының қарауында жүргенде бұзылған сүтті тұтынудан ауыр асқынулардан кейін сәби кезінде өліп қала жаздады. Ақырында ол сауығып кетсе де, денсаулығына байланысты қорқыныштың ұзаққа созылған әсері балалық шағында онымен бірге болды.[1]

Шуменов Брюс Лидің фильмдерін көріп отырып, жекпе-жек спортына деген сүйіспеншілігін дамытып, есейген сайын жекпе-жек өнерінің көптеген пәндерімен айналыса бастады.[2]

Жас кезінде Шуменов заңгер дәрежесін алып, судьяның хатшысы қызметін атқарды, сонымен бірге ол күрескер ретінде шеберлігін шыңдады.[2]
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ кәсіпқой боксшылары]]
[[Санат:WBO әлем чемпиондары]]
[[Санат:1983 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>o7ba0bl2e1iateg6lbj8eq1sfjnv053</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599314</id>
      <parentid>3599308</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:39:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Алишерсзз|Алишерсзз]] ([[User talk:Алишерсзз|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3416216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10328" sha1="avyjxtepzk1xsamtot6eixexbie6zu3" xml:space="preserve">'''Бейбіт Шүмен''' (19 тамыз, 1983 жыл) — кәсіпқой [[бокс]]шы, [[WBA]] және [[ІВА]] бойынша дүниежүзі чемпионы.

[[Сіргелі]] тайпасының [[Батыр руы|Батыр]]-[[Жайдақ]] руынан шыққан.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Рахаев Нұрғали Баймаханұлы, Қамбарова Зухра Медеуқызы|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Сіргелі Батыр-Жайдақ шежіресі|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= Редактор: Раушан Өскенқызы|басылым= |орны= Алматы|баспасы= Нұрлы Әлем|жыл= 2022|томы= |беттері= |барлық беті= 888|сериясы= |isbn= 978-601-205-708-9|тиражы= 5000}}&lt;/ref&gt;
== Әуесқой бокстағы жетістігі ==
Қазақстанның 2004 жылғы Олимпиада құрамасының мүшесі. 2003 жылы Үндістанда өткен Бірінші Африка-Азия ойындарының күміс жүлдегері. 2004 жылы Филиппинда өткен Азия чемпионатының алтын медаль иегері.

== Кәсіпқой бокстағы жетістігі ==

=== 02 тамыз 2008 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|USA}} Монтелл Гриффин ===

2008 жылы тамызда Қазақ елінде Бейбіт әлемнің чемпионы болған Монтелл Гриффинді (49-8-0, 30 KO) айқын басымдылықпен ұтты.

=== 13 қаңтар 2008 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|Colombia}} Эпифанио Мендоза ===

2008 жылдың қаңтарында Бейбіт, Вашингтон қаласында әлемнің экс-чемпионы колумбиялық боксшы Эпифанио Мендозаны (28-7-1, 24 KO) ұтты. Шүмен-Мендоза арасындағы он раундтық бәсекеге әділ қазылық жасаған төрешілер алқасы осы бәсекедегі жеңісті бірауыздан қазақ боксшысының қанжығасына байлап берді.

=== 05 мамыр 2009 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|USA}} Байрон Митчелл ===

2009 жылы Мамырда Шымкент қаласында 33 жекпе-жек өткізіп, 27 рет жеңіске жеткен АҚШ азаматы Байрон Митчеллді (27-5-1, 20 КО) жеңіп, [[ІВА]] тұжырымы бойынша дүниежүзі чемпионы атағын алды. Сондай-ақ ол өзіне тиесілі WBO Asіa Pacіfіc, WBC Asіan және [[Паба|PABA]]-ның алтын белбеуін қорғап қалды.

=== 29 қаңтар 2010 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|Spain}} Габриель Кампильо ===

Шүменов 29 қаңтар күнi Лас-Вегаста (Невада штаты, АҚШ) жартылай ауыр салмақтағы WBA тұжырымының алтын белдiгiнiң иесi испаниялық Габриэль Кампильомен жұдырықтасып, ұпай санымен жеңiске жеттi. 
Былтыр тамыз айында бұл екi боксшының Астанада жұдырықтасқанын жанкүйерлер жақсы бiледi. Сол жекпе-жекте испан боксшысы Бейбiттi ұпай санымен ұтып, әлем чемпионының алтын белдiгiне ие болған-ды. Алайда, осының артынша-ақ бүкiләлемдiк бокс ассоциациясы испан боксшысының жекпе-жектiң соңында допинг-сынақтан өтпегенiне байланысты кездесудiң нәтижесiн негiзсiз деп тауып, жекпе-жектi қайта өткiзу туралы шешiм шығарды.
Он екi раундқа созылған Б.Шүменов пен Г.Кампильоның арасындағы жекпе-жекте қапталдағы үш төрешiнiң екеуi 117:111, 115:113 есебiмен жеңiстi отандасымызға берсе, бiр төрешi 117:111 есебiн испан боксшысының пайдасына шешкен.

===23 шілде 2010 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|Ukraine}} Вячеслав Узелков ===

Шілденің 23-і күні АҚШ-тың Калифорния штатының Лемур қаласында Бейбіт Шүменов Бүкіләлемдік бокс қауымдастығының (WBA) нұсқасы бойынша Әлем чемпионы атағын сәтті қорғап шықты. Бейбіттің бұл жолғы қарсыласы 22 кездесу өткізіп, оның 12-сін нокаутпен аяқтаған Бүкіләлемдік бокс қауымдастығының құрлықаралық чемпионы украиндық Вячеслав Узелков болған. Көптеген спорт мамандары бұл кездесуді аса тәжірибелі В. Узелковтың жеңісімен аяқталады деп болжам жасаған еді. Бұған дейін бірде-бір рет жеңіліс тауып көрмеген Вячеслав Бейбітті мойындауға мәжбүр болды. 12 раундық жекпе-жек 118:108, 118:108, және 117:109 есебімен Әлем чемпионы Бейбіттің пайдасына шешілді.

===8 қаңтар 2011 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|USA}} William Joppy ===
8 қаңтар күні Шымкентте өткен кездесуде WBA және IBA тұжырымдары бойынша жартылай ауыр салмақтағы әлем чемпионы,кәсіпқой қазақ боксшысы Бейбіт Шүменов америкалық Уильям Джоппиді техникалық нокаутпен жеңді. Барлығы 6 раундқа созылған жекпе-жекте жерлесіміз үш дүркін әлем чемпионын тізе бүктірді. Бұдан бұрын қазақ боксшысы WBO тұжырымы бойынша әлем чемпионы Юрген Бремермен жекпе-жекке шығуы тиіс еді. Жарақатына байланысты кездесуден бас тартқан оның орнын Уильям Джоппи алмастырған болатын. Жерлесіміздің басымдығымен басталған кездесудің 5 кезеңінде америкалық нокдаун алды. Ал 6 раундта соққыға шыдамаған Джоппи кездесуді тоқтатуға мәжбүр болды.
===3 маусым 2012 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|MEX}} Энрике Орнелас ===
Бейбіт Шөменов (13-1-0, 8 КО) Энрике Орнеласты (33-8-0, 21 КО) жеңіп, өз атағын корғап қалды. Кездесу түн ауа Лас Вегас қаласындағы Hard Rock Hotel &amp; Casino қонақ үйінде өтті. Кездесу толық 12 раундқа созылды. Шаршы алаңдағы айқастан соң төрешілердің барлығы бірауыздан 120–108 есебімен Бейбіт жеңіске жетті деп шешкен.&lt;ref&gt;[http://www.alaman.kz/?p=34738 КӘСІПҚОЙ БОКС. БЕЙБІТ АТАҒЫН ҚОРҒАП ҚАЛДЫ]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
===14 желтоқсан 2013 жыл: {{flagicon|Kazakhstan}} Бейбіт Шүмен — {{flagicon|SVK}} Тамаш Ковач ===
Бейбіт Шүменов қарсыласы - словак Томаш Ковачты үшінші раундта нокаутқа жіберді. Бейбіт Шүменов осы бәсекеге дейін кәсіпқой бокста 14 жекпе-жек өткізіп, оның 13-де жеңіске жеткен. 8 жекпе-жекте қарсыластарын нокаутқа жіберген. Ал Томаш Ковач 23 жекпе-жектің барлығында жеңіске жетіпті. 14 жекпе-жекті мерзімінен бұрын аяқтаған. Бұл оның алғашқы жеңілісі.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://baq.kz/kaz/news/cat/8/5176/?PHPSESSID=aa1d17dbc0613f5b016c73255e72649a Лас-Вегастағы жеңіс]
* [http://www.alaman.kz/?p=10108 Әмірхан Бекжанұлы: «Ұлым бұл жеңісін қазақ жұртына арнады»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111110114735/http://www.alaman.kz/?p=10108 |date=2011-11-10 }}
* [http://www.egemen.kz/24776.html Бейбіт Шүменнің қарсыласы неміс Жүрген Бремір қашып кетті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110113015256/http://www.egemen.kz/24776.html |date=2011-01-13 }}
* [http://www.zhasalash.kz/sport/3587.html Шаршы алаңда – Бейбіт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020409/http://www.zhasalash.kz/sport/3587.html |date=2016-03-05 }}

{{start box}}
{{succession box 
|  before= Габриель Кампильо 
| title=[[WBA]] [[Жартылай ауыр салмақтағы чемпиондардың тізімі|Жартылай ауыр салмақтағы чемпиондар]]
|  years= 29 қаңтар [[2010]] — осы шақ
|after= —}}
{{end box}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ кәсіпқой боксшылары]]
[[Санат:WBO әлем чемпиондары]]
[[Санат:1983 жылы туғандар]]</text>
      <sha1>avyjxtepzk1xsamtot6eixexbie6zu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17205</id>
    <revision>
      <id>3599449</id>
      <parentid>3506118</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:28:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3599449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17312" sha1="mkhsaog3xl7f8imt9yzweo04apct477" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Сеул
 |шынайы атауы            = 서울 특별시, Seoul
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 | photo1a = 숭례문 2 (한국관광공사).jpg
 | photo2a = Yeouido sunset seen from Dongjak Bridge 20230726.jpg
 | photo2b = Namsan Park and Seoul Tower (4615642044).jpg
 | photo2c = Myeongdong Cathedral 4.jpg
 | photo3a = Geunjeongjeon Seoul.jpg
 | photo3b = CheonggyecheonSeoul.jpg
 | photo4a = Seoul_at_night_(cropped).jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 270
 | text = }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Корея Республикасы
 |елтаңба                 = Logo of Seoul, South Korea.svg
 |ту                      = Flag of Seoul.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 37|lat_min = 35|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 127|lon_min = 0|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Сеул ұлттық астаналық аймақ
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 25 ку
 |басшының түрi           = мэр
 |басшысы                 = Пак Вон Сун
 |құрылған уақыты         = 1394
 |алғашқы дерек           = б.э.б. IV ғасыр
 |бұрынғы атаулары        = Виресон, Ханян, Хансон, Кёнсон, Кэйдзё
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 605,25
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 38
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = корей 
  |тұрғыны                = 10 063 197&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| title=연령별 인구현황. 서울특별시| publisher=// rcps.egov.go.kr| accessdate=2015-9-10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| archivedate=2014-11-29| deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2015
  |тығыздығы              = 16 626,5
  |шоғырлануы             = 23 480 000&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://demographia.com/db-worldua.pdf| title=Demographia World Urban Areas| publisher=// demographia.com| accessdate=2015-9-10}}&lt;/ref&gt; адам (2015)
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +9:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +82-2
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Seoul
 |сайты                   = http://www.seoul.go.kr/main/index.html
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сеул''' ({{lang-ko|서울}} {{IPA|[sʰʌ.ul]}}, ''Соуль'' — «астана») — [[Корея Республикасы]]ның ең үлкен қаласы және астанасы. 10 миллионнан астам адам тұрады.

==Тарихы==
[[Сурет:Hauptstrasse und Palasttor in Seoul.jpg|thumb|200px|[[Кёнбоккун]] сарайы алдындағы көшев [[XIX ғасыр]]да]]
[[Сурет:Traditional House.jpg|thumb|200px|Классикалық корей сәулеті]]

Қаланың алғашқы аты — [[Виресон]],  [[б. з. д. 370 жыл]]дан бастап [[Пэкче]] мемлекетінің астанасы болған. [[Корё]] заманында ''Хансон'' (漢城, «[[Ханган]] өзені бойындағы бекінісі») деген атпен белгілі болды. [[Чосон әулеті]] кезінде [[1394 жыл]]дан бастап ''Ханян'' (漢陽) деген атпен астанасы болды. [[Корея Жапония қол астында]] кезінде қала аумағында ''[[Кэйдзё|Кёнсон]]'' ({{lang-ja|京城}}, Кэйдзё) деген әкімшілік орталық болды, ''Сеул'' деген аты тәуелсіз Кореяда [[1946 жыл]]ы ғана нық бекітілді.

==География және климат==
Сеулдің климаты [[муссонды климат|муссондық]].
{{Қаланың ауа райы
 | Ені    = 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Сеул
 | Дерекнама  = [http://www.worldweather.org/095/c00231.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=47108 Ауа райы және Климат],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2011/11/117_98115.html|title=Temperatures in Seoul rise to record high at 25.9 degrees for Nov.|publisher=The Korean Times|accessdate=2012-01-13}}&lt;/ref&gt;

 | Қаң_ор =-2.7            | Қаң_ор_ж-ш = 22 
 | Ақп_ор =-0.1            | Ақп_ор_ж-ш =24 
 | Нау_ор =5.5             | Нау_ор_ж-ш =46 
 | Сәу_ор =12.2           | Сәу_ор_ж-ш =77
 | Мам_ор =17.4          | Мам_ор_ж-ш =102 
 | Мау_ор =21.9           | Мау_ор_ж-ш =133 
 | Шіл_ор =24.9           | Шіл_ор_ж-ш =328 
 | Там_ор =25.4           | Там_ор_ж-ш =348
 | Қыр_ор =20.8           | Қыр_ор_ж-ш =138 
 | Қаз_ор =14.4            | Қаз_ор_ж-ш =49 
 | Қар_ор =6.8              | Қар_ор_ж-ш =53 
 | Жел_ор =0.2            | Жел_ор_ж-ш =25 
 | Жыл_ор =12.2         | Жыл_ор_ж-ш =1345

 | Қаң_ор_мин =-6.1         | Қаң_ор_макс =1.6 
 | Ақп_ор_мин =-4.1         | Ақп_ор_макс =4.1 
 | Нау_ор_мин =1.1          | Нау_ор_макс =10.2 
 | Сәу_ор_мин =7.3          | Сәу_ор_макс =17.6 
 | Мам_ор_мин =12.6       | Мам_ор_макс =22.8 
 | Мау_ор_мин =17.8        | Мау_ор_макс =26.9 
 | Шіл_ор_мин =21.8         | Шіл_ор_макс =28.8 
 | Там_ор_мин =22.1        | Там_ор_макс =29.5 
 | Қыр_ор_мин =16.7        | Қыр_ор_макс =25.6 
 | Қаз_ор_мин =9.8            | Қаз_ор_макс =19.7 
 | Қар_ор_мин =2.9           | Қар_ор_макс =11.5 
 | Жел_ор_мин =-3.4        | Жел_ор_макс =4.2 
 | Жыл_ор_мин =8.2         | Жыл_ор_макс =16.9

 | Қаң_а_мин =-22.0          | Қаң_а_макс =13.5 
 | Ақп_а_мин =-19.8          | Ақп_а_макс =18.7 
 | Нау_а_мин =-15.3          | Нау_а_макс =23.0 
 | Сәу_а_мин =-4.6            | Сәу_а_макс =29.8 
 | Мам_а_мин =4.6            | Мам_а_макс =32.4
 | Мау_а_мин =7.0             | Мау_а_макс =37.4
 | Шіл_а_мин =11.9           | Шіл_а_макс =38.4
 | Там_а_мин =12.5          | Там_а_макс =38.1
 | Қыр_а_мин =3.9             | Қыр_а_макс =36.0
 | Қаз_а_мин =-2.6             | Қаз_а_макс =29.6
 | Қар_а_мин =-11.5          | Қар_а_макс =25.9 
 | Жел_а_мин =-18.1         | Жел_а_макс =19.6 
 | Жыл_а_мин =-22.0        | Жыл_а_макс =38.4
}}

==Әкімшілік бөліну==
Сеул 25 куға (구 - өзін-өзі басқару құқығына иелі муниципалды аумақтар), ал кулар ішінен 522 ''тонға'' (동 - әкімшілік аудан), 13 787 ''тхонға және'' 102 796 ''панға'' бөлінген.  
* [[Каннамгу (аудан)|Каннамгу]] (강남구; 江南區)
* Кандонгу (강동구; 江東區)
* Канбукку (강북구; 江北區)
* Кансогу (강서구; 江西區)
* Кванакку (관악구; 冠岳區)
* Кванджингу (광진구; 廣津區)
* Курогу (구로구; 九老區)
* Кымчхонгу (금천구; 衿川區)
* Новонгу (노원구; 蘆原區)
* Тобонгу (도봉구; 道峰區)
* Тондэмунгу (동대문구; 東大門區)
* Тонджакку (동작구; 銅雀區)
* Мапхогу (마포구; 麻浦區)
* Содэмунгу (서대문구; 西大門區)
* Сочхогу (서초구; 瑞草區)
* Сондонгу (성동구; 城東區)
* Сонбукку (성북구; 城北區)
* Сонпхагу (송파구; 松坡區)
* Янчхонгу (양천구; 陽川區)
* Йондынпхогу (영등포구; 永登浦區)
* Йонсангу (용산구; 龍山區)
* Ынпхёнгу (은평구; 恩平區)
* Чонногу (종로구; 鍾路區)
* Чунгу (중구; 中區)
* Чуннангу (중랑구; 中浪區)

== Экономика ==
Сеул — әлемнің ірі өнеркәсіп және қаржы орталығының бірі. Мұнда шамамен 20 000 кәсіпорын орналастырған. Өнеркәсіптің басты салалары: [[сауда]], [[машина жасау]], [[телекоммуникация]]лар, [[электроника]], [[құрылыс]].
Мұнда [[Samsung Group|Samsung]], [[LG Group|LG]], [[Hyundai]], [[Kia Motors|Kia]] және [[SK Group|SK]] корпорацияларының бас бәтерлері орналасқан. Сеул елдің 0,6% аумағын алғанымен, қала Корея республикасының 21% [[ЖІӨ]] өндіреді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lmg.go.kr/2006iaescsi/generalinfo/seoul.asp|title=Welcome to KTC|publisher=Lmg.go.kr|archiveurl=http://www.webcitation.org/69hVAu3Ty|archivedate=2012-08-06}}&lt;/ref&gt;. Өндірістің негізгі салалары: [[сауда]], [[машинажасау]], [[телекоммуникации]], [[электроника]], [[құрылыс]].

==Халық саны==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;prettytable&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Жыл
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Халық саны
|-
| 1428 || align=&quot;right&quot; | 103 328
|-
| 1660 || align=&quot;right&quot; | 200 000
|-
| 1881 || align=&quot;right&quot; | 199 100
|-
| 1890 || align=&quot;right&quot; | 192 900
|-
| 1899 || align=&quot;right&quot; | 211 200
|-
| 1902 || align=&quot;right&quot; | 196 600
|-
| 1906 || align=&quot;right&quot; | 230 900
|-
| 1910 || align=&quot;right&quot; | 278 958
|-
| 1915 || align=&quot;right&quot; | 241 085
|-
| 1920 || align=&quot;right&quot; | 250 208
|-
| 1925 || align=&quot;right&quot; | 336 349
|-
| 1930 || align=&quot;right&quot; | 355 426
|-
| 1935 || align=&quot;right&quot; | 404 202
|-
| 1940 || align=&quot;right&quot; | 930 547
|-
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;prettytable&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Жыл
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Халық саны
|-
| 1944 || align=&quot;right&quot; | 947 630
|-
| 1949 || align=&quot;right&quot; | 1 418 025
|-
| 1952 || align=&quot;right&quot; | 648 432
|-
| 1955 || align=&quot;right&quot; | 1 574 868
|-
| 1960 || align=&quot;right&quot; | 2 445 402
|-
| 1966 || align=&quot;right&quot; | 3 793 280
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 5 433 198
|-
| 1975 || align=&quot;right&quot; | 6 889 502
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 8 364 379
|-
| 1985 || align=&quot;right&quot; | 9 639 110
|-
| 1990 || align=&quot;right&quot; | 10 612 577
|-
| 1995 || align=&quot;right&quot; | 10 231 217
|-
| 2000 || align=&quot;right&quot; | 9 895 972
|-
| 2005 || align=&quot;right&quot; | 10 349 312
|}
|}

=== Қаржы===
Сеулде көптеген халықаралық компаниялардың да бас пәтерлері орналасқан&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/ |title=Global : Cities |publisher=CNN  }}&lt;/ref&gt;. Халықаралық [[Citigroup]], [[Deutsche Bank]], [[HSBC]], [[Goldman Sachs]], [[JPMorgan Chase]], [[Barclays]], [[Grupo Santander]], [[UBS]], [[Credit Suisse]], [[UniCredit]], [[Société Générale]], [[Calyon]], [[BBVA]], [[Macquarie Group]], [[ING Bank]], [[State Street]] және [[Standard Chartered]] банктарының филиалдары да бар.
&lt;gallery&gt;
Сурет:Seoul sykline.jpg|Сеул бір бөлігінің көрінісі
&lt;/gallery&gt;

== Карталар ==
* [http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg Сеула картасы (кор.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108015724/http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg |date=2011-11-08 }}
* [http://newton.kias.re.kr/~hepph/public_html/03icfp/submap.jpg Сеул метросының сызбанұсқасы]
* [http://www.asianinfo.org/asianinfo/countries_map/map-picture/seoul.jpg Сеулдің іскер орталықтары]
* [http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg Сеул картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523231547/http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg |date=2012-05-23 }}

== Халықаралық қатынастар ==
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Бауырлас қалалар ===
Ресми сайтқа сәйкес бауырлар қалалар тізімі&lt;ref name=autogenerated1&gt;http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210175055/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |date=2007-12-10 }}&lt;/ref&gt;:
* {{TPE}} [[Тайбэй]], ([[23 наурыз]] [[1968]])
* {{TUR}} [[Анкара]], ([[23 тамыз]] [[1971]])
* {{USA}} [[Гонолулу]], ([[22 қазан]] [[1973]])
* {{USA}} [[Сан-Франциско]], ([[18 мамыр]] [[1976]])
* {{BRA}} [[Сан-Паулу]], ([[20 сәуір]] [[1977]])
* {{COL}} [[Богота]], ([[14 маусым]] [[1982]])
* {{IDN}} [[Джакарта]], ([[25 шілде]] [[1984]])
* {{JPN}} [[Токио]], ([[3 қыркүйек]] [[1988]])
* {{RUS}} [[Мәскеу]], ([[13 шілде]] [[1991]])
* {{AUS}} [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]], ([[8 қараша]] [[1991]])
* {{FRA}} [[Париж]], ([[12 қараша]] [[1991]])
* {{MEX}} [[Мехико]], ([[5 қазан]] [[1992]])
* {{CHN}} [[Бейжің]], ([[23 қазан]] [[1993]])
* {{MNG}} [[Ұлан-Батыр]], ([[6 қазан]] [[1995]])
* {{VNM}} [[Ханой]], ([[1 мамыр]] [[1996]])
* {{POL}} [[Варшава]], [[20 маусым]] [[1996]])
* {{EGY}} [[Каир]], ([[27 сәуір]] [[1997]])
* {{KAZ}} [[Астана]], ([[6 қараша]] [[2004]])
* {{USA}} [[Вашингтон]], ([[13 наурыз]] [[2006]])
* {{GRC}} [[Афины]], ([[15 наурыз]] [[2006]])
* {{THA}} [[Бангкок]], ([[16 маусым]] [[2006]])
||
||

=== Серіктес қалалар ===
Ресми сайтқа сәйкес серіктес қалалар тізімі&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;:
* {{CAN}} [[Оттава]], ([[10 қаңтар]] [[1997]])
* {{GER}} [[Берлин]],  ([[23 сәуір]] [[1997]])
* {{NLD}} [[Амстердам]], ([[15 наурыз]] [[1999]])
* {{HUN}} [[Будапешт]],  ([[14 шілде]] [[2005]])
* {{TUR}} [[Стамбұл]],  ([[24 тамыз]] [[2005]])
* {{UZB}} [[Ташкент]],([[30 наурыз]] [[2006]])
* {{USA}} [[Лос-Анджелес]], ([[16 қазан]] [[2006]])
* {{ITA}} [[Милан]], ([[1 ақпан]] [[2007]])
* {{BLR}} [[Минск]], ([[8 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Шаньдун]], ([[19 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Цзянсу]], ([[21 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Гуандун]],  ([[22 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Чжэцзян]], ([[10 сәуір]] [[2009]])
* {{CHN}} [[Тяньцзинь]], ([[12 сәуір]] [[2009]])
|}
{{S-start}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Пекче астанасы]]| before=|after=[[Конджу|Унджин]]|years=б.з.д 18 ж.- б.з 475}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея астанасы]]| before=[[Кэсон|Кайдзё]]|after=|years=}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея Республикасының астанасы]]| before=|after=(жүктеулі)|years=1948–}}
{{S-end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі}}
{{Азия елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Сеул]]
[[Санат:Оңтүстік Кореяның миллионер қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>mkhsaog3xl7f8imt9yzweo04apct477</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чарли Чаплин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17221</id>
    <revision>
      <id>3599658</id>
      <parentid>3573479</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>3599658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29140" sha1="n4expgv5auj52znzgho9jc53d8niriy" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Чарли Чаплин
  |шынайы есімі           = Charlie Chaplin
  |сурет                  = Charlie Chaplin.jpg
  |сурет ені              = 225px
  |сурет атауы            = «Кішкентей қаңғыбас» образындағы Чаплин
  |туған кездегі есімі  = Чарльз Спенсер Чаплин
  |туған күні           = 16.04.1889
  |туған жері           = [[Лондон]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні     = 25.12.1977
  |қайтыс болған жері     = [[Веве]], [[Швейцария]]
  |мамандығы              = актёр, кинорежиссёр, сценарист, кинопродюсер, кинокомпозитор
  |азаматтығы             = {{GBR}}
  |белсенді жылдары       = [[1914]]—[[1967]]
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            = Британ империясының ордені&lt;br /&gt;[[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] ([[1929]], [[1972]], [[1973]])
  |imdb_id                = 0000122
  |сайты                  =
}}
Сэр '''Чарльз Спэнсер (Чарли) Чаплин''' ({{lang-en|Sir Charles Spencer «Charlie» Chaplin}}; [[16 сәуір]] [[1889 жыл|1889]], [[Лондон]] қ. — [[25 желтоқсан]] [[1977 жыл|1977]], [[Швейцария]], Корсье-сюр-Веве) — Англияның әйгілі киноактері, [[Кинорежиссёр|кинорежиссері]], сценарийшісі, композиторы әрі продюсері. Ол алғашында киноактер және соғысқа қарсы азамат ретінде өз шығармашылығын бастаған және біртіндеп әлемге танылып, әйгілі [[Бастер Китон]], [[Гарольд Ллойд]] үшеуі &quot;әлемнің ең таңдаулы үш комигі&quot; деп аталған.

Чарльз Чаплин сыртқы келбеті қаңғыбасқа, ішкі жан дүниесі мырзалық сипатқа ие Чарли образын жасады. Ол үстінде тар костюмі мен кең шалбары бар, аяғына дәу етік, басына дөңгелек қалпақ киген, қолына бамбук таяқ ұстаған, кішкентай мұрты бар, кейде аңғалдау, кейде ақылды, кейде тым күлкілі, кейде бейшара, көбінесе өте кедей болып көрінетін, бірақ бәрібір айырықша адал ниетті, нәзік [[жүрек]]ті [[азамат]] екені ақыры айқындалатын сегіз қырлы, бір сырлы [[кейіпкер]] болатын. Кейін көптеген әйгілі өнер иелері осы образды еліктеп, оның актерлік шеберлігінен үлгі алған болатын.

Чарльз Чаплин дыбыссыз кино заманында қимыл мен мимика арқылы ішкі жан дүниені көрсетудің шебері болды. Ол өзі [[сценарий]] жазып, өзі ойнап, өзі жетекші композиторлық жасап, өзі продюсер бола білді. [[Англия]]ның үлкен [[сахна]]ларында өнер көрсетуден бастап, 88 жасында қайтыс болғанға дейін ол 70 жыл бойы шығармашылық еңбектенуді үздіксіз жалғастырған екен. Чаплин [[Чарльз Диккенс|Диккенс]]тік [[Лондон]]да жастық өмірін бастады, [[голливуд]] [[актер]]і ретінде [[кино]] [[өнеркәсіп]]і заманының танымал майталманына айналды, тірі кезінде-ақ әлемдегі бірегей [[мәдениет]] [[символ]]дарының бірі болды.

== Өмірбаяны ==

Ол Лондондағы мюзик-холл әртістерінің отбасында дүниеге келген. Бірақ әкесінің тамағы ауырып, дауысын ерте жоғалтып алады. Соның күйігінен ішіп кетеді де, көп ұзамай қайтыс болады. Күйеуі қайтқан соң анасы қатты ауырып қалады. Ол есінен адасып, ақырында жұмысынан шығып қалады. Чарльз үлкен ағасы Сидни екеуі науқас шешелерімен жұмыстың берген үйінде тұрып жатады. Содан соң балаларды жетімдер және кедейлердің баласы оқитын мектепке орналастырады. Олар бала күннен өз күнін өзі көріп үйренді. Сондықтан қайыршының қатал өмірі Чарльз үшін таңсық емес еді. 
Алғаш рет сахнаға бес жасында шықты. Ол мюзик-холдағы анасының рөлін алмастырған еді. Анасы ауырған сайын дауысын жоғалтып алады екен. Чарльз анасының бүкіл репертуарын жатқа білген. Сахнаның сыртында өмір сүрген кезі көп. Мектепке де сирек барған. Шаласауатты болған. Ара-тұра газет сатқан кездері бар. Дәрігерге көмекші болып істеген. Баспаханада да жұмысшы болған көрінеді. Бірақ, еш жерде көп бөгелмеген екен.

Он төрт жасында Чарльздің ұлы арманы орындалып, театрда «Шерлок Холмс» қойылымындағы шабарманның рөлін сомдау бақытына ие болады. Өзі кітап оқи алмағандықтан ағасы оқып беріп отырып, рөлін сөйтіп қана тұтас жаттап алады. Сосын ол варьетеде бақ сынайды. Скрипкада ойнауды үйренеді. Көп оқитын болды. Бұрын оқымай келгенін еселеп толықтырды.

1908 жылы Чарльздің басына бақ қонады. Карно театрының актеры атанады. Ол театр мюзик-холдар үшін пантомима мен қысқа скетчтер дайындайтын. Аз ғана уақыт ішінде ең беделді әртіске айналды. 1910 жылы труппамен АҚШ-қа гастрөлге барады. Бір қойылым кезінде оны кинопродюсер Мак Сеннет байқайды. Чарлидың ойнағаны ұнапты. 1912 жылы әртісті «Кистоун Филм» студиясына шақырады. Студияға келе сала Чарльз қолда бар киімнен қайыршының бейнесін жасап алады. Басында қалпақ, қолында визиткасы, екінші қолында аса таяғы, тұмсығы сүйір аяқ киіммен мэтрдың алдынан шығады. Бұл бейне мэтрге қатты ұнайды. Бірақ Чарли тым жас болған соң оған жасанды мұрт жабыстырып қояды. Пәкене бойлы қайыршы бірден көпшілікке ұнай кетеді. Бұл жетістік қанат бітіреді. Қомақты қаржы түсіреді. Сәл уақыттан соң Чаплинге өзі ғана түсетін қысқа метражды фильмдер жасауға рұқсат етеді.

Қайыршы Чарли аса «табысты» бейне болып шықты. 1914 жылы Чаплин аптасына 150 доллар жалақы алатын. Содан кейін 1500 алатын болды. 1914 жылдан бастап өзін режиссерлік қырынан көрсете бастап, түсіп жүрген фильмдерінің сценарийін өзі жазған. 1917 жылы «Фёст Нэйшнл Пикчерс» студиясы Чаплинмен 1 миллион долларға келісім шартқа отырды. Сөйтіп, 28 жасында Чарли Чаплин Америкадағы мылқау киноның ең бай әртісіне айналып шыға келді.

Ол көптеген сыйлықтардың иегері.

Тек 1919 жылы Чаплин өзінің жеке студиясын  ашты, яғни, Чаплин Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс және Дэвид Гриффитпен бірге United Artists киностудия-сын құрды. Қысқа метражды фильмдерін өзі түсіреді. Зиялы-қайыршының бейнесін сомдау арқылы танылды. Оның кейіпкері ұялшақ, қолының сұғы бар, бірақ өзі әділетсіздікке қарсы бейне еді. 1921 жылы «Бөбек» атты өзінің ең танымал толық метражды фильмін түсірді. Қаңғыбас пен тастанды бала туралы. Фильмнің өн бойындағы комедиялық тұстары лирикалық, драмалық сюжеттермен толықтырылған. Әлеуметті сынаған фильм киноәлемдегі Чаплиннің алғашқы баспалдағы саналды. Бәлкім, бүкіл мылқау кинематограф үшін де солай.

Чарльз Чаплин мылқау кино дәуірінде кереметтей танымал болды. 1927 жылы дыбысы бар кино шыққаннан кейін де Чаплин өзінің мылқау киносына адал болып қала берді.

Чаплинге атақты, марапатты мылқау кино әкелді. Сондықтан дыбысты кино түсіреле бастаған кезде ол не істерін білмеді. Өзінің мылқау киносын музыкамен әрлеп түсіре берді. 1931 жылы «Үлкен қаланың оттары» атты киносы шықты. Қаңғыбас пен гүл сатушы қыздың махаббаты туралы әдемі хикая. Фильмнің дүбірі жер жарды. 1936 жылы «Жаңа уақыт» деген фильм шықты. Жаппай салынған өндіріске арналған кино болды.

1940 жылы ғана дыбысы бар «Ұлы диктатор» атты фильм түсірді. Пародия, памфлет ретінде берілген фильм. Еврей-шаштараз бен Аденоид Хинкельдің қақтығысы негізінде өрбіген. Германия елшілігі Вашингтоннан оның көрсетілуіне тыйым салынуын талап етті.

1952 жылы Чаплин Лондондағы премьераға келеді. Оның «Шырағданның жарығы» деген киносы көрсетіледі. Қайтып АҚШ оны елге кіргізбеді. Ол Швейцарияға қоныстанады. Софи Лорен мен [[Марлон Брандо]] түскен «Гонконгтен келген графиня» атты фильмі түрлі түсті болып шықты. Бұл фильм Чаплиннің соңғы туындысы еді. Өзі ойнамады.

Чаплиннің шығармашылығы бүкіл жер жүзі өнерінің дамуына серпінді үлес қосты. Дүние жүзінде оған еліктеп әртіс болған адамдар көп. Солардың бірі және бірегейі үнділік Радж Капур еді.

Сексеннен астам рөл ойнапты. Бүкіл әлем оны комедия әртісі деп білді. Бірақ ол сценарий де жазған, режиссер, продюссер, тіпті өз фильмдерінің композиторы да болған.

Чаплин көптеген халықаралық марапаттарды иеленді. Бірақ оның басты жеңісі – халықтың ілтипаты.

== Шығармашылық жолы ==
[[Сурет:Charlie Chaplin in unknown year.jpg|thumb|left|200px|Ч.Чаплин]]
[[1897 жыл]]дан мюзик-холл сахнасында, ал [[1907]]–[[1942]] жылы Ф. Карго жетекшілік еткен пантомима театрында ойнап, [[актерлік өнер]] шеберлігін жетілдірді. Әсіресе, ол мұнда мюзик-холлдың талабына орай пластика мен [[пантомима]] өнерін үздік меңгерді. [[Кино]]дағы актерлік және режисерлік өнер жолын [[1914]] жылы АҚШ-та бастады. Қойған фильмдерінің [[сценарий]]лерін де өзі жазды.

Бірқатар фильмдерінде (“Қаңғыбас”, “Банк”, 1915; “Тыныш көше”, “Иммигрант”, “Ит өмір”, “Иыққа!”, 1917–1918) лирикалық және комедиялық бояуды шебер шендестіре отырып, “кішкене адамның” есте қалар жиынтық бейнесін жасады. [[Пантомима]] мен [[комедия]] өнерін жан-жақты дамыта отырып, өз орнымен пайдалану арқылы “Нәресте” ([[1920]]) мен “Алтынның әлегі” ([[1925]]) фильмінде ақша билеген ортадағы қорғансыз жандардың азапты ауыр өмір-тұрмысын бейнеледі. Ол көп қиындықтардан кейін [[1922]] жылы “Чарлз Чаплин фильм корпорейшен” деген атпен кинофирма ұйымдастырды. “Париж қызы” фильмін ([[1921]]) қоюмен өзінің кинода психологиялық драма жасаудың шебері екенін байқатты. Әсіресе, “Пилигрим” ([[1922]]) және “Цирк” ([[1928]]) фильмінде әділетсіздік жайлаған астамшыл, қатыгез қоғамға тән өтірік пен өсекті, кертартпалық пен мешеулікті, екіжүзділік пен сатқындықты өткір сынға алды.

[[1931]] жылы қойған “Үлкен қаланың оттары” фильмімен [[режиссер]] шығармашылығының жаңа кезеңі басталды. Осы жылдары Чарли “кішкене адамның” психологиялық мінез-күйін тереңдетіп, барынша әлеуметтік мәселелерге ден қойды.

“Жаңа кезең” ([[1935]]) фильмінде жұмысшылар еңбегін қанаушылықтың антигуманистік табиғатын ашып көрсетті. “Ұлы диктатор” ([[1941]]) фильмінде фашияттік диктатура сатиралық тұрғыда бейнеленді. Бұл фильм Чаплиннің идеялық жағынан өсу эволюциясын айқындай түсті. [[Ұлы Отан соғысы|2-дүниежүзілік соғыстан]] кейін пессимистік сарында “Месье Верду” ([[1947]]) фильмін жасады. [[1952 жыл]]ы [[АҚШ]]-та қойылған соңғы фильмі “Рампа оттары” кинокартинасында адамның асқақ сезімдерін паш етті. Реакциялық топтардың қудалауына ұшыраған Чаплин отбасымен Веве қаласынана ([[Швейцария]]) қоныс аударды.

Англияда “Король [[Нью-Йорк]]те” (1957) және “[[Гонконг]]тен келген граф әйелі” (1967) атты сатиралық-романтикалық кинокартиналарын қойып, суреткерлік дарын табиғатының жаңа бір қырын танытты. Оның шығарм. АҚШ-тың реалистік кино өнерінің қалыптасуына игі ықпал жасаумен қатар, дүниежүз. кинокомедияның дамуына да мол үлес қосты. 1954 жылы Халықар. Бейбітшілік сыйлығын алды.

== Фильмографиясы ==
=== Толықметражды фильмдер ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Өзге аттары
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Қызметі
|-
|[[1914]]
|«Бүлінген Романтика»
|Tillie's Punctured Romance
|For the Love of Tillie / Marie's Millions / Tillie's Big Romance / Tillie's Nightmare
|актер
|-
|-
|1917
|«Тыныш көше»
|Easy Street
|
|актер
|-
|-
|1918
|«Иттің өмірі»
|A Dog's Life
|
|актер
|-
|-
|[[1921]]
|«Бала»
|The Kid
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|[[1923]]
|«Париждік әйел»
|A Woman of Paris
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|[[1925]]
|Алтын қазу
|The Gold Rush
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|[[1926]]
|Теңіз әйелі
|A Woman of the Sea
|
|продюсер
|-
|-
|[[1928]]
|Циркте
|The Circus
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|1928
|Жұртқа көрсету
|Show People
|
|
|-
|-
|[[1931]]
|Қала жарығы
|City Lights
|City Lights: A Comedy Romance in Pantomime
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер, композитор
|-
|-
|[[1936]]
|Жаңа уақыт
|Modern Times
|The Masses
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1940]]
|Ұлы Диктатор
|The Great Dictator
|The Dictator
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1947]]
|Месье Верду
|Monsieur Verdoux
|A Comedy of Murders / The Ladykiller
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1947]]
|Өзегі жарқын
|Limelight
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1957]]
|Нью-Йорктегі патша
|A King in New York
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1967]]
|Гонконгтен келген Графиня
|A Countess From Hong Kong
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер (камео), композитор
|-
|}

=== Қысқа метражды фильмдер ===
==== «Keystone» студиясының фильмдері ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Басқа аттары
|-
|1914
|
|Making a Living
|A Busted Johnny / Troubles / Doing His Best / Take My Picture
|-
|-
|1914
|
|Kid Auto Races at Venice
|The Children’s Automobile Race / Kid’s Auto Race / The Pest
|-
|-
|1914
|
|Mabel’s Strange Predicament
|Hotel Mixup / Pajamas
|-
|-
|1914
|
|Between Showers
|Charlie and the Umbrella / The Flirts / Between Shaves / In Wrong Thunder and Lightning / A Rainy Day
|-
|-
|1914
|
|A Film Johnnie
|Charlie at the Studio / Charlie the Actor / Film Johnny / Million Dollar Job / Movie Nut
|-
|-
|1914
|
|Tango Tangles
|Charlie’s Recreation / Music Hall
|-
|-
|1914
|
|His Favorite Pastime
|The Bonehead / Charlie Is Thirsty / Charlie’s Reckless Fling / The Reckless Fling
|-
|-
|1914
|
|Cruel, Cruel Love
|Lord Helpus
|-
|-
|1914
|
|The Star Boarder
|The Fatal Lantern / The Hash-House Hero / In Love with His Landlady / The Landlady’s Pet
|-
|-
|1914
|
|Mabel at the Wheel
|His Daredevil Queen / A Hot Finish
|-
|-
|1914
|
|Twenty Minutes of Love
|Cops and Watches / He Loves Her So / Love-Friend
|-
|-
|1914
|
|Caught in а Cabaret
|Charlie the Waiter / Faking with Society / Jazz Waiter / Prime Minister Charlie / The Waiter
|-
|-
|1914
|
|Caught in the Rain
|At It Again / In the Park / Who Got Stung?
|-
|-
|1914
|Қарбалас күн
|A Busy Day
|Busy as Can Be / Lady Charlie / Militant Suffragette
|-
|-
|1914
|
|The Fatal Mallet
|Hit Him Again / The Pile Driver / The Rival Suitors
|-
|-
|1914
|
|Her Friend the Bandit
|Mabel’s Flirtation / A Thief Catcher
|-
|-
|1914
|Нокаут
|The Knockout
|Counted Out / The Pugilist
|-
|-
|1914
|
|Mabel’s Busy Day
|Charlie and the Sausages / Hot Dog Charlie / Hot Dogs / Love and Lunch
|-
|-
|1914
|
|Mabel’s Married Life
|The Squarehead / When You’re Married
|-
|-
|1914
|
|Laughing Gas
|Busy Little Dentist / The Dentist / Down and Out / Laffing Gas / Tuning His Ivories
|-
|-
|1914
|
|The Property Man
|Charlie on the Boards / Getting His Goat / Props / The Rustabout / Vamping Venus
|-
|-
|1914
|
|The Face on the Bar Room Floor
|The Ham Actor / The Ham Artist
|-
|-
|1914
|
|Recreation
|Spring Fever
|-
|-
|1914
|
|The Masquerader
|The Female Impersonator / The Female / The Perfumed Lady / The Picnic / Putting One Over
|-
|-
|1914
|
|His New Profession
|The Good for Nothing / Helping Himself
|-
|-
|1914
|
|The Rounders
|Going Down / The Love Thief / Oh, What а Night / Revelry / Tip, Tap, Toe / Two of а Kind
|-
|-
|1914
|
|The New Janitor
|The Blundering Boob / The New Porter / The Porter
|-
|-
|1914
|
|Those Love Pangs
|Busted Hearts / Oh, You Girls / The Rival Mashers
|-
|-
|1914
|
|Dough and Dynamite
|The Cook / The Doughnut Designer / The New Cook
|-
|-
|1914
|
|Gentlemen of Nerve
|Charlie at the Races / Some Nerve
|-
|-
|1914
|
|His Musical Career
|Charlie as а Piano Mover / Musical Tramps / The Piano Movers
|-
|-
|1914
|
|His Trysting Place
|Family Home / Family House / The Henpecked Spouse / His Trysting Places / The Ladies Man / Very Much Married
|-
|-
|1914
|
|Getting Acquainted
|Exchange Is No Robbery / A Fair Exchange / Hello Everybody
|-
|-
|1914
|
|His Prehistoric Past
|The Caveman / A Dream / The Hula-Hula Dance / King Charlie
|-
|}

==== «Essenay» студиясының фильмдері ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Басқа аттары
|-
|1915
|
|His New Job
|Charlie’s New Job
|-
|-
|1915
|
|A Night Out
|Champagne Charlie / Charlie’s Drunken Daze / Charlie’s Night Out / His Night Out
|-
|-
|1915
|Чемпион
|The Champion
|Battling Charlie / Champion Charlie / Charlie the Champion
|-
|-
|1915
|Бақшада
|In the Park
|Charlie in the Park / Charlie on the Spree
|-
|-
|1915
|
|A Jitney Elopement
|Charlie’s Elopement / Married in Haste
|-
|-
|1915
|Қаңғыбас
|The Tramp
|Charlie on the Farm / Charlie the Hobo / Charlie the Tramp
|-
|-
|1915
|
|By the Sea
|Charlie by the Sea / Charlie’s Day Out
|-
|-
|1915
|Жұмыс
|Work
|Charlie at Work / Charlie the Decorator / Only а Working Man / The Paperhanger / The Plumber
|-
|-
|1915
|Әйел
|A Woman
|Charlie the Perfect Lady / The Perfect Lady
|-
|-
|1915
|Банк
|The Bank
|Charlie Detective / Charlie at the Bank / Charlie in the Bank
|-
|-
|1915
|
|Shanghaied
|Charlie Shanghaied / Charlie on the Ocean / Charlie the Sailor
|-
|-
|1915
|
|A Night in the Show
|Charlie at the Show / A Night at the Show
|-
|-
|1915
|
|Charlie Chaplin’s Burlesque on Carmen
|Burlesque on Carmen
|-
|-
|1916
|Сақшы
|Police
|Charlie in the Police / Charlie the Burglar / Housebreaker
|-
|-
|1916
|
|The Essanay-Chaplin Revue
|The Chaplin Revue of 1916
|-
|-
|1918
|
|Triple Trouble
|Charlie’s Triple Trouble
|-
|}

==== «Mutual» студиясының фильмдері ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Басқа аттары
|-
|1916
|Шарлаушы
|The Floorwalker
|Shop / The Store
|-
|-
|1916
|Өрт сөндіруші
|The Fireman
|The Fiery Circle / A Gallant Fireman
|-
|-
|1916
|Сергелдең
|The Vagabond
|Gipsy Life
|-
|-
|1916
|Бір тәңертең
|One A.M.
|Solo
|-
|-
|1916
|Граф
|The Count
|Almost а Gentleman
|-
|-
|1916
|Ломбард
|The Pawnshop
|At the Sign of the Dollar / High and Low Finance
|-
|-
|1916
|Экран артында
|Behind the Screen
|The Pride of Hollywood
|-
|-
|1916
|Сырғанақ
|The Rink
|Rolling Around / Waiter
|-
|-
|1917
|Тыныш көше
|Easy Street
|
|-
|-
|1917
|Ем
|The Cure
|The Water Cure
|-
|-
|1917
|Иммигрант
|The Immigrant
|Broke / Hello U.S.A. / A Modern Columbus / The New World
|-
|-
|1917
|Тәуекелші
|The Adventurer
|
|-
|}

=== Эпизоттық рөлдері ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Рөл
|-
|1915
|Қайта туылу
|His Regeneration
|
|-
|-
|1921
|Бұрағыш
|The Nut
|
|-
|-
|1923
|Рухын сату
|Souls For Sale
|
|-
|-
|1923
|Голливуд
|Hollywood
|
|-
|}

== Әдебиет ==
* {{кітап
|тақырыбы = Чарли Чаплин: История великого комика немого кино
|түпнұсқасы = Chaplin: A Life
|авторы = Стефен Вейсман.
|сілтеме = 
|isbn = 978-5-699-40883-2
|беттер = 352
|жыл = 2010
|басылым = 
|орны =  Мәскеу
|баспасы = ЭКСМО
}}
* {{кітап
|тақырыбы  = Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания
|түпнұсқасы = My Life With Chaplin
|авторы = Лита Грей Чаплин.
|сілтеме = 
|isbn = 978-5-9167-1037-3
|беттер = 411
|жыл = 2009
|басылым = 
|орны =  Мәскеу
|баспасы = «Альпина Нон-фикшн»
}}
* ''Чаплин Ч. С.'' Моя биография. Ағылш. аудару З. Гинзбург.&amp;nbsp;— М.: «Вагриус», 2000.&amp;nbsp;— 520 с. ISBN 5-264-00127-8.
* ''Кукаркин А. В.'' Чарли Чаплин. 2-е изд., дораб. и доп.&amp;nbsp;— М.: «Искусство», 1988.&amp;nbsp;— 287 с.
* ''Садуль Ж.'' Чарли Чаплин. Пер. с франц.&amp;nbsp;— М.: «Искусство», 1981.&amp;nbsp;— 209 с.

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Charlie Chaplin}}
* [https://archive.is/20121225031841/www.mirobretshikh.narod.ru/ot/charlie_chaplin.htm Чарли Чаплин]{{ref-ru}}
* [http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ Чарли Чаплин туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001101202/http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ |date=2008-10-01 }}{{ref-ru}}
* [http://chaplin.webteka.com Чарли Чаплин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422093112/http://chaplin.webteka.com/ |date=2012-04-22 }}{{ref-en}}
* [http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html Өмірбаяны мен түскен фильмдері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051031080435/http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html |date=2005-10-31 }}{{ref-ru}}
* {{imdb name|id=0000122|name=Чарлз Чаплин}}

[[Санат:АҚШ актерлері]]
[[Санат:1889 жылы туғандар]]
[[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Продюсерлер]]
[[Санат:16 сәуірде туғандар]]
[[Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>n4expgv5auj52znzgho9jc53d8niriy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599664</id>
      <parentid>3599658</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:13:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[Қатысушы талқылауы:Z.Aldyar|талқылауы]]) істеген нөмір 3599658 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29136" sha1="2hbu86f5o3ltn4tz42i81mjsv77v7r9" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Чарли Чаплин
  |шынайы есімі           = Charlie Chaplin
  |сурет                  = Charlie Chaplin.jpg
  |сурет ені              = 225px
  |сурет атауы            = «Кішкентей қаңғыбас» образындағы Чаплин
  |туған кездегі есімі  = Чарльз Спенсер Чаплин
  |туған күні           = 16.04.1889
  |туған жері           = [[Лондон]], [[Ұлыбритания]]
  |қайтыс болған күні     = 25.12.1977
  |қайтыс болған жері     = [[Веве]], [[Швейцария]]
  |мамандығы              = актёр, кинорежиссёр, сценарист, кинопродюсер, кинокомпозитор
  |азаматтығы             = {{GBR}}
  |белсенді жылдары       = [[1914]]—[[1967]]
  |бағыты                 =
  |киностудия             =
  |марапаттары            = Британ империясының ордені&lt;br /&gt;[[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] ([[1929]], [[1972]], [[1973]])
  |imdb_id                = 0000122
  |сайты                  =
}}
Сэр '''Чарльз Спэнсер (Чарли) Чаплин''' ({{lang-en|Sir Charles Spencer «Charlie» Chaplin}}; [[16 сәуір]] [[1889 жыл|1889]], [[Лондон]] қ. — [[25 желтоқсан]] [[1977 жыл|1977]], [[Швейцария]], Корсье-сюр-Веве) — Англияның әйгілі киноактері, [[Кинорежиссёр|кинорежиссері]], сценарийшісі, композиторы әрі продюсері. Ол алғашында киноактер және соғысқа қарсы азамат ретінде өз шығармашылығын бастаған және біртіндеп әлемге танылып, әйгілі [[Бастер Китон]], [[Гарольд Ллойд]] үшеуі &quot;әлемнің ең таңдаулы үш комигі&quot; деп аталған.

Чарльз Чаплин сыртқы келбеті қаңғыбасқа, ішкі жан дүниесі мырзалық сипатқа ие Чарли образын жасады. Ол үстінде тар костюмі мен кең шалбары бар, аяғына дәу етік, басына дөңгелек қалпақ киген, қолына бамбук таяқ ұстаған, кішкентай мұрты бар, кейде аңғалдау, кейде ақылды, кейде тым күлкілі, кейде бейшара, көбінесе өте кедей болып көрінетін, бірақ бәрібір айырықша адал ниетті, нәзік [[жүрек]]ті [[азамат]] екені ақыры айқындалатын сегіз қырлы, бір сырлы [[кейіпкер]] болатын. Кейін көптеген әйгілі өнер иелері осы образды еліктеп, оның актерлік шеберлігінен үлгі алған болатын.

Чарльз Чаплин дыбыссыз кино заманында қимыл мен мимика арқылы ішкі жан дүниені көрсетудің шебері болды. Ол өзі [[сценарий]] жазып, өзі ойнап, өзі жетекші композиторлық жасап, өзі продюсер бола білді. [[Англия]]ның үлкен [[сахна]]ларында өнер көрсетуден бастап, 88 жасында қайтыс болғанға дейін ол 70 жыл бойы шығармашылық еңбектенуді үздіксіз жалғастырған екен. Чаплин [[Чарльз Диккенс|Диккенс]]тік [[Лондон]]да жастық өмірін бастады, [[голливуд]] [[актер]]і ретінде [[кино]] [[өнеркәсіп]]і заманының танымал майталманына айналды, тірі кезінде-ақ әлемдегі бірегей [[мәдениет]] [[символ]]дарының бірі болды.

== Өмірбаяны ==

Ол Лондондағы мюзик-холл әртістерінің отбасында дүниеге келген. Бірақ әкесінің тамағы ауырып, дауысын ерте жоғалтып алады. Соның күйігінен ішіп кетеді де, көп ұзамай қайтыс болады. Күйеуі қайтқан соң анасы қатты ауырып қалады. Ол есінен адасып, ақырында жұмысынан шығып қалады. Чарльз үлкен ағасы Сидни екеуі науқас шешелерімен жұмыстың берген үйінде тұрып жатады. Содан соң балаларды жетімдер және кедейлердің баласы оқитын мектепке орналастырады. Олар бала күннен өз күнін өзі көріп үйренді. Сондықтан қайыршының қатал өмірі Чарльз үшін таңсық емес еді. 
Алғаш рет сахнаға бес жасында шықты. Ол мюзик-холдағы анасының рөлін алмастырған еді. Анасы ауырған сайын дауысын жоғалтып алады екен. Чарльз анасының бүкіл репертуарын жатқа білген. Сахнаның сыртында өмір сүрген кезі көп. Мектепке де сирек барған. Шаласауатты болған. Ара-тұра газет сатқан кездері бар. Дәрігерге көмекші болып істеген. Баспаханада да жұмысшы болған көрінеді. Бірақ, еш жерде көп бөгелмеген екен.

Он төрт жасында Чарльздің ұлы арманы орындалып, театрда «Шерлок Холмс» қойылымындағы шабарманның рөлін сомдау бақытына ие болады. Өзі кітап оқи алмағандықтан ағасы оқып беріп отырып, рөлін сөйтіп қана тұтас жаттап алады. Сосын ол варьетеде бақ сынайды. Скрипкада ойнауды үйренеді. Көп оқитын болды. Бұрын оқымай келгенін еселеп толықтырды.

1908 жылы Чарльздің басына бақ қонады. Карно театрының актеры атанады. Ол театр мюзик-холдар үшін пантомима мен қысқа скетчтер дайындайтын. Аз ғана уақыт ішінде ең беделді әртіске айналды. 1910 жылы труппамен АҚШ-қа гастрөлге барады. Бір қойылым кезінде оны кинопродюсер Мак Сеннет байқайды. Чарлидың ойнағаны ұнапты. 1912 жылы әртісті «Кистоун Филм» студиясына шақырады. Студияға келе сала Чарльз қолда бар киімнен қайыршының бейнесін жасап алады. Басында қалпақ, қолында визиткасы, екінші қолында аса таяғы, тұмсығы сүйір аяқ киіммен мэтрдың алдынан шығады. Бұл бейне мэтрге қатты ұнайды. Бірақ Чарли тым жас болған соң оған жасанды мұрт жабыстырып қояды. Пәкене бойлы қайыршы бірден көпшілікке ұнай кетеді. Бұл жетістік қанат бітіреді. Қомақты қаржы түсіреді. Сәл уақыттан соң Чаплинге өзі ғана түсетін қысқа метражды фильмдер жасауға рұқсат етеді.

Қайыршы Чарли аса «табысты» бейне болып шықты. 1914 жылы Чаплин аптасына 150 доллар жалақы алатын. Содан кейін 1500 алатын болды. 1914 жылдан бастап өзін режиссерлік қырынан көрсете бастап, түсіп жүрген фильмдерінің сценарийін өзі жазған. 1917 жылы «Фёст Нэйшнл Пикчерс» студиясы Чаплинмен 1 миллион долларға келісім шартқа отырды. Сөйтіп, 28 жасында Чарли Чаплин Америкадағы мылқау киноның ең бай әртісіне айналып шыға келді.

Ол көптеген сыйлықтардың иегері.

Тек 1919 жылы Чаплин өзінің жеке студиясын  ашты, яғни, Чаплин Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбенкс және Дэвид Гриффитпен бірге United Artists киностудия-сын құрды. Қысқа метражды фильмдерін өзі түсіреді. Зиялы-қайыршының бейнесін сомдау арқылы танылды. Оның кейіпкері ұялшақ, қолының сұғы бар, бірақ өзі әділетсіздікке қарсы бейне еді. 1921 жылы «Бөбек» атты өзінің ең танымал толық метражды фильмін түсірді. Қаңғыбас пен тастанды бала туралы. Фильмнің өн бойындағы комедиялық тұстары лирикалық, драмалық сюжеттермен толықтырылған. Әлеуметті сынаған фильм киноәлемдегі Чаплиннің алғашқы баспалдағы саналды. Бәлкім, бүкіл мылқау кинематограф үшін де солай.

Чарльз Чаплин мылқау кино дәуірінде кереметтей танымал болды. 1927 жылы дыбысы бар кино шыққаннан кейін де Чаплин өзінің мылқау киносына адал болып қала берді.

Чаплинге атақты, марапатты мылқау кино әкелді. Сондықтан дыбысты кино түсіреле бастаған кезде ол не істерін білмеді. Өзінің мылқау киносын музыкамен әрлеп түсіре берді. 1931 жылы «Үлкен қаланың оттары» атты киносы шықты. Қаңғыбас пен гүл сатушы қыздың махаббаты туралы әдемі хикая. Фильмнің дүбірі жер жарды. 1936 жылы «Жаңа уақыт» деген фильм шықты. Жаппай салынған өндіріске арналған кино болды.

1940 жылы ғана дыбысы бар «Ұлы диктатор» атты фильм түсірді. Пародия, памфлет ретінде берілген фильм. Еврей-шаштараз бен Аденоид Хинкельдің қақтығысы негізінде өрбіген. Германия елшілігі Вашингтоннан оның көрсетілуіне тыйым салынуын талап етті.

1952 жылы Чаплин Лондондағы премьераға келеді. Оның «Шырағданның жарығы» деген киносы көрсетіледі. Қайтып АҚШ оны елге кіргізбеді. Ол Швейцарияға қоныстанады. Софи Лорен мен [[Марлон Брандо]] түскен «Гонконгтен келген графиня» атты фильмі түрлі түсті болып шықты. Бұл фильм Чаплиннің соңғы туындысы еді. Өзі ойнамады.

Чаплиннің шығармашылығы бүкіл жер жүзі өнерінің дамуына серпінді үлес қосты. Дүние жүзінде оған еліктеп әртіс болған адамдар көп. Солардың бірі және бірегейі үнділік Радж Капур еді.

Сексеннен астам рөл ойнапты. Бүкіл әлем оны комедия әртісі деп білді. Бірақ ол сценарий де жазған, режиссер, продюссер, тіпті өз фильмдерінің композиторы да болған.

Чаплин көптеген халықаралық марапаттарды иеленді. Бірақ оның басты жеңісі – халықтың ілтипаты.

== Шығармашылық жолы ==
[[Сурет:Charlie Chaplin in unknown year.jpg|thumb|left|200px|Ч.Чаплин]]
[[1897 жыл]]дан мюзик-холл сахнасында, ал [[1907]]–[[1942]] жылы Ф. Карго жетекшілік еткен пантомима театрында ойнап, актерлік өнер шеберлігін жетілдірді. Әсіресе, ол мұнда мюзик-холлдың талабына орай пластика мен [[пантомима]] өнерін үздік меңгерді. [[Кино]]дағы актерлік және режисерлік өнер жолын [[1914]] жылы АҚШ-та бастады. Қойған фильмдерінің [[сценарий]]лерін де өзі жазды.

Бірқатар фильмдерінде (“Қаңғыбас”, “Банк”, 1915; “Тыныш көше”, “Иммигрант”, “Ит өмір”, “Иыққа!”, 1917–1918) лирикалық және комедиялық бояуды шебер шендестіре отырып, “кішкене адамның” есте қалар жиынтық бейнесін жасады. [[Пантомима]] мен [[комедия]] өнерін жан-жақты дамыта отырып, өз орнымен пайдалану арқылы “Нәресте” ([[1920]]) мен “Алтынның әлегі” ([[1925]]) фильмінде ақша билеген ортадағы қорғансыз жандардың азапты ауыр өмір-тұрмысын бейнеледі. Ол көп қиындықтардан кейін [[1922]] жылы “Чарлз Чаплин фильм корпорейшен” деген атпен кинофирма ұйымдастырды. “Париж қызы” фильмін ([[1921]]) қоюмен өзінің кинода психологиялық драма жасаудың шебері екенін байқатты. Әсіресе, “Пилигрим” ([[1922]]) және “Цирк” ([[1928]]) фильмінде әділетсіздік жайлаған астамшыл, қатыгез қоғамға тән өтірік пен өсекті, кертартпалық пен мешеулікті, екіжүзділік пен сатқындықты өткір сынға алды.

[[1931]] жылы қойған “Үлкен қаланың оттары” фильмімен [[режиссер]] шығармашылығының жаңа кезеңі басталды. Осы жылдары Чарли “кішкене адамның” психологиялық мінез-күйін тереңдетіп, барынша әлеуметтік мәселелерге ден қойды.

“Жаңа кезең” ([[1935]]) фильмінде жұмысшылар еңбегін қанаушылықтың антигуманистік табиғатын ашып көрсетті. “Ұлы диктатор” ([[1941]]) фильмінде фашияттік диктатура сатиралық тұрғыда бейнеленді. Бұл фильм Чаплиннің идеялық жағынан өсу эволюциясын айқындай түсті. [[Ұлы Отан соғысы|2-дүниежүзілік соғыстан]] кейін пессимистік сарында “Месье Верду” ([[1947]]) фильмін жасады. [[1952 жыл]]ы [[АҚШ]]-та қойылған соңғы фильмі “Рампа оттары” кинокартинасында адамның асқақ сезімдерін паш етті. Реакциялық топтардың қудалауына ұшыраған Чаплин отбасымен Веве қаласынана ([[Швейцария]]) қоныс аударды.

Англияда “Король [[Нью-Йорк]]те” (1957) және “[[Гонконг]]тен келген граф әйелі” (1967) атты сатиралық-романтикалық кинокартиналарын қойып, суреткерлік дарын табиғатының жаңа бір қырын танытты. Оның шығарм. АҚШ-тың реалистік кино өнерінің қалыптасуына игі ықпал жасаумен қатар, дүниежүз. кинокомедияның дамуына да мол үлес қосты. 1954 жылы Халықар. Бейбітшілік сыйлығын алды.

== Фильмографиясы ==
=== Толықметражды фильмдер ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Өзге аттары
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Қызметі
|-
|[[1914]]
|«Бүлінген Романтика»
|Tillie's Punctured Romance
|For the Love of Tillie / Marie's Millions / Tillie's Big Romance / Tillie's Nightmare
|актер
|-
|-
|1917
|«Тыныш көше»
|Easy Street
|
|актер
|-
|-
|1918
|«Иттің өмірі»
|A Dog's Life
|
|актер
|-
|-
|[[1921]]
|«Бала»
|The Kid
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|[[1923]]
|«Париждік әйел»
|A Woman of Paris
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|[[1925]]
|Алтын қазу
|The Gold Rush
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|[[1926]]
|Теңіз әйелі
|A Woman of the Sea
|
|продюсер
|-
|-
|[[1928]]
|Циркте
|The Circus
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер
|-
|-
|1928
|Жұртқа көрсету
|Show People
|
|
|-
|-
|[[1931]]
|Қала жарығы
|City Lights
|City Lights: A Comedy Romance in Pantomime
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, монтажер, композитор
|-
|-
|[[1936]]
|Жаңа уақыт
|Modern Times
|The Masses
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1940]]
|Ұлы Диктатор
|The Great Dictator
|The Dictator
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1947]]
|Месье Верду
|Monsieur Verdoux
|A Comedy of Murders / The Ladykiller
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1947]]
|Өзегі жарқын
|Limelight
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1957]]
|Нью-Йорктегі патша
|A King in New York
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер, композитор
|-
|-
|[[1967]]
|Гонконгтен келген Графиня
|A Countess From Hong Kong
|
|продюсер, режиссер, сценарист, актер (камео), композитор
|-
|}

=== Қысқа метражды фильмдер ===
==== «Keystone» студиясының фильмдері ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Басқа аттары
|-
|1914
|
|Making a Living
|A Busted Johnny / Troubles / Doing His Best / Take My Picture
|-
|-
|1914
|
|Kid Auto Races at Venice
|The Children’s Automobile Race / Kid’s Auto Race / The Pest
|-
|-
|1914
|
|Mabel’s Strange Predicament
|Hotel Mixup / Pajamas
|-
|-
|1914
|
|Between Showers
|Charlie and the Umbrella / The Flirts / Between Shaves / In Wrong Thunder and Lightning / A Rainy Day
|-
|-
|1914
|
|A Film Johnnie
|Charlie at the Studio / Charlie the Actor / Film Johnny / Million Dollar Job / Movie Nut
|-
|-
|1914
|
|Tango Tangles
|Charlie’s Recreation / Music Hall
|-
|-
|1914
|
|His Favorite Pastime
|The Bonehead / Charlie Is Thirsty / Charlie’s Reckless Fling / The Reckless Fling
|-
|-
|1914
|
|Cruel, Cruel Love
|Lord Helpus
|-
|-
|1914
|
|The Star Boarder
|The Fatal Lantern / The Hash-House Hero / In Love with His Landlady / The Landlady’s Pet
|-
|-
|1914
|
|Mabel at the Wheel
|His Daredevil Queen / A Hot Finish
|-
|-
|1914
|
|Twenty Minutes of Love
|Cops and Watches / He Loves Her So / Love-Friend
|-
|-
|1914
|
|Caught in а Cabaret
|Charlie the Waiter / Faking with Society / Jazz Waiter / Prime Minister Charlie / The Waiter
|-
|-
|1914
|
|Caught in the Rain
|At It Again / In the Park / Who Got Stung?
|-
|-
|1914
|Қарбалас күн
|A Busy Day
|Busy as Can Be / Lady Charlie / Militant Suffragette
|-
|-
|1914
|
|The Fatal Mallet
|Hit Him Again / The Pile Driver / The Rival Suitors
|-
|-
|1914
|
|Her Friend the Bandit
|Mabel’s Flirtation / A Thief Catcher
|-
|-
|1914
|Нокаут
|The Knockout
|Counted Out / The Pugilist
|-
|-
|1914
|
|Mabel’s Busy Day
|Charlie and the Sausages / Hot Dog Charlie / Hot Dogs / Love and Lunch
|-
|-
|1914
|
|Mabel’s Married Life
|The Squarehead / When You’re Married
|-
|-
|1914
|
|Laughing Gas
|Busy Little Dentist / The Dentist / Down and Out / Laffing Gas / Tuning His Ivories
|-
|-
|1914
|
|The Property Man
|Charlie on the Boards / Getting His Goat / Props / The Rustabout / Vamping Venus
|-
|-
|1914
|
|The Face on the Bar Room Floor
|The Ham Actor / The Ham Artist
|-
|-
|1914
|
|Recreation
|Spring Fever
|-
|-
|1914
|
|The Masquerader
|The Female Impersonator / The Female / The Perfumed Lady / The Picnic / Putting One Over
|-
|-
|1914
|
|His New Profession
|The Good for Nothing / Helping Himself
|-
|-
|1914
|
|The Rounders
|Going Down / The Love Thief / Oh, What а Night / Revelry / Tip, Tap, Toe / Two of а Kind
|-
|-
|1914
|
|The New Janitor
|The Blundering Boob / The New Porter / The Porter
|-
|-
|1914
|
|Those Love Pangs
|Busted Hearts / Oh, You Girls / The Rival Mashers
|-
|-
|1914
|
|Dough and Dynamite
|The Cook / The Doughnut Designer / The New Cook
|-
|-
|1914
|
|Gentlemen of Nerve
|Charlie at the Races / Some Nerve
|-
|-
|1914
|
|His Musical Career
|Charlie as а Piano Mover / Musical Tramps / The Piano Movers
|-
|-
|1914
|
|His Trysting Place
|Family Home / Family House / The Henpecked Spouse / His Trysting Places / The Ladies Man / Very Much Married
|-
|-
|1914
|
|Getting Acquainted
|Exchange Is No Robbery / A Fair Exchange / Hello Everybody
|-
|-
|1914
|
|His Prehistoric Past
|The Caveman / A Dream / The Hula-Hula Dance / King Charlie
|-
|}

==== «Essenay» студиясының фильмдері ====

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Басқа аттары
|-
|1915
|
|His New Job
|Charlie’s New Job
|-
|-
|1915
|
|A Night Out
|Champagne Charlie / Charlie’s Drunken Daze / Charlie’s Night Out / His Night Out
|-
|-
|1915
|Чемпион
|The Champion
|Battling Charlie / Champion Charlie / Charlie the Champion
|-
|-
|1915
|Бақшада
|In the Park
|Charlie in the Park / Charlie on the Spree
|-
|-
|1915
|
|A Jitney Elopement
|Charlie’s Elopement / Married in Haste
|-
|-
|1915
|Қаңғыбас
|The Tramp
|Charlie on the Farm / Charlie the Hobo / Charlie the Tramp
|-
|-
|1915
|
|By the Sea
|Charlie by the Sea / Charlie’s Day Out
|-
|-
|1915
|Жұмыс
|Work
|Charlie at Work / Charlie the Decorator / Only а Working Man / The Paperhanger / The Plumber
|-
|-
|1915
|Әйел
|A Woman
|Charlie the Perfect Lady / The Perfect Lady
|-
|-
|1915
|Банк
|The Bank
|Charlie Detective / Charlie at the Bank / Charlie in the Bank
|-
|-
|1915
|
|Shanghaied
|Charlie Shanghaied / Charlie on the Ocean / Charlie the Sailor
|-
|-
|1915
|
|A Night in the Show
|Charlie at the Show / A Night at the Show
|-
|-
|1915
|
|Charlie Chaplin’s Burlesque on Carmen
|Burlesque on Carmen
|-
|-
|1916
|Сақшы
|Police
|Charlie in the Police / Charlie the Burglar / Housebreaker
|-
|-
|1916
|
|The Essanay-Chaplin Revue
|The Chaplin Revue of 1916
|-
|-
|1918
|
|Triple Trouble
|Charlie’s Triple Trouble
|-
|}

==== «Mutual» студиясының фильмдері ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Басқа аттары
|-
|1916
|Шарлаушы
|The Floorwalker
|Shop / The Store
|-
|-
|1916
|Өрт сөндіруші
|The Fireman
|The Fiery Circle / A Gallant Fireman
|-
|-
|1916
|Сергелдең
|The Vagabond
|Gipsy Life
|-
|-
|1916
|Бір тәңертең
|One A.M.
|Solo
|-
|-
|1916
|Граф
|The Count
|Almost а Gentleman
|-
|-
|1916
|Ломбард
|The Pawnshop
|At the Sign of the Dollar / High and Low Finance
|-
|-
|1916
|Экран артында
|Behind the Screen
|The Pride of Hollywood
|-
|-
|1916
|Сырғанақ
|The Rink
|Rolling Around / Waiter
|-
|-
|1917
|Тыныш көше
|Easy Street
|
|-
|-
|1917
|Ем
|The Cure
|The Water Cure
|-
|-
|1917
|Иммигрант
|The Immigrant
|Broke / Hello U.S.A. / A Modern Columbus / The New World
|-
|-
|1917
|Тәуекелші
|The Adventurer
|
|-
|}

=== Эпизоттық рөлдері ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Жыл
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Ағылшынша атауы
|bgcolor=&quot;#f4a460&quot;|Рөл
|-
|1915
|Қайта туылу
|His Regeneration
|
|-
|-
|1921
|Бұрағыш
|The Nut
|
|-
|-
|1923
|Рухын сату
|Souls For Sale
|
|-
|-
|1923
|Голливуд
|Hollywood
|
|-
|}

== Әдебиет ==
* {{кітап
|тақырыбы = Чарли Чаплин: История великого комика немого кино
|түпнұсқасы = Chaplin: A Life
|авторы = Стефен Вейсман.
|сілтеме = 
|isbn = 978-5-699-40883-2
|беттер = 352
|жыл = 2010
|басылым = 
|орны =  Мәскеу
|баспасы = ЭКСМО
}}
* {{кітап
|тақырыбы  = Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания
|түпнұсқасы = My Life With Chaplin
|авторы = Лита Грей Чаплин.
|сілтеме = 
|isbn = 978-5-9167-1037-3
|беттер = 411
|жыл = 2009
|басылым = 
|орны =  Мәскеу
|баспасы = «Альпина Нон-фикшн»
}}
* ''Чаплин Ч. С.'' Моя биография. Ағылш. аудару З. Гинзбург.&amp;nbsp;— М.: «Вагриус», 2000.&amp;nbsp;— 520 с. ISBN 5-264-00127-8.
* ''Кукаркин А. В.'' Чарли Чаплин. 2-е изд., дораб. и доп.&amp;nbsp;— М.: «Искусство», 1988.&amp;nbsp;— 287 с.
* ''Садуль Ж.'' Чарли Чаплин. Пер. с франц.&amp;nbsp;— М.: «Искусство», 1981.&amp;nbsp;— 209 с.

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Charlie Chaplin}}
* [https://archive.is/20121225031841/www.mirobretshikh.narod.ru/ot/charlie_chaplin.htm Чарли Чаплин]{{ref-ru}}
* [http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ Чарли Чаплин туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001101202/http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ |date=2008-10-01 }}{{ref-ru}}
* [http://chaplin.webteka.com Чарли Чаплин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120422093112/http://chaplin.webteka.com/ |date=2012-04-22 }}{{ref-en}}
* [http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html Өмірбаяны мен түскен фильмдері] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051031080435/http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html |date=2005-10-31 }}{{ref-ru}}
* {{imdb name|id=0000122|name=Чарлз Чаплин}}

[[Санат:АҚШ актерлері]]
[[Санат:1889 жылы туғандар]]
[[Санат:1977 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Продюсерлер]]
[[Санат:16 сәуірде туғандар]]
[[Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Үздік фильм музыкасы үшін Оскар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>2hbu86f5o3ltn4tz42i81mjsv77v7r9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түлкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17417</id>
    <revision>
      <id>3599250</id>
      <parentid>3538871</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;__LEAD_SECTION__&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1350603726|Red fox]]&quot;</comment>
      <origin>3599250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13146" sha1="4w4f5b0c13c0qj691h8a4kvao6itgx8" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Кәдімгі түлкі
| fossil_range=Mid-[[Плейстоцен]]–Recent
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = 
| trend = stable
| image = Лисица.JPG
| image_caption = ''V. v. crucigera''&lt;br /&gt;[[Іле Алатауы|Іле Алатауда]]
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Жыртқыштар]]
| familia = [[Ит тектестер]]
| tribus = [[Түлкі]]
| genus = ''[[Түлкілер]]''
| species = '''''Кәдімгі түлкі'''''
| binomial = ''Vulpes vulpes''
| binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758)
| subdivision_ranks = 
| subdivision = 
| synonyms = ''Vulpes fulva'', ''Vulpes fulvus''
| range_map = Cypron-Range Vulpes vulpes.svg
| range_map_caption = Ареал&lt;br /&gt;Қою қызғылт сары - байырғы, ақшыл қызғылт сары - жерсінген.
| subdivision_ranks = Түршелері
| subdivision = 45
}}
'''Кәдімгі түлкі әлде жирен түлкі''' ({{lang-la|Vulpes vulpes}}) – жыртқыштар отрядының [[иттер тұқымдасы]]на жататын аң.


Қызыл түлкі (''Vulpes vulpes'') — нағыз түлкілердің ішіндегі ең ірі түр және [[Жыртқыштар (отряд)|жыртқыштар]] (Carnivora) отрядының ең кең таралған өкілдерінің бірі. Ол Солтүстік Американың, Еуропаның және Азияның көп бөлігінде, сондай-ақ Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында кездеседі. Оның таралу аймағы адам қызметінің әсерінен кеңейіп, түр Австралияға енгізілген, онда ол жергілікті ұсақ және орташа кеміргіштер мен қалталы жануарларды аулайды.

Қызыл түлкі [[Халықаралық табиғатты қорғау одағы|Халықаралық табиғатты қорғау одағының]] (IUCN) Қызыл тізімінде «ең аз алаңдататын түр» ретінде көрсетілген. Алайда жергілікті түрлерге тигізетін әсеріне байланысты ол «әлемдегі ең зиянды 100 инвазиялық түрдің» қатарына енгізілген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Қызыл түлкі Еуразияда кем дегенде 400 000 жыл бұрын, Орта плейстоцен кезеңінде пайда болған&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; және кейінірек шамамен 130 000 жыл бұрын Солтүстік Американы мекендеген&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;. Нағыз түлкілердің ішінде қызыл түлкі жыртқыштыққа бейімделген прогрессивті эволюциялық тармақты білдіреді.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ірі дене өлшемінен бөлек, қызыл түлкі басқа түлкі түрлерімен салыстырғанда жаңа ортаға тез бейімделу қабілетімен ерекшеленеді. Атауына қарамастан, бұл түрдің түсі әртүрлі болуы мүмкін, оның ішінде лейкистік және меланистік даралар да кездеседі.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Қазіргі уақытта қызыл түлкінің 45 кіші түрі белгілі&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;, олар екі негізгі топқа бөлінеді: ірі солтүстік түлкілер және Азия мен Солтүстік Африканың ұсақ, базальды оңтүстік (шөлдік) түлкілері.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Қызыл түлкілер әдетте жұп болып немесе жұптасқан аталық пен аналықтан және олардың төлдерінен тұратын шағын отбасылық топтарда кездеседі. Кей жағдайларда бір-бірімен туыстас бірнеше аналық және бір аталықтан құралған топтар да байқалады. Төлдер жаңа ұрпақтың дүниеге келу кезеңінде ата-аналарына күтім жасауға көмектесу үшін отбасымен бірге қалады.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бұл түр негізінен ұсақ кеміргіштермен қоректенеді, алайда қояндар, тиіндер, құстар, бауырымен жорғалаушылар, омыртқасыздар&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; және жас тұяқты жануарлар да оның қорек құрамына кіруі мүмкін. Кейде жемістер мен көкөністер де тұтынылады.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Қызыл түлкі басқа түлкі түрлерін қоса алғанда, ұсақ жыртқыштарды аулауға қабілетті болғанымен, ол қасқырлар, койоттар, алтын шакалдар, ірі жыртқыш құстар (мысалы, алтын бүркіт және еуразиялық бүркіт)&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; және орта және ірі мысық тұқымдас жыртқыштардың шабуылына осал болып келеді.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бұл түрдің адамдармен байланысының ұзақ тарихы бар. Ол бірнеше ғасыр бойы зиянкестер ретінде және жүн үшін кеңінен ауланған, сондай-ақ адамзаттың фольклоры мен мифологиясында жиі кездеседі. Кең таралуы мен популяциясының көптігі арқасында қызыл түлкі жүн саудасы үшін ауланатын маңызды жүнді жануарлардың бірі болып саналады.&lt;ref&gt;1: 229–230&lt;/ref&gt;

Адамдарға елеулі қауіп төндіру үшін тым кішкентай болғанымен, ол адам қоныстануынан пайда көріп, көптеген қала маңы мен қалалық аумақтарды сәтті мекендеген.

Қызыл түлкіні қолға үйрету бойынша тәжірибелер Ресейде жүргізіліп келеді, нәтижесінде қолға үйретілген күміс түлкі алынған.

== Топқа жататын түрлер ==
«Түлкіге» тән сыртқы көрініске негізделген субъективті бағалау критерийлерін басшылыққа ала отырып, келесі жануарларды түлкі деп санауға болады.
*Вулпини тайпасы
*Түлкі (Vulpes) тұқымдасы
*Бенгал түлкі (Vulpes bengalensis)
*Ауған түлкі (Vulpes cana)
*Оңтүстік Африка түлкі (Vulpes chama)
*Қарсақ (Vulpes corsac)
*Тибет түлкі (Vulpes ferrilata)
*Арктикалық түлкі (Vulpes lagopus)[1]
*Американдық түлкі (Vulpes macrotis)
*Африка түлкі (Vulpes pallida)
*Құм түлкі (Vulpes rueppellii)
*Американдық қарсақ (Vulpes velox)
*Қызыл түлкі (Vulpes vulpes)
*Аскөк түлкі (Vulpes zerda)
*үлкен құлақ түлкілер тұқымдасы (Otocyon)
*Үлкен құлақ түлкі (Otocyon megalotis)
*Канини тайпасы
*Subtribe Cerdocyonina
*Фолкленд түлкілерінің тұқымдасы (Dusicyon)
* Фолкленд түлкі (Dusicyon australis)
*Майконги тұқымдасы (Cerdocyon)
*Майконг (Cerdocyon мың)
*Ұсақ түлкілер тұқымдасы (Atelocynus)
*Кішкентай түлкі (Atelocynus microtis)
*Оңтүстік Америка түлкілері (Lycalopex) немесе Pseudalopex
*Анды түлкі (Lycalopex culpaeus)
*Оңтүстік Америка түлкі (Lycalopex griseus)
*Дарвин түлкі (Lycalopex fulvipes)
*Парагвай түлкісі (Lycalopex gymnocercus)
*Бразилия түлкі (Lycalopex vetulus)
*Секуран түлкі (Lycalopex sechurae)
*сұр түлкілер тұқымдасы (Urocyon)
*Сұр түлкі (Urocyon cinereoargenteus)
*Аралдық түлкі (Urocyon littoralis)

== Таралуы ==
Кәдімгі түлкі [[Еуропа]]ның барлық территориясында, [[Солтүстік Африка]]да, [[Азия]]ның көптеген аумағында және [[Солтүстік Америка]]да кездеседі. Кәдімгі түлкі [[Аустралия]]да [[акклиматизация]]дан өтіп, содан бастап сол материкте кең таралған.

== Сыртқы түрі ==
Түсі – жирен, сұрғылт сары. Құлағының сырты – қара не қара қоңыр, құйрығы ұзын (ұзындығы – 60 см-дей), қысқа сирақты. Жүні – тығыз әрі жұмсақ. Реңі жыл маусымына қарай өзгеріп отырады (түлейді): жоны мен бүйірі көбінесе сарғыш жирен, бауыры мен құйрығының ұшы ақшыл тартады.&lt;ref name=&quot;bi1&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt; Тұрқы 70 – 77 см, салмағы 6,5 – 6,8 кг. Селдір орманды ашық жерлерді, өзен-көл жағалауларын, аңыз, тау баурайларын мекендейді. Күндіз інінде жатып, түнге қарай қорегін іздейді. Әдетте ұсақ жәндіктермен, көбінесе тышқандармен қоректенеді, қорегінің құрамында 300-ден астам жәндік пен ондаған өсімдік түрлері болады. [[Моногамды]]. Қаңтар-ақпан айларында ұйығып, 49-58 күннен кейін 4-6 (кейде 15) күшік туады.

== Шаруашылық маңызы мен зияны ==
Терісі бағалы аң, әсіресе, қарабурыл Түлкінің терісі жоғары бағаланады. Кеміргіштерді жеп, ауылы шаруашылығына пайда келтіреді. Құс шаруашылығына зиян келтіреді, құтыру ауруының вирусын таратады.

==Мінез-құлықтары==
Негізінен, түлкілер – түнгі жануарлар, яғни олар күндізге қарағанда түнде белсендірек болады. Олардың көру, иіс сезу және есту мүшелері өте жақсы дамыған. Түлкілер тамақ талғамайтын жануарларға жатады. Олар қояндар, тышқандар, құстар және жәндіктер секілді ұсақ жануарларды аулайды. Олар аңға жалғыз шығады, өздерінің құрбандарын аса қулықпен және төзіммен байқатпай аңду арқылы алады. Көптеген түлкілердің қорегі олардың өмір сүрген орталарына байланысты әртүрлі болып келеді. Кейбір түлкілер жемістерді, көкөністерді, балықты және жұмыртқаны да жей береді.

==Көбеюі== 
Әдетте түлкілер қыс кезінде шағылысып, ұрғашысы 50­-55 күнге созылатын буаздық кезеңінен соң 2­-ден 20­-ға дейін күшіктерін дүниеге әкеледі. Ата-­анасы күшіктеріне жаз бойы қарап, олар күзде өз тамақтарын тауып жейтін халге жеткенше асырайды.

==Індері==
Әдетте түлкілер інде түнемейді. Олар құйрықтарына оранып алып, ашық аспан астында ұйықтағанды ұнатады. Америкалық түлкілер ғана інде өмір сүргені болмаса, басқа түрлерінің көбі өмірге ұрпақ әкелер кезде ғана індерде өмір сүреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Түлкілер]]


{{stub}}</text>
      <sha1>4w4f5b0c13c0qj691h8a4kvao6itgx8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599260</id>
      <parentid>3599250</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>ДЕРЕККӨЗДЕР? [[Арнайы:Үлесі/Baratrass|Baratrass]] ([[Қатысушы талқылауы:Baratrass|талқылауы]]) істеген нөмір 3599250 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7631" sha1="jp3zy6s9vhsgxjuy3g2lnlwfu35z71s" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Кәдімгі түлкі
| fossil_range=Mid-[[Плейстоцен]]–Recent
| status = LC
| status_system = iucn3.1
| status_ref = 
| trend = stable
| image = Лисица.JPG
| image_caption = ''V. v. crucigera''&lt;br /&gt;[[Іле Алатауы|Іле Алатауда]]
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Жыртқыштар]]
| familia = [[Ит тектестер]]
| tribus = [[Түлкі]]
| genus = ''[[Түлкілер]]''
| species = '''''Кәдімгі түлкі'''''
| binomial = ''Vulpes vulpes''
| binomial_authority = ([[Карл Линней|Линней]], 1758)
| subdivision_ranks = 
| subdivision = 
| synonyms = ''Vulpes fulva'', ''Vulpes fulvus''
| range_map = Cypron-Range Vulpes vulpes.svg
| range_map_caption = Ареал&lt;br /&gt;Қою қызғылт сары - байырғы, ақшыл қызғылт сары - жерсінген.
| subdivision_ranks = Түршелері
| subdivision = 45
}}
'''Кәдімгі түлкі әлде жирен түлкі''' ({{lang-la|Vulpes vulpes}}) – жыртқыштар отрядының [[иттер тұқымдасы]]на жататын аң.

== Топқа жататын түрлер ==
«Түлкіге» тән сыртқы көрініске негізделген субъективті бағалау критерийлерін басшылыққа ала отырып, келесі жануарларды түлкі деп санауға болады.
*Вулпини тайпасы
*Түлкі (Vulpes) тұқымдасы
*Бенгал түлкі (Vulpes bengalensis)
*Ауған түлкі (Vulpes cana)
*Оңтүстік Африка түлкі (Vulpes chama)
*Қарсақ (Vulpes corsac)
*Тибет түлкі (Vulpes ferrilata)
*Арктикалық түлкі (Vulpes lagopus)[1]
*Американдық түлкі (Vulpes macrotis)
*Африка түлкі (Vulpes pallida)
*Құм түлкі (Vulpes rueppellii)
*Американдық қарсақ (Vulpes velox)
*Қызыл түлкі (Vulpes vulpes)
*Аскөк түлкі (Vulpes zerda)
*үлкен құлақ түлкілер тұқымдасы (Otocyon)
*Үлкен құлақ түлкі (Otocyon megalotis)
*Канини тайпасы
*Subtribe Cerdocyonina
*Фолкленд түлкілерінің тұқымдасы (Dusicyon)
* Фолкленд түлкі (Dusicyon australis)
*Майконги тұқымдасы (Cerdocyon)
*Майконг (Cerdocyon мың)
*Ұсақ түлкілер тұқымдасы (Atelocynus)
*Кішкентай түлкі (Atelocynus microtis)
*Оңтүстік Америка түлкілері (Lycalopex) немесе Pseudalopex
*Анды түлкі (Lycalopex culpaeus)
*Оңтүстік Америка түлкі (Lycalopex griseus)
*Дарвин түлкі (Lycalopex fulvipes)
*Парагвай түлкісі (Lycalopex gymnocercus)
*Бразилия түлкі (Lycalopex vetulus)
*Секуран түлкі (Lycalopex sechurae)
*сұр түлкілер тұқымдасы (Urocyon)
*Сұр түлкі (Urocyon cinereoargenteus)
*Аралдық түлкі (Urocyon littoralis)

== Таралуы ==
Кәдімгі түлкі [[Еуропа]]ның барлық территориясында, [[Солтүстік Африка]]да, [[Азия]]ның көптеген аумағында және [[Солтүстік Америка]]да кездеседі. Кәдімгі түлкі [[Аустралия]]да [[акклиматизация]]дан өтіп, содан бастап сол материкте кең таралған.

== Сыртқы түрі ==
Түсі – жирен, сұрғылт сары. Құлағының сырты – қара не қара қоңыр, құйрығы ұзын (ұзындығы – 60 см-дей), қысқа сирақты. Жүні – тығыз әрі жұмсақ. Реңі жыл маусымына қарай өзгеріп отырады (түлейді): жоны мен бүйірі көбінесе сарғыш жирен, бауыры мен құйрығының ұшы ақшыл тартады.&lt;ref name=&quot;bi1&quot;&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt; Тұрқы 70 – 77 см, салмағы 6,5 – 6,8 кг. Селдір орманды ашық жерлерді, өзен-көл жағалауларын, аңыз, тау баурайларын мекендейді. Күндіз інінде жатып, түнге қарай қорегін іздейді. Әдетте ұсақ жәндіктермен, көбінесе тышқандармен қоректенеді, қорегінің құрамында 300-ден астам жәндік пен ондаған өсімдік түрлері болады. [[Моногамды]]. Қаңтар-ақпан айларында ұйығып, 49-58 күннен кейін 4-6 (кейде 15) күшік туады.

== Шаруашылық маңызы мен зияны ==
Терісі бағалы аң, әсіресе, қарабурыл Түлкінің терісі жоғары бағаланады. Кеміргіштерді жеп, ауылы шаруашылығына пайда келтіреді. Құс шаруашылығына зиян келтіреді, құтыру ауруының вирусын таратады.

==Мінез-құлықтары==
Негізінен, түлкілер – түнгі жануарлар, яғни олар күндізге қарағанда түнде белсендірек болады. Олардың көру, иіс сезу және есту мүшелері өте жақсы дамыған. Түлкілер тамақ талғамайтын жануарларға жатады. Олар қояндар, тышқандар, құстар және жәндіктер секілді ұсақ жануарларды аулайды. Олар аңға жалғыз шығады, өздерінің құрбандарын аса қулықпен және төзіммен байқатпай аңду арқылы алады. Көптеген түлкілердің қорегі олардың өмір сүрген орталарына байланысты әртүрлі болып келеді. Кейбір түлкілер жемістерді, көкөністерді, балықты және жұмыртқаны да жей береді.

==Көбеюі== 
Әдетте түлкілер қыс кезінде шағылысып, ұрғашысы 50­-55 күнге созылатын буаздық кезеңінен соң 2­-ден 20­-ға дейін күшіктерін дүниеге әкеледі. Ата-­анасы күшіктеріне жаз бойы қарап, олар күзде өз тамақтарын тауып жейтін халге жеткенше асырайды.

==Індері==
Әдетте түлкілер інде түнемейді. Олар құйрықтарына оранып алып, ашық аспан астында ұйықтағанды ұнатады. Америкалық түлкілер ғана інде өмір сүргені болмаса, басқа түрлерінің көбі өмірге ұрпақ әкелер кезде ғана індерде өмір сүреді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Түлкілер]]


{{stub}}</text>
      <sha1>jp3zy6s9vhsgxjuy3g2lnlwfu35z71s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алдар көсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19061</id>
    <redirect title="Алдар Көсе" />
    <revision>
      <id>3599431</id>
      <parentid>216779</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Алдар Көсе]]</comment>
      <origin>3599431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="nlfqc98oitvz248gfey0pl3acjstlj3" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Алдар Көсе]]</text>
      <sha1>nlfqc98oitvz248gfey0pl3acjstlj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құрманғазы (Құрманғазы ауданы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20513</id>
    <revision>
      <id>3599567</id>
      <parentid>3342545</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18484" sha1="7nu6zufmgattphn9li965plubt9a23r" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = ауыл
 |атауы                   = Құрманғазы
 |сурет                   =
 |әкімшілік күйі          = аудан орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg = 46|lat_min = 36|lat_sec = 
  |lon_deg = 49|lon_min = 16|lon_sec = 
  |CoordAddon             = type:city(8100)_region:KZ
  |CoordScale             =
 |ел картасы              = 300
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Атырау облысы{{!}}Атырау
 |кестедегі облыс         = 
 |ауданы                  = Құрманғазы ауданы{{!}}Құрманғазы
 |кестедегі аудан         = 
 |мекен түрі              = ауылдық округ
 |мекені                  = Құрманғазы ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Құрманғазы
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = 
 |құрылған уақыты         = 1793
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Ганюшкин ({{lang-ru|Ганюшкино}})''
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}} 14 672&lt;ref name=&quot;халық2023&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 71233
 |пошта индексі           = 060400
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               =
}}
{{мағына|Құрманғазы (айрық)}}
'''Құрманғазы''' (2018 ж. дейін ''Ганюшкин'')&lt;ref name=&quot;azh.kz&quot;&gt;[http://azh.kz/kz/news/view/32410 Аудан орталығына Құрманғазының аты берілді]&lt;/ref&gt;) — [[Атырау облысы]], [[Құрманғазы ауданы]]ндағы ауыл, аудан және [[Құрманғазы ауылдық округі (Атырау облысы)|аттас ауылдық округтің]] әкімшілік орталығы.

== Географиясы ==
[[Сурет:Ганюшкинге кіре беріс.jpg|thumb|300px|left|Ганюшкинге кіре беріс ([[Атырау]] бағыты жағынан)]]
Ауыл [[Еділ өзені]]нің саласы — [[Шарон]] (кейбір деректер бойынша Шора) өзенінің бойында орын тепкен. Облыс орталығы [[Атырау]] қаласынан 245 км, [[Ресей]]дің [[Астрахан]] қаласынан 113 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref name=&quot;Құрманғазы ауданы&quot;&gt;Құрманғазы ауданы. Шежіре. - Алматы: &quot;Арыс&quot; баспасы, 2008. - 312 бет + 16 бет түрлі-түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-535-7&lt;/ref&gt;

Ганюшкин арқылы Атырау—Астрахан тас жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы [[Ақкөл (Атырау облысы)|Ақкөлмен]] ара қашықтығы — 25 шақырым.

== Халқы ==
[[2010]] жылдың [[1 қазан]]дағы дерек бойынша Ганюшкинде 12830 адам&lt;ref&gt;[http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/Демография/03_2010-Б-15-07-К.rar ҚР елді мекендерінің тұрғындар саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405220928/http://www.stat.kz/publishing/DocLib4/2010/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/03_2010-%D0%91-15-07-%D0%9A.rar |date=2013-04-05 }}&lt;/ref&gt; тұрады. Соның басым көпшілігі (94%) — [[қазақтар]].&lt;ref name=&quot;Құрманғазы ауданы&quot; /&gt;

[[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 14532 адамды (7242 ер адам және 7290 әйел адам) құрады.&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Астрахан мұрағатынан алынған деректер бойынша ауыл құрылған жылы ([[1793]] немесе 1789—1793 ж. аралығы) Ганюшкинде 15 үй болған, оның ішінде 38 ер, 41 әйел, барлығы 79 адам тұрған, ал 1871 ж. 53 үйде 358 адам тұрған, олардың ішінде 229 ер, 179 әйел болған.

[[Қазан төңкерісі|1917-1922/23 жылдардағы азамат соғысы]] кезінде Ганюшкин ақтардан қызылдарға және керісінше бірнеше рет ауысып, қолдан-қолға өткен. 1919 ж. 23 қарашада Ганюшкин [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл әскер]] құрамына біржолата өтті. Жергілікті танымал қоғам қайраткері [[Нұғыман Сәрсенұлы Манаев|Нұғыман Манаев]]тың ұйымдастыруымен Ганюшкин — әуелі болыс орталығы, содан соң 1922 ж. уез орталығы, ал 1928 жылдан бастап аудан орталығы болды.&lt;ref name=&quot;Құрманғазы ауданы&quot; /&gt;

2018 жылы сәуірде ауыл есімі Ганюшкиннен Құрманғазы болып өзгертілді&lt;ref name=&quot;azh.kz&quot;/&gt;.

== Ішкі бөлінісі ==
Ауыл Үлкен және Кіші Ганюшкин, Самаркин, Бұзаусылан (Безымянный), Рембаза, Құрылысшылар ауылы (ПМК), РТС, Кіресті (Красиловка), Жапырық (Ягодный) деп аталатын мөлтек аудандардан тұрады&lt;ref name=&quot;Құрманғазы ауданы&quot; /&gt;.

Мөлтек аудандардың аталу тарихы төмендегідей:&lt;br /&gt;
'''Үлкен және Кіші Ганюшкин''' — екі аралдың атауы 18 ғасырда ағайынды Ганюшкиндер келіп орналасуына орай осылай аталған. Бұл туралы алғашқы мәлімет 1759 жылы болған.&lt;br /&gt; 
'''Самаркин''' — Көпес Ганюшкин берген атау делініп жүр. Самар беті мағынасында.&lt;br /&gt; [[Сурет:Құрманғазы ауылы 2.jpg|thumb|оңға|400px|'''Жапырық (Ягодный) мөлтек ауданы''']]
'''Бұзаусылан''' — ертеде айналасының барлығын су қоршаған арал болған, осы аралға тұрғындар бұзауларын қайықпен шығарып, шөпке жайған. Әрі қарайбұл арал Бұзаусылан деп аталған.&lt;br /&gt;
'''Рембаза''' — Кіші Ганюшкиннің бір бөлігі. 20-ғасырдың 30-жылдарынан бастап, шағын кеме, [[қайық]], мотор, балықшылыр жарақтарын өңдейтін база, шеберхана орналасуына байланысты атап кеткен.&lt;br /&gt;
'''РТС''' ''(Механизатор ауылы)'' — өткен ғасырдың 50 - жылдары [[трактор]], автокөлік жөндеу станциялары орналасуына байланысты шыққан атау.&lt;br /&gt;
'''ПМК''' ''(Құрылысшылар ауылы)'' — Орысша «Передвижная механизированная колонна» сөзінен шыққан. 1960 жылы ауданда алғаш рет жылжымалы механикаландырылған құрлысшылар колоннасы құрылуына байланысты шыққан атау.&lt;br /&gt;
'''Кіресті''' — жер аты. Бастапқы аты Қызылжар болуы мүмкін, азамат соғысы кездеріндегі деректерде Красиловский бугор аталған. Орыс молаларының көп болуына байланысты «кресты, крест», кейін дыбыстық өзгеріске ұшырап, Кресті атауына ие болған.&lt;ref&gt;Киелі мекен, қасиетті өлке -Құрманғазы. Ағатай баспасы, Атырау-1920 ж. ISBN 978-601-7861-86-5&lt;/ref&gt;

== Ескерткіштері ==
[[Сурет:Әкімшілік үйі алдындағы Құрманғазы мүсіні.jpg|thumb|солға|250px|Әкімшілік үйі алдындағы Құрманғазы мүсіні]]
Ауылда қазақтың атақты күйшісі [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]]ға, Кеңес Одағының Батыры [[Александр Никифорович Афанасьев|Александр Афанасьевке]], азамат соғысы мен [[Ұлы Отан соғысы]]на қатысқандарға ескерткіш, интернационалист-жауынгер [[Бауыржан Бегалиев]]ке ескерткіш тақталар орнатылған.&lt;ref name=&quot;Құрманғазы ауданы&quot; /&gt;

Ұлы Отан соғысында қаза болғандарға орнатылған «Ер есімі- ел есінде 1941-1945 жылдары» атты ескерткіш обелискілер, Данқ орденінің үш бірдей иегері Ғизат Мұқашұлы Әліповке, Кеңес Одағының Батыры [[Филипп Савельевич Мазуров]]қа, халық қаһарманы [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспановаға]], Кеңес Одағының Батыры [[Мұқат Мұсаев]]қа орнатылған гранит белгілері бар.
Сонымен қатар Ауған жеріндегі соғысқа 1979-1989 жылдар аралығында 95 интернациалист жауынгер жерлестерге арналған ескерткіш, Тәжік -Ауған шекара аймағында қатысқан 1992-2001 жылдар аралығында ауданнан қатысқан  53 жауынгерге ескерткіш, Ауған шекарасындағы жауынгерлік іс-қимылға және әскери қақтығыстарына қатысушылардың құрметіне ескерткіш, «Қуғын-сүргін құрбандары мәңгілік жадымызда» 1930-1940 жылдар аралығында 30-ға жуық жерлестерге арналған ескерткіш орнатылған.

== Әлеуметтік және мәдени нысандары ==
Құрманғазы ауылында 3 қазақ мектебі, 1 орыс мектебі, сондай-ақ Ганюшкин мектеп-интернаты бар.
Сонымен қатар орталық [[аурухана]], мәдениет үйі, [[емхана]], [[мұражай]], басқа да мекемелер орналасқан.&lt;ref name=&quot;Құрманғазы ауданы&quot; /&gt;
Сонымен қатар спорт кешені, телекоммуникация бөлімі, «Казпошта» мекемесі, аудандық [[кітапхана]] жұмыс жасайды.
=== Колледж ===
* Құрманғазы аграрлы -техникалық колледжі

=== Мектептері ===
* Абай атындағы орта мектеп — Алғашқы деректерде 1895 жылы ашылған. 1933 жылы аралас орта мектеп ретінде қалыптасты. 1939 жылы Молотов (Ломоносов) атындағы орыс мектебінің бөлінуіне байланысты, Ганюшкин қазақ орта мектебі деп аталды. 1945 жылы Абай есімі берілді. 1960 жылы сегізжылдық мектепке айналып, 1973 жылы қайта орта мектеп болды. 1981 жылы 1176 орындық жаңа мектеп ғимараты пайдалануға берілді.
* М. Әуезов атындағы орта мектеп — 1971 жылы ашылған. 1990 жылы 620 бала оқытуға арналған жаңа ғимарат пайдалануға берілді.
* Ломоносов атындағы орта мектеп — 1939 жылы бөлек мектеп болып бөлініп шыққан. 1961 жылы қазіргі 2 қабатты ғимарат пайдалануға берілді.
* З. Серікқалиұлы атындағы мектеп интернаты —  1962 ж. шалғай елді мекендердің балаларына білім мен тәрбие беру мақсатында ашылды. 1972-1973 оқу жылы Ганюшкин ауылында үш кабатты типтік жобамен салынған мектеп-интернат ғимаратының берілуіне байланысты Сафон және Ганюшкин мектеп-интернаты қосылды.&lt;ref&gt;https://mi-cerikkaliuly.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927143220/https://mi-cerikkaliuly.kurmangazy-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2021-09-27 }} Зейнолла Серікқалиұлы атындағы мектеп-интернатының тарихы&lt;/ref&gt;
* Б. Бегалиев атындағы орта мектеп — 1958 ж. бастауыш, 1961 ж. сегізжылдық, 1986 ж. Каспий орталау мектебі, 2001 ж. орта мектеп болып қайта құрылды. 1990 жылы Б. Бегалиев есімі берілді. 2002 жылы 624 орындық жаңа үлгідегі мектеп үйі салынды.
* Д. Нұрпейсова атындағы балалар өнер мектебі — Теңіз аудандық атқару комитетінің 1964 жылғы 21-қазандағы шешімімен ашылды.

=== Мектепке дейінгі балалар мекемелері ===
* «Мерей» бөбекжай-балабақшасы 
* «Балауса» бөбекжай-балабақшасы 
* «Өркен» бөбекжай-балабақшасы 
* «Айбөбек» бөбекжай-балабақшасы 
* «Балбөбек» бөбекжай-балабақшасы

=== Аурухана ===
* Құрманғазы аудандық ауруханасы
* Облыстық өкпе ауруларына қарсы санаторий — 60 орынды санаторий 2001 жылдың наурыз айынан бастап ауруларды қабылдап сауықтыруда.

== Діни ұйымдар ==
* '''&quot;Темірәлі&quot; мешіті''' — 2002 жылы салынған. Жобасын М.Елеусінов жасаған. Жерінің аумағы 0,3114 га. Пайдалы алаңы 255,39 шаршы метр, 175 адамға арналған, екі қабатты. Ғимарат намаз оқитын зал, имам бөлмесі, кітапхана, неке қиятын залдан тұрады. Мұнарасының биіктігі 19 метр, қабырғасының биіктігі 5 метр. Биіктігі 1 метрлік мінбер сапалы ағаштан өрнектеліп жасалған.&lt;ref&gt;https://www.muftyat.kz/ru/mosque/3168/ «Темірәлі» мешіті&lt;/ref&gt;

== Шаруа қожалықтары мен кәсіпкерлік ==
«Атырау Жарық» АҚ, Құрманғазы Газ шаруашылығы, «Кұрманғазы жолдары» мекемесі, көптеген кәсіпорындар, мейрамханалар, кафелер, асханалар, сауда орындары орналасқан.

== Ауыл суреттері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Құрманғазы ауылы !! &quot;Темірәлі&quot; мешіті!! Ауылдағы шағын көпірлердің бірі. !! Құрманғазы ауылы !! Құрманғазы ауылы !! Құрманғазы ауылы !! Бұзауслан 
|-
| [[Сурет:Құрманғазы (Ганюшкино) ауылы.jpg|орта|150px]] || [[Сурет:Meshit-ganyushkin.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:The small bridge in Ganyushkin (Ganyushkino).jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы ауылы 3.jpg|орта|150px]] ||[[Сурет:Құрманғазы ауылы 1.jpg |орта|200px]]||[[Сурет:Құрманғазы ауылы 4.jpg |орта|150px]]|| [[Сурет:Құрманғазы Бұзауслан.jpg|орта|200px]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://serper.kz/ «Серпер» Құрманғазы аудандық газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220084430/http://serper.kz/ |date=2017-12-20 }}
{{Құрманғазы ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>7nu6zufmgattphn9li965plubt9a23r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20643</id>
    <revision>
      <id>3599375</id>
      <parentid>3528709</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6604" sha1="ewwifnfzt886z88udwwtg65kg9p0vcz" xml:space="preserve">
'''Тарих''' ({{lang-ar|تأریخ}} — оқиғалар туралы әңгіме) — адамзат баласының өткенін зерттейтін қоғамдық ғылым. 

Тарихтың негізгі пәні ретінде — адам рухы қарастырылады, соған қатысты тарихтың мақсаты адамдарға тек өткенін ғана ескеру  емес, рухани дүниесін қалыптастыру екенін айта кеткен жөн. 
Тарих — үздіксіз даму үстінде болатын ғылым. Өткенін білмей, қазіргісі мен болашағын бағалау мүмкін емес, қоғамның дұрыс бағытта дамуы үшін азаматтардың тарихи сауаттылығы мен белсенділігі орасан зор маңызға ие. Халықсыз - тарих жоқ, тарихсыз - халық жоқ деген мақал бекерге айтылмаса керек. Тарихи зерделеу арқылы тарихи сана, мәдениет, дәстүр, ұрпақтар сабақтастығы қалыптасады. Тарих адамға болып жатқан оқиғаларды жан-жақты әрі тереңінен көре білу қасиетін дамытады және болашаққа дұрыс қадам жасауға көмектеседі.
[[Сурет:Ancientlibraryalex.jpg|нобай|оңға]]

=== Терминнің мәні ===
'''&quot;Тарих&quot;''' сөзі [[көне грек тілі]]ндегі &quot;сұрастыру&quot;, &quot;зерттеу&quot; ұғымынан пайда болған. Тарих оқиғалар мен фактілердің шынайылығын анықтау үшін қажет болды. [[Көне Рим]] тарихнамасында (қазіргі заманда тарихнама тарихты зерттейтін тарих ғылымының бір саласы) бұл сөз тану мақсатында емес, әңгімелеу мақсатында қолданылған. Кейіннен тарих деп барлық оқиға, факт, ойдан құрастырылған әңгімелерді айта бастады.

Тарихтың қалыптасуы мен дамуы. Сонау ежелгі дүниеде де тарихи әңгімелерді есіне сақтап, елге айтып отыратын адамдар болған. Қазақ халқы оларды шежіре айтушылар немесе шежірешілер деп атаған. «[[Шежіре]]&lt;nowiki/&gt;» сөзі – есте сақтау, жадыдағы білім, рухани қазына дегенді білдіреді. Жазба тарихтың негізін салушы б.з.б. 484–425 жылдары өмір сүрген  ежелгі грек тарихшысы, жиһанкезі [[Геродот]] болып есептеледі. Ол алғаш «Тарих» атты еңбек жазып, Батыс әлеміне «тарихтың атасы» деген атпен белгілі болды. Ал Шығыста тарихтың атасы деп [[Сыма Цянь]]ді атайды. Ол б.з.б. 145–86 жылдар аралығында өмір сүріп, 130 тараудан тұратын «Тарихи жазбаларды» («Ши цзи») қалдырды. Бір ескертетін мәселе, өзге патшалықтар сияқты Қытайда да жылнамалар жазу дәстүрі ертеден бар еді. Сыма Цянь солардың бәрін жинақтап, жүйеледі. Б.з.б. 3-ші мыңжылдықтан бастап, өз заманына дейінгі тарихты жазып шықты. Көне замандардан  бастап, ортағасырлық моңғол хандықтарына дейінгі тарихты жазып қалдырған тарихшылардың бірі [[Рашид әд-Дин|Рашид ад -Дин]] болды. Ол кісі 1247–1318 жылдар аралығында өмір сүріп «Жами ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы», парсы тілінде) кітабын жазды. Бұл кітап Ұлы дала өркениетінің көшбасшылары Алаша хан, Уыз хан туралы аңыз-деректерден басталады. Тарихты жазудың құндылығын жекелеген елдерде патшалар мен хандар түсінді. Олар өз сарай маңында болған оқиғаларды жазатын арнайы адамдарды ұстап отырған. Мұндай адамдарды жылнамашылар деп атаған. Осылайша жазбаша тарих дәстүрі қалыптаса бастады, ол тәрбие құралына, мектептерде оқылатын пәнге айналды.
Тарихты оқып-білу не үшін қажет? Өз тарихымызды, өзге халықтар мен мемлекеттердің тарихын оқып үйрену біз үшін бұрынғы ата-бабаларымыз қандай болғанын, қазір қандай екенімізді біліп, жан-жақты саралау үшін қажет. Біз тарихымыз арқылы өте маңызды оқиғаларды  есте сақтаймыз. Туған жер, ата-бабаларымыздың батырлық, ерлік дәстүрі, тыныс-тіршіліктерін тарихтан оқып білеміз. Өнеге алып, болашағымызды болжаймыз, қателіктерін қайталамауға тырысамыз. Өткен замандардағы дара тұлғалардың ерлік дәстүрін оқып-білген жас ұрпақтан ғана елім-жерім деген ерлер шығады. Тарих пен шежіре – ұлтжанды азаматтарды тәрбиелеп өсіреді. Сонымен бірге адамзат тарихына ой жүргізетін жол. Біздің мақсатымыз-халқымыздың әлем тарихында алатын өзіндік орнын, атқаратын қызметін білу.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>ewwifnfzt886z88udwwtg65kg9p0vcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>20659</id>
    <revision>
      <id>3599289</id>
      <parentid>3594871</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шегіндіруші құқығын алу */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3599289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135157" sha1="rgsgpk6apm7tegz8gs4bdfydym5i99i" xml:space="preserve">{{Мұрағат|2011 — Наурыз 2018}}
{{астынан}}

== [[Шерлок (телесериал)]] ==

{{Сұрақ}}Құрметты Батырбек, бұл мақаладағы өзгерістерді еш түйіндемесіз жоққа шығаруыныздың себебін айтып өтсеніз? Энциклопедиялық мағлұматты фотогалереяга айналдыруға болмайды ғой, Уикипедияның ережелеріне қайшы келеді емес па? Сіздің жағыныздан бұл шешімінізді ұқпадым, Қазақша Уикипедиясының әкімшісі ретінде осы жағдайды түсіндіріп жіберсеніз риза болар едім.
--[[Қатысушы:Arhaangell|Arhaangell]] ([[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|талқылауы]]) 15:20, 2018 ж. қазанның 24 (+06)
: Уикипедияның қай ережесіне қайшы келеді, маған көрсетесіз бе? --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 15:54, 2018 ж. қазанның 24 (+06)
:: атап айтқанда [[Уикипедия:Ережелер_тізімі#Құқықтық_негіздер|'''мына жердегі''']] және [[Уикипедия:Уикипедия_—_бұл_энциклопедия#Уикипедия_—_серверлік-айна,_файлдар_мұрағаты_немесе_сiлтемелер_тізімдемесі_(каталог)_емес|'''мына жердегі''']] анық жазылған ережелерді қарап өтсеніз. Талқылап отырған мақаладағы мен жасаған өзгерістерді толықтай ережелерге сүйене отырып жасадым, ал сіздің позициянызды түсінсем бұйырмасын. Бір консенсусқа келейік, немесе бітікшілердің көмегіне жүгінгеніміз дұрыс болады ма? --[[Қатысушы:Arhaangell|Arhaangell]] ([[Қатысушы талқылауы:Arhaangell|талқылауы]]) 16:14, 2018 ж. қазанның 24 (+06)
Бұл жерде фотогалерея бөлімі артық емес, бірақ 56 сурет деген тым көп пе деп қалдым. Ағылшын, француз, орыс бөлімдеріне кіріп едім, суреттер топтамасы жоқ көрінді. Сондықтан, суретті 10-12 көлемінен аспағаны дұрыс болар деген пікірдемін. Суреттің молдығынан мақаланың мазмұны байымайды-ау деп ойлаймын. -[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 18:35, 2018 ж. қазанның 24 (+06)

== Әкімшілік  бірлік ==

Саламатсыз. Әкімшілік бірлік деген үлгі соны пайдалаңсаңыз дұрыс болар еді--[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:58, 2018 ж. қарашаның 15 (+06)
: Сәлем! Қай мақала жөнінде айтып тұрсың?) Қырғызстан елді мекендері ме?--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 16:16, 2018 ж. қарашаның 15 (+06)
* Ауданы бойынша --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 16:39, 2018 ж. қарашаның 15 (+06)

== Қырғызстан аудандары ==

Батырбек мырза қалайсыз. Қырғыз аудандары бойынша үлгіге облыс, ел бойынша сілтеме жасаған дұрыс сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 20:04, 2018 ж. желтоқсанның 23 (+06)
: Сәлем! Ия, айтуың дұрыс. Ок, түзеймін. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:50, 2018 ж. желтоқсанның 24 (+06)

== Уикипедияшылар рейтингі ==

Сосын [[Уикипедия:Уикипедияшылар рейтингі]] дегенді жаңарттым, бірақта мақала санында екі қатысушының жаза алмадым және өңдеген беттер саны мен жүктеген файлдарды да біле алмадым (ашылмайды). Соны білсеңіз жаңартып беріңізші) '''Өңдеме саны мен жалпы рейтингті''' жаңарттым --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:29, 2018 ж. желтоқсанның 23 (+06)
* Тағы сұрақ: мен туған жылы үлгісіне баяғыдан бері жасай алмай жүрген нәрсем бар еді. Санатта автоматты түрде туған күнін көрсетеді. Алайда айдың аяғы -'''ның,''' '''-нің''' болып шығып жатыр. Соны білесіз бе, үлгіден емес қаз уикидің баптауында болып тұр --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 01:00, 2018 ж. желтоқсанның 24 (+06)
: Аталған сұрақтарға Арыстанбек мырза жауап бере алады деп ойлайм. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:51, 2018 ж. желтоқсанның 24 (+06)

== Бүтін бөлік ==

Бүтін бөлік‎ → Сан антьесі жаңа ресми атау ма? --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:40, 2019 ж. қаңтардың 8 (+06)
: Білмейм сол. Мен тек алғашқы әрпі қате болғасын (латынша С) ығыстырдым атауын. ''Бүтін бөлік'' не ''санның бүтін бөлігі'' деген дұрыс сияқты, жалпы (қатты мән бермедім, сөздің шыны керек). Ағылшын және орыс тілдеріндегімен бірдей қылған дұрыс болар. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:55, 2019 ж. қаңтардың 8 (+06)
::Онда бұрынғы атауын қайтарыңыз. Мектепте сондай атаумен өткенбіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:19, 2019 ж. қаңтардың 8 (+06)
:::Мен тек алғашқы әрпі латынша болғасын ауыстырдым. Сан антьесі деп мен емес атаған. :) (Егер ерініп тұрсаң, зім артынан асықпай түзермін :) ) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 18:40, 2019 ж. қаңтардың 8 (+06)

== Адекват ==

Адекват бұл сөзді кімдерден көбірек еститінің таныс шығар [[File:Face-smile.svg|23px]]. Менің соңғы кездегі әкімшіні құрту деген сөздерді көрген соң осы термин сап етіп миыңа келе қалған шығар [[File:Face-wink.svg|23px]]. Иә бұны Нұрлан Жанай мен Садық Шерімбек көп қолданады. Нұрлан Жанай арасында жақсы танымдық посттар да жазып тұрады, ол шындық. Оларға фейсбутағы атейстер тобында дәлелдермен оларға жауап бердім, соңында Шерімбек шығып кетті. Шындығына келгенде '''солардың өздері''' адекват емес. Ол топта дінді жою керек, өйту керек бүйту керек дегенін көп айтады. Соңында мешіттердің табиғи апаттарды қирамай қалу туралы тартыс болды, мен өте көп дерек таптым, тіпті өзім таң қалдым. Сосын оларға ұнамай қалып мені топтан шығарып жіберді [[File:Face-grin.svg|23px]]. Атейстердің өздеріне ғылымды жақын етіп біреудің жүрегін басқа біреуге салса ештеңе өзгермейді, сол адам болып қалады, бәрі тек мида, жүрек деген қан айдап тұрған бір кесек ет дегені мүлдем ғылыми тұрғыдан да дұрыс болмай шықты. Ең соңғы ғылыми жаңалықтарда нейрондық байланыстар (Neural Network) тек мида ғана болмайды екен, жүректе де іште де болады екен. Кеше ғана Құраннан жүрек көзі дегенді оқып қалып едім. Қазақтың жүрегім бір жамандықты сезіп тұр, ішім сезіп тұр дегендері бос сөз емес сияқты. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:26, 2019 ж. қаңтардың 13 (+06)

:Жүрек көзі деген ақпарат алушы деген мағына білдіруі мүмкін. Дарвинизм яғни адамның ата тегі маймыл тектес деген де өтірік болып шықты. Giant Human Skeletons деп іздесең көп ақпарат бар. Оны ғылымға дәлел ретінде келтірмей, жолатпай шағып отырған екен. Бұның бәрі адамдардың миын жуу үшін --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:35, 2019 ж. қаңтардың 13 (+06)
:: Сәлем! Рахмет. Қызық ақпарат екен. Мен соңғы кездері ол жөнінде тіпті пікір алмаспайды да екем. Жалпы, қатты-қатты айғайлап пост жазатындар (мейлі ол атеист болсын, мейлі әсіредіншіл болсын) әлі-ақ ойларын он өзгертеді. Бірнеше жыл бойы қазақ фейсбугында жүргенде түсінгенім сол. :) Сол себепті өзіммен-өзім уикиімді өңдеп, интеллектуал ойындарды ойнап, кітабымды оқып, сериалдарымды қарап, саяхатымды жасап жүре берем ешкімге тиіспей, өз-өзімді дамытып барынша. :) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:40, 2019 ж. қаңтардың 14 (+06)
:::Сәлем мен негізі осы уикиде болмаса қатты талас тартыстарға араласа бермеймін. Фейзбукта 4-5 жыл үндемей тып тыныш жүрдім, сосын атейстер тобына кездестім, сосын қызық болсын деп талас тартыстарға араласып кеттім. Бірақ ешкімнің жағасын алып, боқтағам жоқ )))), барлығына ғылыми тұрғыда дәлелдермен, фактлермен жауап жазып отырдым, өзің білесің соңын мен аяқтап түйіндеймін, қандай пост болса да соңына мен нүкте қойып отырдым. Қазір маған телеграм деген бәле болды ))). --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:05, 2019 ж. қаңтардың 14 (+06)

== Қырғызстан әкімшілік бөліністері ==

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Compass Barnstar Hires.png|left|100px|ГеоЖұлдыз]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''[[Уикипедия:Марапаттама/ГеоЖұлдыз|ГеоЖұлдыз]]'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | Құрметті '''[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Батеке]]'''! Қырғызстан әкімшілік бөліністері тақырыбындағы мақалалар топтамасы үшін! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 19:02, 2019 ж. қаңтардың 19 (+06)
|}
: Рахмет, Нұреке. Жуық арада бітірем деп отырм барлық аудандарын. :)--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:19, 2019 ж. қаңтардың 21 (+06)

== Қырғызстан облыстары ==

Батырбек мырза Қырғызстан облыстары үлгіде координаттар толтырылмаған, ''coor title dm'' үлгісін алып тастау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:19, 2019 ж. ақпанның 5 (+06)

== Қазақстан сайлаулары ==

Қазақстан сайлаулары үлгісін әрлеп қойдым. Енді парламент пен референдумды толықтырып жіберсеңіз жақсы болар еді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:28, 2019 ж. мамырдың 19 (+06)

== Ақсуат (Бейімбет Майлин ауданы) ==

Ақсуат (Бейімбет Майлин ауданы) деп өзгерттім, себебі ондай аттас ауыл облыста бар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:23, 2019 ж. маусымның 28 (+06)
: Жарайды. Байқамай қалғанмын ғой. Кешірім сұраймын.--[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:26, 2019 ж. маусымның 28 (+06)

== Мақалаға тапсырыс ==

Бір жігіт ағылшынша және қазақша Уикипедияға биография енгізбекші екен. Өзі де талпынып көрген екен бірақ мақаламды жойып қоймай жатыр дейді. Соны ақылы түрде енгізіп берші дейді, менің уақытым жоқ болып жүр, сен ағылшын тілін білесің ғой. Негізгі мәтіні дайын дейді, біраз толықтырулар енгізу керек екен. Сен нөміріңді берсең мен ол жігітпен байланыстырып берсем қалай қарайсың? Ол жігіт ақы төлеуге дайын. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:38, 2019 ж. тамыздың 18 (+06)
:Ақылы мақала жазу Уикипедия ережесіне қайшы емес пе деген сұрақ туындаса https://www.freelancer.com/ осы сайтта көп адам ақылы түрде мақала жазуға тапсырыс береді. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:24, 2019 ж. тамыздың 18 (+06)

== Community Insights Survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

'''Share your experience in this survey'''

Hi {{PAGENAME}},

The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation.

Please take 15 to 25 minutes  to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(asiawps,act5) give your feedback through this survey]'''.  It is available in various languages.

This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).

Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.

Sincerely,
&lt;/div&gt; [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 20:33, 2019 ж. қыркүйектің 6 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(asia_wps,act5)&amp;oldid=19352606 тізімін пайдаланып User:RMaung (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Reminder: Community Insights Survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

'''Share your experience in this survey'''

Hi {{PAGENAME}},

A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.'''

Please take 15 to 25 minutes  to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(asiawps,act5) give your feedback through this survey]'''.  It is available in various languages.

This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).

Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.

Sincerely,
&lt;/div&gt; [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 21:09, 2019 ж. қыркүйектің 20 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(asia_wps,act5)&amp;oldid=19395159 тізімін пайдаланып User:RMaung (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Reminder: Community Insights Survey ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

'''Share your experience in this survey'''

Hi {{PAGENAME}},

There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal!
With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide.

Please take 15 to 25 minutes  to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(asiawps,act5) give your feedback through this survey]'''.  It is available in various languages.

This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English).

Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey.

Sincerely,
&lt;/div&gt; [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 01:01, 2019 ж. қазанның 4 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(asia_wps,act5)&amp;oldid=19433228 тізімін пайдаланып User:RMaung (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Тексерілмеген мақалалар ==

[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] бетінде бүгінгі таңда 1681 тексерілмеген мақала бар екен. Тексерілмеген мақаланың басы 2016 жылдан бастап қалыптасқан, яғни 4 жыл уақыт болды деген сөз. Осы санаттағы мақалаларды бәріміз жабылып 2016 жылғы мақаланы түгелге жуық тексеріп шықсақ қалай болады? Ай-айға бөліп алсақ. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 00:08, 2020 ж. қаңтардың 9 (+06)
: Жақсы идея деп ойлаймын. Толықтай келісем. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 19:49, 2020 ж. қаңтардың 15 (+06)

==Translation request==
Hello.

Can you translate and upload the article [[:ru:Список птиц Азербайджана]] in Kazakh Wikipedia?

Yours sincerely, [[Қатысушы:Karalainza|Karalainza]] ([[Қатысушы талқылауы:Karalainza|талқылауы]]) 00:13, 2020 ж. сәуірдің 22 (+06)

== Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап) ==

Аталған үлгіде екінші бөлім қызыл болып тұр, мүмкін атауы дұрыс емес шығар. Сосын үшінші және төртінші бөлімдегі екі мақаланы біріктіріпті, дұрыс деп ойлайсыз ба? ''Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы (1925-1936)'' → ''Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы (1920-1936)'' деп өззгерткен, ал ''Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1920—1925)'' мақаласын жоғарыда айтылған мақала қосып жіберген --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:28, 2020 ж. сәуірдің 29 (+06)
:Шын айтсам, мен бұл тақырып жөнінде көп біле бермейді екем. Орысша уикиден қарап, салыстырып көрген дұрыс болар деп ойлайм. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 01:53, 2020 ж. мамырдың 1 (+06)

== Рон Уизли ==

'''Рон''' деген дұрыс болар --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:50, 2020 ж. мамырдың 2 (+06)

== Талқылау:Ұлтшылдық ==

[[Талқылау:Ұлтшылдық|Мұнда]] өз ойыңыз бен пікіріңізді айта кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 19:45, 2020 ж. мамырдың 16 (+06)

== Марафон ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түркі марафоны 2020}}
16:57, 2020 ж. маусымның 2 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[АИВ/ЖИТС]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Red Ribbon.svg|150px|link=АИВ/ЖИТС]]&lt;/div&gt;
|subheader = Таңдаулы мақалаға жаңа үміткер ұсынылып, соған [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/АИВ/ЖИТС|дауыс беру жүргізіліп жатқанын]] хабарлаймыз!
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Ұсынушы пікірі: Мақаланы ағылшын уикиінен аударып шықтым, сондай-ақ жаңа мәліметтер мен Қазақстандағы жағдайды қостым. АИВ пен ЖИТСті жеке қарастырмай бір мақалада жазған дұрыс деп шештім, әйтпесе көбі екеуін жеке дерт деп ойлап жатады. Сонымен қатар елімізде АИВ/ЖИТС жайлы ақпараттандыру жеткілікті деңгейде жүргізілмейді, сол себепті тіпті үлкен кісілер де аталған дерт жайлы бейхабар. Ал Уикипедияның басты беті көп қаралатын беттердің бірі (соңғы 20 күнде басты бетті 25 мың адам қараған екен), сондықтан басты бетте тұрса, көбі кіріп, оқып, таныса ма деген үміт бар. Мақала таңдаулы мақала критерийлеріне сай деп санаймын, ақпарат жаңартылып отырады.

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]

Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 11:38, 2020 ж. тамыздың 20 (+06)
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Жақсы мақала таңдау ==

[[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер|Жақсы мақала таңдалып жатқанын хабарлаймыз!]]. Ұсынылған 3 үміткер мақаланың біріне өз даусыңызды бере аласыз. 

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


19:16, 2020 ж. тамыздың 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2769859 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Транскрипция ==

[[Талқылау:Кек алушылар: Финал|Мұнда]] ойларыңызды жазып кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 18:47, 2020 ж. қыркүйектің 18 (+06)

== We sent you an e-mail ==

Hello {{PAGENAME}},

Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled &quot;The Community Insights survey is coming!&quot;. If you have questions, email surveys@wikimedia.org. 

You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]].

[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылауы]]) 00:52, 2020 ж. қыркүйектің 26 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&amp;oldid=20479295 тізімін пайдаланып User:Samuel (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;
: Done. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 23:43, 2020 ж. қыркүйектің 27 (+06)

== Талқылау ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:35, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы/Жақсы мақала статусынан айыру жайында ==

[[Уикипедия:Форум/Администраторлар форумы#Таңдаулы мақала/жақсы мақала|Мында]] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


17:39, 2020 ж. қазанның 25 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Түрлендіргіш/Converter ==

{{Уикипедия:Хабарлама тарату/Түрлендіргіш/Converter}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2793590 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== BI Group ==

Саламатсыз. '''BI Group''' мақаласын жазыпсыз: неге бірнеше дереккөздер арасында интервал қойылған, сөздер арасын сияқты болып (түзетіп шықтым). Соңғы бөлімде дереккөздерге сандар қалып қойыпты'''[18]''' (түзеттім, бәлкім орысшадан аударғанда қалып қойған шығар). Дереккөздер деген үлгіні түзеттім. Кейбір сөздерге дұрыс сілтенбей қалыпты мысалы облысы орнына қалаға сілтеніп кеткен (түзеттім). Енді сізден өтініш: жасыл сілтемелерді, айрық беттерді түзетіп шығу керек, тарихы бөлімінде соңғы жағында орысша сөйлем тұр. Сізді сынап, жағаласып жатқан жоқпын, сіз әкімші әрі тәжірибелі қатысушы болғандықтан білген кеңесімді айтып жатырған түрім) (әйтпесе соңғы кездері кейбір қатысушылар дұрыс түсінбей жатыр). Рахмет --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 17:31, 2021 ж. сәуірдің 6 (+06)
:Сәлем! Рахмет көп-көп! Басында аздап қателермен аударылып жасалған. Түзетіп жатырмын әлі де. Әлі де жөндеймін. Ал жалпы уикидегі белсенділігіме келсем, енді қайта жандандырудамын белсенділігімді. Сәл уақыт бер қайтадан &quot;оборот алвп кетуге&quot; :)) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:38, 2021 ж. сәуірдің 6 (+06)
:: Жалпы, мақала шикі. Сын айтуың да жөн. Жай тексерместен салып, біратала өңдеп жатырған түрім ғой. Айыпқа бұйырмассың. :) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:45, 2021 ж. сәуірдің 6 (+06)

== Марафон ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Turkic_Marathon_2021|Түркі марафоны 2021]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikimedians of Turkic Languages User Group Logo.svg|150px|link=meta:Түркі тілді Уикимедиа конференциясы]]&lt;/div&gt;
|subheader = Түркі марафоны 2021 — 2021 жылдың 1 - 31 шілде  аралығында өтетін контент дамытуға бағытталған халықаралық жоба.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = 
Жоба мақсаты — түркі тілдерінде сөйлейтін елдер және олардың мәдениеті туралы мақалалар жазып, түркі тілдерінде сөйлейтін уикипедияшылар арасындағы ынтымақтастықты нығайту. Әділқазылар алқасының бағалауынан кейін көрсетілген мерзім аралығында ең көп ұпай жинаған қатысушылар марапатталатын болады.

'''Марапаттар'''

* 1 орын: Meloman дүкендер желісінен 75 АҚШ доллары ( ≈ 32 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 2 орын: Meloman дүкендер желісінен 60 АҚШ доллары ( ≈ 25 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 3 орын: Meloman дүкендер желісінен 50 АҚШ доллары ( ≈ 21 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 4 орын: Meloman дүкендер желісінен 40 АҚШ доллары ( ≈ 17 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.
* 5 орын: Meloman дүкендер желісінен 25 АҚШ доллары ( ≈ 10 000 теңге) мөлшеріндегі сыйлық ваучері.

Қазақша Уикипедияға үлес қосқысы келетін кез келген адам жоба бетіне өтіп қатысушылар тізіміне өз атын қосса болады. Іске сәт!
&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Жоба:Түркі_марафоны_2021|Жарысқа қатысу|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2885974 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Стефания Туркевич-Лукьянович ==

Hello Batyrbek.kz, When you have time, could you take a look at the article in my sandbox: [[Қатысушы:Nicola Mitchell/зертхана]]?  This article is originally from the English [[en: Stefania Turkewich]].  I found this translation on the internet.  Can its language be brought up to Wikipedia standards?  When you've had a chance to look at it, can you tell me if its fixable?  [[Қатысушы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Қатысушы талқылауы:Nicola Mitchell|талқылауы]]) 19:32, 2021 ж. шілденің 25 (+06)

== Конвертер ==

Мына сұранысты жібергенімізге бір жыл жақындады: https://phabricator.wikimedia.org/T268143 Amir Aharoni- ден не үшін кешіктіріп созып жатқанын сұрау керек. Мен ғана сұрай берген болмайды. Meta wiki-дегі қатысушы беті сілтемесін берейін. Сен сонда жазшы. Кешегі екі скриншотты тағы жіберу керек. MetaWiki-ге жауап бермесе ағылшынша және ивритше Уикипедиядағы талқылау беттеріне жазу керек. Қайта қайта мазасын алмаса шешілмейді. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:46, 2021 ж. қыркүйектің 4 (+06)
: Жарайды. Сілтемесін жібершиш. :) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 13:02, 2021 ж. қыркүйектің 6 (+06)
::[[:meta:User:Amire80]] --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:24, 2021 ж. қыркүйектің 6 (+06)
::: [https://meta.wikimedia.org/wiki/User_talk:Amire80#%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B2_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8 Жаздым]. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 19:03, 2021 ж. қыркүйектің 28 (+06)
Сені ағылшынша біледі деп жазып отсам )))) --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:15, 2021 ж. қыркүйектің 28 (+06)
: Оның ана тілі - орыс тілі. :)[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:39, 2021 ж. қыркүйектің 28 (+06)
::Ол еврей ғой, екінші тілі шығар. Қазір ағылшынша көбірек қолданады. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:26, 2021 ж. қыркүйектің 29 (+06)
::: Орыс тілін ана тілі ретінде көрсетіп қойған. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 11:16, 2021 ж. қыркүйектің 29 (+06)
Ал мен Ресейдегі орыс идеяластарыммен ағылшынша сөйлесем, керек болса скриншоттарын жібере алам. --&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 07:37, 2021 ж. қазанның 1 (+06)
: Good for you. :)[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 16:21, 2021 ж. қазанның 1 (+06)

== Жақсы мақалаға үміткер ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Қымыз|Қымыз]] мақаласы осыдан екі ай бұрын жақсы мақалалар тізіміне ұсынылған еді. Оны екі қатысушы қолдаған, қарсы дауыс болған жоқ. Сіз қорытынды шығарсаңыз, қалай қарайсыз... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 16:39, 2021 ж. желтоқсанның 14 (+06)
:Қайырлы күн! Біріншіден, жақсы мақалаға үміткерлікке мақала ұсынғаныңыз туралы және дауыс беруге шақырғаныңызды байқамаппын, яғни администраторлар мен ең белсенді қатысушылардың талқылау бетіне жазбаған сияқтысыз (өз бетімнен көрмегеніме қарай айтып отырмын). Екіншіден, дауыс бергендер саны әлі аз, әлі де көп дауыс керек. Үшіншіден, Қасымов мырзаның айтқанымен келісемін, әлі де жетілдіру керек - ең алдымен, бейтараптыққа мән беру керек. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:16, 2021 ж. желтоқсанның 14 (+06)
::Онда бұл мақаланы жетілдіру үшін үлесіңізді қосуға шақырамын. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылауы]]) 18:11, 2021 ж. желтоқсанның 14 (+06)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

00:17, 2022 ж. қаңтардың 5 (+06)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 тізімін пайдаланып User:Johan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Таңдаулы мақалаға үміткер ==

{{WAM
|header = [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Goldenwiki 2.png|100px|link=Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым]]&lt;/div&gt;
|subheader = Қарақұрдым мақаласының таңдаулы мақалаға үміткерлігі.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = [[Қара құрдым]] мақаласы таңдаулы мақалаға толық лайық деп санаймын. Мұл мақалыны жазған өзім емес {{@|Alphy Haydar}} мырза жеті жылдан бері қазақша Уикипедияға үлес қосып келеді. Мақала тілі өте жаттық, әрі ғылыми стилде жазылған. Қанша жылдан бері [[Басты бет]]тегі таңдаулы мақала өзгерген жоқ. Енді өзгерттетін кез келді. Сонымен қоса осы уақытқа дейін ғылымға қатысты мақалалар таңдаулы мақала статусын көп алған жоқ. Ғылымға басымдық бере отырып осы мақаланы таңдаулы мақала деңгейіне көтерейік. 

&lt;center&gt;{{Clickable button 2|Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Қара құрдым|Дауыс беру|class=mw-ui-progressive}}&lt;/center&gt;&lt;br /&gt;

|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=2970000 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Разрешение на публикацию статьи ==

Добрый день, [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]! Извините, что пишу на русском, я из России. Хочу создать статью про один из районов Дагестана. Дайте, пожалуйста, разрешение на публикацию. С правилами знаком, уже 10 лет как редактирую в Википедии. С уважением, --[[Қатысушы:Buntarion|Buntarion]] ([[Қатысушы талқылауы:Buntarion|талқылауы]]) 04:31, 2022 ж. сәуірдің 12 (+06)
:Добрый день, Buntarion! У Вас не получается публиковать? Или выходит, что не проверено? Если последнее, то могу аппрувнуть. Еслм первое, то спрошу у коллег. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:53, 2022 ж. сәуірдің 12 (+06)

== Дереккөздер қателігі ==

Саламатсыз, Батырбек мырза! Рустам Хальфин мақаласында туған/қайтысболған жері бойынша арнайы үлгі бар (жасап қойдым), сонда санаттар пайда болады. Дереккөздер қате көрсетіп тұр, соны түзетіп жіберсеңіз. Қазақша нұсқасы сол жерде көрсетіліп тұр --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:53, 2022 ж. мамырдың 26 (+06)
: Бір көргеннен дұрыс таба алмадым. Кейінірек тағы қарармын (жалпы сол дереккөз проблемасын біратала түсініп алу керек еді). --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 19:12, 2022 ж. мамырдың 31 (+06)
::''&lt;code&gt;{{Мақала}}&lt;/code&gt;'', ''&lt;code&gt;{{Кітап}}&lt;/code&gt;'' үлгілері сізде орысша болып тұр, соны қазақшалау керек --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:16, 2022 ж. маусымның 1 (+06)

== Ahan Zere  ==

Батырбек мырза, ''Ahan Zere'' деген қатысушы жылдар бойынша оқиғалар бөліміне мәліметтер қосыпты (100 шақты өңдеме). Енді мәселе ай мен күн бойынша бөлінбеген, әрі ешқандай сөздерге сілтенбеген. Кері қайтарсам обал, бірақ та олай жасалмасам жинақы емес сөздерге сілтенбей болып тұр. Көмектесіп жіберсеңіз ретке келтіруге --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 00:57, 2022 ж. мамырдың 31 (+06)
: Жарайды, кейін қарармын. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 19:10, 2022 ж. мамырдың 31 (+06)

== НЗМ өңдемелері ==

Батырбек мырза тағы да айтар назым/өтінішім/кеңесім бар: Телеграмда бір кісі НЗМ оқушыларының қосып жатқан үлесі жайлы айтып кетіп еді. Солардың қосқан үлестеріне назар аударып, сол баяғы шамам келгенше тексерістен өткізіп жатырмын (әлі де толып жатыр). Енді мәселе, кезінде 2014-2017 аралығында НЗМ оқушылары Мексикаға барамыз деп, жаппай мақала сымақ дүниелер толтырған еді, талай шу болып, жоймаңыз, уикипедияның дамуына кедергі келтіріп жатырсыз деп шулаған еді. Кейін ол мақалалар дамып, керемет болады деп жар салып айтып еді. Одан бері 70-80 процент мақала әлі күнге дейін дамымай, жетім мақала болып жатыр (интеруики жоқ; өтірік санаттар; сілтемелер қалай болса солай; мазмұны өте нашар, аз; сурет, үлгі жоқ; дубликат мақалалар; атауы дұрыс емес, тағы сол сияқтылар). Қазіргі қатысушылар (НЗМ) тағы да жаппай уикипедиядағы бар мақалаларға не бас жағына не ортасына интернеттен дайын нәрсені тексермей мақала ішіне тыға салып жатыр. Әрі бөлімдер атаулары қызық, мысалға ''суды жақсы көретін жануарлар, далада жайылатын жануарлар'' (шамалап келтергенім). Кейде қосқан мәліметтері артық, дубликат болып жатады. Бір мақалаға тез-тез жаңағы айтылған әрекетті жасайды, сосын екіншісіне көшеді, солай кете береді. Өте жылдам әрі сапасыз өңдемелер. Бәріңде бірдей дереккөз (''тіл әлемі'' дей ма солай). Сосын басқа тілден аударғаны көрініп тұр, сөздер мен тыныс белгілері арасында интервал сақталмаған, біресе бірігіп немесе алшақтап. Сол тілдің дереккөздер номерлері қалып қойған'''[5], [9]''' (осы сияқты). Мақалаға қатысты сілтемелер қойылмайды. Онсыз да сапасы ақсандап тұрған қазуикиге бұлар да үлес қосып жатыр, былыққа былық болып. Адам деген бір мақаланы жақсартқысы келсе бас аяғына дейін толықтырып, дереккөздерін келтіріп, санаттар қойып, әрлеп дамыту керек қой. Соны сіз телеграмға жазып түсіндіріп бере аласыз ба (НЗМ оқушыларын тексеретін кісіге)? Телеграм топта танымайтын 100 шақты адамға осыны жазып түсіндіргім келіп тұрған жоқ (Арыстанбек мырза неге рандомный адамдарды жинап алған). Ондай жағдайға келіспесе, өздерін де бізді де қинамай-ақ қойсың. Керек адам өз ынтасымен жасау керек. Олардың жасаған нәрселерін тек мектеп емес, кез-келген адам оқып көреді ғой. Көп жазып мазаңызды алғанға кешірім сұраймын, өз ана тілім елімізде екінші тіл болып жүргендіктен, сәлде болсын осында аптасына екі-үш рет кіріп үлес қосқан түрім ғой. Рахмет --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 02:09, 2022 ж. мамырдың 31 (+06)
: Айдын, айтып отырған мәселеңіз өте орынды әрі айтқаныңыздың бәріне келісем, тіпті бұған дейін толерантты болып жүрген менің өзімді де осы сіз атап өткен үрдіс жалықтырып, жүрегімді айнытып жіберді (осыны оқып отырған НЗМ өңдеулеріне қатысты адам болса, кешіріп қойсын). Әлбетте ол мәселені қозғаймын. Тегтеп, сұраймын. Өте дұрыс мәселені қозғап отырсыз. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 18:56, 2022 ж. мамырдың 31 (+06)

== Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022 ==

{{WAM
|header = [[meta:m:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022|Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Wikidata 2022 Istanbul social media campaign 02.jpg|right|thumb|300px|Wikidata 2022 Istanbul|link=meta:Wikidata Trainings For Turkic Wikimedians 2022]]&lt;/div&gt;
|subheader = Конференция 2022 жылдың 21-23 қазаны аралығында Түркияның [[Ыстанбұл]] қаласында өтеді.
&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;
|body = Құрметті достар,

Ыстамбұл Уикидерек конференциясына стипендия алуға өтінімдер ашық екенін хабарлауға қуаныштымын. Егер сіз түркі қауымдастығының өкілі болсаңыз және түркі тілдеріндегі Уикимедиа жобаларына белсенді қатысатын болсаңыз, онда сіз стипендияға өтініш бере аласыз. Өтініштер 2022 жылдың 30 маусымы, UTC 23:59 дейін қабылданады.

Үміткерлер толық стипендияға өтініш бере алады. Толық стипендия Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы (Wikimedians of Turkic Languages User Group) ұйымдастыратын конференция кезінде жеке тұлғаның екіжақты саяхат, ортақ тұрғын үй және тамақтану құнын қамтиды.

* Түркі тіліндегі уикимедиашыларға арналған Wikidata Training туралы қосымша ақпарат алу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/53dX
* Стипендия, тіркеу және өтініш формасы туралы көбірек білу үшін мына сайтқа кіріңіз: https://w.wiki/5FFv

Бұған қоса, Түркі қолданушылары тобының Уикимедиа қауымдастығы жобалары мен оқиғалары туралы ақпарат пен жаңалықтар алу үшін біздің пошталық тізімге (https://w.wiki/5FFw) жазылуға шақырамыз.

Барлық жақсылықты тілеймін [[User:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#ff0500&quot;&gt;'''''Mehman'''''&lt;/span&gt;]] [[User Talk:Mehman97|&lt;span style=&quot;color:#0500ff&quot;&gt;'''''97'''''&lt;/span&gt;]] 03:48, 2022 ж. маусымның 11 (+06)


|footer = Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Arystanbek@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Please create user groups in other platforms. like telegram. ==

Hello. It would be convenient to communicate and other users to communicate promptly about problems and innovations in social networks.
[https://meta.m.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Community_of_Kazakh_language_User_Group Wikimedia Community of Kazakh language User Group]
[[Қатысушы:Gayrat98|Gayrat98]] ([[Қатысушы талқылауы:Gayrat98|талқылауы]]) 11:46, 2022 ж. маусымның 26 (+06)
: Hi Gayrat! If you go to the main page of the Kazakh Wikipedia, you can see a link to our Telegram channel and chat. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:19, 2022 ж. шілденің 5 (+06)

== Түркі марафоны 2022 ==

Баке, Түркі марафоны 2022-дегі Жаңа мақала қосу тетігі жасамай тұр, не істеуге болады, әлде қосу қажет емес пе? [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 19:10, 2022 ж. шілденің 5 (+06)
: Армысыз, Мәке! Осы жылы Түркі марафонын әр тілдегі бөлім өзі істеуі керек деді Мехман деген жігіт (Түркі тілдері Юзер групының ұйымдастырушыларының бірі). Яғни, грантқа тапсырыс беру дегенді де әр тіл бөлімі өзі істеу керек деді. Шын айтсам, менің уақытым болмады оған. Басқа ешкім жүргісі келмейді. Сол себепті осы жылы Түркі марафонын өткізуге біздің Қазақ уикипедиясы қатыспады. Өзіңіз үшін мақалалар жаза беруіңізге болады. Осындай ыңғайсыз жағдай болғаны үшін кешірім сұраймын. Бұл волонтерлік, яғни ерікті түрде жасалатын жоба болғандықтан, ешкім ешкімді күштей алмайды және әркім уақытының ыңғайына қарай істейді. Түсіністікпен қарарсыз деген үміттемін. Құрметпен, Батырбек. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 21:13, 2022 ж. шілденің 5 (+06)

== NusrTansj қатысушы үлесі ==

Саламатсыз, [[Қатысушы:NusrTansj|NusrTansj]] деген қатысушы тілдер жағынан көптеген өңдемелер жасап, өзгерістер жасап жатыр. Мен лингвистикадан аса хабарым жоқ, алайды бұл кісі '''ж''' әрпін қазақ тілде '''дж''' айтылады деп көрсетіп жатыр және '''әріп''' дегенді '''хәріп''' деп өзгертіп жатыр. Кейбір өңдемелерін жоққа шығардым. Уақыт тауып, осы қатысушының барлық өңдемелерін бір сүзгіден өткізіп жіберсеңіз  [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 14:43, 2022 ж. шілденің 25 (+06)

Саламатсыз ба, егер хабарыңыз жоқ болса араласып не керек? Білмейтін затқа араласпаңыз.  [[Қатысушы:NusrTansj|NusrTansj]] ([[Қатысушы талқылауы:NusrTansj|талқылауы]]) 07:59, 2022 ж. шілденің 26 (+06)
: Құрметті [[Қатысушы:NusrTansj|NusrTansj]] мырза/ханым! Этикет дегенді сақтаңыз. Бір істің маманы (сіздің жағдайда, лингвист) болсаңыз, желіде адамдармен қалай сөйлесу керек екенін білетін шығарсыз деген үміттемін. Қарапайым әдеп деген нәрсе бар. Сосын сіз жазған кейбір материалдар (бәрі емес) сенім ұялата бермейді. Егер өз жазғандарыңызды дәлелдей алатын болсаңыз, сенімді жерлерден дереккөз келтіріңіз (Уикипедияның басты шарттарының бірі сол ғой!), сол кезде сізге ешкім күмәнмен қарамайды. Админдерге мұндай тонмен сөйлеу сізге ұпай әпермесі анық. Осы сайттағы баршамыздың ізгі мақсатта бірігіп, тату-тәтті жұмыс істей аламыз деген ниеттемін. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 17:49, 2022 ж. шілденің 26 (+06)
::{{@|NusrTansj}} әркім ойына келгенін жасаса анархия туындайды ғой. Батырбек мырза айтқандай сенімді дереккөздермен көрсетсеңіз, ешқандай күмән туындамас еді --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 15:31, 2022 ж. шілденің 29 (+06)

== DariaUrinbasarova21nis ==

[[Қатысушы:DariaUrinbasarova21nis|&lt;bdi&gt;DariaUrinbasarova21nis&lt;/bdi&gt;]] қатысушының еңбектеріне назар аударсаңыз. Жедел жоя беру керек.  [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:30, 2022 ж. тамыздың 17 (+06)

:Кешіріңіз бірақ неліктен? Мен тырысып жүрмін қателері болса айтасыздарма? Өтініш. [[Қатысушы:DariaUrinbasarova21nis|DariaUrinbasarova21nis]] ([[Қатысушы талқылауы:DariaUrinbasarova21nis|талқылауы]]) 13:18, 2022 ж. тамыздың 18 (+06)

== Ерден Карсыбеков деген қатысушы ==

Кеш жарық, Батырбек мырза! Өзіңіз байқаған да шығарсыз Ерден деген мырза 1 жылдан бері артық сөздер жазып, мені аңдып, мазамды ала беретін. Менің талқылау бетімнің жартысы соған тиесілі (кейбіреулерін өзіңше өшіріп жатқан). Ол кісінің, менің талқылау бетіме, соңғы жазылған Мағыпар мырзаның талқылауына назар аудара кетсеңіз. Өте біртүрлі, күлкілі, кейде жүйкеге тиетін жағдайлар. Ол кісіге ескерттім, алайда қайта-қайта мазамды ала бергені үшін, қатысушыны мәңгілікке бұғаттадым. Жалпы қосып жүрген үлесі жақсы еді. Өз пікіріңізді жаза кетсеңіз) рахмет  [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 23:38, 2022 ж. қыркүйектің 1 (+06)
: Кеш жарық, Айдын! Иә, ол мәселені шешу керек. Шектен шығып жатса, бұғаттаймыз, әрине. Сонымен қатар түсіндіру жұмыстарын да жүргізу керек сияқты (әсіресе өзіңіз айтқандай қосқан үлесі жақсы қатысушы болса). Қол бос кезде қарармын (білем, соңғы кезде уәдем көп болып кетті, бірақ бір күні шынымен қарайм) --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:15, 2022 ж. қыркүйектің 5 (+06)

== Қатысушы жайлы ==

Кеш жарық, Батырбек мырза! [[Қатысушы:Alikhantanirbergennurlanuly|&lt;bdi&gt;Alikhantanirbergennurlanuly&lt;/bdi&gt;]] деген қатысушы біраз өзгерістер жасап жатыр екен. Мен басында қатты мән бермеген едім. Қазір байқасам өңдемелері күмән тудыруда, егер уақыт тауып жатсаңыз, осы қатысушының еңбектерін барлығын тексеріп шықсаңыз) Жоғарыдағы қатысушы жайлы да ұмытпаңыз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 22:44, 2022 ж. қыркүйектің 14 (+06)

== [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#The_Vector_2022_skin_as_the_default_in_two_weeks?]] ==

Егер қауымдастық талқылауға қосымша уақыт сұрамаса екі аптадан кейін жаңа мәнерге көшірмекші екен. Көрсетілген сілтемеге өтіп қауымдастықпен талқылап алу керектігіміз туралы өз көзқарасыңды жаза аласың ба? Төменгі жағында Request for more time to discuss the change деген батырма бойынша өтіп жаңа тақырып жазу керек не мен жазған тақырыпқа өз пікіріңді жаза аласың [[:mw:Talk:Reading/Web/Desktop_Improvements#Opt-out_for_kkwiki]] &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:57, 2022 ж. қыркүйектің 22 (+06)

== [[Нымме]] ==

Nomme.png &gt; [[:file:Nõmme linnaosa vapp.svg]] [[Арнайы:Үлесі/2001:999:785:75F1:394C:4A80:B9FA:F753|2001:999:785:75F1:394C:4A80:B9FA:F753]] 20:08, 2022 ж. қазанның 2 (+06)

{| style=&quot;border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; valign=&quot;middle&quot; | [[File:Wikidata Istanbul 2022 barnstar.svg|left|100px]]
|rowspan=&quot;2&quot; |
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;&quot; | '''This Star Is For You!'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;&quot; | Thank you for attending the Wikidata 2022 Istanbul Conference, held in Istanbul, Türkiye (Turkey), from 21 to 23 October 2022. See you again! [[Қатысушы:Kurmanbek|Kurmanbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Kurmanbek|талқылау]]) 00:55, 2022 ж. қазанның 24 (+06)
|}

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Рабиндранат Тагор]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:22, 2022 ж. қарашаның 28 (+06)

== Тұлға жайындағы мақала атауы ==

[https://kk.wikipedia.org/wiki/Topic:X7uac9f4bufkyp2k Мында] өз пікіріңізді білдіруіңізді сұраймын.

Бұл хабарлама [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|бот]] арқылы жіберілген • [[Уикипедия:Хабарлама тарату/Жеткізіп беру тізімі|Жазылу немесе жазылудан бас тарту]]


22:43, 2022 ж. қарашаның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3014707 тізімін пайдаланып User:Мұхамеджан Амангелді@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Бауыржан Момышұлы ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Бауыржан Момышұлы]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:09, 2022 ж. желтоқсанның 3 (+06)

== Жақсы мақалаға дауыс беру ==

Құрметті Batyrbek.Kz, [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]] деген бетте өз дауысыңызды әлде ойынызды қалдырынзшы --[[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]]([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылауы]]) 15262, 2022 ж. қарашаның 4 (+06) [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 16:52, 2022 ж. желтоқсанның 4 (+06)

:Құрметті Батырбек тағыда қарап көріңізші мақаланы дамыттым [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 20:51, 2022 ж. желтоқсанның 6 (+06)

== Alikhantanirbergennurlanuly үлесі ==

Кеш жарық, {{@|Alikhantanirbergennurlanuly}} деген қатысушы ''Қазақ хандығы, хандар, руларға'' қатысты біраз мәліметтер қосты. Бірақ ешқандай дереккөздер келтірілмеген. Әсіресе рулары жайлы өзгерістер, уақыт тауып жатсаңыз пікіріңізді айта кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:51, 2022 ж. желтоқсанның 21 (+06)

:Бұл тақырыпты [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] жақсы білетін сияқты. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 13:24, 2022 ж. желтоқсанның 22 (+06)

== Қорытынды шығару ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Бауыржан Момышұлы]] деген бетте қорытындыны шығарсаңыз? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 08:26, 2023 ж. қаңтардың 17 (+06)
: Армысыз! Ең басындағы сипаттамада (бірінші жолда) қазаққа, Қазақстанға қатысы бар титулын (Халық қаһарманы атағын, мысалы) да қосыңыз. Әйтпесе қазаққа қатысы жоқ даладағы кеңес қаһарманы туралы сияқты болып тұр. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:25, 2023 ж. қаңтардың 17 (+06)
:: Бірінші сөйлемі сәйкесінше өзгертілді. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:28, 2023 ж. қаңтардың 17 (+06)
:::Дереккөз келтіруімді сұраған жерге дереккөз келтіріп кетсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 22:12, 2023 ж. қаңтардың 25 (+06)
:::: Дереккөз қосылды. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 17:49, 2023 ж. қаңтардың 26 (+06)
Көп рақмет! Енді мақалаға сәйкесті жұлдыз қойыла ма? --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:47, 2023 ж. ақпанның 23 (+06)

== 2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы ==

{{WAM
|header = [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|2023 Қазақ Уикимедиа конференциясы]] &lt;div style=&quot;margin-right:1em; float:right;&quot;&gt;[[Сурет:Central Downtown Astana 2.jpg|right|thumb|300px|2023 Астанадағы конференция|link=meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference]]&lt;/div&gt;
|subheader = 2023 жылғы 3-4 маусым күндері Астанада болады.&lt;div  style=&quot;text-valign:center; margin-left:200px; margin-right:50px; margin-top:10px; position:absolute;&quot;&gt;

|body = Құрметті достар,

Астанада болатын Уикимедиа конференциясына стипендия алуға өтінім қабылданып жатқанын қуана хабарлаймыз. Қазақша сөйлейтін уикимедиашылар қауымдастығының өкілі болсаңыз әрі қазақ тіліндегі Уикимедиа жобаларына үлес қоссаңыз, осы конференцияға қатысу үшін стипендияға өтініш бере аласыз.

Стипендияның екі түрі болмақ: жол мен қонақ үйге кететін шығынды толық қамтитыны және тек жолды қамтитын жартылай стипендия.

* Конференция жайлы толығырақ білу үшін және стипендияға өтініш беру үшін мына парақшаны оқып көріңіз: [[meta:Wikimedia Community of Kazakh language User Group/Events/Conference|Қазақ Уикимедиа конференциясы 2023]]
* Конференцияда қандай тақырып қозғалғанын қалайтыныңызды айтқыңыз келса, бұл шарадан не күтетініңізді жеткізгіңіз келсе, мына сауалнаманы толтырыңыз: [https://docs.google.com/forms/d/1QBS6WXkv0dChIHcwhG325Dyu2mu_Hctcev78_f9Yoec/viewform?edit_requested=true сауалнамаға сілтеме]
&lt;/div&gt;
|footer = Ізгі ниетпен, [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]])
}}
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қалпына келтіру ==
Қайырлы кеш! [[Америкалық мерген]] деген мақаланы қалпына келтіре аласыз ба? Басқа 49 тілде бар екен. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 21:55, 2023 ж. наурыздың 16 (+06)

:Сәлем! Қалпына келтірдім. Енді жетілдіріп жіберсеңіз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 10:12, 2023 ж. наурыздың 17 (+06)
:: {{like|username=Ерден Карсыбеков}}

== Шемонаиха  ==

Қайырлы кеш. Осы бетті кезінде Салиха ханым бұғаттап тастапты. Халық санын жаңарта алмай жүр едім, қайта аша аласыз ба? -- [[Қатысушы:Білгіш Шежіреші|'''Bilgiş Şejireşi''']] 00:12, 2023 ж. сәуірдің 20 (+06)

:Дайын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:26, 2023 ж. сәуірдің 20 (+06)
::Рақмет -- [[Қатысушы:Білгіш Шежіреші|'''Bilgiş Şejireşi''']] 20:41, 2023 ж. сәуірдің 20 (+06)

== Қырғызстан  ==

Қайырлы түн. Сұрайын дегенім, Қырғызстандағы ауылдарға бөлек айрық бет (мысалы Ақтөбе (айыл) деп) жасауға қажеттілік бар ма? -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 05:05, 2023 ж. сәуірдің 22 (+06)

:Сосын сізде АутоУикиБраузер болса, сілтемелердегі Қарабура ауданын Айтматов ауданы деп түзетіп шыға аласыз ба? Үлгі-санаттарды өзім жасармын. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 17:37, 2023 ж. сәуірдің 22 (+06)
:Сәлем! Нақты мысалдар бар ма? Яғни, сіз айтқандай Ақтөбе деген айыл болса, болады деп ойлайм. Онда тұрған ештеңе жоқ. Ал егер атауцы бірегей болса (яғни басқа атаумен шатастыратындай емес), жақшамен айыл деп жазып керек емес. AWB туралы: оны қолданбағалы көп болды. Қарап көрерм. Өзіңіз де жайлап, бір-бірлеп істей беріңіз. Қазақ уикиінде ол аудан туралы мақала көп деп ойламайм. Ең алдымен Қырғызстан аудандары деген үлгіден өзгертіп алыңыз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 18:06, 2023 ж. сәуірдің 22 (+06)
::Қайырлы кеш. 1) Мысалы, қырғызшасы Ак-Дөбө деп тұр. Бауырлас тіл болғасын қазақшаға икемдеп, Ақтөбе (айрық)-пен біріктіріп едім. Енді Қазақстандағы Ақтөбелермен араластырмай, Ақтөбе (айыл) деп бөлек бастау керек сияқты көрінеді. 2) Рақмет, өзім істеп тастадым. Менің есебімнен көбейіп кетіпті. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 02:00, 2023 ж. сәуірдің 23 (+06)

== Чоң ==

Қырғызша Чоң қазақша Үлкен деп аударылатындықтан, Чоң Алай деген ауданды Үлкен Алай деп өзгерту керек сияқты.. Не ойлайсыз? -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 03:31, 2023 ж. сәуірдің 25 (+06)

:Мұндай жағдайда аударудың қажеті жоқ деп ойлайм. Чоң деп тұра берсін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:56, 2023 ж. сәуірдің 25 (+06)

== Үлгі  ==

[[Үлгі:Div col]] осы үлгі десктоп нұсқада жақсы жасайды да, мобильді нұсқада жасамайды. Соны түзеуге бола ма? -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 21:41, 2023 ж. мамырдың 5 (+06)

:Шын айтсам, үлгілерді реттеуді көп біле бермейді екем. @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] біліп қалар. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 23:46, 2023 ж. мамырдың 8 (+06)

:: {{@|Casserium}} Кеш жарық! Телефонда салыстырмалы түрде жіңішке болғандықтан оны бағанға бөлудің қажеті аз, сол себепті бөлмейді. Тек комп нұсқада бөледі.--[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]] ([[Қатысушы талқылауы:Amangeldi Mukhamejan|талқылау]]) 22:46, 2023 ж. мамырдың 10 (+06)
:::Қайырлы кеш. Жарайды -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 02:46, 2023 ж. мамырдың 11 (+06)

== Жоюға өтініш  ==

Қайырлы күн. [[Ақжайлау (Түркістан облысы)]] деген бағыттауыш бетті жойып беріңізші. Басқа бір ауылды қайта атауға кедергі болып тұр. Сосын [[Абыралы ауданы (Семей облысы)]] дегенді жоюға белгілеп едім, әлі ешкім жоймапты -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 19:12, 2023 ж. мамырдың 12 (+06)

:Ақжайлау ауылының атау Дихан болып ауысқаны туралы дереккөз қосасыз ба? Әдетте ондай ақпарат adilet.zan.kz сайтында болады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 23:18, 2023 ж. мамырдың 13 (+06)
::Әділеттен, басқа жерлерден қарап таппадым. Шешімнің электронды нұсқасын шығармаған сияқты. Бірақ кадастрлық карта, мекенжай тіркелімінде өзгерістер енгізілген екен. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Кассериум''']] 12:13, 2023 ж. мамырдың 15 (+06)

== !!! ==
Кеш жарық, Ерден деген қатысушы менің мазамды ала береді, оған тағы біреу қосылыпты, жаңағы біреуді бұғаттаймын. '''[[Қатысушы талқылауы:Kasymov#Жақсы мақаланы жаңарту керек|1]]''' және '''[[Қатысушы талқылауы:Kasymov#Қате санат|2]]''' назар аударсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 21:31, 2023 ж. мамырдың 18 (+06)

== Конференцияға қатысуды нақтылау  ==

Қайырлы күн! Конференцияның өтетіні туралы хабарыңызға рахмет! Міндетті түрде қатысамын. Егер уақыты нақты болса билет ала беруге болады ма? Осы тұста тағы мына бір жәйттерді қайдан білуге болады: конференцияның өтетін жері; қатысушыларды қарсы алу және орналастыру барысы, трансфермен қамтылуы және т.с.с. [[Қатысушы талқылауы:Салиха]] 11:39, 2023 ж. тамыздың 23 (+06)

:Сканерленген құжатты қайда немесе кімге жіберу керек? Салиха 12:42, 2023 ж. тамыздың 23 (+06)
::Электрондық поштаға жауап беру арқылы жіберіңіз. Әрі қарай сол жерден сөйлескен дұрыс болады. --[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 13:09, 2023 ж. тамыздың 23 (+06)
::Қай эл.поштаға? Салиха 17:41, 2023 ж. тамыздың 23 (+06)
:Құжат жіберілді поштаңызға.--Салиха 15:40, 2023 ж. тамыздың 25 (+06)

== Жаңа таңдаулы мақала ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Таңдаулы мақалаға үміткерлер/Эрнест Хемингуэй]] деген бетте өз дауысыңызды қалдырыңыз --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:15, 2023 ж. тамыздың 30 (+06)

== Визуал редакторда дереккөздерді қосу функциясын жетілдіру ==

Құрметті @[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] мырза, кеш жарық. Визуал редактормен өңдеу кезінде деректергі сілтеме қою функциясы толық істеп тұрмаған сияқты. Ағылшын немесе орыс википедиясында әртүрлі деректер: сайт, кітап, сияқты генерация жасайды. Сол жерде сайтқа сілтеме жасалған уақытты, ал кітап немесе журнал болса ISBN деректерін де қойып береді. Біздің функционал олай емес екен. Осы жерін жетілдіруге көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 19:38, 2023 ж. қыркүйектің 21 (+06)

== Көмек ==

Қайырлы күн, Батырбек! Менің талқылау бетіме Аль-Ишак деген қатысушы ағылшын тілінің жазылуына байланысты көмек сұрап жазған екен, соның дұрыс-бұрыстығын айтып, жауап бере аласыз ба? [[Қатысушы талқылауы:Салиха]] Салиха 11:08, 2023 ж. қыркүйектің 24 (+06)

== Dark mode and changes to the font settings ==

[[Сурет:Accessibility_for_reading_prototype_1_widget.png|нобай|Prototype we'd like to test on Kazakh Wikipedia]]
Сәлем, I'm Szymon, working for the Foundation in the same team as Aida Akhmedova, who recommended you as a contact person.

I'm with the [[mw:Reading/Web|Web team]], the same which is responsible for the skins and has built [[mw:Reading/Web/Desktop_Improvements|Vector 2022]] in the recent years. Now, we're moving to the next project, [[mw:Reading/Web/Accessibility_for_reading|Accessibility for reading]]. In short, this one will be about:

* changing the default font size, line height, and paragraph spacing
* adding options for logged-in and logged-out users to choose custom font size, line height, and paragraph spacing
* building dark mode

Regarding the first point, we need to talk to communities to decide what the change will be exactly. Kazakh Wikipedia would be the ideal partner. Three different scripts may require three different default settings. Next week, we'd like to give people a prototype to check out and tell us what settings they like most. I would like to invite Kazakh Wikipedians, and to do this, I need some translations:

* [[mw:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Community_prototype_testing|Reading/Web/Accessibility for reading/Community prototype testing]]
* [[mw:Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates/2023-10|Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2023-10]]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=Centralnotice-tgroup-Accessibility_for_reading_prototype&amp;task=view&amp;language=kk&amp;filter=%21translated&amp;action=translate CentralNotice banner]

Is this something you would be able to help me with? Right now, it's mostly about translating the messages, but later, if you like, it may also involve encouraging people to use the prototype.

Рақмет! [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 01:17, 2023 ж. қазанның 5 (+06)

:Hello! Thanks for reaching out. I will look at it later. I want to help with translation. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 02:40, 2023 ж. қазанның 7 (+06)
::Hello, would you able to translate these pages this week? If yes, what is a comfortable deadline for you? From my perspective now, the sooner, the better. Thanks! [[Қатысушы:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[Қатысушы талқылауы:SGrabarczuk (WMF)|талқылау]]) 22:27, 2023 ж. қазанның 11 (+06)

== Жаңа жақсы мақала ==
Кеш жарық! [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Ұсыну#Биология]] деген бетте дауысыңызды қалдырсаңыз... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 19:32, 2023 ж. қазанның 5 (+06)

:Армысыз! Қызыл сілтемелерді көк қылыңыз немесе уикилендіруін мүлде алып тастаңыз. Сосын мақаланы әлі де толықтыру керек сияқты. Ауқымды тақырып болғасын мәліметі де ауқымды болуы керек деп ойлаймын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 02:44, 2023 ж. қазанның 7 (+06)
:: {{@|Мира Белль}}, танысып алыңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:27, 2023 ж. қазанның 7 (+06)
::: Мен жасап қойдым, тексеріңізші. --[[Қатысушы:Мира Белль|Мира Белль]] ([[Қатысушы талқылауы:Мира Белль|талқылау]]) 13:48, 2023 ж. қазанның 10 (+06)
::: Batyrbek, мақалаға жаңа мәлімет қосылды... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:01, 2023 ж. қазанның 11 (+06)
::: Техникалық ақауға байланысты дауысты [[Уикипедия:Жақсы мақалаға үміткерлер/Биология|мына бетте]] қайта қалдырсаңыз... --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 18:34, 2023 ж. қазанның 26 (+06)

== 2023 Уикиконференциясы үлгісі ==

Қайырлы күн! Сіз 2023 жылы өткен Уикиконцеренцияның мүшесі болғандықтан сізге осы '''&lt;nowiki&gt;{{1 - Уикиконференция қатысушысы}}&lt;/nowiki&gt;''' үлгісін өз қатысушы бетіңізге қоюыңызды ұсынамын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 15:49, 2023 ж. қазанның 6 (+06)

:Ок. Рахмет! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 02:40, 2023 ж. қазанның 7 (+06)

== Конвертерді жою ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Техникалық#Қазақ-латын-төте конвертерің толықтай жою|Мына]] жерде өте маңызды тақырып қозғалып жатыр, қауымдастық мүшесі ретінде ойыңызды қалдырып кетуге шақырамын. Құрметпен, [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:06, 2023 ж. қазанның 29 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3104995 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау‎ ==
Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. --[[Қатысушы:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] ([[Қатысушы талқылауы:Ерден Карсыбеков|талқылау]]) 14:05, 2024 ж. қаңтардың 29 (+06)

== Бітікші сайлау ==

Жаңа бітікші сайлап жатырмыз, сол себепті [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|мына жерде]] дауыс беруіңізді сұраймыз.
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Қазақ Уикимедиа конференциясы 2024 ==

Биылғы кезекті Қазақ Уикимедия конференциясы Қазақ Уикипедиясының туған күніне орай ұйымдастырылмықшы, нақты уақыты мен орны алда белгілі болады, әзірге қауымдастық пікірін білу мақсатында, [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdO1bp-Qvl5XEcv_qkVUNBF6pQrxtTHZ9nkUYT1M2f-f6IkzQ/viewform?usp=sf_link мына бір сауалнаманы] толтыруыңызды сұраймыз. [[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 22:46, 2024 ж. қаңтардың 30 (+06)
&lt;!-- https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A5%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83/%D0%96%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BF_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96&amp;oldid=3222019 тізімін пайдаланып User:Amangeldi Mukhamejan@kkwiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Шегіндіруші туы 3.0 ==

Қайырлы күн, Батырбек! 2020 және 2022 жылдардың қараша айында Нұрлан Рахымжанов мырзадан 1 жыл мерзімге 2 рет шегіндіруші құқығын алғанмын. Ол кісінің соңғы кезде белсенді емес болып жүргеніне байланысты биыл сізден маған шегіндіруші құқығын беруіңізді сұраймын. Ондай құқықты пайдалану себебім бәз-баяғынша: вандализм актілерін бір өңдемемен соңғы нұсқасына қайтару -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. наурыздың 7 (+06)

:Қайырлы күн! Нұрлан мырзадан сұрап алайын қалай істеу керегін. Сосын реттейм. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 03:59, 2024 ж. наурыздың 9 (+06)
::Дайын! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 04:18, 2024 ж. наурыздың 9 (+06)
:::Үлкен рақмет! -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 14:15, 2024 ж. наурыздың 9 (+06)

== Өңдеме туралы ==

Қайырлы күн, Батырбек! [[Қатысушы:Casserium|Casserium]] менің [[Алматы облысы]] бойынша жасап кеткен кестелерімді (Ұлттық санақ қорытындысы) өңдеп тастапты. Мен тоғыз облысты бітіріп, қазір оныншы облысты өңдеудемін. Бүкіл еңбекті зая кетірген. Бұл ісін қалай түсінуге болады? [[Қатысушы талқылауы:Салиха]] Салиха 18:32, 2024 ж. сәуірдің 15 (+06)

:Қайырлы кеш, Салиха ханым! Қазір барлығын кері қайтарамын. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 20:53, 2024 ж. сәуірдің 15 (+06)
::Қайырлы күн, [[Қатысушы:Casserium|Casserium]]! Рахмет! Өзіңіз де білесіз бұл цифрлармен көз майды тауысып жасап жатқан еңбек, артық еш нәрсесі жоқ. Кестеде қолда бар дереккөз бойынша санақ қорытындысы толықтай көрсетілген, өйткені кейбір тұрғылықты тұрғындары бар мекен жайлар туралы бізде (Уикипедияда) мәлімет жоқ, ал олар санаққа енгізілген. Сондықтан кейбір аудан, ауылдық округтердің жалпы саны байынша түсініксіздік туындамас үшін берілген мәліметті толықтай енгізудемін. &lt;br&gt;
Уикипедия желісіндегі мақсатымыз бір, мүддеміз ортақ, сондықтан бір-бірімізге сыйластықпен, түсіністікпен қарағанымыз абзал. -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] 16:22, 2024 ж. сәуірдің 16 (+06)

:Қайырлы кеш. Айтқаныңыз орынды, әрдайым сыйласып жүрейік. Еңбегіңізді бағалаймын, аман болыңыз. Тек санақты жаңартқанда 2021 жылдан бергі өзгерістерді ескеріп отырсаңыз деймін (жаңа аудан, жойылған округ болуы мүмкін). -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:31, 2024 ж. сәуірдің 17 (+06)

== Шегіндіруші мәртебесі  ==

Қайырлы күн! Соңғы күндері Уикипедияда бұзақылық әрекеттер көбейіп кетуі себепті өңдемелерді бірден кері қайтаратын мәртебе беруіңізді өтінемін. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 11:40, 2024 ж. сәуірдің 27 (+05)

:Дайын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. сәуірдің 27 (+05)
::Көп рақмет. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:36, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Reminder to vote now to select members of the first U4C&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
:''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{int:please-translate}}]''

Dear Wikimedian,

You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process.

This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility.

The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]].

Please share this message with members of your community so they can participate as well.

On behalf of the UCoC project team,&lt;section end=&quot;announcement-content&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

[[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 04:11, 2024 ж. мамырдың 3 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_2&amp;oldid=26721207 тізімін пайдаланып User:RamzyM (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== МедиаУики  ==

&lt;s&gt;Қайырлы кеш. Үлгі:Efn үлгісін қолданғанда, латынша әріптердің орнына &lt;sup&gt;lower-alpha 1&lt;/sup&gt; деген шығады. Осы мәселені шешу үшін басқа Уикипедияларда бар МедиаУики:Cite link label group-lower-alpha деген бетті бастау керек сияқты. Мүмкіндік болса.&lt;/s&gt; -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. мамырдың 5 (+05)

== Жоба:Уики-көктем 2024 ==

Қайырлы күн, [[Жоба:Уики-көктем 2024]] аяқталғанына 1 ай өтті, шешімдеріңізді шығарсаңыздар. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 16:44, 2024 ж. шілденің 2 (+05)

:Қайырлы күн! Жақын арада шығарамыз. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:24, 2024 ж. шілденің 4 (+05)
::{{like|username=Тұран}} [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 22:31, 2024 ж. шілденің 9 (+05)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:14, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Notice of expiration of your bureaucrat right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;bureaucrat&quot; (Бітікшілер) will expire on 2025-02-19 17:37:17. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[Қатысушы:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Қатысушы талқылауы:Leaderbot|талқылау]]) 00:43, 2025 ж. ақпанның 13 (+05)&lt;/div&gt;

== Шегіндіруші туы 4.0 ==

Қайырлы түн! Менің «Шегіндіруші» құқығым 9 наурыз бітеді екен. Бұл менің үшінші рет толықтай қолданған мерзімім болды. Әр кез бір жыл мерзімге осы құқықты алдым. Енді төртінші рет осы құқықты бір жылға емес, одан көбірек мерзімге немесе шексіз мерзімге қайтадан сұраймын -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 23:00, 2025 ж. наурыздың 7 (+05)

:Қайырлы күн! Дайын [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 13:27, 2025 ж. наурыздың 9 (+05)

== Шегіндіруші мәртебесі 2 ==

Қайырлы кеш. Былтыр ғана шегіндіруші атанып едім, осы айдың соңында бітеді екен. Соны тағы бір жылға не одан ұзағырақ мерзімге созуды сұраймын. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:20, 2025 ж. сәуірдің 21 (+05)

:Қайырлы күн! Дайын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 09:41, 2025 ж. сәуірдің 23 (+05)

== Бітікші ==

Қайырлы түн! Метаға жазып, менің бітікші дәрежесінен бас тартатынымды айтып, жалаушаны алуыңызды сұранамын. Жай ғана админ дәрежесінде қалуды дұрыс санаймын. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 23:17, 2025 ж. мамырдың 19 (+05)

:Асықпаңыз. 1 айдай күте тұрайын. Сол уақытта ойыңыздан айнымасаңыз, жалаушаны алдыртамын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:02, 2025 ж. мамырдың 22 (+05)
:: Айныған жоқпын. Сөзім - сөз. --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 23:43, 2025 ж. маусымның 20 (+05)

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Интерфейс администратор  ==

Интерфейс администратор статусымды толық қайтарып беруіңді сұраймын, уақытша дейді, мен уақытша келген жоқпын. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:04, 2025 ж. шілденің 7 (+05)

:Сәлем! Әзірге 1 жыл дей тұрайын. Содан кейін біржола ұзартамын. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 18:22, 2025 ж. шілденің 10 (+05)
::Маған барлық статусымды қайтарып беріңдер дегенде бітікші статусыңнан басқасын қайтарып берейік дедіңдер. Маған биліктен гөрі техникалық мүмкіндіктер қайтарылғаны керек деп ойлап жарайды дедім. Себебі мен осында өзімдің фантазияларымның барлығын іске асырғым келеді, себебі менің өмірімде үлкен төңкеріс болып фантазтикалық түстер көретін болдым. Ал сендер сөздеріңде тұрмай ары бері теңселесіңдер. &lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:34, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
:::Арыстанбек, қазір ойыңдағыны іске асыруға кедергі болатын ештеңе көріп тұрғам жоқ. Іске асыра бер. 1 жылдан кейін біржола ұзартамын дедім. Ол уақыт та тез өте шығады. Көр де тұр. Сол кезде ештеңе қылмасам, &quot;сөзіңде тұрмадың&quot; деп айғайлай берсең болады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 00:33, 2025 ж. шілденің 17 (+05)
::::- Уа ұлы мәртебелім! Хандардың ханы патшалардың патшасы! Мәселе онда емес қой. Хан екі айтса қадірі кетеді дейді: 
::::* https://you  tu.be/99O19uA32ts?si=HKj7EhEyUXMKx3Sf&amp;t=1923
::::* https://dabylinfo.kz/kk/maqalalar/qazaqy-minez/er-janibek-han-eki-aitsa-qadiri-ketedi-qara-eki-aitsa-ary-ketedi-1713/
::::* https://maqal.kz/maqal/khan-eki-aitsa-kadiri-ketedi-karasha-eki-aitsa-ary-ketedi/#
::::&lt;em&gt;&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;/em&gt; ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 08:14, 2025 ж. шілденің 19 (+05)

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

​Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== [[Еңбек]] ==

Қайырлы таң! Sorry for writing in English. I am Pavlo ([[:uk:User:Friend]]), we have met on CEE Meeting in Lviv in 2018 I guess :) I have a small question about word '''[[Еңбек]]''' (''Labour''). Easy word for you but confusing for those who do not speak Kazakh at all. Is '''Еңбек''' correctly pronounced '''Enbek''' or '''Yenbek'''? Көп рақмет! [[Қатысушы:Friend|Friend]] ([[Қатысушы талқылауы:Friend|талқылау]]) 11:58, 2025 ж. қазанның 28 (+05)

:Hello Pavlo! We probably have, good to hear from you. The ideal pronunciation would be Yengbek, “ng” is the same sound as in English language (like in the word “morniNG”) I hope this helps. Cheers! [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 12:12, 2025 ж. қазанның 28 (+05)

== Администраторды сайлау ==

Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:29, 2025 ж. қарашаның 3 (+05)

== Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы ==

Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:38, 2025 ж. қарашаның 14 (+05)

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Администраторды сайлау ==

Қайырлы түн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:39, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05)

== Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жоюу ==

@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Саламатсыз ба! Батыс Қазақстан аймағында қолданылатын сөздері мақаласын жойасыз ба әлде сол мақала тұра берсін ба [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:59, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)

:Қайырлы күн! Сіз жаңадан бастап жатқан қатысушы болғандықтан, сізге берер кеңесім: әзірге ондай күрделі әрі зерттеуді талап ететін тақырыпты бастамай, жеңілдеу тақырыптармен айналысыңыз. Кейін тәжірибе жинағаннан кейін оралсаңыз болады (оған ең кемі 1-2 жыл кетуі мүмкін). Ережелерді зерттеңіз, басқа уикилермен салыстырып көріңіз, бірақ ереже бұзбаңыз, тәртіп пен әдепті сақтап жүріңіз. Ал әзірге мақалаңызды жоя тұрамын. Ондай мақалаларды тәжірибелі қатысушылар немесе өз ісінің мамандары жазса, әлдеқайда сапалы болмақ. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:19, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] мен мақалаларды өз ойымнан жазып жүрмін және ережелерін білемін. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:33, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)
:::Өз ойымнан жазып жүрмін дегеніңіздің өзі ережені білмейтініңізді көрсетіп тұр. өкінішке қарай. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 01:52, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)
::::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] 1-2 жыл бойы мақалаларды өңдеуге тырысамын тәжірибе жинаймын деуге болады. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. наурыздың 13 (+05)

== Уики-марафон туралы сұрау ==

@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Уики-марафон|Уики-марафонда]] мені шақырып тұр кіргенде ережелерін оқып шықтым қалай мақала бастауға болады марапат алу үшін [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. наурыздың 11 (+05)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) &lt;/div&gt;
&lt;!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --&gt;

== Шегіндіруші құқығын алу ==

Кеш жарық! Уикипедияда 3 айдан астам уақыт белсендімін, 2000-нан астам өңдеме жасадым. Вандализммен күресу және мақалаларды уикилендіру жұмыстарын тездету үшін маған шегіндіруші құқығын беруіңізді сұраймын. Ережелерді сақтаймын. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 19:52, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>rgsgpk6apm7tegz8gs4bdfydym5i99i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қара дегелек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21424</id>
    <revision>
      <id>3599350</id>
      <parentid>3578206</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beksultan228</username>
        <id>180775</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Вокализация&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/150936660|Чёрный аист]]&quot;</comment>
      <origin>3599350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10339" sha1="0t89gtise7drycm4sllbqh31alurwx7" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қара дегелек
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg
| image_width = 
| image_caption = Крюгер ұлттық паркіндегі қара дегелектер
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Дегелектәрізділер]]
| familia = Ciconiidae
| genus = ''Ciconia''
| species = '''''C. nigra'''''
| binomial = ''Ciconia nigra''
| binomial_authority = (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758)
| range_map = Ciconia nigra distr.png
| range_map_width = 
| range_map_caption =
&lt;div style=&quot;text-align:left; &quot;&gt;&lt;big&gt;{{Legend2|#FFA000| Breeding summer visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;br /&gt; {{Legend2|#3BA06F| Resident year-round|border=1px solid #aaa}} &lt;br /&gt;{{Legend2|#3B6FFF| Winter visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;(ranges are approximate)
}}
[[Сурет:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]

'''Қара дегелек''' ({{lang-la|Ciconia nigra}}) — саны тұрақты сирек кездесетін түр.

Сидамсирақтылар отрядына жататын құс. Дене тұрқы 100 см шамасында, қанатының ұзындығы 52-59 см, құлашы 200 см-ге жуық, салмағы 3-4 кг. Сирақтары, тұмсығы, көзінің айналасындағы жалаңаш тері қызғылт келеді. Түсі жасыл қара, бауыры ақ. Мойынын созып, сирақтарын жинамай ұшады. Жартасқа салған ұясын бірнеше жыл бойы пайдаланады. Талшіліктен құрастырып, түбіне мүк төсейтін ұясының биіктігі 40 см, 2-5 жұмыртқа салып, 35 тәулік басады. Қосмекенділермен, балықпен, су жәңдіктерімен, ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді.

Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300-дей, негізгі мекендейтін жерлері - [[Алтай]], [[Жоңғар Алатауы]] және [[Тянь-Шань]] таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы 0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Статусы ==
3-ші [[санат]]. Сирек кездесетін [[түр]].

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Әлемдік [[фауна]]дағы туыстың бес түрінің және Қазақстан фаунасындағы екі түрдің біреуі.

== Таралуы ==
[[Еуразия]]ның орманды зонасы (аймақтан тыс таулы ормандарды қоса), Оңтүстік [[Африка]]да – шашырап орналасқан. Қазақстанда – [[Мұғалжар]], [[Кент тауы|Кент]], [[Ұлытау]], [[Батыс Тянь-Шань|Батыс]] және [[Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]], [[Алтай]]да мекендейді&lt;ref&gt;Ковшарь, Скляренко, 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Березовиков, Гисцов, 1998/1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковшарь, Бобек, Пешке, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р.Ж. Байдавлетов, В.П. Мищенко, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крапивный, 1958&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Варшавский и др., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коржев, Паженков, 2007&lt;/ref&gt;. Маусымдық миграция кезінде Қазақстанның [[шөл]]ді және [[Шөлейт зонасы|шөлейт]]ті аудандарында кең кездеседі.

== Мекендейтін жерлері ==
Жартасты тау шатқалдары, оңтүстіктегі ксерофитті шағын ормандардан [[Алтай]]дағы қылқан жапырақты тайгаға дейінгі жазық және тау ормандары.

== Саны ==
Көп емес. Біздің және әдебиет көздері бойынша Қазақстанда 150 жұптан артық емес, оның ішінде [[Батыс Тянь-Шань]]да 20 жұптай, Солтүстік Тянь-Шаньмен Жоңғар (Жетісу) Алатауында – 10, Алтайда – 100-ге жуық, [[Орталық Қазақстан]]да 5-10 жұп. Көрсетілген аудандарда 40-қа жуық [[ұя]] белгілі. Алтайда қара ләйлектің саны соңғы жылдары көбеюде, толықтай алғанда Қазақстан бойынша біршама тұрақты.
XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында күзгі [[миграция]]алды және миграциялық топталу Қазақстанның шөлді аймақтарында байқалады, радиобелгілеу бұл аймақ арқылы [[Сібір]]де ұялайтын дегелектердің біршамасы ұшып өтетіні бақыланған. Мысалы, 1995 жылы 29-31 тамызда [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігінде 34 және 21 бастан тұратын қара ләйлектердің жиыны бақыланса, ал 2004 жылы 5-7 қазанда [[Қызылорда облысы]] Солтүстік Қызылқұмдағы [[Қуандария]] өзенінің аңғарындағы бірнеше жүз дегелектердің жиналғаны белгілі.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Зерттелмеген. Кейбір аудандардағы шатқалдардың қарқынды [[шаруашылық]] жағынан игерілуі, ұясының маңында мазалау және бұзу, батпақты жерлерді құрғату.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Жыл құсы, [[Үндістан]]да қыстайды. Наурыз-сәуірде ұшып келеді. Саз және шөппен байланыстырып бұтақтардан жасаған ұясын жартасқа және ағашқа салады. 2-6 жұмыртқадан тұратын ұяны 32-38 күн басады, балапандары ұяда 60 күндей болады. Ұяда, әдетте 3-5 (орташа 3,7) балапан өседі. Олар ұяны маусым-тамыздың басында тастайды. Күзгі ұшып кету [[қыркүйек]]-[[қазан]]ның басында тоқтайды. Қорегінде майда [[балық]]тар, [[амфибия]]лар (ересектері мен [[бақашабақ]]тары), [[кесіртке]]лер, ірі насекомдар басым; сирек – [[жылан]]дар, [[кеміргіш]]тер, майда құстардың балапандары. Өте ұнататын қоректік учаскелері болады, онда 10-12 ләйлек жинала алады.

== Қолда өсіру ==
[[Европа]]ның көптеген хайуанаттар парктерінде көбейеді. Қазақстанда хайуанаттар парктерінде көбейгені жайында деректер тіркелмеген.

== Қабылданған қорғау шаралары ==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]], [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катон-Қарағай]] және [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]] ұлттық парктерінде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Ұя маңында радиусы 0,5-1 км тыныштық аймағын құру. Ұнататын қоректік учаскелерін сақтау.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Көпжылдық [[мониторинг]]ті жүзеге асыру үшін қара ләйлектің ұяларының кадастрын жасау.

== Вокализация ==

Қара дегелек ақ дегелекке ұқсас болғанымен, әдетте өте тыныш құс болып саналады және сирек дыбыс шығарады. Көп жағдайда оның дауысы ұшу кезінде ғана анық естіледі, бұл кезде «че-ли» немесе «чи-лин» сияқты үн шығарады. Ал ұясының маңында ол әлдеқайда жай, бәсең дыбыспен ғана белгі береді. Сонымен қатар, бұл құс тұмсығымен тықылдатуды сирек қолданады. Жұптасу кезеңінде оның ысылдаған дыбысы күштірек байқалады. Ал балапандарының дауысы жағымсыз әрі дөрекі болып келеді.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{commonscat|Ciconia nigra}}
{{бастама}}

[[Санат:Дегелектер]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>0t89gtise7drycm4sllbqh31alurwx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599399</id>
      <parentid>3599350</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Beksultan228|Beksultan228]] ([[User talk:Beksultan228|т]]) өңдемелерінен [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3578206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9446" sha1="jfsqp9voa1iqg5irrpcmoyewnxy9vqg" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қара дегелек
| status = LC | status_system = IUCN3.1
| image = Ciconia nigra -Kruger National Park-8.jpg
| image_width = 
| image_caption = Крюгер ұлттық паркіндегі қара дегелектер
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Дегелектәрізділер]]
| familia = Ciconiidae
| genus = ''Ciconia''
| species = '''''C. nigra'''''
| binomial = ''Ciconia nigra''
| binomial_authority = (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758)
| range_map = Ciconia nigra distr.png
| range_map_width = 
| range_map_caption =
&lt;div style=&quot;text-align:left; &quot;&gt;&lt;big&gt;{{Legend2|#FFA000| Breeding summer visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;br /&gt; {{Legend2|#3BA06F| Resident year-round|border=1px solid #aaa}} &lt;br /&gt;{{Legend2|#3B6FFF| Winter visitor|border=1px solid #aaa}}&lt;/big&gt;&lt;/div&gt;(ranges are approximate)
}}
[[Сурет:Cigogne Noire MHNT.jpg|thumb|'' Ciconia nigra'']]

'''Қара дегелек''' ({{lang-la|Ciconia nigra}}) — саны тұрақты сирек кездесетін түр.

Сидамсирақтылар отрядына жататын құс. Дене тұрқы 100 см шамасында, қанатының ұзындығы 52-59 см, құлашы 200 см-ге жуық, салмағы 3-4 кг. Сирақтары, тұмсығы, көзінің айналасындағы жалаңаш тері қызғылт келеді. Түсі жасыл қара, бауыры ақ. Мойынын созып, сирақтарын жинамай ұшады. Жартасқа салған ұясын бірнеше жыл бойы пайдаланады. Талшіліктен құрастырып, түбіне мүк төсейтін ұясының биіктігі 40 см, 2-5 жұмыртқа салып, 35 тәулік басады. Қосмекенділермен, балықпен, су жәңдіктерімен, ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді.

Қазақстанда орманды, таулы аймақтарда таралған, кейде тіпті ағашы жоқ жартасты тауды да, жазықты да мекендейді. Қазақстандағы жалпы саны 300-дей, негізгі мекендейтін жерлері - [[Алтай]], [[Жоңғар Алатауы]] және [[Тянь-Шань]] таулары. Ұя маңындағы мазасыздыққа төзе алмайды. Бұл құсты сақтау үшін ұяның айналасынан радиусы 0,5 шақырымнан кем емес тыныштық аймағын ұйымдастыру керек.&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt;

== Статусы ==
3-ші [[санат]]. Сирек кездесетін [[түр]].

== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==
Әлемдік [[фауна]]дағы туыстың бес түрінің және Қазақстан фаунасындағы екі түрдің біреуі.

== Таралуы ==
[[Еуразия]]ның орманды зонасы (аймақтан тыс таулы ормандарды қоса), Оңтүстік [[Африка]]да – шашырап орналасқан. Қазақстанда – [[Мұғалжар]], [[Кент тауы|Кент]], [[Ұлытау]], [[Батыс Тянь-Шань|Батыс]] және [[Солтүстік Тянь-Шань]], [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар (Жетісу) Алатауы]], [[Алтай]]да мекендейді&lt;ref&gt;Ковшарь, Скляренко, 1990&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Березовиков, Гисцов, 1998/1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ковшарь, Бобек, Пешке, 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Долгушин, 1960&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Р.Ж. Байдавлетов, В.П. Мищенко, личн. сообщ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Крапивный, 1958&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Варшавский и др., 1977&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Коржев, Паженков, 2007&lt;/ref&gt;. Маусымдық миграция кезінде Қазақстанның [[шөл]]ді және [[Шөлейт зонасы|шөлейт]]ті аудандарында кең кездеседі.

== Мекендейтін жерлері ==
Жартасты тау шатқалдары, оңтүстіктегі ксерофитті шағын ормандардан [[Алтай]]дағы қылқан жапырақты тайгаға дейінгі жазық және тау ормандары.

== Саны ==
Көп емес. Біздің және әдебиет көздері бойынша Қазақстанда 150 жұптан артық емес, оның ішінде [[Батыс Тянь-Шань]]да 20 жұптай, Солтүстік Тянь-Шаньмен Жоңғар (Жетісу) Алатауында – 10, Алтайда – 100-ге жуық, [[Орталық Қазақстан]]да 5-10 жұп. Көрсетілген аудандарда 40-қа жуық [[ұя]] белгілі. Алтайда қара ләйлектің саны соңғы жылдары көбеюде, толықтай алғанда Қазақстан бойынша біршама тұрақты.
XX ғасырдың 90-шы жылдарының ортасында күзгі [[миграция]]алды және миграциялық топталу Қазақстанның шөлді аймақтарында байқалады, радиобелгілеу бұл аймақ арқылы [[Сібір]]де ұялайтын дегелектердің біршамасы ұшып өтетіні бақыланған. Мысалы, 1995 жылы 29-31 тамызда [[Жамбыл облысы]]ның оңтүстігінде 34 және 21 бастан тұратын қара ләйлектердің жиыны бақыланса, ал 2004 жылы 5-7 қазанда [[Қызылорда облысы]] Солтүстік Қызылқұмдағы [[Қуандария]] өзенінің аңғарындағы бірнеше жүз дегелектердің жиналғаны белгілі.

== Негізгі әсер ететін факторлар ==
Зерттелмеген. Кейбір аудандардағы шатқалдардың қарқынды [[шаруашылық]] жағынан игерілуі, ұясының маңында мазалау және бұзу, батпақты жерлерді құрғату.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Жыл құсы, [[Үндістан]]да қыстайды. Наурыз-сәуірде ұшып келеді. Саз және шөппен байланыстырып бұтақтардан жасаған ұясын жартасқа және ағашқа салады. 2-6 жұмыртқадан тұратын ұяны 32-38 күн басады, балапандары ұяда 60 күндей болады. Ұяда, әдетте 3-5 (орташа 3,7) балапан өседі. Олар ұяны маусым-тамыздың басында тастайды. Күзгі ұшып кету [[қыркүйек]]-[[қазан]]ның басында тоқтайды. Қорегінде майда [[балық]]тар, [[амфибия]]лар (ересектері мен [[бақашабақ]]тары), [[кесіртке]]лер, ірі насекомдар басым; сирек – [[жылан]]дар, [[кеміргіш]]тер, майда құстардың балапандары. Өте ұнататын қоректік учаскелері болады, онда 10-12 ләйлек жинала алады.

== Қолда өсіру ==
[[Европа]]ның көптеген хайуанаттар парктерінде көбейеді. Қазақстанда хайуанаттар парктерінде көбейгені жайында деректер тіркелмеген.

== Қабылданған қорғау шаралары ==
[[Марқакөл қорығы|Марқакөл]], [[Батыс Алтай қорығы|Батыс Алтай]], [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорықтарында, [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]], [[Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катон-Қарағай]] және [[Шарын ұлттық паркі|Шарын]] ұлттық парктерінде қорғалады.

== Қажетті қорғау шаралары ==
Ұя маңында радиусы 0,5-1 км тыныштық аймағын құру. Ұнататын қоректік учаскелерін сақтау.

== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==
Көпжылдық [[мониторинг]]ті жүзеге асыру үшін қара ләйлектің ұяларының кадастрын жасау.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{commonscat|Ciconia nigra}}
{{бастама}}

[[Санат:Дегелектер]]
[[Санат:Қауіптен тыс түрлер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]
[[Санат:Африка құстары]]
[[Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар]]</text>
      <sha1>jfsqp9voa1iqg5irrpcmoyewnxy9vqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джонни Депп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21544</id>
    <revision>
      <id>3599665</id>
      <parentid>3594295</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3599665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53151" sha1="cvtaoq9ld8arwwv3lyfm3imim250w57" xml:space="preserve">{{wikify}}
{{Кинематограф
|есімі                        = Джонни Депп
|шынайы есімі                 = Johnny Depp
|сурет                        = Johnny Depp 2020.jpg
|сурет ені                    = 220px
|сурет атауы                  = Депп, 2020 жыл
|туған кездегі есімі          = II Джон Кристофер Депп
|туған күні                   = 9.06.1963
|туған жері                   = Овенсборо, {{туғанжері|Кентукки|Кентуккиде}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
|қайтыс болған күні           = 
|қайтыс болған жері           = 
|мамандығы                    = {{актер|АҚШ|АҚШ телевизия}}, {{Кинорежиссёр|АҚШ}}, {{кинопродюсер|АҚШ}}
|азаматтығы                   = {{USA}}
|белсенді жылдары             = 1984 жылдан бері
|бағыты                       = 
|киностудия                   = 
|марапаттары                  = [[Сезар (кино марапат)|Сезар]] (1999) &lt;br /&gt; [[Алтын глобус]] (2008)
|imdb_id                      = 0000136
|сайты                        = 
}}
'''II Джон Кристофер «Джонни» Депп''' ({{lang-en|John Christopher «Johnny» Depp II}}, [[9 маусым]] [[1963 жыл]], Овенсборо, [[Кентукки]]) — америкалық [[актёр]], [[продюсер]] мен [[музыкант]]. Ол [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]] санатында «[[Алтын глобус]]» пен «[[Америка]] киноактёрлерінің гильдиясы» марапаттарын жеңіп алған. Депп 1980 жылдардағы «Джамп стрит, 21» телевизиялық топтамасында белгілі болып, тез арада жасөспірімдер арасындағы жұлдызға айналды. Фильмдерге бет бұрғаннан кейін ол «Эдвард қайшы қолдар» (1990) фильміндегі бас кейіпкер ретінде әйгілі болды, ал кейінірек ол «Ұйқылы алқап» (1999), «Чарли мен шоколад фабрикасы» (2005), «Кариб теңізінің қарақшылары» фильмдер сериясында (2003 жылдан) және «Ранго» сияқты фильмдерде кассалық жинақ табыстарына жетті. Ол режиссер әрі жақын досы [[Тим Бёртон]]мен бірге 2006 жылы [[Оскар сыйлығы]] сыйлығына Үздік анимациялық фильм санатында номинация алған [[Қалыңдықтың мәйіті]] атты бір анимациялық фильмде және жеті көркем фильмде жұмыс жасады.

== Ерте жылдары ==
=== Балалық шағы ===
Депп Оуенсборо, [[Кентукки]] штатында, қоғамдық инженер Джон Кристофер Депп және даяшы Бетти Сью Палмердің (қыз кезінде Уеллс) отбасында дүниеге келген. Оның Дэниел есімді жазушы ағасы және екі әпкесі бар – Кристи (қазір өзінің жеке менеджері) мен Дебби. Депптің ата-тегінде [[француз]], [[неміс]], [[үндіс]] және [[ирланд]] қаны бар. Өмірбаяндарға сүйенсек, [[АҚШ]]-тағы Депптер отбасы өз бастауын 1700 жыл шамасында [[Вирджиния]] штатындағы Джеймс өзенінен жоғарырақта орналасқан босқындар колониясында қоныс тепкен француз гугенот иммигранты Пьер Деппе немесе Диеппеден алады. Актер 2011 жылы өзінде америкалық [[үндістер]] қаны бар екенін: &quot;Мен өзімде америкалық үндістердің қаны бар деп есептеймін. Менің арғы әжемде олардан кішкене болған, [[чероки]] әлде [[крик]] үндістерінен болу керек. Ол [[Кентукки]]ден болғандықтан бұл шындыққа жақын, себебі онда негізінен осы тайпалар мекен еткен&quot;, - деп айтып көрсетті.

Депптің балалық шағында оның отбасы жиі қоныс аударып отырған, ол бауырларымен бірге жиырмадан астам тұраққа қоныс аударып, ақыры [[Флорида]] штатындағы Мирамарда [[1970]] жылы тұрақтаған. [[1978]] жылы Депптің ата-анасы ажырасады. Бала кезінде ол отбасы мәселелерінен пайда болған стресстің әсірінен өз-өзін жарақаттаумен айналысуға бейім болған. Оның денесінде осы әдетінен қалған жеті не сегіз тыртығы бар. [[1993]] жылы берген сұхбатында ол өз-өзін жарақаттауын былайша түсіндірді: «Менің денем өмір жолымдағы журнал іспеттес. Бұл бұрынғы кездегі теңізшілердің істегені сияқты, өзіңе бір белгі салған кезде оны өзің пышақпен салдың ба әлде татуировка маманы салды ма, әр татуировка бір мағынаны білдіреді, өміріндегі ерекше бір кезеңді».

=== 1980 жылдар ===
[[Сурет:Johnny Depp Cannes nineties.jpg|250 px|thumb|Джонни Депп 1992 жылғы [[Канн кинофестивалі]]нде]]
12 жасында анасы сыйлаған гитарамен Депп әр түрлі гараж топтарында музыка ойнай бастады. Оның алғашқы тобы кездесіп жүрген қызы Мередиттің құрметіне болды. Ата-анасы ажырасқаннан кейін бір жылдан соң Депп рок-музыкант болу үшін мектепті тастап кетеді. «Актерлар студиясында» бағдарламасында айтқанындай, ол екі аптадан соң мектепке қайтып келеді, бірақ мектеп директоры оған музыкант боламын деген арманына жетуін тілеп,шығарып салады. Ол «The Kids» атты жергілікті аймақта кішігірім табысқа жеткен топта ойнайды. «The Kids» өз атауын «Six Gun Method» деп өзгертіп, таспа жасау келісім-шартына қол жеткізу мақсатында [[Лос-Анджелес]]ке аттанады, бірақ топ мақсатына жетпей тұрып бөлініп кетеді. Нәтижесінде Депп «Rock Сity Angels» тобымен бірге ойнап, кейін осы топтың Джеффен Рекордз үшін дебютінде «Жас жігіттің блюзі» деген атпен пайда болған «Mary» деген әнін бірге жазысады.

[[1983]] жылы 24 желтоқсанда Депп грим жасаушы және топтың бас-гитарашысы әрі әншісінің әпкесі Лори Энн Эллисонға үйленеді. Некеде тұрған кезінде оның жұбайы грим жасаушы болып, ал өзі телефон арқылы қаламсап сату сияқты әр түрлі қызық жұмыстармен шұғылданады. Оның әйелі оны [[Николас Кейдж]]бен таныстырады, ал ол Деппке актерлікпен айналысуға кеңес беріп, өз агентімен таныстырып, Депптің «[[Қарағаштар көшесіндегі сұмдық]]» фильміндегі алғашқы рөлін алуға көмектеседі. Депп әйелімен [[1986]] жылы ажырасады. Кейінірек ол [[Шерилин Фенн]]мен кездесе бастайды және онымен атастырылады (екеуі [[1985]] жылғы «Қуыршақтар» (Dummies) қысқаметражды фильмінің түсірілімінде танысқан болатын).

== Мансап жолы ==
=== Телевизиядағы уақыт ===
Депп [[1987]] жылы тұсауын кескен ''Fox'' телеарнасының «[[Джамп стрит, 21]]» атты телетоптамасында басты рөлді ойнайды. Депп бұл рөлде ойнауға өзіне шығармашылық шабыт берген актер Фредерик Форрестпен бірге жұмыс жасау үшін келісімін береді. Депптің ұзақ уақыттан бергі досы Саль Дженко &quot;Блоуфиш&quot; атты қоқыс жинаушының рөлінде телетоптамаға келеді. Телетоптаманың сәтті болып шығуы Деппті 1980 жылдардың соңындағы жасөспірімдердің сүйікті жұлдызына айналдырады. Ал уақыт өте келе ол өзін  осы рөлде &quot;студияның өнімі&quot; ретінде сезіне бастайды. Осыдан соң Депп тек өзіне ұнайтын, өзіне дұрыс деп көрінген фильмдерде ғана ойнауға шешім қабылдайды. Депп өзінің топтамадағы әріптестері Питер де Луис, Холли Робинсондармен бірге 2012 жылғы оның комедиялық ремейк ретіндегі көркем фильмінде өз рөлдерін эпизодта қайта сомдады.

=== Фильм рөлдері ===
[[Сурет:JohnnyDeppApr2011.jpg|250 px|thumb|Джонни Депп [[2011]] жылы сәуір айында]]
Депптің ең алғашқы фильм рөлі [[1984]] жылғы «[[Қарағаштар көшесіндегі сұмдық]]» қорқынышты фильмінде болды. Онда ол басты кейіпкер қыздың жігітін және [[Фредди Крюгер]]дің құрбандарының бірін ойнайды. [[1986]] жылы [[Оливер Стоун]]ның «[[Взвод]]» фильмінде вьетнамша сөйлей алатын қатардағы солдаттың кішігірім рөлінде көрінеді. [[1990]] жылы [[Тим Бёртон]]ның «[[Эдвард қайшықолдар]]» фильмінде басқалардан ерекшеленетін, қолының орнына қайшылары бар жас жігіт Эдвардтың рөлін ойнауды өз мойнына алады. Дегенмен, фильм халықтың ыстық ықыласына бөленіп, Депп алғаш рет «[[Алтын глобус]]» марапатына номинация алады. Фильмнің сәттілігі оның Бёртонмен арадағы ұзаққа созылған достық әрі қызметтік қарым-қатынасына бастау береді.

Америкалық танымал журналист әрі жазушы Хантер С.Томпсонның шығармашылығының табынушысы әрі оның ұзақ уақыттан бергі досы Депп, жазушының фильммен аттас псевдоөмірбаяндық романына негізделген [[1998]] жылғы «[[Лас-Вегастағы үрей мен жек көрушілік]]» фильмінде Томпсонның ''Рауль Дьюк'' атты бір кейпін сомдады. Депп автордың соңғы кітап турларының бірінде Томпсонмен бірге оның жол менеджері ретінде жүрді. [[2006]] жылы Депп ammobooks.com басып шығарған «Гонзо: Хантер С.Томпсон түсірген фотосуреттер» атты жазушының қайтыс болғаннан кейінгі өмірбаянына кіріспе сөз жазды. Депп отшашулар мен Томпсон өмір сүрген [[Колорадо]] штатындағы Аспендегі Томпсонның күлін зеңбірекпен атуды қосқанда, Томпсонды еске алу құрметіне ұйымдастырылған шараларға кеткен шығынның көп бөлігін өзі көтерді. Ол Томпсонның шығармашылығына оның ''Ром күнделігі'' атты романының 2011 жылғы фильм нұсқасымен қайта оралды

Кино сыншылары Депптің рөлдерін «әйгілі жалғызжан кейіпкерлер» деп сипаттады. Депп өз мансабының бұл кезеңін «студиялар орнатқан сәтсіздіктер» мен «кинокассаның уы» болған фильмдерге толы болғанын, бірақ ол студиялар бұл фильмдерді ешқашан да түсінбеген және оларды жарнамалауды тиісті дәрежеде жүргізбеген деп ойлағанын атап көрсетеді.

[[Сурет:JackSparrowWax.jpg|250 px|thumb|left|[[Лондон]]дағы [[мадам Тюссо балауыз мүсіндер мұражайы]]ндағы Джек Торғайдың мүсіні(2011 жыл)]]

[[2003]] жылы [[Уолт Дисней]]дің [[Кариб теңізінің қарақшылары: «Қара Маржан» қарғысы|«Кариб теңізінің қарақшылары: «Қара Маржан» қарғысы»]] фильмі өте сәтті шықты, онда Депптің тартымды қарақшы - капитан [[Джек Торғай]] ретіндегі жетекші рөлі жоғары бағаланды. Студия басшылары алғашында оған сенімсіздікпен қарады, алайда бұл кейіпкер киноға барушы халық арасында танымалдылыққа ие болды. ''Fandango'' сайты жүргізген зерттеуге сәйкес, көрермендердің бұл фильмге қызығушылығына Депп басты себеп болған. Фильм режиссері [[Гор Вербински]] Депптің бұл кейіпкері актердың өзіне көбірек ұқсайды десе, Депп бұл кейіпкерді «[[Роллинг Стоунз]]» тобының гитаристі [[Кит Ричардз]]дан қарап, жасап шығардым дейді(кейін [[Кит Ричардз]] «[[Кариб теңізінің қарақшылары: Әлемнің қиырында]]» деп аталатын триквелде [[Джек Торғай]]дың әкесі ''капитан Тигтің'' рөлін сомдайды). Осы рөлі үшін Депп алғаш рет ''Үздік актер'' санатында «Оскар сыйлығы» сыйлығына номинация алады.
[[2004]] жылы ол «[[Ғажайыптар елі]]» фильмінде Питер Пэнді ойлап тапқан шотландық жазушы Дж.М.Барриді сомдағаны үшін екінші рет ''Үздік актер'' санатында «Оскар сыйлығы» сыйлығына номинация алады. Депптің келесі басты рөлі [[2005]] жылғы «[[Чарли және шоколад фабрикасы]]» фильміндегі ''Вилли Вонка'' болды. Бұл фильм кинокассада ірі табысқа жетіп, оған «Мюзикл немесе комедиядағы үздік актер» санатында «[[Алтын глобус]]» номинациясын әкеледі.

Депп [[Джек Торғай]] рөліне [[2006]] жылы 7 шілдеде тұсауын кесіп, [[АҚШ]] көрсетілімдерінде алғашқы үш күнде $135,5 миллион ақша жинап, демалыс күндеріндегі ең жоғары кинокасса рекордын жаңартқан «[[Кариб теңізінің қарақшылары: Өлген адамның сандығы]]» сиквелінде қайта оралады. ''Кариб теңізі қарақшыларының'' келесі сиквелі – «Әлемнің қиырында» [[2007]] жылы 24 мамырда жарыққа шықты. Депп [[Джек Торғай]] рөлінде «өз жанының үлкен бөлігі» бар екенін және де келесі сиквелдерде осы рөлін қайта ойнағысы келетінің айтқан. Депп [[Джек Торғай]]ды «Кариб теңізінің қарақшылары: Джек Торғай хикаясы» видеоойынында дыбыстады. Джонни Депптің керемет қылыштасу өнері ([[Джек Торғай]] рөлі үшін арнайы үйренген) “Reclaiming the Blade” деректі фильмінде ерекше аталып көрсетіледі. Фильмде қылыштасу шебері ''Боб Андерсон'' өзінің «Қара Маржан қарғысындағы» Деппен хореография бойынша жасаған жұмыс тәжірибесімен бөлісті. Голливудтың тағы бір өз уақытында атағы шыққан қарақшысы ''Эрол Флиннді'' жаттықтырған Андерсон Депптің фильмдегі актер ретінде қылышты алып жүру қабілетін «адам бір нәрсені қаншалықты дәрежеде үйрене алса, сондай дәрежеде жақсы» деп түсіндірді.

[[2007]] жылы Депп [[Тим Бёртон]]ның «Суини Тод» мюзиклін фильмге ыңғайластыруында басты рөлде ойнады. Бұл рөлінде Депп алғаш рет бүкіл фильм бойы ән орындауына тура келді. Осы рөлі үшін ол үшінші рет &quot;Оскар сыйлығы&quot; сыйлығына номинация алып, «Мюзикл немесе комедиядағы үздік актер» санатында «Алтын Глобусты» жеңіп алды. Депп ''Голливудтың шетелдік баспасөз ассоциациясына'' алғысын білдіріп, [[Тим Бёртон]]ға «зор сенімі мен көрсеткен демеуі» үшін жоғары баға берді.

[[2009]] жылы Депп «[[Доктор Парнастың қиял әлемі]]» фильмінде марқұм [[Хит Леджер]]дің бұрынғы кейіпкерін [[Джуд Лоу]], [[Колин Фаррел]]дермен бірге ойнап бітірді. Үш актер де өздерінің фильмнен алған жалақыларын Леджердің қызы Матильдаға берді. [[2010]] жылы ол Бёртонның «[[Алиса ғажайыптар елінде]]» фильмінде ''Ессіз қалпақшыны'' ойнады. Сонымен бірге [[Анджелина Джоли]]мен бірге «[[Турист]]» фильміне түсіп, осы екі рөлі үшін де «Мюзикл немесе комедиядағы үздік актер» санатында «Алтын Глобус» номинацияларына ұсынылды.

[[2011]] жылы ол 3 фильмде басты рөлді сомдады: [[Гор Вербински]]дің 2012 жылғы &quot;Үздік анимациялық фильм&quot; санатында &quot;Оскар сыйлығы&quot; сыйлығына ие болған &quot;[[Ранго]]&quot; атты анимациялық фильмінде ''Ранго'' деген басты кейіпкер хамелеонды өз даусымен сөйлетсе, «[[Кариб теңізінің қарақшылары: Бейтаныс жағалауда]]» фильмінде капитан [[Джек Торғай]] рөлінде және жазушы Хантер С. Томпсонның «Ром күнделігі» атты кітабының фильм нұсқасында продюсер әрі бас кейіпкер Пол Кемп рөлінде көрінді.

[[2007]] жылы Депп ''Warner Bros.'' студиясының 1966-1971 жылдары америкалық ''ABC'' арнасында көрсетілген готикалық телетоптама «Қара көлеңкелерден» фильм жасауға деген ұсынысын қабыл алып, топтамамен аттас фильмде басты рөлді сомдады. Бұл фильмге Грэм Кингпен бірге Депп өзі продюсер болды. Қазіргі уақытта  ол [[Дисней]] студиясының тағы бір фильмі «[[Жалғыз рейнджер]]де» бас кейіпкердің жолдасы үндіс Тонтоның рөлінде түсті, бұл фильм оны &quot;Кариб теңізінің қарақшылары&quot; және &quot;Рангоның&quot; режиссері Гор Вербинскимен тағы да табыстырды.

Жуық арада Депптің жаңа жобалары анықталды. Осы жылдың сәуір айында ол [[Кристофер Нолан]]ның барлық фильмдерінде оператор болған [[Уолли Пфистердің]] ''&quot;Үстемділік&quot;'' атты режиссерлық дебютында басты рөлді сомдайтыны белгілі болды. Сонымен қатар режиссер [[Барри Левинсонның]] АҚШ-тың атақты гангстері,ирланд мафиясын басқарған Уайти Булджер туралы ''&quot;Қара месса&quot;'' атты фильмінде бас кейіпкердің рөлін сомдамақ. Және де ''&quot;Кариб теңізінің қарақшылары-5&quot;'' түсірілуге дайындық сатысында, ''Дисней'' студиясы атақты фильмдер сериясының бесінші бөлімі 2015 жылы жарық көретінін жариялады.

==== Тим Бёртонмен бірлестігі ====
Депп режиссер әрі өзінің жақын досы [[Тим Бёртон]]мен жеті фильмде бірлесіп жұмыс істеді. Олардың ішінде ең алғашқысы - [[Уайнона Райдер]] және [[Винсент Прайс]]пен бірге ойнаған «[[Эдвард қайшықолдар]]»([[1990]]) болатын. Бёртондағы оның келесі рөлі – [[1994]] жылғы «[[Эд Вуд]]» фильмі болды. Депп кейін былай деді: «Жоба туралы естігеннен 10 минут ішінде мен рөлге бекітілдім». Ол уақытта актер фильмдер мен оларға түсу жайында беймаза халде жүрген болатын. Ал бұл рөл оған «бой жазып, аздап көңіл көтеруге» мүмкіндік берді және [[Мартин Ландау]]мен бірге жұмыс істеу оның актерлыққа деген махаббатын қайта оятты. Продюсер Скот Рудин бірде «Джонни Депп Тим Бёртонның барлық фильмдерінде оның өзін ойнайды» деген болатын, әйткенмен [[Тим Бёртон]] бұл сөздерді жоққа шығарды. Дегенмен, Депп Рудиннің айтқанымен келіседі. Депптің айтуы бойынша, «[[Эдвард қайшықолдар]]» [[Тим Бёртон]]ның жасөспірім шағындағы ұяңдығын көрсетеді. Ал «[[Эд Вуд]]» Бёртонның [[Винсент Прайс]]пен арақатынасын көрсетеді (кіші Эдвард Д.Вуд пен Бела Лугошидікіне ұқсас).

Депп пен Бёртонның келесі жобасы – «[[Ұйқылы алқап]]» ([[1999]]) болды, онда ол [[Кристина Риччи]]мен бірге ''Икабод Крэйннің'' рөлінде ойнады. Бұл фильм [[Тим Бёртон]]ның [[Голливуд]]тағы студиялық жүйемен шайқасын тұспалдап көрсетеді. Өзінің кейіпке енуі үшін Депп ''Анджела Лансбери'', ''Родди МакДоуал'' және ''Бэйзил Рэтбоуннан'' шабыт алды. Депп: «Әрдайым Икабод туралы қорқып қалған кішкене қыз сияқты, әйелдік жағы басымырақ, өте сыпайы, нәзік жан ретінде ойлайтынмын», - деп айтқан болатын. Осыдан соң Депп шоколад фабрикасының егесі ''Вилли Вонканы'' ойнаған [[2005]] жылғы [[Чарли және шоколад фабрикасы (фильм)|«Чарли және шоколад фабрикасына»]] дейін [[Тим Бёртон]]мен бірге жұмыс жасамады. Депп осы кейіпкерінің шаш үлгісін ''Анна Винтурдікіндей'' етіп алады. Фильм кинокассада сәттілікке қол жеткізді және сыншылардан оң бағалар алды. Ал [[1971]] жылғы фильмде Вилли Вонканы сомдаған ''Джин Уайлдер'' бұл нұсқаны жөн көрмеді. «[[Чарли және шоколад фабрикасы]]» шілдеде жарыққа шықты, онан соң қыркүйекте «[[Қалыңдықтың мәйіті]]» анимациялық фильмінде Депп Виктор Ван Дорт есімді кейіпкерді өз даусымен сөйлетті.

Келесі фильм - Деппке өміріндегі екінші ірі марапат «Алтын глобус» пен «Оскар сыйлығыға» үшінші номинацияны алып келген «[[Суини Тодд: Флит Стриттегі әзәзіл шаштараз]]» болды. Алғаш рет [[Тим Бёртон]] оған [[1979]] жылғы мюзикл таспасын [[2000]] жылы берген еді. Мюзикл жанрына аса қызықпаса да, Деппке әңгіме желісі ұнап қалады. Ол рөлге басты ықпал ретінде [[1935]] жылғы ''«Ессіз махаббат»'' қорқынышты фильміндегі ''Питер Лорды'' алғанын атап көрсетті және кейіпкері айтатын әндерді «[[Кариб теңізінің қарақшылары: Әлемнің қиырында]]» түсірілімі кезінде айтып жаттықты. Бұрын музыкалық топтарда ән айтқанына қарамастан, Депп шындығында Стивен Сондхэймнің өлеңдеріне әлі жететініне сенімсіз еді. Депп демолар жазып, арнайы ұстаздың көмегінсіз өз вокалын шыңдау мақсатында Брюс Уиткинмен жұмыс жасады. “''Entertainment Weekly''” журналының ''DVD Reviews'' бөлімінде Крис Нашавати фильмге ''А-'' бағасын беріп: «Депптің жоғарылап бара жатқан даусы адамдарды оның келесіде қандай сұмдыққа баратынына алаңдатады. Шаштараз Депп қолындағы ұстараға қарап отырсаң, 18 жыл бұрын ''Эдвард қайшықолардың'' ағаштарды жануарлар бейнесіне келтіре қырқып жатқанын еске алмау мүмкін емес және ''Бёртон'' мен ''Депп'' ешқашан кездеспегенде біз айырылуымыз мүмкін болған ерекше әдемілік туралы ойлайсың»,- деп жазды.

«''Burton on Burton''» атты режиссермен сұхбаттар кітабына жазған кіріспе сөзінде Депп ''Бёртонды'' «ағам, досым және батыл жан» деп атады. Келесі Депп-Бёртон бірлестігі «[[Алиса ғажайыптар елінде]]»([[2010]]) болды.Депп онда ''Ессіз қалпақшы'' рөлінде [[Хелена Бонэм Картер]], [[Энн Хэтэуэй]] және [[Алан Рикман]]мен бірге ойнады. 2012 жылы ол Бёртонның 1966-1971 жылдардағы фильммен аттас топтамаға негізделген &quot;Қара көлеңкелер&quot; атты фильміне Хелена Бонэм-Картер, Мишель Пфайфер және Ева Гринмен бірге түсіп, басты рөлді сомдады.

== Жеке өмірі ==
Жұбайы Лори Энн Эллисонмен ажырасқаннан кейін Депп актрисалар Шерилин Фенн, Дженифер Греймен қысқа уақытты қарым-қатынаста болады.Ал [[1989]] жылы &quot;''Үлкен от шарлары&quot;'' фильмінің тұсаукесері кезінде актриса [[Уайнона Райдер]]мен танысып, 2 айдан соң екеуі кездесе бастайды.[[1990]] жылдың шілдесінде ол Уайнонамен атастырылады. [[1994]] жылдан бастап Депп британдық супермодель ''Кейт Мосспен'' жүре бастайды. Сол жылы ол [[Нью-Йорк]]тегі отельдің люкс-бөлмесін қиратып, айтарлықтай шығын келтіргені үшін полициямен қамауға алынып, тергеледі. [[1998]] жылдан бері Депп ''«Тоғызыншы қақпа»'' фильмінің [[Франция]]дағы түсірілімі кезінде танысқан француз әншісі әрі актрисасы [[Ванесса Паради]]мен жақын қарым-қатынаста болып келді. Ол [[1999]] жылы [[Лондон]]да Паради екеуі кешке тамақтанып отырғанында ресторанның сыртында папараццимен қақтығысқаны үшін тағы да қамауға алынады. Айлар бойы бұқаралық ақпарат құралдарының пайымдауларынан соң екеуі [[2012]] жылдың маусым айында айырылысқандарын жария етті.

Депп пен Парадидің 2 баласы бар: [[1999]] жылы 27 мамырда дүниеге келген қызы [[Лили-Роуз Депп|Лили-Роуз Мелоди Депп]] және [[2002]] жылы 9 сәуірде туған ұлы Джон Кристофер «Джек» Депп III. [[2007]] жылы оның қызы қатты науқастан жазылып шықты, ''E.Coli'' инфекциясы оның бүйрегінің істемей қалу каупін туғызып, ұзақ уақыт [[Лондон]]да ауруханада жатты. Депп ''Суинни Тодд'' фильміндегі жұмысын тоқтата тұрып,қызы жазылғанша өзі жанында болды. Осы ''Great Ormond Street'' ауруханасына [[2007]] жылдың қараша айында толық капитан ''Джек-Торғай'' костюмімен келіп, 4 сағат бойы науқас балаларға ертегілер оқып берді. Кейінірек ол [[2008]] жылдың басында госпитальға £1 миллион ($2 миллион шамасында) алғыс ретінде тарту етті.

Депп қайтадан заңды түрде үйленбесе де, ол балалы болу оған «өмірде, жұмыста, барлық тұрғыда нағыз тірек, шынайы тұрақтылық» бергенін айтады. «Сен балаларыңа деген терең махаббатты жоспарлай алмайсың. Әке болу саналы түрдегі шешім емес. Ол менің керемет саяхатымның бір бөлігі болды. Бұл – тағдыр. Ақыры тағдырдың есебі бәрін шешті», - дейді Депп. Депптің отбасы өз өмірлерін [[Париж]] маңындағы Мёдон аумағындағы, [[Лос-Анджелес]]тегі үйлерінде, Багам аралдарындағы жеке меншік шағын аралда және [[Франция]]ның оңтүстігіндегі Сан-Тропеден 20 километр қашықтықтағы Ле План-де-ла-Турдағы вилласында өткізеді. Және де 2007 жылы Депп Ле План-де-ла-Тур аймағынан жүзімдік сатып алды.

Депптің денесінде 20 шақты татуировка бар, олардың көбісі оның өміріндегі маңызды адамдарды немесе оқиғаларды суреттейді. Олардың арасында ерекше атап өтетіндері – оң қолының қарында - Үндіс көсемінің басы (оның тегінде үндіс тайпасы черокидің қаны бар) және «Wino Forever» жазуы бар жолақ (басында «Winona Forever» болған, Уайнона Райдермен айырылысқаннан соң өзгертілген), жүрек тұсының жоғарғы жағында - «Lily-Rose»(қызының есімі), сол қарында - «Betty Sue»(анасының есімі) және оң білегінде - су үстінде ұшып бара жатқан торғай мен «Jack» сөзі (ұлының есімі; ''Кариб теңізі қарақшыларындағыдай'' өзіне қарай емес,өзінен тысқары ұшып бара жатқан торғайдың суреті).

[[2010]] жылы 8 қазанда Депп күтпеген жерден ''Кариб теңізі қарақшылары'' фильмінің төртінші бөлімін түсіріп жатқан жерге жақын маңдағы [[Лондон]] бастауыш мектебіне өз сыныбында көтеріліс жасауға көмек сұраған оқушы қыздың хатын алғаннан соң өзінің кейіпкері ''Джек Торғай'' болып киініп келеді.

== Өзге қызығушылықтары ==
=== Музыка ===
1980 жылдары Депп &quot;The Kids&quot; рок-тобының мүшесі болып,бас гитарада ойнаған. 1993 жылы &quot;P&quot; тобын құруға ат салысып,сонда гитарада ойнады. Гитарашы ретінде ол жеке альбом жаздырған, &quot;Оазис&quot; тобының бірнеше әндеріне слайд-гитарамен сүйемелдеу жасаған. Сонымен қатар өзі басты рөлдердің бірін сомдаған &quot;Шоколад&quot; фильмінде бірқатар тректерді акустикалық гитарада өзі ойнаған, ал &quot;Бір жолы Мексикада: Жанкешті-2&quot; фильмінің саундтрэгі үшін өзінің кейіпкері Сэндзге арналған &quot;Sand's Theme&quot; трегін шығарып,өзі гитарада ойнаған. Депп &quot;Tom Petty &amp; The Heartbreakers&quot; тобының ''Into The Great Wide Open''(1991) әнінің видеоклипіне, &quot;Lemonheads&quot; тобының ''It's a shame about Ray''(1992) видеоклипіне түскен.

=== Шарап жасаушы және ресторатор ===
1993-2004 жылдары Депп Калифорниядағы Батыс Голливудта Сансет гүлзарында орналасқан &quot;The Viper Room&quot; түнгі клубының бір бөлігінің иесі болған. Сонымен бірге Джон Малкович, Шон Пенн,Мик Хакноллдармен бірге Париждегі Елисей алаңындағы ''Man Ray'' ресторанына иелік еткен.Депп серігі Ванесса Паради екеуі жүзім өсірумен шұғылданады, олардың Сан-Тропенің солтүстігінде орналасқан План-де-ла-Турда шарап жасайтын қондырғылары бар. Ол француз шараптарына деген ықыласымен белгілі, ең сүйікті шараптарына Бордо шарабының ''Château Calon-Ségur'', ''Château Cheval Blanc'', ''Château Pétrus'' және Бургунд шарабының ''Domaine de la Romanée-Conti'' түрлері жатады. Депп &quot;Мадам Фигаро&quot; газетіне берген сұхбатында: &quot;Бұл шараптармен нирванаға жетесің&quot;, - деп айтқан болатын.

=== Режиссер және продюсер ===
1997 жылы Канн фестивалінде Депптің режиссерлық дебюті &quot;Батыл&quot; фильмі алғаш рет көрсетілді. Онда оның жақсы досы әрі ұстазындай болған атақты актер [[Марлон Брандо]] кішігірім рөлде көрінеді, ал Депп өзі басты кейіпкер үндіс Рафаэльді ойнайды. Фильм АҚШ-та салқын қабылданғанымен, Депп &quot;Алтын пальма бұтағына&quot; Үздік актер номинациясын алады. Ол серігі [[Ванесса Паради]]дің бірнеше клипіне режиссерлық жасаған. Жақында ол британдық &quot;Babybird&quot; тобының &quot;Unloveable&quot; әніне түсірген клипі үшін ''Independent Music Video Awards'' марапатына [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|үздік режиссер]] ретінде ие болды. Қазіргі уақытта Депп атақты гитарист әрі өзінің жолдасы Кит Ричардз туралы деректі фильм түсіруде.

2004 жылы Депп ''Infinitum Nihil'' (Абсолюттік ештеңе) продюсерлік компаниясын ашты. Қазір осы компанияның басшысы болып табылады, ал әпкесі Кристи Дембровски онда президент қызметін атқарады. Компанияның алғашқы өнімі 2011 жылғы &quot;Ром күнделігі&quot; фильмі болды. Сонымен қатар, 2011 жылы [[Мартин Скорсезе]]нің &quot;Хьюго&quot; атты фильмін жарыққа шығаруға ат салысты. Ал 2012 жылы [[Тим Бёртон]]ның &quot;Қара көлеңкелер&quot; фильмі жарық көрмек.

== Марапаттары мен номинациялары ==
[[Сурет:Johnny Depp Walk of Fame.jpg|250 px|thumb|Депптің Голливуд даңқ аллеясындағы 1999 жылы 19 қарашада алған жұлдызы]]
Депп өзінің 20 жылдан астам актерлық мансабында көптеген марапаттарға ие болған.Олардың ішінде ''Лондон киносыншыларынан – London Film Critics Circle'' ([[1996]]), ''Ресей киносыншылары гильдиясынан'' ([[1998]]), ''Америка киноактерларының гильдиясынан'' ([[2004]]) марапаттар және ''Үздік актер'' санатында ''Алтын глобус'' бар. [[2008]] жылғы ''MTV киножүлделерінен (MTV Movie Awards)'' Суини Тодд рөлі үшін ''Үздік зұлым'' кейіпкер марапатын және ''Джек Торғай'' рөлі үшін ''Үздік комедиялық орындау'' марапаттарын жеңіп алды. Депп ''Оскар сыйлығыға'' үш рет ұсынылған, [[2004]] жылы ''Кариб теңізінің қарақшылары: Қара маржан қарғысы'' үшін, [[2005]] жылы ''Ғажайыптар елі'' үшін және [[2008]] жылы ''Суини Тодд: Флит Стриттегі әзәзіл шаштараз'' үшін. Депп ''Алтын глобусқа'' 10 рет ұсынылып, ақырында [[2008]] жылы ''Суини Тоддты'' сомдағаны үшін өзінің алғашқы ''Алтын глобусына'' ие болды.

== Фильмографиясы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Актер'''
|-
! Жылы !! Қазақша атауы !! Негізгі атауы !! Кейіпкері
|-
| 1984 || Қарағаштар көшесіндегі сұмдық || A Nightmare on Elm Street || Глен Лантц
|-
| 1985 || Жеке курорт || Private Resort || Джек Маршалл
|-
| 1986 || Взвод || Platoon || әскери аудармашы Гейтор Лернер
|-
| 1990 || Жылауық || Cry-Baby || Уэйд &quot;Жылауық&quot; Уокер
|-
| 1990 || Эдвард қайшықолдар || Edward Scissorhands || Эдвард қайшықолдар
|-
| 1991 || Фреддидің өлімі: Ақырғы сұмдық || Freddy's Dead: The Final Nightmare || Опра Нуддлмантра (эпизодта)
|-
| 1993 || Гилберт Грэйпті не алаңдатады? || What's Eating Gilbert Grape || Гилберт Грэйп
|-
| 1993 || Бенни мен Джун || Benny &amp; Joon || Сэм
|-
| 1993 || Аризона арманы || Arizona Dream || Аксель Блэкмар
|-
| 1994 || Эд Вуд || Ed Wood || Эдвард Д.Вуд кішісі
|-
| 1995 || Соңғы сәтте || Nick of Time || Джин Уотсон
|-
| 1995 || Өлі адам || Dead Man || Уильям Блэйк
|-
| 1995 || Дон Жуан де Марко || Don Juan DeMarco || Дон Жуан/Джон Р. де Марко
|-
| 1996 || Канн адамы || Cannes Man || Өзі
|-
| 1997 || Донни Браско || Donnie Brasco || Донни Браско/Джозеф Д.Пистоне
|-
| 1997 || Батыл || The Brave || Рафаэль
|-
| 1998 || Лас-Вегастағы үрей мен жек көрушілік || Fear and Loathing in Las Vegas || Рауль Дьюк
|-
| 1998 || Лос Анжелес картасыз || L.A. Without a Map || Өзі/Уильям Блэйк (эпизодта)
|-
| 1999 || Ұйқылы алқап || Sleepy Hollow || Икабод Крэйн
|-
| 1999 || Ғарышкердің әйелі || The Astronaut's Wife || Спенсер Армакост
|-
| 1999 || Тоғызыншы қақпа || The Ninth Gate || Дин Корсо
|-
| 2000 || Шоколад || Chocolat || Ру
|-
| 2000 || Түн жамылып түскенше || Before Night Falls || Бон Бон/Лейтенант Виктор
|-
| 2001 || Тозақтан келген хат || From Hell|| Фредерик Эбберлайн
|-
| 2001 || Жылаған адам || The Man Who Cried|| Чезар
|-
| 2001 || Кокаин || Blow || Джордж Джанг
|-
| 2003 || Бір жолы Мексикада: Жанкешті-2 || Once Upon a Time in Mexico: Desperado 2|| Шелдон Джеффри Сэндз
|-
| 2003 || [[Кариб теңізінің қарақшылары: «Қара Маржан» қарғысы|Кариб теңізінің қарақшылары: Қара маржан қарғысы]]|| Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl|| Капитан Джек Торғай
|-
| 2004 || Мәңгілікке бақытты || Happily Ever After|| Бейтаныс адам - L'inconnu (эпизодта)
|-
| 2004 || Ғажайыптар елі || Finding Neverland || Джеймс М.Барри
|-
| 2004 || Құпия терезе || Secret Window || Морт Рэйни
|-
| 2005 || Бұзылған адам || The Libertine|| Джон Уилмот, Рочестердің екінші графы
|-
| 2005 || [[Чарли және шоколад фабрикасы (фильм)|Чарли және шоколад фабрикасы]] || Charlie and the Chocolate Factory|| Вилли Вонка
|-
| 2005 || Қалыңдықтың мәйіті || Corpse Bride|| Виктор Ван Дорт (дыбыстау)
|-
| 2006 || Кариб теңізінің қарақшылары: Өлген адамның сандығы || Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest|| Капитан Джек Торғай
|-
| 2007 || Кариб теңізінің қарақшылары: Әлемнің қиырында || Pirates of the Caribbean: At World's End || Капитан Джек Торғай
|-
| 2007 || Суини Тодд: Флит-стриттегі әзәзіл шаштараз || Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street|| Суини Тодд/Бенджамин Баркер
|-
| 2009 || Қоғам жаулары|| Public Enemies|| Джон Диллинджер
|-
| 2009 || Доктор Парнастың қиял әлемі || The Imaginarium of Doctor Parnassus|| Тони (бірінші өзгеруі)
|-
| 2010 || Алиса ғажайыптар елінде || Alice in Wonderland|| Ессіз қалпақшы
|-
| 2010 || Турист || The Tourist || Фрэнк Тюпело
|-
| 2011 || Ранго || Rango|| Ранго (дыбыстау)
|-
| 2011|| Кариб теңізінің қарақшылары: Бейтаныс жағалауда || Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides || Капитан Джек Торғай
|-
| 2011|| Ром күнделігі || The Rum Diary || Пол Кемп
|-
| 2011 || Джек пен Джил|| Jack &amp; Jill|| эпизодта,өзі ретінде
|-
| 2012|| Джамп стрит,21|| 21 Jump Street|| эпизодта
|-
| 2012|| Қара көлеңкелер|| Dark Shadows|| Барнабас Коллинз
|-
| 2013|| [[Жалғыз рейнджер]]|| The Lone Ranger|| Тонто
|-
| 2014|| Қара месса || Black Mass || Уайти Булджер
|-
| 2014 || Үстемділік|| Transcendence|| Уилл
|-
| 2015|| Кариб теңізінің қарақшылары-5|| Pirates of the Caribbean 5|| капитан Джек-Торғай
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Режиссер'''
|-
! Жылы !! Қазақша атауы !! Негізгі атауы
|-
| 1992 || Қоқыс (қысқаметражды деректі фильм) || Stuff
|-
| 1997 || Батыл || The Brave
|-
| 2011|| Кит Ричардз туралы деректі фильм || Keith Richards Documentary
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Сценарист'''
|-
! Жылы !! Қазақша атауы !! Негізгі атауы
|-
| 1997|| Батыл|| The Brave
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Продюсер'''
|-
! Жылы !! Қазақша атауы !! Негізгі атауы !! Қосымша мәлімет
|-
| 2011|| Ром күнделігі|| The Rum Diary||
|-
| 2011|| Хьюго || Hugo || 
|-
| 2012|| Қара көлеңкелер|| Dark Shadows|| 
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Деректі фильмдері'''
|-
! Жылы !! Қазақша атауы !! Негізгі атауы !! Кейіпкері
|-
| 1999|| Қайнаркөз|| The Source|| Джек Керуак
|-
| 2002|| Ла Манчада адасқандар|| Lost in La Mancha|| Өзі (титрде көрсетілмеген)
|-
| 2006|| Тұңғиық теңіз 3D|| Deep Sea 3D|| Әңгімелеуші
|-
| 2007|| Арманға ұмтылу|| Runnin’ Down a Dream|| Өзі
|-
| 2008|| Гонзо: Доктор Хантер С.Томпсонның өмірі мен жұмысы|| Gonzo: The Life and Work of Dr. Hunter S. Thompson|| Әңгімелеуші
|-
| 2010|| Сен басқаша болғанда|| When You're Strange|| Әңгімелеуші
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Музыка'''
|-
! Жылы !! Қазақша атауы !! Негізгі атауы !! Әуендер
|-
| 2000 || Шоколад|| Chocolat|| &quot;Minor Swing&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;They're Red Hot&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;Caravan&quot;
|-
| 2003|| Бір жолы Мексикада: Жанкешті-2|| Once Upon a Time in Mexico: Desperado 2|| &quot;Sands' Theme&quot;
|-
| 2007|| Суини Тодд: Флит-стриттегі әзәзіл шаштараз|| Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street|| &quot;No Place Like London&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;My Friends&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;Pirelli's Miracle Elixir&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;Pretty Women&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;Epiphany&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;A Little Priest&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;Johanna (Act II)&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;By The Sea&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;The Judge's Return&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;Final Scene (Part 1)&quot;,&lt;br /&gt;
&quot;Final Scene (Part 2)&quot;
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Телевизиялық рөлдері'''
|-
! Жылы !! Қазақша атауы !! Негізгі атауы !! Кейіпкері !! Қосымша мәлімет
|-
| 1985|| Блю ханым || Lady Blue|| Лайонел Виланд|| &quot;Beasts of Prey&quot; бөлімінде
|-
| 1986|| Баяу жалын|| Slow Burn|| Донни Флейчер|| ТВ фильм
|-
| 1987-1991|| Джамп стрит,21|| 21 Jump Street|| Офицер Томас &quot;Том&quot; Хэнсон|| Телетоптама (57 бөлімде)
|-
| 1987|| Қонақ үй|| Hotel|| Роб Кэмерон|| &quot;Unfinished Business&quot; бөлімінде
|-
| 1999|| Диблилік дін қызметшісі|| The Vicar of Dibley|| Өзі|| &quot;Celebrity Party&quot; бөлімінде
|-
| 2000 || Жылдам шоу|| The Fast Show|| Өзі|| &quot;The Last Ever Fast Show&quot; бөлімінде
|-
| 2004|| Бір төбенің патшасы|| The King of the Hill|| Йоги Виктор (дыбыстау)|| &quot;Hank's Back&quot; бөлімінде
|-
| 2009|| Спонж Боб шаршы шалбар|| SpongeBob SquarePants|| Джек Кахуна Лагуна (дыбыстау)|| &quot;SpongeBob vs. The Big One&quot; бөлімінде
|-
| 2011|| Өмір тым қысқа|| Life's Too Short || Өзі|| 2-бөлімінде
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{imdb name|id=0000136|name=Джонни Депп}}
{{DEFAULTSORT:Депп, Джонни}}
[[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Сезар сыйлығының иегерлері]]</text>
      <sha1>cvtaoq9ld8arwwv3lyfm3imim250w57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алдар Көсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21987</id>
    <revision>
      <id>3599322</id>
      <parentid>3538856</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Алдаркөсе]] бетін [[Алдар Көсе]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>2977441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2687" sha1="opng5rxxkfo77mbd3emj6jbyau7pbn3" xml:space="preserve">'''Алдаркөсе''' — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп отырады.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2&lt;/ref&gt; Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар ([[қырғыз]], [[өзбек]], [[қарақалпақ]], [[түрікмен]], т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ [[театр]] және [[кино]] өнері туындыларында да көрініс тапқан. [[Шахмет Хұсайынов]] [[Алдаркөсе (пьеса)|«Алдаркөсе» пьесасын]] (1942) және [[Алдаркөсе (фильм)|«Алдаркөсе» фильмінің]] (1964, режиссері [[Шәкен Айманов]]) сценариін жазды.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Қазақ ертегілері]]</text>
      <sha1>opng5rxxkfo77mbd3emj6jbyau7pbn3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599326</id>
      <parentid>3599322</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2688" sha1="q9pweobbhovpsjz5nccdygccox1wjh7" xml:space="preserve">'''Алдар Көсе''' — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп отырады.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2&lt;/ref&gt; Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар ([[қырғыз]], [[өзбек]], [[қарақалпақ]], [[түрікмен]], т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ [[театр]] және [[кино]] өнері туындыларында да көрініс тапқан. [[Шахмет Хұсайынов]] [[Алдаркөсе (пьеса)|«Алдаркөсе» пьесасын]] (1942) және [[Алдаркөсе (фильм)|«Алдаркөсе» фильмінің]] (1964, режиссері [[Шәкен Айманов]]) сценариін жазды.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Қазақ ертегілері]]</text>
      <sha1>q9pweobbhovpsjz5nccdygccox1wjh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599327</id>
      <parentid>3599326</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>&quot;[[Алдар Көсе]]&quot; бетін қорғады ([Жылжыту=Тек администраторларға рұқсат ету] (мәңгі))</comment>
      <origin>3599326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2688" sha1="q9pweobbhovpsjz5nccdygccox1wjh7" xml:space="preserve">'''Алдар Көсе''' — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп отырады.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2&lt;/ref&gt; Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар ([[қырғыз]], [[өзбек]], [[қарақалпақ]], [[түрікмен]], т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ [[театр]] және [[кино]] өнері туындыларында да көрініс тапқан. [[Шахмет Хұсайынов]] [[Алдаркөсе (пьеса)|«Алдаркөсе» пьесасын]] (1942) және [[Алдаркөсе (фильм)|«Алдаркөсе» фильмінің]] (1964, режиссері [[Шәкен Айманов]]) сценариін жазды.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Қазақ ертегілері]]</text>
      <sha1>q9pweobbhovpsjz5nccdygccox1wjh7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599328</id>
      <parentid>3599327</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2778" sha1="893zwujzm3tnumvpmh4sfybvpghjjyp" xml:space="preserve">'''Алдар Көсе''' — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп отырады.&lt;ref&gt;Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2&lt;/ref&gt; Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар ([[қырғыз]], [[өзбек]], [[қарақалпақ]], [[түрікмен]], т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ [[театр]] және [[кино]] өнері туындыларында да көрініс тапқан. [[Шахмет Хұсайынов]] [[Алдаркөсе (пьеса)|«Алдаркөсе» пьесасын]] (1942) және [[Алдаркөсе (фильм)|«Алдаркөсе» фильмінің]] (1964, режиссері [[Шәкен Айманов]]) сценариін жазды.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;
== Сілтемелер ==
{{Қазақ мифологиясы кейіпкерлері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Қазақ ертегілері]]</text>
      <sha1>893zwujzm3tnumvpmh4sfybvpghjjyp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алпамыс батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21990</id>
    <revision>
      <id>3599548</id>
      <parentid>3460535</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15393" sha1="kyk951291d2jjevdah1a72og95awfsx" xml:space="preserve">[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 237.jpg|thumb|right|250px|&quot;''Алпамыс батыр''&quot; пошта маркасы]]
[[Сурет:Alpamis batir.jpg|нобай|Алпамыс батыр]]
'''“Алпамыс батыр”''' — [[қазақ]] халқының қаһармандық эпосы.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Терең мазмұны, көркемдігі мен тарихи шындықты қамтуы жағынан “[[Одиссея]]”, “[[Манас]]”, “[[Калевала]]”, “[[Қобыланды батыр]]” т.б. жырлар секілді әлемге танымал эпостық жыр.  “Алпамыс батырда” халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпик. әсірелеу заңдылығымен берілген. Жырда талай заманның түсінігі, дүниетанымы, шындығы қат-қабат қорытылып, полистадиялы түрде жинақталған. Мұнда түрік қағандығы дәуіріндегі (5-7 ғ.) азаттық үшін күрестің сарындарынан бастап, 17-18 ғ-ғы қалмақ шапқыншылығына қарсы қаһармандық ұрыстардың нақтылы елестері де сезіліп отырады. Зерттеушілер (В.М. Жирмунский т.б.) “Алпамыс батыр” жырында көне дәуірдің салт-санасы, ғұрпы, неғұрлым айқын бейнеленгенін атап өткен. Жыр дәл қазіргідей класик. бүтіндікке замандар бойында жетілу, толығу арқасында жеткен. Әсіресе, жырдан батырлық ертегілердің жігі айқын байқалуы эпосты ең байырғы туындылардың бірі деп есептеуге мүмкіндік береді. Мыс.: жырда қарт ата-аналардың жаратқаннан перзент тілеп әулиелерге түнеп мінәжат етуі, болашақ батырды зарығып көруі; жас қаһарманнның жедел ер жетіп, айрықша қайрат танытып өзі таңдап жүйрік ат мінуі; жау шапқыншылығына ұшыраған елінің кегін қайтарып, туған елін бақытқа кенелтуі; өзіне өмірсерік болатын сұлу жар таңдап бақытты өмір кешуі секілді ежелгі батырлық ертегілерге тән тұрақты сарындар жырда мейлінше анық және толық көрсетіледі. Алпамыс жау зынданында жатқан кезінде оның қалыңдығы Гүлбаршынды Ұлтақұлдың зорлықпен алуға ұмтылуы, батырдың өз әйелі “тойының” үстінен шығуы бұл эпосты ертедегі гректің “Одиссеясымен” үндестіреді. Әлбетте жырдың ең қызықты тармағы қазақ халқының бертіндегі тарихи өмірінің сипатын беретіндігі. Қазақ халқының 17-18 ғ-да қалмақ жаулаушыларына қарсы күресі көптеген жырларда фабулалық шынайы көрініс береді. Жырда көрсетілген жер, мекен, адам аттары, елдің  шаруашылық кәсіптері, салт-ғұрыптары эпостың қазақ халқының төл туындысы екендігін дәлелдейді. Қаһармандардың туып-өскен, өмір кешкен елі — Жиде байсын, нақтылы тайпасының аты — қоңырат болып көрсетілгені көптеген ғалымдардың, соның ішінде Жирмунскийдің дастанды қоңыраттардың тайпалық эпосы деп айтуына мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар, адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан-дәуірдің наным-сенім ерекшелігін танытатын тұстары эпостың шеңберін бүкілқазақтық көлемге көтереді. “Алпамыс батыр” жырының халықтың есінен мәңгілік ұмытылмастай орын алу себебі тарихи әлеум. шындықтың биік көркемдікпен жырлануында. Мұндағы бейнеленетін көріністердің бәрі де қазақтың көшпелі өміріне тән мейлінше етене жәйттер. Байбөрі мен Байсарының бір-бірімен уәде байласып құдандалы болуы, қадым замандағы нағыз қазақтың шындығы. Құдалардың көкпар үстінде бір-бірімен өкпелесіп, Байсарының жат елге көшіп кетуі, барған жерінде зәбір көруі, ақырында Гүлбаршын сұлуды Алпамыс батырдың іздеп тауып, көп қиыншылық, азапты оқиғалардан соң алып қайтуы ұзақ жылдарға созылған  жаугершілік заманның елестері. Әлбетте Алпамыс та, Гүлбаршын да мейлінше әсіреленген. Идея, мұрат дәрежесіне көтерілген бейнелер. Батырға тән ерекше қасиеттер: жаудан сескеніп қорықпайтындық, қалың дұшпанға қарсы шабатын, намыс пен арды жоғары қоя білетіндік, еліне қамқорлық Алпамыстың басынан табылса, әйел атаулының ең ұнамды сипаттары болып табылатын ақылдылық, мінезділік, опалылық сынды белгілер Гүлбаршынға тән болып көрінеді. Бұндай бейнелер халықтың ең ізгі адамдар туралы ұғымына, арманына сәйкес келеді. Эпостың қай заманда да халық көңіліне дөп келетін қасиеттері мұнда болғанды ғана емес, болуы мүмкіннің де жинақталып берілуінде. Алпамыстың отқа салса күймейтін, оқ өтпейтін, қылыш кеспейтін болып көрінуі халықтың ешқашан  жойылмайтын, жаңсылықтан үмітін үзбейтін дәл осындай ел перзенті болса дейтін аңсарынан туған.

Батырдың туған жері жайлы да нақты мәлімет жоқ. Деректерде Алпамыстың қазіргі Жиделі-Байсын аймағында ғұмыр кешкені айтылады. «Алпамыс батыр» жырында да осы жерлер туралы мәлімет бар. Енді бір қызығы, Қызылорда облысының Шиелі өңірінде Жиделі және Байсын деген жер-су атаулары бар екен. Тарихшыларымыз Алпамыс батыр осы аймақта өмір сүруі мүмкін деген деректер келтіріп жүр. Алайда, бұл нақты мәлімет емес, болжам ғана.&lt;ref&gt;http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521085833/http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ |date=2018-05-21 }}&lt;/ref&gt;

“Алпамыс батыр” жыры ел арасында замандар бойында айтылып келгенімен баспа жүзін алғаш рет 1899 ж. (“Қисса И-Алпамыш”, Қазан) көрген. Қазан төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет қайталанып басылып шыққан. Жырдың ел арасындағы түрлі нұсқаларын іздеп тауып, хатқа түсіріп орысша мазмұнда бастырған атақты фолькоршы Ә.Диваев. Ол бұл жырдың бір нұсқасын қарақалпақ бахшысы Жиемұрат Бермухамедовтан, тағы бірер нұсқасын Шымкент оязының тұрғыны Е.Ақылбековтің қолжазбасынан алған. Кеңес жылдарында өзге де батырлық жырларымен қатар “Алпамыс батыр” сан рет қайта басылды. Оның тарихи, көркемдік мәні мен орны туралы [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М.Әуезов]], [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]], [[Жұмалиев Қажым|Қ.Жұмалиев]], [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә.Марғұлан]], [[Ғабдуллин Мәлік|М.Ғабдуллин]], Н.Смирнова, Т.Сыдықов сынды зерттеушілер арнаулы еңбектер жазды. Бұл қатарда орыс ғалымы Жирмунскидің түрік батырлық эпосы туралы монографиясын айрықша атап өтуге болады. “Алпамыс батыр” жырының дүние жүзіне мәлім болуына осы аталған еңбектің пайдасы зор болды. Жырдың аса тартымды, кең танымал болуының тағы бір сыры оның фабулалық желілерінің түрік тілдес халықтарда да ұшырауына байланысты. Қазақ халқының бірнеше ертегілерінде “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық сарыны кездеседі. Татар, башқұрт халықтарында бұл тақырып ертегі түрінде айтылады. “Қорқыт Ата кітабы” мен “Алпамыс батыр” жырының тараулары арасындағы ұқсастық тарихтың тағы да бір терең қабаттарына бойлатады. Мұның өзі қыпшақ-оғыз халықтарының бір заманда Сырдария бойларында ұзақ уақыт аралас өмір кешкендігінің де куәлігіндей. Тәуелсіздік туын көтерген көптеген түрік халықтары егемендік алған заманда бұл елдердің ерте кездегі өнер байланысын, тағдырлыстығын, мүдделерінің ортақтығын, көркемдік ойлау мәдениетінің жақындығын көрсететін этник. туыстықты дәлелдейтін нағыз қымбат куәліктің бірі “Алпамыс батыр” жыры болуы оның халықар. деңгейдегі мәнін арттыра түседі. Алпамыс батырдың түп негіздерінің пайда болғанына 1200-1300 жыл толды деп тұжырымдауымызға да осы мысалдар айқын себеп. Жырдың үлкен, көркем поэзиялық нұсқалары туысқан қарақалпақ, өзбек халықтарында да кездеседі. Бұл көрсетілгендер “Алпамыс батыр” жырының көптеген түрік халықтарының бастан кешкен тағдыр-талайын еске салатын жалпы түріктік қасиетінің молдығын аңғартады. “Алпамыс батыр” жырының халық арасында айрықша қастерленуі оның түрлі нұсқасы көп болуына ықпал етті. Қазан төңкерісіне дейін бұл жырды Қазақстанның барша облысында айтып келгені белгілі. Сол нұсқаларда жырдың соны қырлары кездесіп отырады. Әсіресе “Алпамыс батыр” жыры Оңтүстік Қазақстан уәләятында мол таралғаны атап көрсетерлік. Бұл өлкеде осы жырдың түрлі нұсқаларын айтқан С.Аққожаев, Ә.Байтұрсынов, Е.Керімбетов, А.Нысанов, Ж.Жақыпов тәрізді ақын-жыршылар өмір кешкен. Әсіресе Сұлтанбек Аққожаевтың жазып алған нұсқасы “Алпамыс батыр” жырлардың ішіндегі ең толық әрі көркем түрі болып табылады. “Алпамыс батыр” күйтабаққа жазылған. Ауыз әдебиеті шығармаларының қымбат қасиетінің бірі жаңа жазба туындылар жасауға негіз болатындығында. “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық, құрылыстық және көркемдік ерекшеліктері бірталай авторларды жаңа туындылар жасауға ұмтылдырған. Мысалы: Өзбекстан мен Қарақалпақстан қаламгерлері осы жыр негізінде пьеса жазды. Ал қазақ композиторы Е.Рахмадиевтің “Алпамыс” операсы (Либр. жазған К.Кенжетаев) құндылықтарымыздың қатарына қосылды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Қосымша мәліметтер==
* [http://adebiet.kz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=7942&amp;Itemid=23&amp;limit=1&amp;limitstart=3]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Қазақ эпостары туралы

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Батырлар жыры]]</text>
      <sha1>kyk951291d2jjevdah1a72og95awfsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599549</id>
      <parentid>3599548</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15400" sha1="lvo6sojlt5ggv0kd5usvb6mdzray7iw" xml:space="preserve">[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 237.jpg|thumb|right|250px|&quot;''Алпамыс батыр''&quot; пошта маркасы]]
[[Сурет:Alpamis batir.jpg|нобай|Алпамыс батыр]]
'''“Алпамыс батыр”''' — [[қазақ]] халқының қаһармандық эпосы.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Терең мазмұны, көркемдігі мен тарихи шындықты қамтуы жағынан “[[Одиссея]]”, “[[Манас]]”, “[[Калевала]]”, “[[Қобыланды батыр]]” т.б. жырлар секілді әлемге танымал эпостық жыр.  “Алпамыс батырда” халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпик. әсірелеу заңдылығымен берілген. Жырда талай заманның түсінігі, дүниетанымы, шындығы қат-қабат қорытылып, полистадиялы түрде жинақталған. Мұнда түрік қағандығы дәуіріндегі (5-7 ғ.) азаттық үшін күрестің сарындарынан бастап, 17-18 ғ-ғы қалмақ шапқыншылығына қарсы қаһармандық ұрыстардың нақтылы елестері де сезіліп отырады. Зерттеушілер (В.М. Жирмунский т.б.) “Алпамыс батыр” жырында көне дәуірдің салт-санасы, ғұрпы, неғұрлым айқын бейнеленгенін атап өткен. Жыр дәл қазіргідей класик. бүтіндікке замандар бойында жетілу, толығу арқасында жеткен. Әсіресе, жырдан батырлық ертегілердің жігі айқын байқалуы эпосты ең байырғы туындылардың бірі деп есептеуге мүмкіндік береді. Мыс.: жырда қарт ата-аналардың жаратқаннан перзент тілеп әулиелерге түнеп мінәжат етуі, болашақ батырды зарығып көруі; жас қаһарманнның жедел ер жетіп, айрықша қайрат танытып өзі таңдап жүйрік ат мінуі; жау шапқыншылығына ұшыраған елінің кегін қайтарып, туған елін бақытқа кенелтуі; өзіне өмірсерік болатын сұлу жар таңдап бақытты өмір кешуі секілді ежелгі батырлық ертегілерге тән тұрақты сарындар жырда мейлінше анық және толық көрсетіледі. Алпамыс жау зынданында жатқан кезінде оның қалыңдығы Гүлбаршынды Ұлтақұлдың зорлықпен алуға ұмтылуы, батырдың өз әйелі “тойының” үстінен шығуы бұл эпосты ертедегі гректің “Одиссеясымен” үндестіреді. Әлбетте жырдың ең қызықты тармағы қазақ халқының бертіндегі тарихи өмірінің сипатын беретіндігі. Қазақ халқының 17-18 ғ-да қалмақ жаулаушыларына қарсы күресі көптеген жырларда фабулалық шынайы көрініс береді. Жырда көрсетілген жер, мекен, адам аттары, елдің  шаруашылық кәсіптері, салт-ғұрыптары эпостың қазақ халқының төл туындысы екендігін дәлелдейді. Қаһармандардың туып-өскен, өмір кешкен елі — Жиде байсын, нақтылы тайпасының аты — қоңырат болып көрсетілгені көптеген ғалымдардың, соның ішінде Жирмунскийдің дастанды қоңыраттардың тайпалық эпосы деп айтуына мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар, адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан-дәуірдің наным-сенім ерекшелігін танытатын тұстары эпостың шеңберін бүкілқазақтық көлемге көтереді. “Алпамыс батыр” жырының халықтың есінен мәңгілік ұмытылмастай орын алу себебі тарихи әлеум. шындықтың биік көркемдікпен жырлануында. Мұндағы бейнеленетін көріністердің бәрі де қазақтың көшпелі өміріне тән мейлінше етене жәйттер. Байбөрі мен Байсарының бір-бірімен уәде байласып құдандалы болуы, қадым замандағы нағыз қазақтың шындығы. Құдалардың көкпар үстінде бір-бірімен өкпелесіп, Байсарының жат елге көшіп кетуі, барған жерінде зәбір көруі, ақырында Гүлбаршын сұлуды Алпамыс батырдың іздеп тауып, көп қиыншылық, азапты оқиғалардан соң алып қайтуы ұзақ жылдарға созылған  жаугершілік заманның елестері. Әлбетте Алпамыс та, Гүлбаршын да мейлінше әсіреленген. Идея, мұрат дәрежесіне көтерілген бейнелер. Батырға тән ерекше қасиеттер: жаудан сескеніп қорықпайтындық, қалың дұшпанға қарсы шабатын, намыс пен арды жоғары қоя білетіндік, еліне қамқорлық Алпамыстың басынан табылса, әйел атаулының ең ұнамды сипаттары болып табылатын ақылдылық, мінезділік, опалылық сынды белгілер Гүлбаршынға тән болып көрінеді. Бұндай бейнелер халықтың ең ізгі адамдар туралы ұғымына, арманына сәйкес келеді. Эпостың қай заманда да халық көңіліне дөп келетін қасиеттері мұнда болғанды ғана емес, болуы мүмкіннің де жинақталып берілуінде. Алпамыстың отқа салса күймейтін, оқ өтпейтін, қылыш кеспейтін болып көрінуі халықтың ешқашан  жойылмайтын, жаңсылықтан үмітін үзбейтін дәл осындай ел перзенті болса дейтін аңсарынан туған.

Батырдың туған жері жайлы да нақты мәлімет жоқ. Деректерде Алпамыстың қазіргі Жиделі-Байсын аймағында ғұмыр кешкені айтылады. «Алпамыс батыр» жырында да осы жерлер туралы мәлімет бар. Енді бір қызығы, Қызылорда облысының Шиелі өңірінде Жиделі және Байсын деген жер-су атаулары бар екен. Тарихшыларымыз Алпамыс батыр осы аймақта өмір сүруі мүмкін деген деректер келтіріп жүр. Алайда, бұл нақты мәлімет емес, болжам ғана.&lt;ref&gt;http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521085833/http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ |date=2018-05-21 }}&lt;/ref&gt;

“Алпамыс батыр” жыры ел арасында замандар бойында айтылып келгенімен баспа жүзін алғаш рет 1899 ж. (“Қисса И-Алпамыш”, Қазан) көрген. Қазан төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет қайталанып басылып шыққан. Жырдың ел арасындағы түрлі нұсқаларын іздеп тауып, хатқа түсіріп орысша мазмұнда бастырған атақты фолькоршы Ә.Диваев. Ол бұл жырдың бір нұсқасын қарақалпақ бахшысы Жиемұрат Бермухамедовтан, тағы бірер нұсқасын Шымкент оязының тұрғыны Е.Ақылбековтің қолжазбасынан алған. Кеңес жылдарында өзге де батырлық жырларымен қатар “Алпамыс батыр” сан рет қайта басылды. Оның тарихи, көркемдік мәні мен орны туралы [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]], [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]], [[Жұмалиев Қажым|Қ. Жұмалиев]], [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұлан]], [[Ғабдуллин Мәлік|М. Ғабдуллин]], Н. Смирнова, Т. Сыдықов сынды зерттеушілер арнаулы еңбектер жазды. Бұл қатарда орыс ғалымы Жирмунскидің түрік батырлық эпосы туралы монографиясын айрықша атап өтуге болады. “Алпамыс батыр” жырының дүние жүзіне мәлім болуына осы аталған еңбектің пайдасы зор болды. Жырдың аса тартымды, кең танымал болуының тағы бір сыры оның фабулалық желілерінің түрік тілдес халықтарда да ұшырауына байланысты. Қазақ халқының бірнеше ертегілерінде “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық сарыны кездеседі. Татар, башқұрт халықтарында бұл тақырып ертегі түрінде айтылады. “Қорқыт Ата кітабы” мен “Алпамыс батыр” жырының тараулары арасындағы ұқсастық тарихтың тағы да бір терең қабаттарына бойлатады. Мұның өзі қыпшақ-оғыз халықтарының бір заманда Сырдария бойларында ұзақ уақыт аралас өмір кешкендігінің де куәлігіндей. Тәуелсіздік туын көтерген көптеген түрік халықтары егемендік алған заманда бұл елдердің ерте кездегі өнер байланысын, тағдырлыстығын, мүдделерінің ортақтығын, көркемдік ойлау мәдениетінің жақындығын көрсететін этник. туыстықты дәлелдейтін нағыз қымбат куәліктің бірі “Алпамыс батыр” жыры болуы оның халықар. деңгейдегі мәнін арттыра түседі. Алпамыс батырдың түп негіздерінің пайда болғанына 1200-1300 жыл толды деп тұжырымдауымызға да осы мысалдар айқын себеп. Жырдың үлкен, көркем поэзиялық нұсқалары туысқан қарақалпақ, өзбек халықтарында да кездеседі. Бұл көрсетілгендер “Алпамыс батыр” жырының көптеген түрік халықтарының бастан кешкен тағдыр-талайын еске салатын жалпы түріктік қасиетінің молдығын аңғартады. “Алпамыс батыр” жырының халық арасында айрықша қастерленуі оның түрлі нұсқасы көп болуына ықпал етті. Қазан төңкерісіне дейін бұл жырды Қазақстанның барша облысында айтып келгені белгілі. Сол нұсқаларда жырдың соны қырлары кездесіп отырады. Әсіресе “Алпамыс батыр” жыры Оңтүстік Қазақстан уәләятында мол таралғаны атап көрсетерлік. Бұл өлкеде осы жырдың түрлі нұсқаларын айтқан С.Аққожаев, Ә.Байтұрсынов, Е.Керімбетов, А.Нысанов, Ж.Жақыпов тәрізді ақын-жыршылар өмір кешкен. Әсіресе Сұлтанбек Аққожаевтың жазып алған нұсқасы “Алпамыс батыр” жырлардың ішіндегі ең толық әрі көркем түрі болып табылады. “Алпамыс батыр” күйтабаққа жазылған. Ауыз әдебиеті шығармаларының қымбат қасиетінің бірі жаңа жазба туындылар жасауға негіз болатындығында. “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық, құрылыстық және көркемдік ерекшеліктері бірталай авторларды жаңа туындылар жасауға ұмтылдырған. Мысалы: Өзбекстан мен Қарақалпақстан қаламгерлері осы жыр негізінде пьеса жазды. Ал қазақ композиторы Е.Рахмадиевтің “Алпамыс” операсы (Либр. жазған К.Кенжетаев) құндылықтарымыздың қатарына қосылды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Қосымша мәліметтер==
* [http://adebiet.kz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=7942&amp;Itemid=23&amp;limit=1&amp;limitstart=3]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Қазақ эпостары туралы

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Батырлар жыры]]</text>
      <sha1>lvo6sojlt5ggv0kd5usvb6mdzray7iw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599550</id>
      <parentid>3599549</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15405" sha1="t5bj3o067yxwtmmngvdze442rlyafx7" xml:space="preserve">[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 237.jpg|thumb|right|250px|&quot;''Алпамыс батыр''&quot; пошта маркасы]]
[[Сурет:Alpamis batir.jpg|нобай|Алпамыс батыр]]
'''“Алпамыс батыр”''' — [[қазақ]] халқының қаһармандық эпосы.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Терең мазмұны, көркемдігі мен тарихи шындықты қамтуы жағынан “[[Одиссея]]”, “[[Манас]]”, “[[Калевала]]”, “[[Қобыланды батыр]]” т.б. жырлар секілді әлемге танымал эпостық жыр.  “Алпамыс батырда” халықтың басынан өткен қаһармандық оқиғалар эпик. әсірелеу заңдылығымен берілген. Жырда талай заманның түсінігі, дүниетанымы, шындығы қат-қабат қорытылып, полистадиялы түрде жинақталған. Мұнда түрік қағандығы дәуіріндегі (5-7 ғ.) азаттық үшін күрестің сарындарынан бастап, 17-18 ғ-ғы қалмақ шапқыншылығына қарсы қаһармандық ұрыстардың нақтылы елестері де сезіліп отырады. Зерттеушілер (В.М. Жирмунский т.б.) “Алпамыс батыр” жырында көне дәуірдің салт-санасы, ғұрпы, неғұрлым айқын бейнеленгенін атап өткен. Жыр дәл қазіргідей класик. бүтіндікке замандар бойында жетілу, толығу арқасында жеткен. Әсіресе, жырдан батырлық ертегілердің жігі айқын байқалуы эпосты ең байырғы туындылардың бірі деп есептеуге мүмкіндік береді. Мыс.: жырда қарт ата-аналардың жаратқаннан перзент тілеп әулиелерге түнеп мінәжат етуі, болашақ батырды зарығып көруі; жас қаһарманнның жедел ер жетіп, айрықша қайрат танытып өзі таңдап жүйрік ат мінуі; жау шапқыншылығына ұшыраған елінің кегін қайтарып, туған елін бақытқа кенелтуі; өзіне өмірсерік болатын сұлу жар таңдап бақытты өмір кешуі секілді ежелгі батырлық ертегілерге тән тұрақты сарындар жырда мейлінше анық және толық көрсетіледі. Алпамыс жау зынданында жатқан кезінде оның қалыңдығы Гүлбаршынды Ұлтақұлдың зорлықпен алуға ұмтылуы, батырдың өз әйелі “тойының” үстінен шығуы бұл эпосты ертедегі гректің “Одиссеясымен” үндестіреді. Әлбетте жырдың ең қызықты тармағы қазақ халқының бертіндегі тарихи өмірінің сипатын беретіндігі. Қазақ халқының 17-18 ғ-да қалмақ жаулаушыларына қарсы күресі көптеген жырларда фабулалық шынайы көрініс береді. Жырда көрсетілген жер, мекен, адам аттары, елдің  шаруашылық кәсіптері, салт-ғұрыптары эпостың қазақ халқының төл туындысы екендігін дәлелдейді. Қаһармандардың туып-өскен, өмір кешкен елі — Жиде байсын, нақтылы тайпасының аты — қоңырат болып көрсетілгені көптеген ғалымдардың, соның ішінде Жирмунскийдің дастанды қоңыраттардың тайпалық эпосы деп айтуына мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар, адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан-дәуірдің наным-сенім ерекшелігін танытатын тұстары эпостың шеңберін бүкілқазақтық көлемге көтереді. “Алпамыс батыр” жырының халықтың есінен мәңгілік ұмытылмастай орын алу себебі тарихи әлеум. шындықтың биік көркемдікпен жырлануында. Мұндағы бейнеленетін көріністердің бәрі де қазақтың көшпелі өміріне тән мейлінше етене жәйттер. Байбөрі мен Байсарының бір-бірімен уәде байласып құдандалы болуы, қадым замандағы нағыз қазақтың шындығы. Құдалардың көкпар үстінде бір-бірімен өкпелесіп, Байсарының жат елге көшіп кетуі, барған жерінде зәбір көруі, ақырында Гүлбаршын сұлуды Алпамыс батырдың іздеп тауып, көп қиыншылық, азапты оқиғалардан соң алып қайтуы ұзақ жылдарға созылған  жаугершілік заманның елестері. Әлбетте Алпамыс та, Гүлбаршын да мейлінше әсіреленген. Идея, мұрат дәрежесіне көтерілген бейнелер. Батырға тән ерекше қасиеттер: жаудан сескеніп қорықпайтындық, қалың дұшпанға қарсы шабатын, намыс пен арды жоғары қоя білетіндік, еліне қамқорлық Алпамыстың басынан табылса, әйел атаулының ең ұнамды сипаттары болып табылатын ақылдылық, мінезділік, опалылық сынды белгілер Гүлбаршынға тән болып көрінеді. Бұндай бейнелер халықтың ең ізгі адамдар туралы ұғымына, арманына сәйкес келеді. Эпостың қай заманда да халық көңіліне дөп келетін қасиеттері мұнда болғанды ғана емес, болуы мүмкіннің де жинақталып берілуінде. Алпамыстың отқа салса күймейтін, оқ өтпейтін, қылыш кеспейтін болып көрінуі халықтың ешқашан  жойылмайтын, жаңсылықтан үмітін үзбейтін дәл осындай ел перзенті болса дейтін аңсарынан туған.

Батырдың туған жері жайлы да нақты мәлімет жоқ. Деректерде Алпамыстың қазіргі Жиделі-Байсын аймағында ғұмыр кешкені айтылады. «Алпамыс батыр» жырында да осы жерлер туралы мәлімет бар. Енді бір қызығы, Қызылорда облысының Шиелі өңірінде Жиделі және Байсын деген жер-су атаулары бар екен. Тарихшыларымыз Алпамыс батыр осы аймақта өмір сүруі мүмкін деген деректер келтіріп жүр. Алайда, бұл нақты мәлімет емес, болжам ғана.&lt;ref&gt;http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521085833/http://zhasorken.kz/%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80-%D1%88%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%B4%D0%B5-%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD-%D0%B1%D0%B0/ |date=2018-05-21 }}&lt;/ref&gt;

“Алпамыс батыр” жыры ел арасында замандар бойында айтылып келгенімен баспа жүзін алғаш рет 1899 ж. (“Қисса И-Алпамыш”, Қазан) көрген. Қазан төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет қайталанып басылып шыққан. Жырдың ел арасындағы түрлі нұсқаларын іздеп тауып, хатқа түсіріп орысша мазмұнда бастырған атақты фолькоршы Ә.Диваев. Ол бұл жырдың бір нұсқасын қарақалпақ бахшысы Жиемұрат Бермухамедовтан, тағы бірер нұсқасын Шымкент оязының тұрғыны Е.Ақылбековтің қолжазбасынан алған. Кеңес жылдарында өзге де батырлық жырларымен қатар “Алпамыс батыр” сан рет қайта басылды. Оның тарихи, көркемдік мәні мен орны туралы [[Әуезов Мұхтар Омарханұлы|М. Әуезов]], [[Сәкен Сейфуллин|С. Сейфуллин]], [[Жұмалиев Қажым|Қ. Жұмалиев]], [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұлан]], [[Ғабдуллин Мәлік|М. Ғабдуллин]], Н. Смирнова, Т. Сыдықов сынды зерттеушілер арнаулы еңбектер жазды. Бұл қатарда орыс ғалымы Жирмунскидің түрік батырлық эпосы туралы монографиясын айрықша атап өтуге болады. “Алпамыс батыр” жырының дүние жүзіне мәлім болуына осы аталған еңбектің пайдасы зор болды. Жырдың аса тартымды, кең танымал болуының тағы бір сыры оның фабулалық желілерінің түрік тілдес халықтарда да ұшырауына байланысты. Қазақ халқының бірнеше ертегілерінде “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық сарыны кездеседі. Татар, башқұрт халықтарында бұл тақырып ертегі түрінде айтылады. “Қорқыт Ата кітабы” мен “Алпамыс батыр” жырының тараулары арасындағы ұқсастық тарихтың тағы да бір терең қабаттарына бойлатады. Мұның өзі қыпшақ-оғыз халықтарының бір заманда Сырдария бойларында ұзақ уақыт аралас өмір кешкендігінің де куәлігіндей. Тәуелсіздік туын көтерген көптеген түрік халықтары егемендік алған заманда бұл елдердің ерте кездегі өнер байланысын, тағдырлыстығын, мүдделерінің ортақтығын, көркемдік ойлау мәдениетінің жақындығын көрсететін этник. туыстықты дәлелдейтін нағыз қымбат куәліктің бірі “Алпамыс батыр” жыры болуы оның халықар. деңгейдегі мәнін арттыра түседі. Алпамыс батырдың түп негіздерінің пайда болғанына 1200-1300 жыл толды деп тұжырымдауымызға да осы мысалдар айқын себеп. Жырдың үлкен, көркем поэзиялық нұсқалары туысқан қарақалпақ, өзбек халықтарында да кездеседі. Бұл көрсетілгендер “Алпамыс батыр” жырының көптеген түрік халықтарының бастан кешкен тағдыр-талайын еске салатын жалпы түріктік қасиетінің молдығын аңғартады. “Алпамыс батыр” жырының халық арасында айрықша қастерленуі оның түрлі нұсқасы көп болуына ықпал етті. Қазан төңкерісіне дейін бұл жырды Қазақстанның барша облысында айтып келгені белгілі. Сол нұсқаларда жырдың соны қырлары кездесіп отырады. Әсіресе “Алпамыс батыр” жыры Оңтүстік Қазақстан уәләятында мол таралғаны атап көрсетерлік. Бұл өлкеде осы жырдың түрлі нұсқаларын айтқан С. Аққожаев, Ә. Байтұрсынов, Е. Керімбетов, А. Нысанов, Ж. Жақыпов тәрізді ақын-жыршылар өмір кешкен. Әсіресе Сұлтанбек Аққожаевтың жазып алған нұсқасы “Алпамыс батыр” жырлардың ішіндегі ең толық әрі көркем түрі болып табылады. “Алпамыс батыр” күйтабаққа жазылған. Ауыз әдебиеті шығармаларының қымбат қасиетінің бірі жаңа жазба туындылар жасауға негіз болатындығында. “Алпамыс батыр” жырының оқиғалық, құрылыстық және көркемдік ерекшеліктері бірталай авторларды жаңа туындылар жасауға ұмтылдырған. Мысалы: Өзбекстан мен Қарақалпақстан қаламгерлері осы жыр негізінде пьеса жазды. Ал қазақ композиторы Е.Рахмадиевтің “Алпамыс” операсы (Либр. жазған К.Кенжетаев) құндылықтарымыздың қатарына қосылды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Қосымша мәліметтер==
* [http://adebiet.kz/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=7942&amp;Itemid=23&amp;limit=1&amp;limitstart=3]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Қазақ эпостары туралы

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Батырлар жыры]]</text>
      <sha1>t5bj3o067yxwtmmngvdze442rlyafx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шоқыр Бөлтекұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26524</id>
    <revision>
      <id>3599284</id>
      <parentid>3185163</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8230" sha1="5o2vdt4ihygypsavu9p1a89ekesqikq" xml:space="preserve">{{Боксшы
 |Есімі               = Шоқыр Бөлтекұлы
 |Шынайы есімі        =
 |Суреті              =
 |Толық есімі         =
 |Лақап аты           =
 |Азаматтығы          = 
 |Туған күні          = 29.10.1916
 |Туған жері          = [[Жармыш|Жармыш ауылы]], [[Маңғыстау облысы]]
 |Қайтыс болған күні     = 06.04.1994
 |Қайтыс болған жері     =[[Алматы]]
 |Тұрғылықты жері     = 
 |Салмағы             =
 |Тұрысы              =
 |Бойы                =
 |Қолдың қарқыны      =
 |Стилі               =
 |Бапкері             =
 |Команда             = 
 |Алғашқы айқасы      = 
 |Соңғы айқасы        =
 |Чемпион белдігі     = 3 рет Қазақстанның (1945 — 47) чемпионы
 |Айқастар            = 223
 |Жеңістер саны       = 199
 |Нокаут              = 
 |Жеңілгені           =
 |Тең түскендері      =
 |Болмағандары        =
 |Әуесқой айқастары            =
 |Әуесқой айқастарда жеңгені   =
 |Әуесқой айқастарда жеңілгені =
 |Әуесқой айқастарда нокауты   =
 |Әуесқой айқастарда тең түскендері =
 |Рейтинг1            =
 |Позиция1            =
 |Үздік позициясы1    =
 |Рейтинг2            =
 |Позиция2            =
 |Үздік позициясы2    =
 |Рейтинг3            =
 |Позиция3            =
 |Үздік позициясы3    =
 |Рейтинг4            =
 |Позиция4            =
 |Үздік позициясы4    =
 |Рейтинг5            =
 |Позиция5            =
 |Үздік позициясы5    =
 |Рейтинг6            =
 |Позиция6            =
 |Үздік позициясы6    =
 |Рейтинг7            =
 |Позиция7            =
 |Үздік позициясы7    =
 |Рейтинг8            =
 |Позиция8            =
 |Үздік позициясы8    =
 |Рейтинг9            =
 |Позиция9            =
 |Үздік позициясы9    =
 |Үздік позициясы     =
 |Нашар позициясы     =
 |boxrec_id           = 
 |Сайты               =
 }}
'''Шоқыр Бөлтекұлы'''  (29 қазан 1916, [[Жармыш|Жармыш ауылы]], [[Маңғыстау облысы]] — 6 сәуір 1994, [[Алматы]])  —  [[Қазақстан]]да [[бокс]] спортының негізін қалаушылардың бірі.

== Өмірбаяны ==
Шоқыр Бөлтекұлы 1916 жылы 29 қазан күні [[Маңғыстау облысы]], [[Жармыш|Жармыш ауылы]]ның маңында Сарқауақ деген жерде дүниеге келген. Отызыншы жылдардағы ашаршылық, аласапыран тұста [[Форт-Шевченко]] қаласындағы жетiмдер үйiнде оқып, орта мектептi бiтiрдi. [[Байұлы]] тайпасының [[Беріш]] руының Құлкеш бөлімінен.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://everything.kz/article/41800149-aza-boksyny-atasy-shoyr-bltekly-skeri-frontta-berish-lkesh-maystauly|title=Қазақ боксының атасы Шоқыр Бөлтекұлы әскери фронтта. Беріш Құлкеш. Маңғыстаулық. - Қазақстан тариxы {{!}} История Казаxстана - #41800149|author=Қазақстан тариxы {{!}} История Казаxстана|website=everything.kz|access-date=2021-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://taisoigan.kz/tarikh-lketanu/article_post/kˌazakˌstan-boksynyң-atasy|title=ҚАЗАҚ БОКСЫНЫҢ АТАСЫ|website=taisoigan.kz|access-date=2021-12-01}}&lt;/ref&gt; 

[[Ұлы Отан соғысы]]на қатысып, 1944 жылы жарақаттанып елге оралады. Шоқыр Бөлтекұлы рингте 223 кездесу өткізіп, оның 199-ында жеңіске жеткен. 1947 жылы [[Киев]]тегі Көркемсурет академиясын және Дене тәрбиесі институтын бітіреді. 50-ші жылдары Қазақ ССР-інің 3 рет чемпионы атанады. 

Шаршы алаңның шаңын қаққан боксшы ізбасар шәкірт тәрбиелеп, боксқа баулу үшін алақандай алаң іздеп, Опера және балет театрының бір бөлмесін сұрап алады. 1937 жылы Шоқыр Бөлтекұлының басшылығымен бокстан Алматы қаласының ресми бiрiншiлiгi өттi. Оған 50 спортшы қатысқан. 1947 жылы [[Мәскеу]]де өткен Кеңестер Одағының бiрiншiлiгiне Қазақ елiнiң құрама командасын Шоқыр атамыз бастап барды. Оның мектебiнен [[Мақсұт Омаров]], [[Әбдiсалан Нұрмаханов]], [[Серiк Әбдiнәлиев]], [[Виктор Каримов|Виктор]] және [[Владимир Каримов]]тар, [[Асқар Құлыбаев]] секiлдi талантты шәкiрттер тәрбиеленiп шықты. 

Ол республикада жаттықтырушылар қатарының көбеюіне де үлкен үлес қосты. Қуғын-сүргінге ұшырап, [[Қарлаг]]-та жүрген жаттықтырушылар Густав Кирштейн (неміс) мен Дәулеткерей Мулаевты (балқар) түрмеден босатып, оларды Алматыға әкеліп жаттықтырушы қызметіне орналасуына көп еңбек сіңірді.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

Шоқыр Бөлтекұлы 1994 жылы 78 жасында [[Алматы қаласы]]нда дүниеден озды.

Қазіргі таңда Шоқыр Бөлтекұлының есімін құрметтеу мақсатындағы бірқатар шаралар іске асырылуда. Оның туған топырағы Маңғыстау облысында Ш. Бөлтекұлының атындағы халықаралық турнир дәстүрлі түрде ұйымдастырылып келеді. Бұл турнир былтыр төртінші рет өткен тұста Қазақстан Республикасы бокс Федерациясының шешімімен жеңімпазға спорт шебері атағы берілетін болды. Маңғыстау облысының Маңғыстау аудынының орталығында Шоқыр Бөлтекұлының атындағы спорт кешені салынып, спортшылардың игілігіне берілді. Сонымен бірге Ақтау қаласында Шоқыр Бөлтекұлының атымен аталатын боксшылар клубы құрылды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:29 қазанда туғандар]]
[[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:6 сәуірде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан боксшылары]]
[[Санат:Қазақстан жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қазақстан спорт шеберлері]]
[[Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
[[Санат:Қазақстан чемпиондары]]</text>
      <sha1>5o2vdt4ihygypsavu9p1a89ekesqikq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңылтпаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27647</id>
    <revision>
      <id>3599377</id>
      <parentid>3459244</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13043" sha1="iwm3vh8z9j9dz3lufoftma6py81dr34" xml:space="preserve">'''Жаңылтпаш '''— [[қазақ ауыз әдебиет]]інің шағын жанры. ''Жаңылпаш'' ойын-сауыққа жиналған жұртты күлдіру; жас ұрпақтың тілін ұстартып, әр түрлі сөзді шапшаң айтуға үйрету [[мақсат]]ымен пайда болған. Жаңылпаштың сөздері адамды жаңылдыратындай қиын, көбінесе, [[ұяң]] және [[қатаң]] дауыссыз дыбыстардан құралады, [[қара сөз]] немесе өлең түрінде болады. ''Жаңылпаш'' [[ойын-сауық]]тарда [[ән]] білмейтін, жатқа [[тақпақ]] айта алмайтын [[жас]]тарға жаза ретінде де қолданылған. Мұндай [[ұят]]ты жағдайға қалмас үшін әр жас [[жігіт]] пен [[қыз]] [[ән-жыр]] үйренуге талпынған. Қазіргі кезде Жаңылпаш жаңа мазмұнға ие болып, түрі мен мазмұны жағынан молыға түсті. Жас [[ұрпақ]]ты [[достық]]қа, бірлікке, адамгершілікке, ізгі қасиеттерге тәрбиелеудің маңызды құралына айналды. “''Қамаштан көріп қалашты, Қалашқа Жарас таласты, Бөлінсін десең қалаш тең, таласпа Жарас Қамашпен''” сияқты тәрбиелік мәні зор Жаңылпаштар бала бақшалар мен [[мектеп]]терде жиі қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

'''Жаңылтпаш''' – қай халық фольклорында болмасын кең таралған жанрлық түр. Қазақ жаңылтпаштарына да зерттеушiлер ертеден назар аударып келедi. Оның тұңғыш хатқа түскен үлгiлерiн Ә.Диваев, М.Ф.Гаврилов жазбаларынан кезiктiремiз. Кейiнгi кезеңде жаңылтпаштар балаларға арналған мерзiмдi басылымдар да жиi жарияланып, жеке кiтап та болып басылып шықты. 
«Жаңылтпаш деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң айтқанда, иә тiл келмейтiн, иә тiл басқа сөз қылып бұзып кететiн сөздердiң басын құрап, келiстiрген шығарма жаңылтпаш деп аталады», – деп дәйектейдi алғаш рет оның ғылыми анықтамасын А.Байтұрсынов.
Жаңылтпаштардың ғылыми маңызына алғаш рет назар аударған адамның бiрi – С.Сейфуллин едi. «Жастардың, бала-шағаның жиналып ойын-күлкi «дүкенiн» құрған орында айтылатын айтыстың бiрi – жаңылтпаш. Бұл да – ертек, өлең, жұмбақ айтысу тәрiздi жастардың, балалардың тiл ұстауларына, ойнақы, қырлы сөздердi қақпақылша атқылап, билеп еркiн сөйлеуге төселулерiне өз әлiнше әдемi сабақ, тәжiрибе болатын ойын [109, 253 б.], – деп жазады ол 1931 жылғы жазған «Қазақ әдебиетi» атты зерттеуiнде. Кiтапта зерттеушi жаңылтпаштың тәрбиелiк мәнi мен атқаратын қызметiн айқын аша отырып оның ойындық сипатына да назар аударады. Яғни, жаңылтпаш жеке баланың ермегi емес, ол – көбiнесе жұрт жиналған жерлерде балалардың тез де, жаңылыссыз, дыбыстарды анық сөйлеуiне дағдылануына үйрететiн өлең-ойын. Оның ойындық сипаты балалардың бiр-бiрiмен жарыса кезекпе-кезек айтысуында жатыр. Ол тiл жаттықтыру мақсатын ғана көздемейдi, жаңылтпаштағы сөздер дұрыс айтылмаса, құлаққа мүлде басқаша естiлiп, күлкi де туғызады. 
Мәселен:
Ақ тай ақ па?
Қара тай ақ па?
деген сияқты жаңылтпашты интонацияны дұрыс сақтамай, жылдамдата айтса, 
Ақ таяқ па?
Қара таяқ па?
болып мағыналық жағынан мүлде өзгерiп кетедi.
Ертеректе, жаңылтпаш балалар ғана емес, ересектердiң де ермегi болған. Бiрақ ол үлкендер арасында басқашалау қызмет атқарған.
«Ерте кезде ойын-сауықтарда жаңылтпаш айтқызу қазақтың салты болған. Жаңылтпаш жиналған жұртты күлдiру, тiл ұстартуды көздеумен қатар, ол өлең, ән бiлмейтiн жастарға берiлетiн жазба есебiнде қолданылған», – деп жазады белгiлi фольклорист ғалым М.Ғабдуллин, жаңылтпаштың үлкендер арасындағы қолданысы жөнiнде. Дегенмен, жаңылтпаштар негiзiнен балаларға тән мұра. Ол жөнiнде қазақ балалар әдебиетiнiң бiлгiрi Ш.Ахметов: «Бұл жанр тек қана балалар әдебиетiне арналған, көбiне мектеп жасына дейiнгi балалар мен бастауыш мектеп оқушыларына лайықты. Олай дейтiнiмiз жеке дыбыстармен айтылуы қиын кейбiр сөздердi дұрыс сөйлеуге үйрету – көбiне балаға ғана тән нәрсе. Мұнда мiндеттi түрде оқыту арқылы ғана емес, баланы талғамы күштi қызық та көркем сөздерге әуестендiру, соған елiктiру арқылы жаттығу жүргiзу үшiн қолданылған шеберлiк бар» , – дейдi.
Бұл пiкiр жаңылтпаштың балалар фольклоры құрамындағы функциясын толық ашады. Бiрақ жаңылтпаштың шығу тегi мен оның алғашқы функциясы ғылымда жете тексерiле қойған жоқ. Егер жаңылтпаштың күрделi өлең құрылысына назар аударсақ, оны шығарушылардың ересектер екенiне күмән тумайды. Яғни, ерте заманда пайда болып, үлкендер репертуарында өмiр сүрген жаңылтпаш келе-келе балалар ортасына көшкен. Бұлай ауысудың өзi де жайдан-жай емес. Ертедегi халықтар баланың тiлiнiң тезiрек шығуы үшiн әртүрлi магиялық әдет-ғұрыптарды пайдаланған. Ол туралы Д.Д.Фрезер көптеген мағлұматтар келтiре отырып: «Орталық Азия түрiктерi көпке дейiн тiлi шықпаған баланы, әртүрлi сайрағыш құстардың тiлiмен тамақтандырады» , – деп жазады.
Бұған ұқсас әдет-ғұрыптар қазақ халқында бертiнге дейiн сақталған. Оның ХIХ ғасырдың бiрiншi жартысындағы бiр көрiнiсiн Х.Хустанаев былай сипаттайды: «... дәл осылай қазақтар балаларын ең алдымен сөйлеуге үйретедi, ол үшiн оларды шешен сөйлейтiн адамдардың сарқытымен тамақтандырады, олар сарқытпен бiрге шешендiк қасиеттiң балаларға берiлетiндiгiне шек келтiрмейдi, одан соң бала жүйелi сөйлеуге жаттығу үшiн түрлi түсiнiксiз сөздердi тез айтуға асықтырады». Бұдан жаңылтпаштың бала тiлiн шығаруға байланысты функция атқарғандығын да байқаймыз.
Жаңылтпаштың бала тiлiн жаттықтыруға байланысты қызметi – оның басты мiндетi. Бұл орайда, жаңылтпаштың тiлге ауыр оралатын дыбыстардан құралатынын ерекше ескерген жөн. Әсiресе:
Ара, ара, аралар,
Орманның бойын аралар.
Гүлдерден сорып бал алар,
Алысқа ұшып бара алар,
Бал тәттi ғой, балалар! –
деп келетiн «Р» дыбысына жаттығуға арналған жаңылтпаштар өте көп. Ендi бiр жаңылтпаштарда:
Есiк алдындағы отынның,
Шырпылырағынан ала кел,
Томарлылығынан ала кел,
Түбiрлiрегiнен ала кел, –
сияқты айтуға өте ауыр көп буынды сөздерден құралады. Егер жаңылтпаштар тек тiл жаттықтыру үшiн ғана қолданылатын жанрлық түр десек бiр жақты кеткен болар едiк. Жаңылтпаш бойында сөз ойнатып, балаларды қызықтыра тартатын эмоциялық реңк, қисынды ұйқас бар. 
Шiлiктi шаптым,
Жiлiктi астым, 
Шiлiктi жақтым,
Жiлiктi шақтым, –
дегендегi «шаптым, астым, жақтым, шақтым» сияқты толымды ұйқаспен қоса бұл өлеңде сөздердi мағыналық жағынан да ойнату бар, бала сөздi тез айтуды ғана емес, логикалық қисынды бұзып алмауды да жадында сақтайды. Жаңылтпаш мазмұнында халық өмiрiнiң түрлi қырларын таныстыратын танымдық детальдармен қатар, балаларды тағылымдық өнегеге баулитын ғибраттық сарындар да мол кездеседi.
Қамаштан көрiп қалашты,
Қалашқа Жарас таласты.
Бөлiнсiн десең қалаш тең,
Таласпа Жарас, Қамашпен, –
тәрiздi кейiнiрек шыққан жаңылтпаштар бұл ойымызға дәлел бола алады. 
Жаңылтпаштардың өлең құрылысы тым шағын, қарапайым болып келедi. Дегенмен iшiнара:
Жаңбыр жауып келедi қар аралас,
Бiр топ қатын келедi шал аралас.
Тауға қайың бiтедi тал аралас,
Бiр топ сиыр келедi тана аралас, –
сияқты қара өлең үлгiсiндегi шумақтар да кездеседi. Немесе:
Айыр атанды жүк қартайтар,
Семiз қойды май қартайтар.
Күйгелек менiң атамды
Жас қартайтпас, ой қартайтар, –
тәрiздi нақыл деуге келетiндей жаңылтпаштар да бар. Жалпы, жаңылтпаштың ұйқасты, үйлесiмдi тiлмен келетiн өлеңдiк өрнегi де балаларға үлкен ләззат бередi.
Жаңылтпаш – қазақ балалар өлең-ойындарының iшiнде салмақты орын алатын тәрбиелiк мәнi жоғары, көркемдiк кестесi де күрделi жанрлық түрлердiң бiрi.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
Кенжехан Ісләмжанұлы &quot;Рухани уыз&quot; А.,2008
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</text>
      <sha1>iwm3vh8z9j9dz3lufoftma6py81dr34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599378</id>
      <parentid>3599377</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13042" sha1="lbv4at23uzfs4ebjitvpurvoldxgz5y" xml:space="preserve">'''Жаңылтпаш '''— [[қазақ ауыз әдебиет]]інің шағын жанры. ''Жаңылпаш'' ойын-сауыққа жиналған жұртты күлдіру; жас ұрпақтың тілін ұстартып, әр түрлі сөзді шапшаң айтуға үйрету [[мақсат]]ымен пайда болған. Жаңылпаштың сөздері адамды жаңылдыратындай қиын, көбінесе, [[ұяң]] және [[қатаң]] дауыссыз дыбыстардан құралады, [[қара сөз]] немесе өлең түрінде болады. ''Жаңылпаш'' [[ойын-сауық]]тарда [[ән]] білмейтін, жатқа [[тақпақ]] айта алмайтын [[жас]]тарға жаза ретінде де қолданылған. Мұндай [[ұят]]ты жағдайға қалмас үшін әр жас [[жігіт]] пен [[қыз]] [[ән-жыр]] үйренуге талпынған. Қазіргі кезде Жаңылпаш жаңа мазмұнға ие болып, түрі мен мазмұны жағынан молыға түсті. Жас [[ұрпақ]]ты [[достық]]қа, бірлікке, адамгершілікке, ізгі қасиеттерге тәрбиелеудің маңызды құралына айналды. “''Қамаштан көріп қалашты, Қалашқа Жарас таласты, Бөлінсін десең қалаш тең, таласпа Жарас Қамашпен''” сияқты тәрбиелік мәні зор Жаңылпаштар бала бақшалар мен [[мектеп]]терде жиі қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

'''Жаңылтпаш''' – қай халық фольклорында болмасын кең таралған жанрлық түр. Қазақ жаңылтпаштарына да зерттеушiлер ертеден назар аударып келедi. Оның тұңғыш хатқа түскен үлгiлерiн Ә.Диваев, М.Ф.Гаврилов жазбаларынан кезiктiремiз. Кейiнгi кезеңде жаңылтпаштар балаларға арналған мерзiмдi басылымдар да жиi жарияланып, жеке кiтап та болып басылып шықты. 
«Жаңылтпаш деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң айтқанда, иә тiл келмейтiн, иә тiл басқа сөз қылып бұзып кететiн сөздердiң басын құрап, келiстiрген шығарма жаңылтпаш деп аталады», – деп дәйектейдi алғаш рет оның ғылыми анықтамасын А.Байтұрсынов.
Жаңылтпаштардың ғылыми маңызына алғаш рет назар аударған адамның бiрi – С.Сейфуллин едi. «Жастардың, бала-шағаның жиналып ойын-күлкi «дүкенiн» құрған орында айтылатын айтыстың бiрi – жаңылтпаш. Бұл да – ертек, өлең, жұмбақ айтысу тәрiздi жастардың, балалардың тiл ұстауларына, ойнақы, қырлы сөздердi қақпақылша атқылап, билеп еркiн сөйлеуге төселулерiне өз әлiнше әдемi сабақ, тәжiрибе болатын ойын [109, 253 б.], – деп жазады ол 1931 жылғы жазған «Қазақ әдебиетi» атты зерттеуiнде. Кiтапта зерттеушi жаңылтпаштың тәрбиелiк мәнi мен атқаратын қызметiн айқын аша отырып оның ойындық сипатына да назар аударады. Яғни, жаңылтпаш жеке баланың ермегi емес, ол – көбiнесе жұрт жиналған жерлерде балалардың тез де, жаңылыссыз, дыбыстарды анық сөйлеуiне дағдылануына үйрететiн өлең-ойын. Оның ойындық сипаты балалардың бiр-бiрiмен жарыса кезекпе-кезек айтысуында жатыр. Ол тiл жаттықтыру мақсатын ғана көздемейдi, жаңылтпаштағы сөздер дұрыс айтылмаса, құлаққа мүлде басқаша естiлiп, күлкi де туғызады. 
Мәселен:
Ақ тай ақ па?
Қара тай ақ па?
деген сияқты жаңылтпашты интонацияны дұрыс сақтамай, жылдамдата айтса, 
Ақ таяқ па?
Қара таяқ па?
болып мағыналық жағынан мүлде өзгерiп кетедi.
Ертеректе, жаңылтпаш балалар ғана емес, ересектердiң де ермегi болған. Бiрақ ол үлкендер арасында басқашалау қызмет атқарған.
«Ерте кезде ойын-сауықтарда жаңылтпаш айтқызу қазақтың салты болған. Жаңылтпаш жиналған жұртты күлдiру, тiл ұстартуды көздеумен қатар, ол өлең, ән бiлмейтiн жастарға берiлетiн жазба есебiнде қолданылған», – деп жазады белгiлi фольклорист ғалым М.Ғабдуллин, жаңылтпаштың үлкендер арасындағы қолданысы жөнiнде. Дегенмен, жаңылтпаштар негiзiнен балаларға тән мұра. Ол жөнiнде қазақ балалар әдебиетiнiң бiлгiрi Ш.Ахметов: «Бұл жанр тек қана балалар әдебиетiне арналған, көбiне мектеп жасына дейiнгi балалар мен бастауыш мектеп оқушыларына лайықты. Олай дейтiнiмiз жеке дыбыстармен айтылуы қиын кейбiр сөздердi дұрыс сөйлеуге үйрету – көбiне балаға ғана тән нәрсе. Мұнда мiндеттi түрде оқыту арқылы ғана емес, баланы талғамы күштi қызық та көркем сөздерге әуестендiру, соған елiктiру арқылы жаттығу жүргiзу үшiн қолданылған шеберлiк бар», – дейдi.
Бұл пiкiр жаңылтпаштың балалар фольклоры құрамындағы функциясын толық ашады. Бiрақ жаңылтпаштың шығу тегi мен оның алғашқы функциясы ғылымда жете тексерiле қойған жоқ. Егер жаңылтпаштың күрделi өлең құрылысына назар аударсақ, оны шығарушылардың ересектер екенiне күмән тумайды. Яғни, ерте заманда пайда болып, үлкендер репертуарында өмiр сүрген жаңылтпаш келе-келе балалар ортасына көшкен. Бұлай ауысудың өзi де жайдан-жай емес. Ертедегi халықтар баланың тiлiнiң тезiрек шығуы үшiн әртүрлi магиялық әдет-ғұрыптарды пайдаланған. Ол туралы Д.Д.Фрезер көптеген мағлұматтар келтiре отырып: «Орталық Азия түрiктерi көпке дейiн тiлi шықпаған баланы, әртүрлi сайрағыш құстардың тiлiмен тамақтандырады» , – деп жазады.
Бұған ұқсас әдет-ғұрыптар қазақ халқында бертiнге дейiн сақталған. Оның ХIХ ғасырдың бiрiншi жартысындағы бiр көрiнiсiн Х.Хустанаев былай сипаттайды: «... дәл осылай қазақтар балаларын ең алдымен сөйлеуге үйретедi, ол үшiн оларды шешен сөйлейтiн адамдардың сарқытымен тамақтандырады, олар сарқытпен бiрге шешендiк қасиеттiң балаларға берiлетiндiгiне шек келтiрмейдi, одан соң бала жүйелi сөйлеуге жаттығу үшiн түрлi түсiнiксiз сөздердi тез айтуға асықтырады». Бұдан жаңылтпаштың бала тiлiн шығаруға байланысты функция атқарғандығын да байқаймыз.
Жаңылтпаштың бала тiлiн жаттықтыруға байланысты қызметi – оның басты мiндетi. Бұл орайда, жаңылтпаштың тiлге ауыр оралатын дыбыстардан құралатынын ерекше ескерген жөн. Әсiресе:
Ара, ара, аралар,
Орманның бойын аралар.
Гүлдерден сорып бал алар,
Алысқа ұшып бара алар,
Бал тәттi ғой, балалар! –
деп келетiн «Р» дыбысына жаттығуға арналған жаңылтпаштар өте көп. Ендi бiр жаңылтпаштарда:
Есiк алдындағы отынның,
Шырпылырағынан ала кел,
Томарлылығынан ала кел,
Түбiрлiрегiнен ала кел, –
сияқты айтуға өте ауыр көп буынды сөздерден құралады. Егер жаңылтпаштар тек тiл жаттықтыру үшiн ғана қолданылатын жанрлық түр десек бiр жақты кеткен болар едiк. Жаңылтпаш бойында сөз ойнатып, балаларды қызықтыра тартатын эмоциялық реңк, қисынды ұйқас бар. 
Шiлiктi шаптым,
Жiлiктi астым, 
Шiлiктi жақтым,
Жiлiктi шақтым, –
дегендегi «шаптым, астым, жақтым, шақтым» сияқты толымды ұйқаспен қоса бұл өлеңде сөздердi мағыналық жағынан да ойнату бар, бала сөздi тез айтуды ғана емес, логикалық қисынды бұзып алмауды да жадында сақтайды. Жаңылтпаш мазмұнында халық өмiрiнiң түрлi қырларын таныстыратын танымдық детальдармен қатар, балаларды тағылымдық өнегеге баулитын ғибраттық сарындар да мол кездеседi.
Қамаштан көрiп қалашты,
Қалашқа Жарас таласты.
Бөлiнсiн десең қалаш тең,
Таласпа Жарас, Қамашпен, –
тәрiздi кейiнiрек шыққан жаңылтпаштар бұл ойымызға дәлел бола алады. 
Жаңылтпаштардың өлең құрылысы тым шағын, қарапайым болып келедi. Дегенмен iшiнара:
Жаңбыр жауып келедi қар аралас,
Бiр топ қатын келедi шал аралас.
Тауға қайың бiтедi тал аралас,
Бiр топ сиыр келедi тана аралас, –
сияқты қара өлең үлгiсiндегi шумақтар да кездеседi. Немесе:
Айыр атанды жүк қартайтар,
Семiз қойды май қартайтар.
Күйгелек менiң атамды
Жас қартайтпас, ой қартайтар, –
тәрiздi нақыл деуге келетiндей жаңылтпаштар да бар. Жалпы, жаңылтпаштың ұйқасты, үйлесiмдi тiлмен келетiн өлеңдiк өрнегi де балаларға үлкен ләззат бередi.
Жаңылтпаш – қазақ балалар өлең-ойындарының iшiнде салмақты орын алатын тәрбиелiк мәнi жоғары, көркемдiк кестесi де күрделi жанрлық түрлердiң бiрi.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
Кенжехан Ісләмжанұлы &quot;Рухани уыз&quot; А.,2008
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</text>
      <sha1>lbv4at23uzfs4ebjitvpurvoldxgz5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599379</id>
      <parentid>3599378</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13041" sha1="4muu9ukpdjoiyeu6otzopef890b9d56" xml:space="preserve">'''Жаңылтпаш '''— [[қазақ ауыз әдебиет]]інің шағын жанры. ''Жаңылпаш'' ойын-сауыққа жиналған жұртты күлдіру; жас ұрпақтың тілін ұстартып, әр түрлі сөзді шапшаң айтуға үйрету [[мақсат]]ымен пайда болған. Жаңылпаштың сөздері адамды жаңылдыратындай қиын, көбінесе, [[ұяң]] және [[қатаң]] дауыссыз дыбыстардан құралады, [[қара сөз]] немесе өлең түрінде болады. ''Жаңылпаш'' [[ойын-сауық]]тарда [[ән]] білмейтін, жатқа [[тақпақ]] айта алмайтын [[жас]]тарға жаза ретінде де қолданылған. Мұндай [[ұят]]ты жағдайға қалмас үшін әр жас [[жігіт]] пен [[қыз]] [[ән-жыр]] үйренуге талпынған. Қазіргі кезде Жаңылпаш жаңа мазмұнға ие болып, түрі мен мазмұны жағынан молыға түсті. Жас [[ұрпақ]]ты [[достық]]қа, бірлікке, адамгершілікке, ізгі қасиеттерге тәрбиелеудің маңызды құралына айналды. “''Қамаштан көріп қалашты, Қалашқа Жарас таласты, Бөлінсін десең қалаш тең, таласпа Жарас Қамашпен''” сияқты тәрбиелік мәні зор Жаңылпаштар бала бақшалар мен [[мектеп]]терде жиі қолданылады.&lt;ref&gt;Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

'''Жаңылтпаш''' – қай халық фольклорында болмасын кең таралған жанрлық түр. Қазақ жаңылтпаштарына да зерттеушiлер ертеден назар аударып келедi. Оның тұңғыш хатқа түскен үлгiлерiн Ә.Диваев, М.Ф.Гаврилов жазбаларынан кезiктiремiз. Кейiнгi кезеңде жаңылтпаштар балаларға арналған мерзiмдi басылымдар да жиi жарияланып, жеке кiтап та болып басылып шықты. 
«Жаңылтпаш деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң айтқанда, иә тiл келмейтiн, иә тiл басқа сөз қылып бұзып кететiн сөздердiң басын құрап, келiстiрген шығарма жаңылтпаш деп аталады», – деп дәйектейдi алғаш рет оның ғылыми анықтамасын А.Байтұрсынов.
Жаңылтпаштардың ғылыми маңызына алғаш рет назар аударған адамның бiрi – С.Сейфуллин едi. «Жастардың, бала-шағаның жиналып ойын-күлкi «дүкенiн» құрған орында айтылатын айтыстың бiрi – жаңылтпаш. Бұл да – ертек, өлең, жұмбақ айтысу тәрiздi жастардың, балалардың тiл ұстауларына, ойнақы, қырлы сөздердi қақпақылша атқылап, билеп еркiн сөйлеуге төселулерiне өз әлiнше әдемi сабақ, тәжiрибе болатын ойын [109, 253 б.], – деп жазады ол 1931 жылғы жазған «Қазақ әдебиетi» атты зерттеуiнде. Кiтапта зерттеушi жаңылтпаштың тәрбиелiк мәнi мен атқаратын қызметiн айқын аша отырып оның ойындық сипатына да назар аударады. Яғни, жаңылтпаш жеке баланың ермегi емес, ол – көбiнесе жұрт жиналған жерлерде балалардың тез де, жаңылыссыз, дыбыстарды анық сөйлеуiне дағдылануына үйрететiн өлең-ойын. Оның ойындық сипаты балалардың бiр-бiрiмен жарыса кезекпе-кезек айтысуында жатыр. Ол тiл жаттықтыру мақсатын ғана көздемейдi, жаңылтпаштағы сөздер дұрыс айтылмаса, құлаққа мүлде басқаша естiлiп, күлкi де туғызады. 
Мәселен:
Ақ тай ақ па?
Қара тай ақ па?
деген сияқты жаңылтпашты интонацияны дұрыс сақтамай, жылдамдата айтса, 
Ақ таяқ па?
Қара таяқ па?
болып мағыналық жағынан мүлде өзгерiп кетедi.
Ертеректе, жаңылтпаш балалар ғана емес, ересектердiң де ермегi болған. Бiрақ ол үлкендер арасында басқашалау қызмет атқарған.
«Ерте кезде ойын-сауықтарда жаңылтпаш айтқызу қазақтың салты болған. Жаңылтпаш жиналған жұртты күлдiру, тiл ұстартуды көздеумен қатар, ол өлең, ән бiлмейтiн жастарға берiлетiн жазба есебiнде қолданылған», – деп жазады белгiлi фольклорист ғалым М.Ғабдуллин, жаңылтпаштың үлкендер арасындағы қолданысы жөнiнде. Дегенмен, жаңылтпаштар негiзiнен балаларға тән мұра. Ол жөнiнде қазақ балалар әдебиетiнiң бiлгiрi Ш.Ахметов: «Бұл жанр тек қана балалар әдебиетiне арналған, көбiне мектеп жасына дейiнгi балалар мен бастауыш мектеп оқушыларына лайықты. Олай дейтiнiмiз жеке дыбыстармен айтылуы қиын кейбiр сөздердi дұрыс сөйлеуге үйрету – көбiне балаға ғана тән нәрсе. Мұнда мiндеттi түрде оқыту арқылы ғана емес, баланы талғамы күштi қызық та көркем сөздерге әуестендiру, соған елiктiру арқылы жаттығу жүргiзу үшiн қолданылған шеберлiк бар», – дейдi.
Бұл пiкiр жаңылтпаштың балалар фольклоры құрамындағы функциясын толық ашады. Бiрақ жаңылтпаштың шығу тегi мен оның алғашқы функциясы ғылымда жете тексерiле қойған жоқ. Егер жаңылтпаштың күрделi өлең құрылысына назар аударсақ, оны шығарушылардың ересектер екенiне күмән тумайды. Яғни, ерте заманда пайда болып, үлкендер репертуарында өмiр сүрген жаңылтпаш келе-келе балалар ортасына көшкен. Бұлай ауысудың өзi де жайдан-жай емес. Ертедегi халықтар баланың тiлiнiң тезiрек шығуы үшiн әртүрлi магиялық әдет-ғұрыптарды пайдаланған. Ол туралы Д.Д.Фрезер көптеген мағлұматтар келтiре отырып: «Орталық Азия түрiктерi көпке дейiн тiлi шықпаған баланы, әртүрлi сайрағыш құстардың тiлiмен тамақтандырады», – деп жазады.
Бұған ұқсас әдет-ғұрыптар қазақ халқында бертiнге дейiн сақталған. Оның ХIХ ғасырдың бiрiншi жартысындағы бiр көрiнiсiн Х.Хустанаев былай сипаттайды: «... дәл осылай қазақтар балаларын ең алдымен сөйлеуге үйретедi, ол үшiн оларды шешен сөйлейтiн адамдардың сарқытымен тамақтандырады, олар сарқытпен бiрге шешендiк қасиеттiң балаларға берiлетiндiгiне шек келтiрмейдi, одан соң бала жүйелi сөйлеуге жаттығу үшiн түрлi түсiнiксiз сөздердi тез айтуға асықтырады». Бұдан жаңылтпаштың бала тiлiн шығаруға байланысты функция атқарғандығын да байқаймыз.
Жаңылтпаштың бала тiлiн жаттықтыруға байланысты қызметi – оның басты мiндетi. Бұл орайда, жаңылтпаштың тiлге ауыр оралатын дыбыстардан құралатынын ерекше ескерген жөн. Әсiресе:
Ара, ара, аралар,
Орманның бойын аралар.
Гүлдерден сорып бал алар,
Алысқа ұшып бара алар,
Бал тәттi ғой, балалар! –
деп келетiн «Р» дыбысына жаттығуға арналған жаңылтпаштар өте көп. Ендi бiр жаңылтпаштарда:
Есiк алдындағы отынның,
Шырпылырағынан ала кел,
Томарлылығынан ала кел,
Түбiрлiрегiнен ала кел, –
сияқты айтуға өте ауыр көп буынды сөздерден құралады. Егер жаңылтпаштар тек тiл жаттықтыру үшiн ғана қолданылатын жанрлық түр десек бiр жақты кеткен болар едiк. Жаңылтпаш бойында сөз ойнатып, балаларды қызықтыра тартатын эмоциялық реңк, қисынды ұйқас бар. 
Шiлiктi шаптым,
Жiлiктi астым, 
Шiлiктi жақтым,
Жiлiктi шақтым, –
дегендегi «шаптым, астым, жақтым, шақтым» сияқты толымды ұйқаспен қоса бұл өлеңде сөздердi мағыналық жағынан да ойнату бар, бала сөздi тез айтуды ғана емес, логикалық қисынды бұзып алмауды да жадында сақтайды. Жаңылтпаш мазмұнында халық өмiрiнiң түрлi қырларын таныстыратын танымдық детальдармен қатар, балаларды тағылымдық өнегеге баулитын ғибраттық сарындар да мол кездеседi.
Қамаштан көрiп қалашты,
Қалашқа Жарас таласты.
Бөлiнсiн десең қалаш тең,
Таласпа Жарас, Қамашпен, –
тәрiздi кейiнiрек шыққан жаңылтпаштар бұл ойымызға дәлел бола алады. 
Жаңылтпаштардың өлең құрылысы тым шағын, қарапайым болып келедi. Дегенмен iшiнара:
Жаңбыр жауып келедi қар аралас,
Бiр топ қатын келедi шал аралас.
Тауға қайың бiтедi тал аралас,
Бiр топ сиыр келедi тана аралас, –
сияқты қара өлең үлгiсiндегi шумақтар да кездеседi. Немесе:
Айыр атанды жүк қартайтар,
Семiз қойды май қартайтар.
Күйгелек менiң атамды
Жас қартайтпас, ой қартайтар, –
тәрiздi нақыл деуге келетiндей жаңылтпаштар да бар. Жалпы, жаңылтпаштың ұйқасты, үйлесiмдi тiлмен келетiн өлеңдiк өрнегi де балаларға үлкен ләззат бередi.
Жаңылтпаш – қазақ балалар өлең-ойындарының iшiнде салмақты орын алатын тәрбиелiк мәнi жоғары, көркемдiк кестесi де күрделi жанрлық түрлердiң бiрi.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}
Кенжехан Ісләмжанұлы &quot;Рухани уыз&quot; А.,2008
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан әдебиеті]]</text>
      <sha1>4muu9ukpdjoiyeu6otzopef890b9d56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаратылыстану ғылымдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27653</id>
    <revision>
      <id>3599376</id>
      <parentid>3570102</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10295" sha1="em1v1um7hak1ej3v9znoicmmtyxqmuk" xml:space="preserve">[[Сурет:HAtomOrbitals.png|thumb|right|300px|Сутегі атомының орбитальдары [[протон]]мен байланысқан электронның ықтималдық үлестірімінің сипаттамасы. Олардың математикалық сипаттамасы физиканың маңызды саласы болған [[кванттық механика]]ның стандартты проблемасыболып табылады.]]
'''Жаратылыстану ғылымдары''' ({{lang-en|Natural science}}) — [[табиғат]]ты зерттеумен айналысатын [[ғылым]]дардың жиынтық атауы; табиғат феномендері мен олардың дамуының жалпы заңдарын танумен шұғылданатын ғылымдар жүйесі.

Ежелгі Жаратылыстану ғылымдары табиғатты жете зерттеуге байланысты [[Мысыр]] мен [[Месопотамия]]да алғаш қалыптасып, [[ежелгі Грекия]]да арнаулы ғылымдар ретінде зерттеле бастайды; [[ортағасыр]]да Парсы және Түркі жұртында кең қолдау табады; ал [[Еуропа]]да [[Ренессанс]] кезеңінде (ХV ғ-дың 2-ші жартысы) жаңадан серпін алады. Дегенмен бірыңғай жүйеге келіп, түрлі салаларға бағытталып, өмірмен және өндіріспен тіке байланысып, шын даму жолына түсуі тек ХVIII ғ-да іске асты.

Жаратылыстану ауқымы түрлі табиғат нысандарын ([[ғарыштық жүйе]]ден бастап [[микродүни]]еге дейін), дүниенің жалпы қасиеті мен құрылымын, тірі табиғатты, біздің планетамыздан тыс жатқан нысандарды және Жерді қамтиды. Жаратылыстану ғылымдары біріншіден, ғылыми дәлдігімен және жүйелілігімен, екіншіден, табиғат қорларын пайдалану құралы ретіндегі өзінің практикалық мәнімен ерекшеленеді.
== Тарихы ==
== Жаратылыстану салалары ==
Жаратылыстануға енетін ғылымдар былайша топтастырылады:&lt;br/&gt; 1) [[физика]], [[химия]];&lt;br/&gt; 2) [[биология]], [[ботаника]], [[зоология]]; &lt;br/&gt;3) [[анатомия]], [[физиология]], [[генетика]];&lt;br/&gt; 4) [[геология]], [[минералогия]], [[палеонтология]], [[метеорология]], [[география]] (физикалық); &lt;br/&gt;5) [[астрономия]] ([[астрофизика]] және [[астрохимия]]). Кейбір табиғат зерттеуші ғалымдар математиканы Жаратылыстану ғылымдарына жатқызбайды, бірақ, осы ғылымдардың таным құралы ретінде қарастырады. Жаратылыстану ғылымдарын зерттелу әдісіне қарай нағыз деректер мен байланыстарды зерттей отырып, ережелер мен заңдарды қорытып шығаратын сипаттаушы және дерекпен байланысты математикалық формалармен толықтырып отыратын дәл ғылымдар деп ажыратады. Табиғат туралы нақты ғылым зерттеулермен шектелсе, қолданбалы ғылым (медицина, ауыл шарушылығы, орман шаруашылығы және техника ғылымдарын жалпы алғанда) ғылыми зерттеулерді  және табиғатты өзгертуге пайдаланылады.

=== Биология ===
[[Сурет:DNA-fragment-3D-vdW.png|нобай|Тірі ағзалардың дамуы мен тіршілік етуінің генетикалық ережелері бар химиялық реттілік — ДНҚ-ның бөлігі]]
{{main|Биология}}
Бұл дисциплиналар тобына кіретін ғылым салалары тірі ағзалармен байланысты пайда болатын құбылыстарды зерттейді. Биологияның зерттеу аясына биофизиканың суб-компоненттерінен бастап экологияның күрделі жүйелеріне дейінгі бірліктер кіреді. Биология ағзалардың сипаттамаларын, жіктелуін және олардың іс-әрекеттерін, түрлердің пайда болуын және олардың бір-бірімен байланысын қарастырады.

Биологияның құрамына ерте дәуірде пайда болған ботаника, зоология және медицинамен қоса 17 ғасырда микроскоптың жасалуы нәтижесінде пайда болған микробиология енеді. Алайда 19 ғасырға дейін биология біртұтас ғылым болмады. Тек ғалымдар барлық тірі ағзалардың арасындағы ортақ қасиеттерді анықтағаннан кейін осы қасиеттерді бірітіре отырып зерттеу қолға алынды.

Биология тарихындағы кейбір маңызды оқиғалары: генетиканың ашылуы; Дарвиннің түрлердің табиғи сұрыпталуы туралы теориясы; аурулардың микробтық теориясы және химия мен физиканың әдістерін жасушалар мен органикалық қосылыстар молекулаларын зерттеуде қолдану.

Заманауи биология ағзалардың түріне және зерттелу деңгейіне байланысты бірнеше қосымша дисциплинаға бөлінеді. Молекулалық биология ағзалардың химиялық құрамын зерттейді, ал цитология (жасуша биологиясы) жасушаны зерттеумен айналысады. Жоғарғы деңгейде орналасқан физиология ағзаның іш құрылысын зерттейді, ал экология түрлі ағзалардың қарым-қатынасын қарастырады.

=== Химия ===
{{main|Химия}}
[[Сурет:Caffeine.svg|нобай|Кофеиннің бұл құрылымдық формуласы оның құрамындағы атомдардың орналасуы туралы түсінік береді.]]
Химия табиғаттағы заттарды атомдық және молекулалық деңгейде зерттейтін ғылым болып табылады. Оның зерттеу аясына газдар, молекулалар, кристаллдар және металдар сияқты атомдар жиынтықтары кіреді. Ол заттың химиялық құрамын, статикалық қасиеттерін, басқа затқан айналуын және байланысты реакцияларды қарастырады. Сонымен қатар, химия бөлек атомдар мен молекулалардың қасиеттері мен өзара байланыстары туралы жалпы түсінік береді.

=== Материалтану ===
=== Физика ===
[[Сурет:Newtons cradle animation book.gif|thumb]]
==== Астрономия ====
[[Сурет:Lunar libration with phase2.gif|thumb]]
=== Жертану (Жер туралы ғылым) ===

==Жаратылыстану заңдары== 
Жаратылыстанудың теориялық мәселелерін айқындау үшін табиғат заңдары қолданылады. Энергияның сақталу және айналу заңының, Эйнштейннің салыстырмалық теориясының, [[Дарвин]]нің [[эволюция]]лық ілімінің жасалуы, сондай-ақ, ғылымның жаңа салалары: ''[[кванттық механика]], [[генетика]], [[кибернетика]], [[астрофизика]],'' т.б. жедел дамуының нәтижесінде ''[[философия]]'' ғылымы теориялық жағынан байытыла түсті. Жаратылыстану ғылымдары қазіргі ғылыми-техникалық прогресті жеделдетудің негізі болып табылады.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.  – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Жаратылыстану ғылымдары]]


{{stub}}</text>
      <sha1>em1v1um7hak1ej3v9znoicmmtyxqmuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28811</id>
    <revision>
      <id>3599500</id>
      <parentid>3362224</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4715" sha1="h5727q6gx3xbxu1hm4tg5g24nurpwto" xml:space="preserve">[[Сурет:Көбелі аттылар.jpg|thumb|right|200px]]
[[Сурет:Көбе сауыт.tif|thumb|right|200px]]
'''Көбе''', көбе сауыт – дәстүрлі [[қазақ]] қоғамындағы батырлардың соғыста [[кебенек]] (киіз кеудеше) сыртынан киген сауыты. 

Оның 2 түрі болған: 
# жүрек тұсын, білекті, тізені, иықты [[садақ]] оғынан, [[қылыш]]тан, [[найза]]дан қорғау үшін жалпақ темірден жасалған көбе; 
# бүкіл кеудені қорғау үшін тырнақ көбесіне ұқсас қола не мыс, кейде алтын мен күміс табақшаларды қатпарлап тізіп немесе металл шынжырларды біріктіріп, көйлек тәріздес етіп жасаған көбе.
Ол үшін алдымен қалың қатты теріден, сүйектерден, темірден белгілі бір пішінде тілікшелер берік мата, киіз немесе теріден жасалған астарға қайыспен немесе сыммен тігіп бекітіледы. Адам қимылына кедергі келтірмес үшін, көбелер жоғары және орта тұсынан ғана бекітіліп, төменгі жағы бос қалдырылады.

Көбе сауыттың сыртқы пішіні әр түрлі болып келеді. Ұзын немесе қысқа етекті, жеңді немесе жеңсіз, жағалы немесе жағасыз түрлері де кездеседі. Көбе сауыттың жеңдері ішкі қолтық жағынан ашық болып жасалады. Көбе сауыт бүйірлерінен ашылып, мойыннан киіледі де жеңдері, бүйірлері баулармен байланады. Ұзын етекті сауыттар да қозғалуға кедергі келтірмес үшін алдынан және артынан немесе екі бүйірінен жырылып жасалады. Көбе сауыттан денеге оқ, қару өтпес үшін кейде кеуде, арқа тұсына, иықтарына болат тақташалар орнатылады.

Кейінірек жеңіл көкірекше түрі шыққан. Садақ оғы көбені бұза алмағаннан кейін көбе бұзар қозыжауырын жебелер шыққан. «Көкірек қысқан көбені, [[қозыжауырын жебе|қозыжауырын]] ғана бұза алар» деген сөз осыдан қалған. Батырлар мінетін аттың арқасы мен жонын, қабырғасы мен мойнына жабатын көбелер де жасалған.

== Этимология ==
'''Көбе''' сөзі қазақ тілінде құс қанатының бірін-бірі баса орналасқан қауырсындарға, адам тырнағы мен қатпарлы орналасқан тастар қабатына қатысты қолданады. Бұндай орналасуды ''көбелену'' дейді, оны табиғатта әсіресе жыланның тері құрылысында, құстардың қауырсынында, балықтың тері қабыршақтарында және сол сияқты басқа да жануарлар мен өсімдіктер арасында кездестіруге болады. Кішкендай бөлшектердің бірін-бірі баса орналасуы арқылы материалдың қорғаныс қасиеттері күшейеді, осыны білген көшпелі халық бұны өз сауыттарын кұрғанда қолданған. Ондай сауыт түрін &quot;көбелі сауыт&quot; деп атайтын. Осы сауыттың бір-біріне баса орналасқан қорғаныш бөліктерін - темір иә сүйекті &quot;көбе&quot; деп атайды.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors=((ҚАЛИОЛЛА САМАТҰЛЫ, А.)) | date= 2006 | title=Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы | publisher=Алматыкітап | url=https://stud.kz/referat/show/9089 | isbn=9965-24-752-8}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:Қарулар]]
[[Санат:Сауыттар]]</text>
      <sha1>h5727q6gx3xbxu1hm4tg5g24nurpwto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бауырымен жорғалаушылар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35635</id>
    <revision>
      <id>3599446</id>
      <parentid>3598986</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34328" sha1="pwsult6nhd6zkr1xww9a8bmcwj6dmzn" xml:space="preserve">[[Сурет:Reptiles.jpg|thumb| alt=A.| ''Бауырымен жорғалаушылар''.]]
'''Бауырымен жорғалаушылар''', '''рептилиялар''' ({{lang-la|Reptilia}}) — жер бетінде тіршілік ететін, жоғарғы сатыдағы омыртқалылар.

Жер бетінде тіршілік ететін барлық жоғарғы сатыдағы [[омыртқалылар]]ға тән белгілер бауырымен жорғалаушылардан айқын байқалады. Олардың миы әлдеқайда жақсы жетілген. Сондықтан бауырымен жорғалаушылардың рефлекторлық әрекеті күрделі болады. Құрлықта тіршілік етуіне байланысты бұлардың денесі амфибилер мен балықтарға қарағанда жақсы жіктелген. Әсіресе, басын әр түрлі бағытта қозғауына мүмкіндік беретін мойын бөлімінің болуы. Денесін құрғап кетуден сақтайтын терісінде мүйізді эпидермис қабаты мен мүйізді қабыршақтарының болуы. Өкпе арқылы тыныс алады. Жүрегі мен артериялық доғасы жақсы жіктелген. Оң және сол қарыншаның арасында перде болады, осы қарыншадан үш артерия қан тамыры шығады.

Әйткенмен рептилиялар жоғарғы сатыдағы омыртқалылар-дың ішінде нашар ұйымдасқан организм болып саналады. Аортаның екі системалы доғасына байланысты, олардың тұлға бөлімінің артерия қаны аралас болады. Дене жылуының реттелу қабілеті нашар. Дене температурасы тұрақты емес; мысалы кейбір кесірткелердің актив қозғалысы кезіндегі дене температурасы 14—32° градустың арасында болады.

Ежелгі бауырымен жорғалаушылар – [[котилозаврлар]] орта тас көмір кезеңінде қарапайым, қосмекенді [[стегоцефал]]дан тараған. Котилозаврлардан триас кезеңінің аяғында аң тәрізді бауырымен жорғалаушылар тобы – [[сүтқоректілер]]дің алғашқы түрлері шықты. Бауырымен жорғалаушылардың ең жақсы дамыған кезеңі – [[мезозой]]. Бұл кезде [[ихтиозаврлар]], [[мозазаврлар]], птерозаврлар (ұшқыш кесірткелер), [[динозаврлар]] тараған. Бұлардың бәрі мезозойдан кайнозойға өткен кезде жойылып кетті де, олардың орнына Бауырымен жорғалаушылардың қазіргі түрлері қалыптасты. 

[[Қазақстан]]да юра кезеңінде тіршілік еткен ұшатын кесірткенің, бор кезеңіндегі динозаврлардың, [[мезозой]], [[кайнозой]] шөгінділерінен түрлі [[тасбақа]]ның, [[кесіртке]]нің, [[қолтырауын]]ның (крокодилдің) қалдықтары табылған.

== Таралуы ==
Бауырымен жорғалаушылар – салқынқанды жануарлар. Бұл олардың денелерін қыздыру үшін күн сәулесі қажет екенін білдіреді, сондықтан да оларды өте суық климатта кездестіре алмайсың. Ауа райы суық кезде олар көбінесе тәтті ұйқыға кетеді.

Бауырымен жорғалаушылар теңізде, тұщы суда және құрлықта тіршілік етеді. 

Бауырымен жорғалаушылардың 6500-ден астам түрі бар. Олардың ішінде ең көбі – 3700 түрі бар [[кесірткелер]]. Онан кейінгі орында – [[жыландар]] (2800). Тіршілік етіп жатқан жорғалаушылардың ең ірісі жорғалаушылардың ең аз тұқымтобына жататын тәмсақтар болып табылады. Олардың не бары 25 түрі бар. 

== Жіктелуі ==
* І-класс тармағы: ''[[Алғашқы кесірткелер]] ({{lang-la|Рrоsаuгіа}})''
** 1-отряд: ''[[Тұмсықбастылар отряды|Тұмсықбастылар]] ({{lang-la|Rһуnсһосеpһаlіа}})''

* ІІ-класс тармағы: ''[[Қабыршақтылар]] ({{lang-la|Squаmаtа}})''
** 2-отряд. ''[[Кесірткелер]] ({{lang-la|Lасегtilіа}})''
** 3-отряд. ''[[Хамелеон|Хамелеондар]] ({{lang-la|Сһаmаеlеоntеs}})''
** 4-отряд. ''[[Жыландар]] ({{lang-la|Орһіdіа}})''

* ІІІ-класс тармағы: ''[[Қолтырауындар|Крокодилдер]] ({{lang-la|Сгосоdіlіа}})'' 
** 5-отряд: ''Крокодилдер ({{lang-la|Сгосоdilіа}})''

* ІV-класс тармағы -  ''[[Тасбақалар]] ({{lang-la|Сһеlоnіа}})''
** 6-отряд - ''[[Жасырын мойындылар]] ({{lang-la|Сrурtоdіга}})'' 
** 7-отряд - ''[[Бүйір мойындылар]] ({{lang-la|РІеuгоdiга}})''
** 8-отряд - ''[[Теңіз тасбақалары]] ({{lang-la|Сһеlоnііdеа}})''
** 9-отряд - [[Жұмсақ терілілер]] ({{lang-la|Тгіоnусһоіdіае}}) .

== Рептилилердің дене құрылысы ==
=== Сыртқы көрінісі ===
Денесінің сыртқы көрінісіне қарай рептилилер үшке бөлінеді.

==== Кесіртке тәрізділер ====
Бұлардың сыртқы құрылысы рептилилердің көпшілігіне тән және біріне-бірі ұқсас деп айтуға болады. Олардың аяқтары жақсы жетілген, құйрықтары ұзын, кейбір түрлерінде қармақ тәрізді болады. Кесіртке тәрізділерге кесірткелер, хамелеондар, крокодилдер, ящерогадылар жатады.

==== Жылантәрізділер ====
Б9лардың денесі цилиндр пі-шінді, аяғы жоқ, мойыны денесінен айқын бөлінбеген, көкірек бөлімі мен құйрық бөлімі айқын ажыратылмай бір-бірімен жалғасып жатады. Бұларға: жыландар, аяқсыз кесірткелер жатады. Алғашқы және соңғы типтің арасында аралық формалар бар. Мысалы, амфисбен (АmрһізЬаепіdае) тұқымдасының кей-бір түрлерінің тек қана алдыңғы аяқтары болады, олардын ба-сы денесінен айқын бөлінбеген, мойын бөлімі байқалмайды, қысқа, жуан құйрығы да денесінен айқын бөлінбеген. Қерісін-ше, жыландардан, айдаһарлардан артқы аяқтың нұсқасын кездестіруге болады.

==== Тасбақа тәрізділер ====
Тасбақа тәрізділердің денесі арқасы-нан құрсағына қарай қысыңқы болып, арқа және құрсақ сауытының арасына орналасқан. Аяқтары көбінесе қысқа, құрлықтағы формаларында бағана тәрізді, теңіздегі формаларында ескек тәрізді, мойыны ұзын, қозғалмалы. Бұған тасбақалар жатады,

=== Тері жабындысы ===
Терісінің сыртқы қабатының эпидермисі мүйізденіп, әрқашанда түлеп огырады. Оны төменгі жатқан қа-баты қалпына келтіреді.
Денесі сыртынан мүйіз қабыршақпен қапталып жатады. Эпидермистің мүйізденуі, мүйізді өсінділердің болуынын үлкен маңызы бар. Өйткені бұлар жануарды құрғап кетуден сақтайды. Тері бездері болмайды. Кесірткелердің санының ішкі бетінде тесікшелері болады, бұлардан көбею кезінде қоймалжың, желім тәрізді жабысқақ заттар шығады, оның маңызы әлі анық-талмаған. Аздап та болса тері бездері крокодилдерде, әсіресе жас крокодилдерде кездеседі. Олар арқасында, төменгі жағында клоаканың маңында орналасқан. Жыландарда да тері бездерінің нұсқасы болады.

=== Омыртқасы ===
Қесірткелердің көпшілігі-нің нің омыртқа жотасы, процельдік омыртқалардан қалыптасқан Төменгі сатыдағы формаларының омыртқа денесі амфицельді, Омыртқа жотасы, амфибилерге қарағанда қозғалмалы болып, бес бөлікке бөлінген: мойын, арқа, бел, сегізкөз, қүйрық.

Кесірткелердің мойын омыртқасыньщ саны 8. Рептилилер-дің мойын омыртқалары амфибилердін, мойын омыртқаларынан көп және бұлардьщ алғашқы екі омыртқасының құрылысында өзіндік ерекшеліктері болады. Басқа амниоталардікі сияқты бірінші мойын омыртқасын (аtlаз) ауыз омыртқа, екіншісін — эпистрофея (еріsігорһеиs) деп атайды. Ауыз омыртқасы сақина пішінді, ол жоғарғы және төменгі жартыға байланыс ткані арқылы бекінеді. Жоғарғы тесігі жұлынмен байланысады да, төменгі тесігіне екінші мойын омыртқаның эпистрофеяның тіс тәрізді (ргосеssиs оdопtоіdеиs) өсіндісі еніп тұрады. Ауыз омыртқасы осы өсіндінің айналасында айналып тұрады. Эмбриологиялық мәліметтерге қарағанда, эпистрофеяның бұл өсіндісі ауыз омыртқасының денесі болып саналады. Мойынның мұндай құрылысы оның қозғалмалы болуына әсерін тигізеді.
Бел — көкірек бөлімінің омыртқалары кесірткелерде 22 бо-лады. Бұлардың барлығына да қабырғалар бекиді, бірақ алдыңғы бес омыртқаның қабырғалары төс сүйегіне барып бекиді. Соның нәтижесінде көптеген рептилилерге тән нағыз көкірек қуысы пайда болған. Төс сүйегі болмайтын жыландарда көкірек қуысы да болмайды. Кесірткелердің төсі шеміршекті болады. Ол ұрықтық даму кезінде көкірек қабырғаларының иілген ұштарының өсуінің нәтижесінде пайда болған.
Сегізкөз екі омыртқадан қалыптасады, бұлардың көлденең есінділеріне жамбас сүйектері бекиді.
Құйрық бөлімі ондаған омыртқалардан тұрады. Оның ал- дыңғыларында бүйір, өсінділері және қабырғалардын, да нұсқалары болады. Құйрық омыртқаларының соңғы бөліктерінде өсінділері жойылып, таяқша тәрізді сүйекке айналған. Әрбір омыртқа денесінің ортасында жігі болады. Егер әр түрлі себептен құйрығы үзіліп қалса, онда омыртқа осы жігінен екіге бөлінеді. Анығырақ айтқанда — бір омыртқамен екінші омыртқаның қосылған буын аралығынан бөлінбейді. Құйрығындағы арнаулы еттердің жирылуының нәтижесінде құйрығын үзіп, қалдырады.

=== Ми сауыты ===
Ми сауытының бір ерекшелігі ондағы алғашқы шеміршек сауыт толық сүйектеніп, көптеген тері сүйектер дамып, төбе сүйегі, бүйір және ми сауытынын, түбі негізделген.
Бас сүйегінің шүйде бөлімі (хондральдық) шеміршек тектес төрт сүйектен: жоғарғы шүйде, негізгі шүйде және екі бүйір шүйде сүйегінен құралған. Бұл сүйектер қарақұс тесігінің айналасына орналасқан. Оның астыңғы жағында бір ғана қарақұс өсіндісі болады. Оның қалыптасуына екі бүйір және негізгі шүйде сүйек қатысады. Негізгі шүйде сүйегінің алдыдғы жағында негізгі сына тәрізді (hаsіsрһепоіdеиm) сүйек орналасқан. Бұл ми сауытының түп жағын құрауға қатысады. Парасфеноид сүйегі кішкене, ол негізгі сына тәрізді сүйектің алдыңғы ұшына жалғасып жатады.

Есту капсуласының маңынан үш құлақ сүйегі пайда болады. Оның біреуі — алдыңғы құлақ — бүкіл өмір бойы жеке қалып қояды, ал қалған екеуі — артқы құлақ сүйегі; бүйір шүйде сү-ііекпен, үстіңгі құлақ сүйегі — жоғарғы шүйде сүйегімен бірігіп кетеді.

Иіс бөліміндегі шеміршектер сүйектенбей, сол шеміршек күйінде қалып қояды. Ми сауытының төбесі мынадай жұп сүйектерден: мұрын, маңдай алды, маңдай және маңдай артындағы, төбе және тақ төбе аралық сүйектерден құралған. Төбе аралық сүйегінің ортасында төбе органының тесігі болады. Ми сауытының бүйір жақтары мына сүйектерден тақ жақ-аралық, жұп жоғаргы жақ, көз үсті, бет және бұдырбетті сүйек-терден қалыптасады. Ми сауытының төбесінін, астықғы жағында, самай маңында, кесірткелерде — бүйір самай шұңқыры деп аталатын едәуір ояз жері болады. Төменгі жағы Меккелев шеміршегіне ұқсас, буындасқан сүйектен тұрады. Бұл шаршы сүйекпен ұштасады. Тіс, бұрыш, және бұрыш үсті (sиргаапgиlаге), садақша (согопаге) және тақташа (sрlепіаlе) сүйектерде жақ құрамына енеді.

=== Иық белдеуі ===
Амфибилердегідей негізінен үш сүйектен қалыптасады. Иық белдеуінің құрсақ жағында тоқпан жіліктің басы еніп тұратын шұңқыры бар коракоид болады. Иық белдеуінің арқа жағы — жауырыннан және жауырын үсті шеміршегінен тұрады. Коракоид төспен байланысады, ал оның алдыңғы жағында бұғана жатады. Крест тәрізді төстің сүріншегі бұғана мен коракоидтың арасын жалғастырып тұрады.

=== Жамбас белдеуі ===
Жамбас белдеуі мықын сүйектен  шонданай сүйегінен (іsсһіиm) және шап сүйегінен тұрады. Бұлардың бір жақ ұштары түйісіп келіп, ортан жіліктің басы еніп тұратын шұңқырды құрайды. Мықын сүйегі екі жағынан да сегізкөз омыртқаларының көлденең өсінділеріне бекінеді. Оң және сол жақ мықын сүйегі мен шап сүйектері өз ара байланысады.

=== Ас қорыту ===
Органдарының құрылысы амфибилердің ас қорыту органдарынан әлдеқайда күрделі. Бұл ас қорыту жолының үлкен бөлімдерге бөлінуіне және кейбір жаңа бөлімдердің пайда болуына байланысты ауыз қуысы жұтқыншақтан айқын бөлінген. Тасбақа мен крокодилдердің мұрын жұтқыншақ жолы ауыз қуысынан екінші таңдай сүйек арқылы бөлінген. Ауыз-қуысының түп жағында орналасқан, атылып шығуға бейімделген, қозғалмалы, етті тілі болады. Тілінің формасы түрліше болады. Жыландар мен кесірткёлердің көпшілігінің тілі жіңішке, ұшы екі айыр болады. Хамелеондардың, керісінше тілінің ұшы жалпақ. Тілдің формасының түрліше болуы қоректік заттарды ұстау тәсілі мен пайдалану сипатына байланысты.
Рептилилердің көпшілігінің тісі болады. Тісі жоғарғы жақ, жақ аралық, қанат тәрізді және төменгі жақ сүйектеріне орна-ласқан. Амфибилерден айырмашылығы — гаттерилерден басқаларында, өре сүйегінде тісі болмайды. Тістері көрсетілген сүйектердің жиектеріне бекиді. Тек қана крокодилдердің тістері альвеолға орналасқан. Ауыз бездері амфибилерге қарағанда күшті жетілген.
Етті қарыны басқа ас қорыту жолынан айқын ажыратылған. Аш ішек пен тоқ ішектің қосылған жерінде соқыр ішектің нұсқасы болады. Тек қана шөппен қоректенетін тасбақалардың соқыр ішегі жақсы жетілген. Ұйқы безі он екі елі ішектің иініне орналасқан. Бауырында өт болады. Өт жолы да ұйқы безінің ашылатын жеріне келіп
ашылады.

=== Тыныс органдары ===
Рептилилердің амфибилерден айырма-шылығы, бұлардың суда тіршілік ететін личинкалары болмайды. Ұрықтарының эмбриональдық даму кезінде желбезек аппараты қалыптаспай, жұмыртқаның ішіндегі ұрықтың газ алмасуы алантоис пен сары уыз қапшығы арқылы орындалады. Ересек рептилилер тек қана өкпемен тыныс алады. Терісінде мүйізді қабаттың пайда болуына байланысты тыныс алура қатыспайды. Өкпесінің пішіні қапшық тәрізді оның іші өте ұсақ ұяшықтарға бөлінген. Тасбақа, крокодил сияқты жоғарғы сатыдағы рептилилерде бұл бөлімі өте жақсы дамып, күрделене түскен. Осы кездегі өте қарапайым — гаттерилердің өкпесінің ішкі қуысының өзі де үлкен болады. Кесірткелердің, әсіресе хамелиондардың өкпесінің. астыңғы жағында ұяшықтар мен аралық перделері болмай, саусақ тәрізді керегесі жұқа өсінділер — өкпе қапшықшалары болады. Бұларда газ алмасу процесі орындалмайды. Көмекей қуысы оймақ тәрізді және бір пар ожау тәрізді шеміршекпен шектелген көмекей камерасына жалғасады. Көмекейден ұзын кеңірдек кетеді. Қеңірдек екі бронхаға тарамдалып, өкпеге жалғасады. Тыныс алу және шығару көкірек қуысының, кеңейіп, тары-луы нәтижесінде орындалады. Қан айналысы. Көпшілік рептилилердің жүрегі амфибилердікі сияқты үш камералы болады, бірақ жүрекшелерінің аралығындағы перделері толық жетіледі де қарыншаларының арасындағы пердесі толық болмайды. Крокодилдерде бұл перде толық жетілгендіктен қарыншаны толық екі бөлікке бөліп тұрады. Жүрек қарыншасының әр жерінен үш артерия кетеді. Оң қарыншадан өкпе қан тамыры шығады да біраздан соң оң және сол өкпе артериясына бөлінеді. Қарыншаның сол жақ бөлімінен (ішінде артериялық қаны бар) аортаның оң жақ шеңбері шығады. Одан ұйқы, бұғана асты артериялары кетеді. Ең соңында қарыншаның ортасынан қолқаның сол жақ шеңбері кетеді. Ол жүрекке қарай иіліп, қолқаның оң жақ шеңберімен қосылып, арқа қолқасын құрайды
Қан тамырының осындай жіктелуі нәтижесінде өкпё артерияларына тек қана вена қаны құйылады да он, жақтағы қолқа доғасына, сол сияқты күре тамыр және бұғана асты артерияларына — таза артериялық қан келеді. Тек қана сол жақ колқа шеңберіне, арқа қолқасына аралас қан келеді, бірақ оттегіне бай қан басым болады. Арқа қолқасы омыртқаның бойымен кетеді де, одан ішкі органдарда, еттерге қан тамыры таралады. Арқа қолқасы жамбас тұсына келгенде үлкен мықын артерияларына бөлініп, қанды артқы аяқтарға апарады. Құйрық бөліміндегі вена қандары — құйрық венасына жина-лады, ол клоаканың маңына келгенде, екі жамбас венасы-на тарамдалады. Жамбас веналарына артқы аяқтардың веналары жалғасады. Одан кейін бүйректің қақпа венасын бөліп шығарып, олар құрсақ венасымен қосылады. Құрсақ венасы ішкі органдардың көптеген веналарын қосып алып, бауырға еніп, бауырдың қақпа венасын құрайды.

Бүйректен шыққан вёналардан артқы қуыс веналрдан артқы қуыс вена құралады.Артқы қуыс венасына омыртқаның астыңғы бетімен басқа қарай көтеріліп, оң жүрекшеге келіп құяды. Артқы қуыс венасына — бауыр венасы да құйылады.

Бас бөліміндегі вена қандары қос яремдык венаға жиналады. Олар қос бұғана асты веналарымен қосылып, алдыңғы бір пар венаны құрап, оң жақ жүрекшеге құяды. Сол жақ жүрекшеге өкпе веналарының. қаны кұйылады.

=== Зәр шығарү органдары ===
Рептилилердің ересектерінің зәр шығару органы жамбас бүйректерінен (metanерһгоs) тұрады. Метанефрос дене бойымен созылып жатқан — дене бүйрегі бастамасының алдыңры жағынан дамиды. Дене бүйректері ұрықтың даму кезеңінде болатын орган. Дене бүйректері ұрық жұмыртқадан шыққанша, кейде жүмыртқадан шыққан соң біраз уақытқа дейін жұмыс істейді. Жамбас бүйрегі жетілген соң, вольфов каналының артқы бөлімінен, бүйректің зәр шығару түтігімен қосылатын канал шығады. Сөйтіп зәр шығару түтігі пайда болады. Оң және сол зәр шығару түтіктері клоаканың арқа жарынан құйылады. Құрсақ жағынан клоакаға қуық ашылады. Крокодилдердің, жыландардың, кесірткенің кейбір түрлерінің қуығы жетілмеген. Мұндай жануарлардың зәр заты қоймалжың болады да, негізінен несеп қышқылынан тұрады.

=== Жыныс органдары ===
Жыныс бездері дене қуысының ішінде, омыртқа жотасының екі жақ бүйіріне орналасқан. Ұрық безі, мезонефростың қалдығы, ұрық қосалқысы екені айтылған болатын. Ұрық қосалқысының қаналы рептилилерде тек қана ұрық өткізгіш болып саналатын вольфов каналына жалғасады. Гаттериден басқа рептилилердің барлығында да шағылыс органы болады. Кесірткелерде, жыландарда шағылыс органдары клоаканың арт жақ керегесінен өскен бір пар өсінді болып есептеледі. Крокодилдер мен тасбақалардың шағылыс органдары сыңар болады.

Ұрғашыларында вольфов каналы сақталмайды. Жұмыртқа жолының қызметін мюллеров каналы атқарады. Мюллеров каналы қабырғасы жұқа қос түтіктен тұрады, оның воронка тәрізді бір ұшы дене қуысына ашылады да екінші ұшы клоакамен жалғасады. Тасбақалар мен крокодилдердің жұмыртқа жолының ортасында жұмыртқаның белокты қабығын бөліп шығаратын безі болады. Жұмыртқа жолының төменгі жағында пергамент тәрізді немесе жұмыртқаның известі сіңген қабығы пайда болатын безі бар.

=== Жүйке жүйесі ===
Рептилилердің жүйке жүйесі амфибилердікінен анағұрлым жақсы жетілген. Ми жарты шарлары үлкен, олардың мидың сұр затынан тұратын қыртысы болады. Әйткенмен бұл қыртысы әлі де жақсы жетілмеген, сондықтан да алдыңғы мидың көпшілік бөлімі жолақты денеден тұрады. Алдыңғы мидың үлкенірек болуы, аралық миды үстінен жауып қарағанда көрсетпейді. Төбе органы мен эпифиз жақсы жетілген. Төбе органы өзінің құрылысына қарағанда көзге ұқсайды. Бұл орган гаттерия және кесірткелерде жақсы жетілген. Ол төбе сүйектерінің аралығындағы тесікке орналасып, жарықтың әсе-рін өте жақсы қабылдайды. Мишық өте жақсы дамыған. Басқа жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың миы сияқты рептилилердің сопақша миы да вертикал бағытта айқын иін жасайды. 

=== Сезім органдары ===
Механикалық қозуларды қабыршақтарының үстіне, эпидермистің астындағы сезім клеткаларының жиналған жеріне, сезім дақтарына орналасқан сезгіш “түктері” арқылы қабылдайды. Бірақ суда тіршілік ететін төменгі саты-дағы омыртқалыларда болатын бүйір сызықтарының органдары болмайды.

Иіс органының құрылысында оның иіс сезу жолының ортаңғы бөлімінің төменгі — тыныс алу, жоғарғы нағыз иіс сезу бөліміне бөлінуінің үлкен маңызы бар. Барлық иіс жолының бас жағында айқын бөлінген табалдырық бар, ол оның жұтқыншаққа ашылатын төменгі бөлімі мұрын жұтқыншақ жолын құрады. Бұған қосымша якобсонов органы болады. Бұл ауыз ішіндегі тамақтың иісін айырады. Кесірткелер тілін аузынан шырарып, кейбір заттарға тигізеді. Тілін шығарғанда иісі бар заттың ұсақ түйірі тіліне жабысады да, қайтадан тілін аузына ендіргенде тілімен бірге енген заттан якобсонов мүшесі арқылы оның иісін “аңғарады”, айыра біледі.

Дыбыс органдары. Рептилилерде қос мекенділер сияқты ішкі және ортаңры құлақтан тұрады. Ортадғы құлақта бір ғана үзеңгі сүйегі болады. Жарғақты лабиринт иірімдері жіктеліңкі-реген, оның ішінде мүйіз тәрізді иірімді байқауға болады, ол көпшілігінде қалта тәрізді өсінді түрінде болады.

Олардын, көздерінің қозғалымды қабақтары болады. Оның төменгісі жақсы дамыған, тез қозғалады. Көзінің алдыңғы бұрышында көзін ашып, жұматын — үшінші қабағы болады. Жылан мен гекконның төменгі және жоғарғы қабақтары мөлдір болады және бірімен-бірі бірігіп кеткен. Көзінің құрылысында заттарды әр түрлі қашықтықтан көруге бейімделушілік байқалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.reptile.ru Клуб любителей рептилий REPTILE.RU]

[[Санат:Бауырымен жорғалаушылар]]</text>
      <sha1>pwsult6nhd6zkr1xww9a8bmcwj6dmzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алатау (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38065</id>
    <revision>
      <id>3599381</id>
      <parentid>3513656</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:28:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5709" sha1="gzhbqi73rzphk1kw8bl4egmejtrau1x" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Қала
|атауы                 = Алатау 
|сурет               =   File:Жетыген сверху (1).jpg
|әкімшілік күйі          = 
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  =  
   |lat_deg =43 |lat_min = 40|lat_sec = 47
   |lon_deg =77|lon_min = 06|lon_sec =43
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы 
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы 
|ауданы                  = 
|кестедегі аудан         = 
|мекен түрі              = 
|мекені                  = 
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   = Әркен Хамитұлы Өтенов
|құрылған уақыты         = 1873   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = ''Көтентай, Николаевка, Жетіген''
|статус алуы               = 2024
|жер аумағы                  = 880
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}52762
  |санақ жылы             = [[2024 жыл|2024]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   = [https://www.gov.kz/memleket/entities/almobl-alatau?lang=kk Алатау қаласының әкімдігі]
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Алатау}}
'''Алатау''' ([[2024 жыл]]ға дейін — ''Жетіген'')&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.akorda.kz/kz/almaty-oblysynyn-akimshilik-aumaktyk-kurylysyndagy-ozgerister-turaly-902958 Алматы облысының әкімшілік-аумақтық құрылысындағы өзгерістер туралы]&lt;/ref&gt; — [[Алматы облысы]]ндағы облыстық маңызы бар қала, темір жол стансасы.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Қонаев (қала)|Қонаев]] қаласынан оңтүстікке қарай 38 км, [[Алматы]] қаласынан солтүстікке қарай 54 км-дей жерде, [[Кіші Алматы]] өзенінің  оң жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты шөптер өскен, сұр, бозғылт қоңыр топырақты [[шөлейт]] белдемде орналасқан.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||13103||{{өсім}}15616 ||{{өсім}}20418 ||130,8 ||7740 ||{{өсім}}10259 ||132,5 ||7876 ||{{өсім}}10159 ||129
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1959 жыл]]ы “Рассвет” сүт өндіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. [[1997 жыл]]дан оның негізінде өндірістік кооператив, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

[[2024 жыл]]ғы [[9 қаңтар]]дағы Президент Жарлығымен Жетіген ауылы облыстық маңызы бар қала санатына жатқызылып, Алатау қаласы болып өзгертілді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Инфрақұрылымы ==
2 орта, бір орталау мектеп, клуб, кинотеатр, кітапхана, стадион, мешіт, аурухана, дәріхана, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар бар. Ауылдың солтүстігінде [[Жетіген (әуеайлақ)|Жетіген]] әуеайлағы орналасқан. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қазақстан қалалары}}
{{Алматы облысы}}

[[Санат:Алматы облысы қалалары]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>gzhbqi73rzphk1kw8bl4egmejtrau1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фразеология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39849</id>
    <revision>
      <id>3599639</id>
      <parentid>3512528</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3599639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18717" sha1="bi7moh261pqzqrcyjilrcafv6j8j4pd" xml:space="preserve">'''Фразеология''' (грек. phrasіs — сөйлемше, logos — ұғым)  
*1) тілдегі тұрақты тіркестерді қазіргі және тарихи даму тұрғысынан тексеретін [[Лингвистика|тіл білімінің]] саласы; 
*2) бір тілдегі тұтас Фразеологиялық қор. 

Фразеологияның қалыптасуындағы объективті және субъективті факторлар — Фразеологиялық мағынаның коммуникативтік жағдайларға бейімделуі және сөйлеу кезіндегі сөз тіркестерінің туынды мағынаға ие болуы. Ал сөздің жанамалық қатыста номинацияға ұшырауы, ұғым мен түсінікті тереңдетудегі танымдық қызмет пен жүйе, әлеум. жағдайдағы мәдени ұлттық ерекшеліктерді көрсету, т.б. Фразеологияның басты міндеттері болып саналады. Фразеология негізінен [[психология]], [[философия]],[[тарих]], [[этнография]]мен тығыз байланысты. Қазіргі кезде фразеологизмдерді кең ұғымда түсінуді жақтаушылар Фразеологияның зерттеу аясын кеңейтуді ұсынуда. Фразеология семантикалық категориялар қатарында фразеологизмдердің [[антоним]]ді, [[синоним]]ді, [[омоним]]ді, көп мағыналы құбылыстарына талдау жасайды. [[Фразеологиялық тіркес|Фразеология тұрақты тіркестердің]] эмоционалды-экспрессивті ерекшеліктеріне орай, олардың қолданылу аясында стильдік дәрежелену сатысын айқындап, жалпы стильдік қызметін саралайды. Фразеология [[Фразеологиялық тіркес|фразеологиялық тіркестердің]] белгілерін анықтау принциптері мен әдістерін басшылыққа ала отырып, фразеологиялық тіркестердің сөздерде толық тұжырыммен сипатталуына назар аударады. Компоненттер бірлігі Фразеологиялық мағынаны түсіну үшін аналитикалық талдау, фразеологизмдердің семантик., тақырыптық жүйеленуі, жеке сөздің компоненттер құрылымындағы орны Фразеологиялық факторлармен дәлелденуді қажет етеді. Фразеология бұрыннан қалыптасқан зерттеу әдістерін жетілдіре отырып, фразеологизмдердің семантик.-синтаксистік құрылымын басқа ұқсас жағдайлардан ажырату үшін Фразеологиялық тіркес шегін белгілеп зерттейді. Түркі фразеологиясында фразеологизмдердің тұлғалық, мағыналық, тақырыптық жақтарының күрделілігіне қарай ғылыми ізденістерде зерттеу әдістерінің бағыт-бағдары әр түрлі. Фразеологияда елтануға негізделген лингвистика фразеологизмдер арқылы жүзеге асырыла бастады. Яғни, ұлт мәдениетін болмыс ұғымының аясында таныту мақсатында тілдің жинақтау қызметі арқылы фразеологизмге этнолингвист. талдау жүргізу. Фразеологизмдер стилистикамен тығыз байланысты болғандықтан, оларды тіл білімімен қатар [[әдебиеттану]] ғылымы да зерттейді.

[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тіліңдегі фразеологизмді жалпы халықтық тілден, сонымен бірге езіне дейінгі ауызша әдеби тілден алып қолданған және ақынның өзі жасаған тіркестері деп бөліп қараған абзал. Ғасырлар бойы сұрыпталып, тұрақталған тіркестерді пайдалану жалғыз Абайдың емес, әрбір қаламгердің әдісі, бірақ, мұнда әр ақын-жазушының фразеологизмдерді таңдауы, құбылтуы, қолдану орны, жиілігі т. б. жағынан өзіне тән қолтаңбасы көрінеді. Белгілі бір тілдегі Ф. байлығы қай автордың тілінде де негізгі тілдік және поэтик. қурап ретіңде кәдеге асырылған. Абай да, әсіресе, өлеңдерінде халық қазынасына жататын тұрақты тіркестерді еркін қолданған. Мысалы, оның өлеңдеріндегі қас сағыну, қас сағынбау, із жоғалту, көзге ұру, қырымға қарау, титығы құру, табанынан тозу, намысқа шашу, тілін безеу, басқа шауып, төске өрлеу, араны тоймау, малма сапсу, шылбыр беру, шаужайынан қағу, табанынан таусылу, қырқын мінсе қыр артылмау сияқты қимыл, іс-әрекетке қатысты ете образды тұрақты тіркестер - казақтың жалпы халықтық тілінің ертеден келе жатқан мүлкі. Сондай-ақ, жас өспірім, ақ көңіл, ақ пейіл, ер көкірек, жау жүрек тәрізді сындық мәнді фразеологизмдерді де Абай халықтық қордан алып жұмсаған. Абай заманыңда бірқатар фразеологизмдер әлеум. жаңа қарым-қатынас, жаңа құбылыстарға байланысты туған қолданыстар болатын. Мысалы, шенді шекпен кию, басына іс тусу, ат мініп, ақша ұстау, жер аудару, жалға жүру, закон сұрау деген тіркестер қазақ даласына келген жаңа әлеум. немесе экономик. карым-катынастарға қатысты пайда болған, 19-шы ғасырдың 2-ші жартысының туындылары. Заманға қарай өмірге келген жаңа сездерді жиі қолданғаны сияқты, ақын мұндай тың тіркестерді де жатсынбай қабылдайды. Оның үстіне Абай тілінен орынға сайлану, түсіп қалу (әкімш. орыннан айырылу), байға кірісу, міндетті болу (халыққа не ұлыққа) тәрізді заманалық жаңа сез орамдары табылады.

Фразеологизмдерді қолдануда ақын қазақ көркем сөзі тіліне үлкен үлес қосты, ол үлес перифрас-тикалық тіркестерді мол қолданудан, жаңа тіркестер жасаудан және кәнігі фразеологизмдерді тұлғалық құрылымдық түрін өзгертіп жұмсаудан көрінеді. Фразеологизм саласында Абай әкелген өзгеріс, жаңа- лықтардың келесі турі оның өз қаламынан жаңа тіркестер туғызуында. Фразеологизмлық тіркестер - семантикалық шоғырлар, яғни, жеке сөздер білдіретін мағыналардың бір-бірімен түйісуінен туған жаңа семантикалық единица. Абай образ жасауда, айтпақ ойына экспрессивтік сипат беруде жеке сөздерді бір-бірімен тіркестірудің сарқылмас бұлақ сияқты екенін жақсы түсінген. Сондықтан қызметі мен құрылымы жағынан әр алуан жаңа фразеологизмдерді ұсынады. Олардың үлкен бір тобына семантикасы жағынан бір-біріне жанаспайтын сөздерді тіркестіріп жасағандары жатады. Мысалы, көңілдің жайлауы деген жаңа фразеологизмде көңіл деген дерексіз ұғым жайлау деген нақты зат атауымен қабыспауға тиісті еді, бірақ, ақын көңіл сияқты абстракцияны жайлау тәрізді әрі шалқыған кең, әрі жадыраған «дүние» деп таныту үшін бұл кереғар екі ұғымды бір-біріне жанастырып, жаңа ассоциация туғызады. Көңілге ажым салу деген жаңа фразеологизм де соны образ әрі оның экспрессивтік бояуы бұрынғы көңілі қалу, көңілі жабырқау дегендерге қарағанда әлдеқайда қою. Олжалау, пайдалану (біреудің еңбегін, күшін, ойын т.б.) деген сездер тұрғанда адам аулау, адам сауу деген фразеологизмдерді ұсынғанда да Абай мағыналары жуыспайтын ұғым атауларын (ауланатынаң, құс, сауылатын мал) тіркестіріп жаңа образ жасайды, соңғы тіркестердің әсері алдыңғы [[етістік]] сөздерден әлдеқайда күшті екенін Абай жақсы білген. Оның тіліндегі бойды ұрлау (ұрланатын қолға ұстайтын зат болу керек қой), жүрегін ұстап сату (сатылатын зат, бұйымдар болуы керек), иман жүзін тоздыру (тозатын киім, бұйымдар болуы керек еді) деген фразеологизмдер де осы қатардан табылады. Бұлар, бір жағынан, метафоралық тіркестер, яғни, мағына ауыстырып айту құралы ретінде көрінеді. Бұл типтес фразеологизмдер сан жағынан да, сонылығы жағынан да көзге бірден түсіп, Абайдың қазақ Фразеологиясына қосқан үлкен үлесі болып танылады. Абай қазақ тілінің фразеологиялық қазынасына орыс тілінен тікелей аудару (калька жолымен) арқылы жасалған жаңа тіркестер қосты. Әрине, бұлар сан жағынан көп емес, бірақ, сол аз фактінің өзі қазақ поэзия тілінде Абайдан басталғанын көрсетеді. Мысалы, Қартаң бай, қатты сақ бол, тілге көнсең, Мүйіз шығар қатынның тіліне ерсең (1, 200), мүйіз шығу тіркесінің дағдылы мағынасы мерейі үстем болу, ал Абайдағы мағынасы әйелі кезіне шеп салған еркектің халі, [[Орыс тілі|орысша]] «быть рогатым» дегеннің калька жолымен туған қазақшасы. Осы қатарға «Кептерше сүйініскен демалыс бар», «Дүниедегі қызықтың бүгін бәрі, Саған салқын тартқандай, сен - бір кәрі» дегендердегі кептерше сүйінісу - ворковать как голубки, салқын тарту - постывать (Лермонтовтың «Пускай теперь прекрасный свет Тебе постыл - ты слеп, ты сед» деген жолдарының аудармасынан) тәрізді фразеологизмдері дежатады. Сондай-ақ, тактісіне билеу, бір сағаттан бір сағат сияқты тіркестер де негізі өзге тілдік (плясать в такт, от часу на час) деп тұрған сияқты. Аударма немесе калька тіркестердің бірқатары Абайдың төл шығармаларында қолданылған, сондықтан бұл әдіс тек аударма үстінде, шарасыздықтан қолданылған емес, орыс тілінің көркемдік дүниесін игеру, жарату сияқты талаптан туған деуге болады.

[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] бұрынғы фразеологизмдерді өзгертіп қолданғанда, екі түрлі әдіске жүгінеді: бірі-тұрақты тіркестің құрамындағы сөздердің бір-екеуін езге сөздермен (кебінесе, синонимдерімен) ауыстырып қолдану. Мысалы, ант бұзу дегенді ант шайқау, ақылы кірдіні, ақылға ену, ар-ұяттан безуді ардан кету, ауызға сөз туспеді тілге сөз туспеді деп құбылту немесе өтірікті жүндей сабауды өтірікті судай ағызудың орнына өзгертіп құру - Абай тіліне тән. Бұл тәсіл Абайда жүйеге айналған. Байырғы фразеологизмдерді өзгертуде екінші қолданған әдісі - тілде қалыптасқан тұрақты тіркестің идеясын алып, яғни, мағынасын қуалап, соның ізімен жаңасын жасау. Мысалы, Абай заманына дейін де қазақ тұрмысында көліктің майын, аттың майын пайдалану (сұрау, беру) деген тіркестер болған. Осылардың идеясын (мағынасын) алып, Ақын көздің майы, сөздің майын аямау деген тіркестер қурады. Көліктің немесе аттың майы дегенде, «аттың күші» деген ұғым беретін болса, кездің майы, сөздің майы дегендерде де Абай осы идеяны пайдаланады: кездің майын ағызу - көздің күші жасында болса, соны төгіп, «қалқаға сөз айту», сөздің майын аямау - сөз беретін күш-құдіретті аямай, барын айту. Пысық адамды әдетте еті тірі кісі дейді, осы мағынаны пайдаланып, Абай көңілі тірі деген тіркес жасайды. Жақын тарту, іш тарту деген кәнігі фразеологизмдерді тарту сөзінің мағынасына иек артып, қайратсыз тарту, ыстық тарту, салбыраңқы тарту деген жаңа тіркестер ұсынады. Пайдасы тию, зияны тию дегендердің үлгісімен панасы тию, еңбегін жалдау, күшін жалдау дегендердің үлгісімен жан жалдау сияқты соны тіркестерді дүниеге келтіреді. Абай тілінде осылар сияқты ондаған жаңа фразеологизмдер, бір жағынан, тың образдау жасап, поэтик. құралдарға айналып жатса, екінші жағынан, қазақ әдеби тілінің, оның ішінде өлең тілінің фразеол. құрамын байытып, жаңа түрлерін қосты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[Қазақ энциклопедиясы]]», 9 том&lt;/ref&gt;

== Мағыналас фразеологизмдер ==
Мағыналас фразеологизмдер — ұғым мен түсінік ыңғайында қарастырылып, онда да жалпы бір семантикалық өрістегі тұрақты тіркестер деп танылады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Гүлдархан Смағұлова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Мағыналас фразеологизмдер сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=&quot;Елтаным баспасы&quot;|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=252|сериясы= |isbn=978-601-06-0893-1|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

{{бастама}}

[[Санат:Фразеология| ]]
[[Санат:Лексикология]]
[[Санат:Риторика]]</text>
      <sha1>bi7moh261pqzqrcyjilrcafv6j8j4pd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599649</id>
      <parentid>3599639</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:59:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[Қатысушы талқылауы:Z.Aldyar|талқылауы]]) істеген нөмір 3599639 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18687" sha1="bf3azxsa8kpy005psr0hdjccqzawxqq" xml:space="preserve">'''Фразеология''' (грек. phrasіs — сөйлемше, logos — ұғым)  
*1) тілдегі тұрақты тіркестерді қазіргі және тарихи даму тұрғысынан тексеретін [[Лингвистика|тіл білімінің]] саласы; 
*2) бір тілдегі тұтас Фразеологиялық қор. 

Фразеологияның қалыптасуындағы объективті және субъективті факторлар — Фразеологиялық мағынаның коммуникативтік жағдайларға бейімделуі және сөйлеу кезіндегі сөз тіркестерінің туынды мағынаға ие болуы. Ал сөздің жанамалық қатыста номинацияға ұшырауы, ұғым мен түсінікті тереңдетудегі танымдық қызмет пен жүйе, әлеум. жағдайдағы мәдени ұлттық ерекшеліктерді көрсету, т.б. Фразеологияның басты міндеттері болып саналады. Фразеология негізінен [[психология]], [[философия]],[[тарих]], [[этнография]]мен тығыз байланысты. Қазіргі кезде фразеологизмдерді кең ұғымда түсінуді жақтаушылар Фразеологияның зерттеу аясын кеңейтуді ұсынуда. Фразеология семантикалық категориялар қатарында фразеологизмдердің [[антоним]]ді, [[синоним]]ді, [[омоним]]ді, көп мағыналы құбылыстарына талдау жасайды. [[Фразеологиялық тіркес|Фразеология тұрақты тіркестердің]] эмоционалды-экспрессивті ерекшеліктеріне орай, олардың қолданылу аясында стильдік дәрежелену сатысын айқындап, жалпы стильдік қызметін саралайды. Фразеология [[Фразеологиялық тіркес|фразеологиялық тіркестердің]] белгілерін анықтау принциптері мен әдістерін басшылыққа ала отырып, фразеологиялық тіркестердің сөздерде толық тұжырыммен сипатталуына назар аударады. Компоненттер бірлігі Фразеологиялық мағынаны түсіну үшін аналитикалық талдау, фразеологизмдердің семантик., тақырыптық жүйеленуі, жеке сөздің компоненттер құрылымындағы орны Фразеологиялық факторлармен дәлелденуді қажет етеді. Фразеология бұрыннан қалыптасқан зерттеу әдістерін жетілдіре отырып, фразеологизмдердің семантик.-синтаксистік құрылымын басқа ұқсас жағдайлардан ажырату үшін Фразеологиялық тіркес шегін белгілеп зерттейді. Түркі фразеологиясында фразеологизмдердің тұлғалық, мағыналық, тақырыптық жақтарының күрделілігіне қарай ғылыми ізденістерде зерттеу әдістерінің бағыт-бағдары әр түрлі. Фразеологияда елтануға негізделген лингвистика фразеологизмдер арқылы жүзеге асырыла бастады. Яғни, ұлт мәдениетін болмыс ұғымының аясында таныту мақсатында тілдің жинақтау қызметі арқылы фразеологизмге этнолингвист. талдау жүргізу. Фразеологизмдер стилистикамен тығыз байланысты болғандықтан, оларды тіл білімімен қатар әдебиеттану ғылымы да зерттейді.

[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] тіліңдегі фразеологизмді жалпы халықтық тілден, сонымен бірге езіне дейінгі ауызша әдеби тілден алып қолданған және ақынның өзі жасаған тіркестері деп бөліп қараған абзал. Ғасырлар бойы сұрыпталып, тұрақталған тіркестерді пайдалану жалғыз Абайдың емес, әрбір қаламгердің әдісі, бірақ, мұнда әр ақын-жазушының фразеологизмдерді таңдауы, құбылтуы, қолдану орны, жиілігі т. б. жағынан өзіне тән қолтаңбасы көрінеді. Белгілі бір тілдегі Ф. байлығы қай автордың тілінде де негізгі тілдік және поэтик. қурап ретіңде кәдеге асырылған. Абай да, әсіресе, өлеңдерінде халық қазынасына жататын тұрақты тіркестерді еркін қолданған. Мысалы, оның өлеңдеріндегі қас сағыну, қас сағынбау, із жоғалту, көзге ұру, қырымға қарау, титығы құру, табанынан тозу, намысқа шашу, тілін безеу, басқа шауып, төске өрлеу, араны тоймау, малма сапсу, шылбыр беру, шаужайынан қағу, табанынан таусылу, қырқын мінсе қыр артылмау сияқты қимыл, іс-әрекетке қатысты ете образды тұрақты тіркестер - казақтың жалпы халықтық тілінің ертеден келе жатқан мүлкі. Сондай-ақ, жас өспірім, ақ көңіл, ақ пейіл, ер көкірек, жау жүрек тәрізді сындық мәнді фразеологизмдерді де Абай халықтық қордан алып жұмсаған. Абай заманыңда бірқатар фразеологизмдер әлеум. жаңа қарым-қатынас, жаңа құбылыстарға байланысты туған қолданыстар болатын. Мысалы, шенді шекпен кию, басына іс тусу, ат мініп, ақша ұстау, жер аудару, жалға жүру, закон сұрау деген тіркестер қазақ даласына келген жаңа әлеум. немесе экономик. карым-катынастарға қатысты пайда болған, 19-шы ғасырдың 2-ші жартысының туындылары. Заманға қарай өмірге келген жаңа сездерді жиі қолданғаны сияқты, ақын мұндай тың тіркестерді де жатсынбай қабылдайды. Оның үстіне Абай тілінен орынға сайлану, түсіп қалу (әкімш. орыннан айырылу), байға кірісу, міндетті болу (халыққа не ұлыққа) тәрізді заманалық жаңа сез орамдары табылады.

Фразеологизмдерді қолдануда ақын қазақ көркем сөзі тіліне үлкен үлес қосты, ол үлес перифрас-тикалық тіркестерді мол қолданудан, жаңа тіркестер жасаудан және кәнігі фразеологизмдерді тұлғалық құрылымдық түрін өзгертіп жұмсаудан көрінеді. Фразеологизм саласында Абай әкелген өзгеріс, жаңа- лықтардың келесі турі оның өз қаламынан жаңа тіркестер туғызуында. Фразеологизмлық тіркестер - семантикалық шоғырлар, яғни, жеке сөздер білдіретін мағыналардың бір-бірімен түйісуінен туған жаңа семантикалық единица. Абай образ жасауда, айтпақ ойына экспрессивтік сипат беруде жеке сөздерді бір-бірімен тіркестірудің сарқылмас бұлақ сияқты екенін жақсы түсінген. Сондықтан қызметі мен құрылымы жағынан әр алуан жаңа фразеологизмдерді ұсынады. Олардың үлкен бір тобына семантикасы жағынан бір-біріне жанаспайтын сөздерді тіркестіріп жасағандары жатады. Мысалы, көңілдің жайлауы деген жаңа фразеологизмде көңіл деген дерексіз ұғым жайлау деген нақты зат атауымен қабыспауға тиісті еді, бірақ, ақын көңіл сияқты абстракцияны жайлау тәрізді әрі шалқыған кең, әрі жадыраған «дүние» деп таныту үшін бұл кереғар екі ұғымды бір-біріне жанастырып, жаңа ассоциация туғызады. Көңілге ажым салу деген жаңа фразеологизм де соны образ әрі оның экспрессивтік бояуы бұрынғы көңілі қалу, көңілі жабырқау дегендерге қарағанда әлдеқайда қою. Олжалау, пайдалану (біреудің еңбегін, күшін, ойын т.б.) деген сездер тұрғанда адам аулау, адам сауу деген фразеологизмдерді ұсынғанда да Абай мағыналары жуыспайтын ұғым атауларын (ауланатынаң, құс, сауылатын мал) тіркестіріп жаңа образ жасайды, соңғы тіркестердің әсері алдыңғы етістік сөздерден әлдеқайда күшті екенін Абай жақсы білген. Оның тіліндегі бойды ұрлау (ұрланатын қолға ұстайтын зат болу керек қой), жүрегін ұстап сату (сатылатын зат, бұйымдар болуы керек), иман жүзін тоздыру (тозатын киім, бұйымдар болуы керек еді) деген фразеологизмдер де осы қатардан табылады. Бұлар, бір жағынан, метафоралық тіркестер, яғни, мағына ауыстырып айту құралы ретінде көрінеді. Бұл типтес фразеологизмдер сан жағынан да, сонылығы жағынан да көзге бірден түсіп, Абайдың қазақ Фразеологиясына қосқан үлкен үлесі болып танылады. Абай қазақ тілінің фразеологиялық қазынасына орыс тілінен тікелей аудару (калька жолымен) арқылы жасалған жаңа тіркестер қосты. Әрине, бұлар сан жағынан көп емес, бірақ, сол аз фактінің өзі қазақ поэзия тілінде Абайдан басталғанын көрсетеді. Мысалы, Қартаң бай, қатты сақ бол, тілге көнсең, Мүйіз шығар қатынның тіліне ерсең (1, 200), мүйіз шығу тіркесінің дағдылы мағынасы мерейі үстем болу, ал Абайдағы мағынасы әйелі кезіне шеп салған еркектің халі, орысша «быть рогатым» дегеннің калька жолымен туған қазақшасы. Осы қатарға «Кептерше сүйініскен демалыс бар», «Дүниедегі қызықтың бүгін бәрі, Саған салқын тартқандай, сен - бір кәрі» дегендердегі кептерше сүйінісу - ворковать как голубки, салқын тарту - постывать (Лермонтовтың «Пускай теперь прекрасный свет Тебе постыл - ты слеп, ты сед» деген жолдарының аудармасынан) тәрізді фразеологизмдері дежатады. Сондай-ақ, тактісіне билеу, бір сағаттан бір сағат сияқты тіркестер де негізі өзге тілдік (плясать в такт, от часу на час) деп тұрған сияқты. Аударма немесе калька тіркестердің бірқатары Абайдың төл шығармаларында қолданылған, сондықтан бұл әдіс тек аударма үстінде, шарасыздықтан қолданылған емес, орыс тілінің көркемдік дүниесін игеру, жарату сияқты талаптан туған деуге болады.

[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] бұрынғы фразеологизмдерді өзгертіп қолданғанда, екі түрлі әдіске жүгінеді: бірі-тұрақты тіркестің құрамындағы сөздердің бір-екеуін езге сөздермен (кебінесе, синонимдерімен) ауыстырып қолдану. Мысалы, ант бұзу дегенді ант шайқау, ақылы кірдіні, ақылға ену, ар-ұяттан безуді ардан кету, ауызға сөз туспеді тілге сөз туспеді деп құбылту немесе өтірікті жүндей сабауды өтірікті судай ағызудың орнына өзгертіп құру - Абай тіліне тән. Бұл тәсіл Абайда жүйеге айналған. Байырғы фразеологизмдерді өзгертуде екінші қолданған әдісі - тілде қалыптасқан тұрақты тіркестің идеясын алып, яғни, мағынасын қуалап, соның ізімен жаңасын жасау. Мысалы, Абай заманына дейін де қазақ тұрмысында көліктің майын, аттың майын пайдалану (сұрау, беру) деген тіркестер болған. Осылардың идеясын (мағынасын) алып, Ақын көздің майы, сөздің майын аямау деген тіркестер қурады. Көліктің немесе аттың майы дегенде, «аттың күші» деген ұғым беретін болса, кездің майы, сөздің майы дегендерде де Абай осы идеяны пайдаланады: кездің майын ағызу - көздің күші жасында болса, соны төгіп, «қалқаға сөз айту», сөздің майын аямау - сөз беретін күш-құдіретті аямай, барын айту. Пысық адамды әдетте еті тірі кісі дейді, осы мағынаны пайдаланып, Абай көңілі тірі деген тіркес жасайды. Жақын тарту, іш тарту деген кәнігі фразеологизмдерді тарту сөзінің мағынасына иек артып, қайратсыз тарту, ыстық тарту, салбыраңқы тарту деген жаңа тіркестер ұсынады. Пайдасы тию, зияны тию дегендердің үлгісімен панасы тию, еңбегін жалдау, күшін жалдау дегендердің үлгісімен жан жалдау сияқты соны тіркестерді дүниеге келтіреді. Абай тілінде осылар сияқты ондаған жаңа фразеологизмдер, бір жағынан, тың образдау жасап, поэтик. құралдарға айналып жатса, екінші жағынан, қазақ әдеби тілінің, оның ішінде өлең тілінің фразеол. құрамын байытып, жаңа түрлерін қосты.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«[[Қазақ энциклопедиясы]]», 9 том&lt;/ref&gt;

== Мағыналас фразеологизмдер ==
Мағыналас фразеологизмдер — ұғым мен түсінік ыңғайында қарастырылып, онда да жалпы бір семантикалық өрістегі тұрақты тіркестер деп танылады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы= Гүлдархан Смағұлова |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Мағыналас фразеологизмдер сөздігі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы=&quot;Елтаным баспасы&quot;|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=252|сериясы= |isbn=978-601-06-0893-1|тиражы= }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

{{бастама}}

[[Санат:Фразеология| ]]
[[Санат:Лексикология]]
[[Санат:Риторика]]</text>
      <sha1>bf3azxsa8kpy005psr0hdjccqzawxqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40479</id>
    <revision>
      <id>3599670</id>
      <parentid>3169352</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2167" sha1="buvoyf1twpr89yscm8tjg76fc4rsymz" xml:space="preserve">[[Сурет:Sheringham Park 1.JPG|нобай|]]
'''Бұта''' ({{lang-la|frutex}}) — топырақтың бетінде бірнеше сүректенген бүйірлік өскіндері бар, олардың арасында нақты айқындалған [[Бұтақ|бұтағы]] жоқ көп жылдық сүректі [[өсімдік]]. Басты [[дің]]гегі тек жас өсімдіктерде ғана жақсы көрінеді, ол содан кейін жаңа діңгектер, (өскіндер) арасында көрінбей кетеді. Бұтаның биіктігі 0,8-ден 6 метрге дейін. Жекеленген діңгектердің өмір сүру ұзақтығы көбіне 10—20 жыл, ал тұтас бұтаның өмір сүру ұзақтығы 400 жыл және одан астам.&lt;ref name=bi1&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;

== '''Бұталардың түрлері''' ==
[[Бақ]]тарда өсірілетін бұталардың көпшілігі жалпақ жапырақтыларға жатады. Олардың қылқан жапырактылары да кездеседі, мысалы, арша және тау қарағайы. Бұталардың кейбір түрлері мәңгі жасыл, кейбіреулері жалпақ жапырақты.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сұлтаева А. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өсімдіктер әлемі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Астана |орны=|баспасы=Фолиант |жыл=2014|томы= |беттері=69|барлық беті=158|сериясы= |isbn=978-601-292-685-9 |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{Botanics-stub}}
{{Өсімдіктер морфологиясы}}

[[Санат:Өсімдіктер]]</text>
      <sha1>buvoyf1twpr89yscm8tjg76fc4rsymz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алғи Жәлімбетұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40507</id>
    <revision>
      <id>3599547</id>
      <parentid>3476005</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2193" sha1="geopgp9ncgif2zepkblvuaeztky4zmz" xml:space="preserve">'''Алғи Жәлімбетұлы''' (туған жылы белгісіз – 1877) — 1870 жылы [[Маңғыстау|Маңғыстауда]] [[отарлық езгі|отарлық езгіге]] қарсы [[шаруа|шаруалар]] [[көтеріліс|көтерілісі]] жетекшілерінің бірі. Алға көтерілісшілердің үлкен бір тобын басқарып, [[Форт-Шевченко|Форт-Александровск]] [[қамал|бекінісіне]] [[шабуыл]] жасауға (1870 жылы 5–8 сәуірде) қатысты. [[Полк]] [[Рукин экспедициясы|Рукиннің әскерін]] қамауға алып, қолға түсірді. 20 сәуірде [[Төрткүл]] [[құдық|құдығының]] маңында [[граф]] [[Кутайсов|Кутайсовтың]] басшылығындағы [[Кавказ]] [[қару|қарулы]] күштерімен шайқасып, “[[Төменгі бекініс|Төменгі бекіністі]]” қиратуға қатысты. 1870 жылы қыркүйекте [[Калмыков]] оязында қасындағы үш жолдасымен қолға түсіп, Форт-Александровск бекінісінде 7 айдан астам тұтқында отырды. 1871 жылы көтерілістен кейін [[Хиуа|Хиуаға]] өтіп кеткен қазақтарды қайтарып әкелуге жіберілді. Бірақ [[патша]] әкімшілігі Алғиды қайта тұтқындап, 1876 жылы 8 наурызда әскери дала [[сот|соты]] оны көтеріліс басшысы ретінде әуелі 10 жылға айдауға, кейін 7 жылға жер аударуға кесті.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>geopgp9ncgif2zepkblvuaeztky4zmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мырзаш Алдияров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41046</id>
    <revision>
      <id>3599633</id>
      <parentid>3594358</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3599633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31034" sha1="tbcql86r3bc50tgmhxf8s9jb0fdydok" xml:space="preserve">[[Сурет:Мырзаш_батыр_Алдиярұлы.jpg|нобай|Мырзаш батыр АлдиярұлыАвтор: В.Роборовский 1877-79 ж.Н.М.Пржевальскийдің &quot;Из Зайсана через Хами в Тибет и на верховья Желтой реки&quot; кітабынан алынды]]
'''Мырзаш Алдиярұлы''' (1824-1888) —  [[Зайсан ауданы|Зайсан]] уезіне қарасты [[Найман|найманның]] [[Төртуыл|дөртуыл]] ішінде тұзақшы руынан шыққан атақты қазақтың [[Батыр|батыры]], жолбасшы, саяхатшы.

Қазақ-қалмақ арасындағы шапқыншылық кезеңді (XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ұраңқайлармен ұрыс) қатысқан батыры. Қалмақтардың талай соққысынан қазақты аман алып қалған. [[Барымташы|Барымташылар]] айдап әкеткен талай малды қарсыласып жүріп қайтарып әкелген.

[[Қытай]]дың, әсіресе көрші [[Жоңғария]] жерінің [[география]]сын өте жетік білген. Алдиярұлы 1877 жылы Орталық Азияны зерттеуге шыққан орыс саяхатшысы [[Пржевальский|Н.М.Пржевальскийдің]] 2-экспедициясының жолбасшысы болып, оны [[Құлжа]]дан [[Гачен]]ге дейін, ал 1879 жылы оның 3-экспедициясын [[Зайсан]]нан Орталық Азиядағы [[Гашун-Нор]] көліне дейін бастап апарды. 

Осы экспедицияларды Азияның асқар таулары мен құлазыған шөлдерінен, орыс саяхатшыларына наразылық көрсетіп отырған жергілікті халықтың арасынан аман өткізіп, көп көмегін тигізді. Н.М.Пржевальский Алдияров туралы: “Мырзаш, біздің шекарамен өңірлес Жоңғарияны өте жақсы білетін жолбасшы болды... Оны біз еңбегіне орай Гашун-Нордан сыйлығын беріп қайтарып отырмыз” — деп жазды. Батырдың атақты ұрпақтары осы күндері Бүкіл әлемде ғұмыр кешуде. Солар бірі Рахымжанов Кәкімбек (1918-1968) болатын Ұлы Отан соғысының қатысушысы, соғыс ардагері, ШҚО-дағы Тарбағатай ауданына қарасты Құйған ауылының негізін қалаушы. Кәкімбек Рахымжанов 1918 жылы дүниеге келген. Соғыстан келген соң Тарбағатайдағы бірнеше ферма мен  [[колхоз]] председателі болып қызмет атқарған. Ел есінде әділ басшы ретінде мәңгі қалады. Ал Кәкімбектің екі ұлынан тараған батыр ұрпақтары Қазақстан Республикасы және шет елдерде әртүрлі қызметте үлкен жетістіктерге жетіп жүр. Үлкен ұлы - Жеңісбек Кәкімбековтен Берік, Қанат, [Ерік], кенжесі Мұхаметбек Кәкімбековтен Айбек Кәкімбеков (қаржыгер, педагог) пен Салтанат Кәкімбекова (дипломат) Ел экономикасы мен дипломатиясын дамытуда атсалысуда.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://electro.nekrasovka.ru/books/163/pages/25&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://didar-gazeti.kz/batyrga-layyk-eskertkish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330160720/https://didar-gazeti.kz/batyrga-layyk-eskertkish/ |date=2023-03-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://adebiportal.kz/kz/audiobooks/view/156&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://adebiportal.kz/kz/books/view/babalar-sozi-63-tom__733&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: Фолиант, 2010. Т. 63: Тарихи жырлар. 422 бет - Мырзаш батыр.

«Бабалар   сөзі»   сериясының   62-томына   XVIII—XIX ғасырлардың тарихи  оқиғаларын  бейнелейтін  «Ағыбай батыр»,  «Байсейіт  батыр», «Мырзаш  батыр»  және  «Айдос  батыр»  тарихи  жырлары  мен  олардың нұсқалары еніп отыр.&lt;/ref&gt;

== Мырзаш батыр туралы жырлар ==
Жырдың үш нұсқасы белгілі. Бірі — Ержан Ахметовтің «Әл-қисса Мырзаш батырдың қиссасы», екіншісі — Сағидолла Нұралиннің  Мырзаш батыр Алдиярұлы», үшіншісі — Ниязбек Қыдырмоллаұлының үш бөлімді «Мырзаш батыр» атты жыры. Осы томға жырдың үш нұсқасы да ұсынылып отыр. 

Соның ішінде ақын С.Нұралин «Мырзаш батыр» жырын екі қайтара жырлаған. Алғашқы нұсқасы М.Әуезов атындағы Әдебиет жөне өнер институтына 1963 жылы, қайыра жырлағаны 1967 жылы тапсырылған. Бұл туралы: «Мен, Нұралин Сағидолла, «Мырзаш батыр» жөніндегі өлең-әңгімені осымен екінші рет жырлап отырмын. Екінші жырлауым одан гөрі толығырақ жазылды, бірақ негізгі түйіні бір сарында» деп, ақынның өзі де ескертіп өтеді. 

Осылардың ішінде Н.Қыдырмоллаұлының «Мырзаш батыр» туындысы — жырдың ең көлемді нұсқасы. Мырзаштың өз өміріндегі үш үлкен ерлігі жырдың үш бөліміне арқау  олған. 

«Мырзаш батыр» жырын алғаш рет ғалым З.Сейітжанұлы зерттеп, оны [[Шығыс Түркістан]] өлкесіне де кең тараған жырлардың бірі дей отырып, тарихи типологиялық салыстырулар ж үргізді. Автор: «Әртүрлі тарихи оқиғаларға байланысты ж аңа эпикалы қ жырл ар («А рқалық батыр»), («Қабанбай батыр»), («Мырзаш батыр» т.б.) туа бастады. Басқаша айтқанда, нақты тарихи эпос қалыптасты. Тарихи жырлар тарихилық сипатын көп жоғалтпай, дәстүрлі эпос түрінде дамыды. Ал нақты тарихи эпос — сол тарихи жырлардың даму жолындағы белгілі бір кезеңі, сатысы», — деген пікір айтады. Яғни З.Сейітжанұлы «Мырзаш батыр» жырын нақты  тарихи эпостың қатарына жатқызып, оның жанырлық-сюжеттік сипатына, образдар жүйесіне, поэтикалық ерекш еліктеріне талдау жасайды.

«Тарихи деректерге және жыршылардың таныстыруына қарағанда, Мырзаш бұрынғы Зайсан уезіне қарасты дөртуыл ішінде тұзақшы руынан. 1824-1888-жылдар арасында өмір сүрген», — дейді З.Сейітжанов. Яғни:


Алтайдың Сауыр таумен арасында,

Оқушым сөзге қүлақ саласың ба?

Баласы Алдиярдың Мырзаш батыр

Өсіпті осы өңірдің даласында, —

деп, жыр жолдарында көрсетілгендей, Мырзаш аталмыш өңірде өмір сүріп, елін-жерін сырт жаулардан қорғап өткен батыр адам. Ал:


[[Орта жүз]], руы — найман арғы заты,

Аз мөлшер сауын сиыр, мінер аты.

Жалғыз қызы — әжеміз Шәкежан мен

Қара лашық, Шәмшигүл жамиғаты.

Найманнан қалған ұрпақ Төлегетай,

Жомарт бопты қайырымды, дәулеті бай.

Төрт ұлы Төлегетайдың бір-ақ найман,

Төрт тулы Қаракерей, Садыр, Матай.

Дөртуыл Мырзаш батыр шыққан тегі, —

деген жолдар Мырзаштың ата-тегін айқын көрсетсе керек. Сол сияқты:


Мырзаштың өз дәулетін еске алғанда,

Болыпты кедей түрмыс, ауыр халда.

Көп олжа кезіксе де көз тоярлық,

Өмірде қызықпаған дүние-малға, —

деген үзінділерден Мырзаштың астында мінер аты, қолында сауын сиырынан басқа түгі жоқ сіңірі шыққан кедей, бірақ кедей болса дағы өзіне кезіккен мыңғырған мал, аста-төк дүниемүлікке мойын бүрмаған жан болғандығын аңғарамыз.Мырзаштың өмірде расымен болған адам екенін ақын (Ниязбек Қыдырмоллаүлы) жырдың   барысында қарасөзбен де, жыр жолдарымен де ауық-ауық еске түсіріп отырады. Сондай кезекті ескертпеге құлақ түрсек:

«Менің мойнымдағы парызым — Мырзаш батырдың келтелеу өміріндегі елді сырт жаудан қорғаудағы үш ерлігін жинақтап, қағаз бетіне түсіру, алайда жоқты бар ғып түсіру емес, неғұрлым ақиқат, адалдыққа баса назар аудара отырып, болған оқиғаның өңін айналдырып бүзбай немесе әңгіменің түпкі негізіне бағынып, сол негіз бойынша түсіру болып табылады. Олай болса, Мырзаштың бүл үшінші бөлімінде сөзге арқау, негіз болып отырған екі дәлелдің бірі — Мырзаш қызы Шәкежан. Ол әкесі Мырзаштан үйреніп, Шәкежан өзінің ұлы Қыдырмоллаға (менің әкем) жеткізіп, Қыдырмолладан маған жетіп отырғандықтан. Ал, екіншісі — ұрпақтан-ұрпаққа, ауыздан-ауызға қала берген халық ішіндегі көнекөз адамдардың Мырзаштың бұл ерлік істерін ауыз әдебиеті мен қазіргі біздің заманымызға жеткізуінен. Міне, осы екі дерек бір арнаға түскенде ғана мен Мырзаштың үш ерлік жинақтарын қағаз бетіне түсірдім. Қайқайсысының түпнұсқасын осы жоғарғы екі негізге тіредім. Мырзаштың жаудан елдің намысын қорғаудағы екінші қызыл аяқ шапқыншылығындағы ерлігін, шектен асқан атақты помещик Баты-байыр мырза елге әкелген үш қыздың бірі Дадимадан туған Ақпалуан, Тауалпаннан күні бүгін ұрпақтар бар деп алдыңғы жинақтарға жазғам. Сол сияқты осы үшінші бөлімде Мырзашпен бірге жүріп, бірге тұрған, осы соңғы  айқаста дабірге болған Ертісбайдан да қазір ұрпақтар бар. Ертісбай Мырзашпен бұндай жағдайларда бірге болған адам екен. Осы Ертісбайдың ұлы Уалхан жетпістің ішінде қайтыс болған. Осы Уалхан әкесі Ертісбайдың Мырзашпен бірге болғандағы ерліктерін баласы Уалханға жеткізіп еді. Мырзаштың ерлік істерін халық арасына бүлжытпай көп таратқан осы тахуа Уалхан екеніне күмән жоқ», — деп, жыр арасында қара сөз түрінде дерек көздерін нақты көрсетеді.

Жырдың барлық нұсқаларында Мырзаштың орыс саяхатшысы Н.М.Пржевальскиймен достығы арнайы сөз етіледі. Өйткені батырдың саяхатшыны Құлжадан Гучинге дейін ертіп, жол бастап жүргені — тарихи шындық. Ал тарихта болған оқиғадан жыршылардың аттап өте алмайтыны белгілі. Мырзаштың саяхатшы ғалыммен бірге жүрген сәттері — оның өмірінің бір бөлігін құрайды. Бүл оқиға жырда көрініс таппаған күнде Мырзаш өмірінің бір қыры, яғни елді-мекенді көп аралаған саяхатшы екендігі және жер жағдайын жетік білген зеректік қасиеті ашылмай қалғандай болар еді. Мырзаштың саяхат барысында көп көмегі тигендігі туралы Н.М.Пржевальский өз еңбегінде арнайы атап көрсетеді: 

«Проводником на первое время взят был нами киргиз (қазақ - Г.Р.) Зайсанского пристава Мирзаш Аллиаров, тот самый, который осеныо 1877 года водил нас из Кульджи в Гучен. Мирзаш отлично знал прилежащую к нашей границе западную часть Чжунгарии, где много лет занимался барантою, т. е. воровством лошадей. Как известно, подобный промысел нисколько не презирается у киргизов, наоборот, искусный барантач считается удальцом, заслуживающим удивления и похвалы. Мирзаш своими подвигами снискал себе даже почетное прозвище батыр, т. е. богатырь. Этот богатырь сам сознавался нам, что в продолжение своей жизни (ему тогда было 53 года) украл более тысячи лошадей; неоднократно бывал в самом трудном положении, но обыкновенно выпутывался из беды. Впрочем, болыпой шрам на лбу, нанесенный топором хозяина украденной лошади, ясно свидетельствовал, что не всегда благополучно проходили нашему герою его воровские похождения. Как проводник, Мирзаш был очень полезен; только необходимо было его держать, как говорится, в ежовых рукавицах». 

Алайда Мырзаш Н.М. Пржевальский айтқандай ел шауып, мал айдаған барымташы немесе біреудің малын ұрлаған ұры емес.


Жау десе, жалақтаған алмас қылыш,

Өзі барда жасаған елі тыныш.

Жаудан елге кек алған елдің ерін

Кім айтыпты бейпіл сөз жылқы қуғыш, —

деп жырланғандай, Мырзаш тек өзі келіп соқтыққан жаудан ел кегін қайтарушы. Ол ел намысын қолға ұстатып қоя беретін жан емес. Сондықтан да халықтың жоғын жоқтап, намысын қорғауда алға шыққан ержүрек ұлдарының бірінен саналады. Н.М.Пржевальский біржақты баға берген.

«Мырзаш батыр» жырының Н.Қыдырмоллаұлы нұсқасының бірінші тарауының өзі 3480 жолдан (ал барлығы — 10258 жол) тұрады, яғни өте көлемді; екіншіден, тілі де аса шұрайлы, сұлу; үшіншіден, әрбір оқиға, әр құбылыс кеңінен суреттеліп, сан қырынан ашылады. Жырдың өте көлемді, әрі қою сюжетті болуының, Мырзаштың әрбір қасиетінің терең ашылуының бірден-бір себебі — бұл нұсқаны тікелей батыр ұрпағының жырлағандығымен байланыстыруға болады. Сол себепті, жырда Мырзаштың батырлығымен қатар, халқының қамқоршысы, әрі адал азамат және халқының салтын қадірлеген ұлағатты ұлы болғандығы мақтаныш пен, зор құрметпен жырланады. Жинақтай айтқанда, Мырзаштың жалпы адамдық болмысы түгел қамтылады.

Жырда Мырзаш өмірінің көп қыры қамтылған, оқиғалар бірінен-бірі туындап, сан қырынан өрбіп отырады. Және де оның барлығы нанымды, шындыққа жанасымды етіп, өмірдегі қалпында суреттеледі. Әрі жырдың көркемдік деңгейі де жоғары. Әр оқиғаның зор шабытпен жырланғаны соншалық — «ары қарай не болар екен, оқиға қалайша жалғасын табады?» деген зор қызығушылықпен оқылады, яғни жыр оқырманын жалықтырмайды, керісінше, өзіне баурап, елітіп өкетеді. Сондықтан жырдың осындай ерекшеліктерін ескере отырып, оны негізгі нұсқа ретінде қабылдауға болады. Ал, жалпы, Мырзаш туралы жырлардың үш нұсқасының оқиғалар желісін салыстырып қарағанда, үшеуіне де ортақ боп келетін бірнеше сюжет — мотивтерді аңғарамыз. Олар:

— Мырзаштың өз өмірінде үш ірі соғысқа қатысып, елін жаудан қорғауы;

— Әулиелік қасиетінің болуы;

— Н.М.Пржевальскийге жол көрсетіп, елді мекендерді көп аралаған саяхатшы болғандығы;

— Мырзаштың кедей отбасынан шыққандығы;

— Соңғы жорыққа барғысы келмегендігі, оған еркінен тыс аттанған дығы;

— Қолды болған дүние-мүлік, олжаларды қара басының қамына жаратпай, кедей-кепшікке таратып бергендігі;

— Мырзаштың ақкөңіл, адал, әділ адам болғандығы.

Міне, осы сюжет-сарындар жырдың әр нұсқасында негізгі оқиғаларды баяндауға тірек болып, әрқайсысында өзінше өрнектеледі. Томға ұсынылып отырған мәтін ӘӨИ-дің қолжазбалар қорында сақталған түпнұсқасынан (ӘӨИ. ҚҚ: Ш .874) дайындалды.

Г. Рахымбаев. «Бабалар сөзі»: Жүзтомдық.— Астана: Фолиант, 2010. том 63: Тарихи жырлар. 422 бет - Мырзаш батыр.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

'''Ержан Ахметов нұсқасы.''' Е.Ахметов нұсқасының көлемі — 448 жол. Жырда алдымен Мырзаштың әкесі Алдиярдың батырлығы, оның Алтайдағы ұранқайлардың қолынан қазатапқаны айтылады. Оның баласы Мырзаш батыр ұранқайларға бірнеше рет аттанып, ел намысын қорғайды. Әкесінің кегін алады. Бір жолы Мырзаш батырдың жолы болмайды. Қанжары жоғалады, қасындағы жолдасы мұны тастап қашып кетеді. Батыр жалғыз өзі жаумен шайқасады. Атынан түскенде ол өзінің қатты ауырғанын біледі. Оны сезген қуғыншылар батырды сойылга жығады, батыр жапанда жалғыз қалып қаза табады. Мырзашты ел-жұрт болып іздейді. Садырбай, Салжан сияқты батырлар бастаған бір топ жігіттер Мырзаштың сүйегін тауып алып қайтады. Батырдың зираты Алтай аймағындағы Қаба деген жерде. Шығарманың соңында  жыршы Мырзаш батыр өміріне байланысты түсінік берген. Шығарма бұрын жарияланбаған, тарауға бөлінбеген, 7-8 буынды жыр үлгісінде жазылған. Жыр мәтіні араб әрпінде жазылған түпнұсқадан (ӘӨИ:Ш .194, 2-дәп.) еш өзгеріссіз дайындалды.

'''Сағидолла Нұралин нұсқасы.''' С.Нұралин нұсқасының көлемі — 620 жол. 1963 жылғы Шығыс Қазақстан, Семей экспедициясының мүшелері Т. Қанағатов, Т. Бекқожина жинаған. Жырда Мырзаш батырдың жорықтары, орыс ғалымы Н.М.Пржевальскиймен кездесуі баяндалады. Оқиға XIX ғасырдың екінш і жартысында болған. Сағидолла Нүралин «Мырзаш батыр» жырын ел аузындағы аңыз-әңгімелерге сүйеніп шығарған. Мырзаш батыр жиһан кезіп, Құлжа, Үрімжі, Гучін, Хами, Қашқар, Хотан, Тибетке  барады. Одан Зайсанға бет алған сапарында орыс саяхатшысы Н.М.Пржевальскиймен кездесіп, оған жолкөрсетуші қызметінатқарған. 1877 жылғы Гучін, 1879-1880 жылдарғы Тибет экспедициясына қатысады. 1888 жылы ел намысы үшін Алтайдағы ұраңқайларға аттанады. Ру басшылары Шотан төре, Қоқы батырлар ұраңқай гүңі (төресі) Сандыжаппен ауыз жаласып, батырды қапылыста қазаға душар етеді. Жыр он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған. 

Сағидолла нұсқасында Мырзаштың жиһанкездігі, Н.М.Пржевальскиймен достығы басымырақ жырланған. Шығарманың басында автор тарапынан берілген түсінік сөзінде: «Мен осы Мырзаш Алдияр туралы ел аузындағы әңгімелерді әрбір адамдардан бытыраңқы түрде көп уақыттардан бері естіп келген едім. Әр адам әртүрлі жорамалдармен әңгіме етеді. Кейбіреулер  Мырзашты әулие, шарафатты адам болған, оның бастаушы қызыл түлкісі бар. Сол түлкі қайда бастаса, Мырзаш сонда барады. Және күн жайлататын қасиеті болған. Жауымен шайқасқанда екі арасына қалың тұман қараңғылық салып қоятын болған деп те айтады. Атақты ғалым Пржевальскиймен кездесіп жолдас болуы анықталады. Мырзаш алпыс жасынан асқан кезінде ел тілегімен ел есесін алу үшін Қытайға қарасты Қанас деген жердегі мұңғыл тайгасы Ораңқайға барып, сонда қаза тауып, сүйегі алынбай тасқуысында қалған адам екен. Мырзаштың өлімі 1888 жыл екен. Мұны сол жылы туған Шөкір Бекбаев деген ақсақал растайды. Мырзаш шешен тілді адам болмаған, сөзінің көбінде «ана бар ғой» деп сөйлейтін сөзге шорқақ адам болыпты. Ел намысына, ел есесіне жанын құрбан ететін. Елді қанаушыларға қарсы қайрат істейтін. Мал ұрыларын аңдып, олардың ұрлап әкелген малдарын тартып алатын. Оны иесіне немесе ел кедейлеріне үлестіріп беретін адам болыпты. Мырзаш көп жерді аралап, жиһан кезген. Шығыстағы Қашқар Қонан, Қарашар, Құлжа, Орбы, тіпті сонау Тебеттің бергі бетіне дейін барып қайтқан адам екен. Бірақ осы сапарынан белгілі мәлімет жоқ. Мырзашоқымаған қараңғы адам болған. Пржевальскиймен кездесуі осы сапарында болса керек », — дей келе жырда кем іліктердің болуын жоққа шығармайды. Жырдың түпнұсқасы ӘӨИ-дің Қолжазбалар қорында (Ш.ЗЗО, 9-дәп.) сақтаулы тұр. Томға ұсынылып отырған мәтін аталған материалдар бойынша еш өзгеріссіз әзірленді.

Т. Әкімова. «Бабалар сөзі»: Жүзтомдық.— Астана: Фолиант, 2010. том 63: Тарихи жырлар. 422 бет - Мырзаш батыр.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Мырзаш батыр Серікбай Байхоновтың Алтай Асу этно-романында ==
'''Байхонов С. Алтай Асу.''' Этно-роман. Серікбай Байхонов. - Алматы: &quot;Алматы - Болашак&quot; АК, 2019.-544 бет. ISBN 978-601-7461-56-0

&quot;Алтай асу &quot; - деп аталатын деректі - көркем этнографиялық романға аты әйгілі жиhанкез ғалым Николай Михайлович Пржевальскийдін 1879-1880 жылдары Төр Алтайдағы Зайсан каласынан басталған Үшінші Тибет сапары кезіндегі жолбасшысы Алдиярулы Мырзаш батыр екеуі бастан өткерген кызғылыкты оқиғалар аркау болған.

Аты-жөні , суреті КСРО заманында &quot; Казакстан тарихы &quot; окулыгына енген Пржевальский - аңыз адам .Ал оның жеке басына катысты тарихи фактілер жоктын касы .Өйткені ол - барлаушы.Жер бетіндегі көптеген саяхатшылар секілді кәдімгі барлаушы. Осыны бүгінгі окырман біле ме?

Кезінде дүние жүзі мойындаған жаналыктар ашқан ғалымды бүгінде көп адам жабайы түйе мен &quot;Пржевальский жылкысын&quot; ашкан адам ретінде таниды. Сол баяғы &quot; Казакстан тарихы &quot; оқулығына енген түйе мен жылкы. Ол кандай түйе ?.. Кандай жылкы ?..

Аты - жөні мен суреті &quot;Казакстан тарихы &quot;окулығына енген Мырзаш батыр да аңыз адам.Осы екі аңыз адам аңызға бергісіз түйе мен жабайы жылкыны іздеп ,аңыз өлке Тибетке сапар шегуі окырман кауымды бей - жай калдырмайды деп ойлаймыз. &lt;ref&gt;https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=1599819&amp;simple=true&amp;green=1#&lt;/ref&gt;

== Пікірлер ==

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Наймандар]]
[[Санат:Төртуыл]]
[[Санат:Зайсан ауданы]]
[[Санат:Батыр]]</text>
      <sha1>tbcql86r3bc50tgmhxf8s9jb0fdydok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599637</id>
      <parentid>3599633</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:50:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[User talk:Z.Aldyar|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3594358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31022" sha1="56yos7che5x5s89ksefl7akcwd4i5ae" xml:space="preserve">[[Сурет:Мырзаш_батыр_Алдиярұлы.jpg|нобай|Мырзаш батыр АлдиярұлыАвтор: В.Роборовский 1877-79 ж.Н.М.Пржевальскийдің &quot;Из Зайсана через Хами в Тибет и на верховья Желтой реки&quot; кітабынан алынды]]
'''Мырзаш Алдиярұлы''' (1824-1888) —  [[Зайсан ауданы|Зайсан]] уезіне қарасты [[Найман|найманның]] [[Төртуыл|дөртуыл]] ішінде тұзақшы руынан шыққан атақты қазақтың [[Батыр|батыры]], жолбасшы, саяхатшы.

Қазақ-қалмақ арасындағы шапқыншылық кезеңді (XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ұраңқайлармен ұрыс) қатысқан батыры. Қалмақтардың талай соққысынан қазақты аман алып қалған. [[Барымташы|Барымташылар]] айдап әкеткен талай малды қарсыласып жүріп қайтарып әкелген.

[[Қытай]]дың, әсіресе көрші [[Жоңғария]] жерінің [[география]]сын өте жетік білген. Алдиярұлы 1877 жылы Орталық Азияны зерттеуге шыққан орыс саяхатшысы [[Пржевальский|Н.М.Пржевальскийдің]] 2-экспедициясының жолбасшысы болып, оны [[Құлжа]]дан [[Гачен]]ге дейін, ал 1879 жылы оның 3-экспедициясын [[Зайсан]]нан Орталық Азиядағы [[Гашун-Нор]] көліне дейін бастап апарды. 

Осы экспедицияларды Азияның асқар таулары мен құлазыған шөлдерінен, орыс саяхатшыларына наразылық көрсетіп отырған жергілікті халықтың арасынан аман өткізіп, көп көмегін тигізді. Н.М.Пржевальский Алдияров туралы: “Мырзаш, біздің шекарамен өңірлес Жоңғарияны өте жақсы білетін жолбасшы болды... Оны біз еңбегіне орай Гашун-Нордан сыйлығын беріп қайтарып отырмыз” — деп жазды. Батырдың атақты ұрпақтары осы күндері Бүкіл әлемде ғұмыр кешуде. Солар бірі Рахымжанов Кәкімбек (1918-1968) болатын Ұлы Отан соғысының қатысушысы, соғыс ардагері, ШҚО-дағы Тарбағатай ауданына қарасты Құйған ауылының негізін қалаушы. Кәкімбек Рахымжанов 1918 жылы дүниеге келген. Соғыстан келген соң Тарбағатайдағы бірнеше ферма мен  колхоз председателі болып қызмет атқарған. Ел есінде әділ басшы ретінде мәңгі қалады. Ал Кәкімбектің екі ұлынан тараған батыр ұрпақтары Қазақстан Республикасы және шет елдерде әртүрлі қызметте үлкен жетістіктерге жетіп жүр. Үлкен ұлы - Жеңісбек Кәкімбековтен Берік, Қанат, [Ерік], кенжесі Мұхаметбек Кәкімбековтен Айбек Кәкімбеков (қаржыгер, педагог) пен Салтанат Кәкімбекова (дипломат) Ел экономикасы мен дипломатиясын дамытуда атсалысуда.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;http://electro.nekrasovka.ru/books/163/pages/25&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://didar-gazeti.kz/batyrga-layyk-eskertkish/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330160720/https://didar-gazeti.kz/batyrga-layyk-eskertkish/ |date=2023-03-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;https://adebiportal.kz/kz/audiobooks/view/156&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;https://adebiportal.kz/kz/books/view/babalar-sozi-63-tom__733&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: Фолиант, 2010. Т. 63: Тарихи жырлар. 422 бет - Мырзаш батыр.

«Бабалар   сөзі»   сериясының   62-томына   XVIII—XIX ғасырлардың тарихи  оқиғаларын  бейнелейтін  «Ағыбай батыр»,  «Байсейіт  батыр», «Мырзаш  батыр»  және  «Айдос  батыр»  тарихи  жырлары  мен  олардың нұсқалары еніп отыр.&lt;/ref&gt;

== Мырзаш батыр туралы жырлар ==
Жырдың үш нұсқасы белгілі. Бірі — Ержан Ахметовтің «Әл-қисса Мырзаш батырдың қиссасы», екіншісі — Сағидолла Нұралиннің  Мырзаш батыр Алдиярұлы», үшіншісі — Ниязбек Қыдырмоллаұлының үш бөлімді «Мырзаш батыр» атты жыры. Осы томға жырдың үш нұсқасы да ұсынылып отыр. 

Соның ішінде ақын С.Нұралин «Мырзаш батыр» жырын екі қайтара жырлаған. Алғашқы нұсқасы М.Әуезов атындағы Әдебиет жөне өнер институтына 1963 жылы, қайыра жырлағаны 1967 жылы тапсырылған. Бұл туралы: «Мен, Нұралин Сағидолла, «Мырзаш батыр» жөніндегі өлең-әңгімені осымен екінші рет жырлап отырмын. Екінші жырлауым одан гөрі толығырақ жазылды, бірақ негізгі түйіні бір сарында» деп, ақынның өзі де ескертіп өтеді. 

Осылардың ішінде Н.Қыдырмоллаұлының «Мырзаш батыр» туындысы — жырдың ең көлемді нұсқасы. Мырзаштың өз өміріндегі үш үлкен ерлігі жырдың үш бөліміне арқау  олған. 

«Мырзаш батыр» жырын алғаш рет ғалым З.Сейітжанұлы зерттеп, оны Шығыс Түркістан өлкесіне де кең тараған жырлардың бірі дей отырып, тарихи типологиялық салыстырулар ж үргізді. Автор: «Әртүрлі тарихи оқиғаларға байланысты ж аңа эпикалы қ жырл ар («А рқалық батыр»), («Қабанбай батыр»), («Мырзаш батыр» т.б.) туа бастады. Басқаша айтқанда, нақты тарихи эпос қалыптасты. Тарихи жырлар тарихилық сипатын көп жоғалтпай, дәстүрлі эпос түрінде дамыды. Ал нақты тарихи эпос — сол тарихи жырлардың даму жолындағы белгілі бір кезеңі, сатысы», — деген пікір айтады. Яғни З.Сейітжанұлы «Мырзаш батыр» жырын нақты  тарихи эпостың қатарына жатқызып, оның жанырлық-сюжеттік сипатына, образдар жүйесіне, поэтикалық ерекш еліктеріне талдау жасайды.

«Тарихи деректерге және жыршылардың таныстыруына қарағанда, Мырзаш бұрынғы Зайсан уезіне қарасты дөртуыл ішінде тұзақшы руынан. 1824-1888-жылдар арасында өмір сүрген», — дейді З.Сейітжанов. Яғни:


Алтайдың Сауыр таумен арасында,

Оқушым сөзге қүлақ саласың ба?

Баласы Алдиярдың Мырзаш батыр

Өсіпті осы өңірдің даласында, —

деп, жыр жолдарында көрсетілгендей, Мырзаш аталмыш өңірде өмір сүріп, елін-жерін сырт жаулардан қорғап өткен батыр адам. Ал:


Орта жүз, руы — найман арғы заты,

Аз мөлшер сауын сиыр, мінер аты.

Жалғыз қызы — әжеміз Шәкежан мен

Қара лашық, Шәмшигүл жамиғаты.

Найманнан қалған ұрпақ Төлегетай,

Жомарт бопты қайырымды, дәулеті бай.

Төрт ұлы Төлегетайдың бір-ақ найман,

Төрт тулы Қаракерей, Садыр, Матай.

Дөртуыл Мырзаш батыр шыққан тегі, —

деген жолдар Мырзаштың ата-тегін айқын көрсетсе керек. Сол сияқты:


Мырзаштың өз дәулетін еске алғанда,

Болыпты кедей түрмыс, ауыр халда.

Көп олжа кезіксе де көз тоярлық,

Өмірде қызықпаған дүние-малға, —

деген үзінділерден Мырзаштың астында мінер аты, қолында сауын сиырынан басқа түгі жоқ сіңірі шыққан кедей, бірақ кедей болса дағы өзіне кезіккен мыңғырған мал, аста-төк дүниемүлікке мойын бүрмаған жан болғандығын аңғарамыз.Мырзаштың өмірде расымен болған адам екенін ақын (Ниязбек Қыдырмоллаүлы) жырдың   барысында қарасөзбен де, жыр жолдарымен де ауық-ауық еске түсіріп отырады. Сондай кезекті ескертпеге құлақ түрсек:

«Менің мойнымдағы парызым — Мырзаш батырдың келтелеу өміріндегі елді сырт жаудан қорғаудағы үш ерлігін жинақтап, қағаз бетіне түсіру, алайда жоқты бар ғып түсіру емес, неғұрлым ақиқат, адалдыққа баса назар аудара отырып, болған оқиғаның өңін айналдырып бүзбай немесе әңгіменің түпкі негізіне бағынып, сол негіз бойынша түсіру болып табылады. Олай болса, Мырзаштың бүл үшінші бөлімінде сөзге арқау, негіз болып отырған екі дәлелдің бірі — Мырзаш қызы Шәкежан. Ол әкесі Мырзаштан үйреніп, Шәкежан өзінің ұлы Қыдырмоллаға (менің әкем) жеткізіп, Қыдырмолладан маған жетіп отырғандықтан. Ал, екіншісі — ұрпақтан-ұрпаққа, ауыздан-ауызға қала берген халық ішіндегі көнекөз адамдардың Мырзаштың бұл ерлік істерін ауыз әдебиеті мен қазіргі біздің заманымызға жеткізуінен. Міне, осы екі дерек бір арнаға түскенде ғана мен Мырзаштың үш ерлік жинақтарын қағаз бетіне түсірдім. Қайқайсысының түпнұсқасын осы жоғарғы екі негізге тіредім. Мырзаштың жаудан елдің намысын қорғаудағы екінші қызыл аяқ шапқыншылығындағы ерлігін, шектен асқан атақты помещик Баты-байыр мырза елге әкелген үш қыздың бірі Дадимадан туған Ақпалуан, Тауалпаннан күні бүгін ұрпақтар бар деп алдыңғы жинақтарға жазғам. Сол сияқты осы үшінші бөлімде Мырзашпен бірге жүріп, бірге тұрған, осы соңғы  айқаста дабірге болған Ертісбайдан да қазір ұрпақтар бар. Ертісбай Мырзашпен бұндай жағдайларда бірге болған адам екен. Осы Ертісбайдың ұлы Уалхан жетпістің ішінде қайтыс болған. Осы Уалхан әкесі Ертісбайдың Мырзашпен бірге болғандағы ерліктерін баласы Уалханға жеткізіп еді. Мырзаштың ерлік істерін халық арасына бүлжытпай көп таратқан осы тахуа Уалхан екеніне күмән жоқ», — деп, жыр арасында қара сөз түрінде дерек көздерін нақты көрсетеді.

Жырдың барлық нұсқаларында Мырзаштың орыс саяхатшысы Н.М.Пржевальскиймен достығы арнайы сөз етіледі. Өйткені батырдың саяхатшыны Құлжадан Гучинге дейін ертіп, жол бастап жүргені — тарихи шындық. Ал тарихта болған оқиғадан жыршылардың аттап өте алмайтыны белгілі. Мырзаштың саяхатшы ғалыммен бірге жүрген сәттері — оның өмірінің бір бөлігін құрайды. Бүл оқиға жырда көрініс таппаған күнде Мырзаш өмірінің бір қыры, яғни елді-мекенді көп аралаған саяхатшы екендігі және жер жағдайын жетік білген зеректік қасиеті ашылмай қалғандай болар еді. Мырзаштың саяхат барысында көп көмегі тигендігі туралы Н.М.Пржевальский өз еңбегінде арнайы атап көрсетеді: 

«Проводником на первое время взят был нами киргиз (қазақ - Г.Р.) Зайсанского пристава Мирзаш Аллиаров, тот самый, который осеныо 1877 года водил нас из Кульджи в Гучен. Мирзаш отлично знал прилежащую к нашей границе западную часть Чжунгарии, где много лет занимался барантою, т. е. воровством лошадей. Как известно, подобный промысел нисколько не презирается у киргизов, наоборот, искусный барантач считается удальцом, заслуживающим удивления и похвалы. Мирзаш своими подвигами снискал себе даже почетное прозвище батыр, т. е. богатырь. Этот богатырь сам сознавался нам, что в продолжение своей жизни (ему тогда было 53 года) украл более тысячи лошадей; неоднократно бывал в самом трудном положении, но обыкновенно выпутывался из беды. Впрочем, болыпой шрам на лбу, нанесенный топором хозяина украденной лошади, ясно свидетельствовал, что не всегда благополучно проходили нашему герою его воровские похождения. Как проводник, Мирзаш был очень полезен; только необходимо было его держать, как говорится, в ежовых рукавицах». 

Алайда Мырзаш Н.М. Пржевальский айтқандай ел шауып, мал айдаған барымташы немесе біреудің малын ұрлаған ұры емес.


Жау десе, жалақтаған алмас қылыш,

Өзі барда жасаған елі тыныш.

Жаудан елге кек алған елдің ерін

Кім айтыпты бейпіл сөз жылқы қуғыш, —

деп жырланғандай, Мырзаш тек өзі келіп соқтыққан жаудан ел кегін қайтарушы. Ол ел намысын қолға ұстатып қоя беретін жан емес. Сондықтан да халықтың жоғын жоқтап, намысын қорғауда алға шыққан ержүрек ұлдарының бірінен саналады. Н.М.Пржевальский біржақты баға берген.

«Мырзаш батыр» жырының Н.Қыдырмоллаұлы нұсқасының бірінші тарауының өзі 3480 жолдан (ал барлығы — 10258 жол) тұрады, яғни өте көлемді; екіншіден, тілі де аса шұрайлы, сұлу; үшіншіден, әрбір оқиға, әр құбылыс кеңінен суреттеліп, сан қырынан ашылады. Жырдың өте көлемді, әрі қою сюжетті болуының, Мырзаштың әрбір қасиетінің терең ашылуының бірден-бір себебі — бұл нұсқаны тікелей батыр ұрпағының жырлағандығымен байланыстыруға болады. Сол себепті, жырда Мырзаштың батырлығымен қатар, халқының қамқоршысы, әрі адал азамат және халқының салтын қадірлеген ұлағатты ұлы болғандығы мақтаныш пен, зор құрметпен жырланады. Жинақтай айтқанда, Мырзаштың жалпы адамдық болмысы түгел қамтылады.

Жырда Мырзаш өмірінің көп қыры қамтылған, оқиғалар бірінен-бірі туындап, сан қырынан өрбіп отырады. Және де оның барлығы нанымды, шындыққа жанасымды етіп, өмірдегі қалпында суреттеледі. Әрі жырдың көркемдік деңгейі де жоғары. Әр оқиғаның зор шабытпен жырланғаны соншалық — «ары қарай не болар екен, оқиға қалайша жалғасын табады?» деген зор қызығушылықпен оқылады, яғни жыр оқырманын жалықтырмайды, керісінше, өзіне баурап, елітіп өкетеді. Сондықтан жырдың осындай ерекшеліктерін ескере отырып, оны негізгі нұсқа ретінде қабылдауға болады. Ал, жалпы, Мырзаш туралы жырлардың үш нұсқасының оқиғалар желісін салыстырып қарағанда, үшеуіне де ортақ боп келетін бірнеше сюжет — мотивтерді аңғарамыз. Олар:

— Мырзаштың өз өмірінде үш ірі соғысқа қатысып, елін жаудан қорғауы;

— Әулиелік қасиетінің болуы;

— Н.М.Пржевальскийге жол көрсетіп, елді мекендерді көп аралаған саяхатшы болғандығы;

— Мырзаштың кедей отбасынан шыққандығы;

— Соңғы жорыққа барғысы келмегендігі, оған еркінен тыс аттанған дығы;

— Қолды болған дүние-мүлік, олжаларды қара басының қамына жаратпай, кедей-кепшікке таратып бергендігі;

— Мырзаштың ақкөңіл, адал, әділ адам болғандығы.

Міне, осы сюжет-сарындар жырдың әр нұсқасында негізгі оқиғаларды баяндауға тірек болып, әрқайсысында өзінше өрнектеледі. Томға ұсынылып отырған мәтін ӘӨИ-дің қолжазбалар қорында сақталған түпнұсқасынан (ӘӨИ. ҚҚ: Ш .874) дайындалды.

Г. Рахымбаев. «Бабалар сөзі»: Жүзтомдық.— Астана: Фолиант, 2010. том 63: Тарихи жырлар. 422 бет - Мырзаш батыр.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

'''Ержан Ахметов нұсқасы.''' Е.Ахметов нұсқасының көлемі — 448 жол. Жырда алдымен Мырзаштың әкесі Алдиярдың батырлығы, оның Алтайдағы ұранқайлардың қолынан қазатапқаны айтылады. Оның баласы Мырзаш батыр ұранқайларға бірнеше рет аттанып, ел намысын қорғайды. Әкесінің кегін алады. Бір жолы Мырзаш батырдың жолы болмайды. Қанжары жоғалады, қасындағы жолдасы мұны тастап қашып кетеді. Батыр жалғыз өзі жаумен шайқасады. Атынан түскенде ол өзінің қатты ауырғанын біледі. Оны сезген қуғыншылар батырды сойылга жығады, батыр жапанда жалғыз қалып қаза табады. Мырзашты ел-жұрт болып іздейді. Садырбай, Салжан сияқты батырлар бастаған бір топ жігіттер Мырзаштың сүйегін тауып алып қайтады. Батырдың зираты Алтай аймағындағы Қаба деген жерде. Шығарманың соңында  жыршы Мырзаш батыр өміріне байланысты түсінік берген. Шығарма бұрын жарияланбаған, тарауға бөлінбеген, 7-8 буынды жыр үлгісінде жазылған. Жыр мәтіні араб әрпінде жазылған түпнұсқадан (ӘӨИ:Ш .194, 2-дәп.) еш өзгеріссіз дайындалды.

'''Сағидолла Нұралин нұсқасы.''' С.Нұралин нұсқасының көлемі — 620 жол. 1963 жылғы Шығыс Қазақстан, Семей экспедициясының мүшелері Т. Қанағатов, Т. Бекқожина жинаған. Жырда Мырзаш батырдың жорықтары, орыс ғалымы Н.М.Пржевальскиймен кездесуі баяндалады. Оқиға XIX ғасырдың екінш і жартысында болған. Сағидолла Нүралин «Мырзаш батыр» жырын ел аузындағы аңыз-әңгімелерге сүйеніп шығарған. Мырзаш батыр жиһан кезіп, Құлжа, Үрімжі, Гучін, Хами, Қашқар, Хотан, Тибетке  барады. Одан Зайсанға бет алған сапарында орыс саяхатшысы Н.М.Пржевальскиймен кездесіп, оған жолкөрсетуші қызметінатқарған. 1877 жылғы Гучін, 1879-1880 жылдарғы Тибет экспедициясына қатысады. 1888 жылы ел намысы үшін Алтайдағы ұраңқайларға аттанады. Ру басшылары Шотан төре, Қоқы батырлар ұраңқай гүңі (төресі) Сандыжаппен ауыз жаласып, батырды қапылыста қазаға душар етеді. Жыр он бір буынды қара өлең үлгісімен жазылған. 

Сағидолла нұсқасында Мырзаштың жиһанкездігі, Н.М.Пржевальскиймен достығы басымырақ жырланған. Шығарманың басында автор тарапынан берілген түсінік сөзінде: «Мен осы Мырзаш Алдияр туралы ел аузындағы әңгімелерді әрбір адамдардан бытыраңқы түрде көп уақыттардан бері естіп келген едім. Әр адам әртүрлі жорамалдармен әңгіме етеді. Кейбіреулер  Мырзашты әулие, шарафатты адам болған, оның бастаушы қызыл түлкісі бар. Сол түлкі қайда бастаса, Мырзаш сонда барады. Және күн жайлататын қасиеті болған. Жауымен шайқасқанда екі арасына қалың тұман қараңғылық салып қоятын болған деп те айтады. Атақты ғалым Пржевальскиймен кездесіп жолдас болуы анықталады. Мырзаш алпыс жасынан асқан кезінде ел тілегімен ел есесін алу үшін Қытайға қарасты Қанас деген жердегі мұңғыл тайгасы Ораңқайға барып, сонда қаза тауып, сүйегі алынбай тасқуысында қалған адам екен. Мырзаштың өлімі 1888 жыл екен. Мұны сол жылы туған Шөкір Бекбаев деген ақсақал растайды. Мырзаш шешен тілді адам болмаған, сөзінің көбінде «ана бар ғой» деп сөйлейтін сөзге шорқақ адам болыпты. Ел намысына, ел есесіне жанын құрбан ететін. Елді қанаушыларға қарсы қайрат істейтін. Мал ұрыларын аңдып, олардың ұрлап әкелген малдарын тартып алатын. Оны иесіне немесе ел кедейлеріне үлестіріп беретін адам болыпты. Мырзаш көп жерді аралап, жиһан кезген. Шығыстағы Қашқар Қонан, Қарашар, Құлжа, Орбы, тіпті сонау Тебеттің бергі бетіне дейін барып қайтқан адам екен. Бірақ осы сапарынан белгілі мәлімет жоқ. Мырзашоқымаған қараңғы адам болған. Пржевальскиймен кездесуі осы сапарында болса керек », — дей келе жырда кем іліктердің болуын жоққа шығармайды. Жырдың түпнұсқасы ӘӨИ-дің Қолжазбалар қорында (Ш.ЗЗО, 9-дәп.) сақтаулы тұр. Томға ұсынылып отырған мәтін аталған материалдар бойынша еш өзгеріссіз әзірленді.

Т. Әкімова. «Бабалар сөзі»: Жүзтомдық.— Астана: Фолиант, 2010. том 63: Тарихи жырлар. 422 бет - Мырзаш батыр.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Мырзаш батыр Серікбай Байхоновтың Алтай Асу этно-романында ==
'''Байхонов С. Алтай Асу.''' Этно-роман. Серікбай Байхонов. - Алматы: &quot;Алматы - Болашак&quot; АК, 2019.-544 бет. ISBN 978-601-7461-56-0

&quot;Алтай асу &quot; - деп аталатын деректі - көркем этнографиялық романға аты әйгілі жиhанкез ғалым Николай Михайлович Пржевальскийдін 1879-1880 жылдары Төр Алтайдағы Зайсан каласынан басталған Үшінші Тибет сапары кезіндегі жолбасшысы Алдиярулы Мырзаш батыр екеуі бастан өткерген кызғылыкты оқиғалар аркау болған.

Аты-жөні , суреті КСРО заманында &quot; Казакстан тарихы &quot; окулыгына енген Пржевальский - аңыз адам .Ал оның жеке басына катысты тарихи фактілер жоктын касы .Өйткені ол - барлаушы.Жер бетіндегі көптеген саяхатшылар секілді кәдімгі барлаушы. Осыны бүгінгі окырман біле ме?

Кезінде дүние жүзі мойындаған жаналыктар ашқан ғалымды бүгінде көп адам жабайы түйе мен &quot;Пржевальский жылкысын&quot; ашкан адам ретінде таниды. Сол баяғы &quot; Казакстан тарихы &quot; оқулығына енген түйе мен жылкы. Ол кандай түйе ?.. Кандай жылкы ?..

Аты - жөні мен суреті &quot;Казакстан тарихы &quot;окулығына енген Мырзаш батыр да аңыз адам.Осы екі аңыз адам аңызға бергісіз түйе мен жабайы жылкыны іздеп ,аңыз өлке Тибетке сапар шегуі окырман кауымды бей - жай калдырмайды деп ойлаймыз. &lt;ref&gt;https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=1599819&amp;simple=true&amp;green=1#&lt;/ref&gt;

== Пікірлер ==

==Дереккөздер==
&lt;references /&gt;
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақ]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]
[[Санат:Наймандар]]
[[Санат:Төртуыл]]
[[Санат:Зайсан ауданы]]
[[Санат:Батыр]]</text>
      <sha1>56yos7che5x5s89ksefl7akcwd4i5ae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарғалы (Алматы облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41409</id>
    <revision>
      <id>3599364</id>
      <parentid>3597770</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3599364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11022" sha1="ds0hoxtnyk1oe5fo12gmjsxsxpzb64p" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 = Қарғалы
|сурет               =Қарғалы жамбыл ауданы.jpg 
|әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  = 
   |lat_deg =43|lat_min = 10|lat_sec = 36
   |lon_deg =76|lon_min = 24|lon_sec =23
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы 
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы 
|ауданы                  = Жамбыл ауданы (Алматы облысы)
|кестедегі аудан         = Жамбыл ауданы (Алматы облысы){{!}}Жамбыл
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы){{!}}Қарғалы
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   =Наметов Қуаныш Мұратбекұлы 
|құрылған уақыты         = 1909   
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        = ''Фабричный''
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}30999
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон коды            = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}
{{мағына|Қарғалы}}
'''Қарғалы''' ([[2007 жыл]]ға дейін — ''Фабричный'')&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V07D0001983 Облыстағы кейбір ауылдық округтер мен ауылдардың атауын өзгерту туралы]&lt;/ref&gt; — [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы ауыл, [[Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)|Қарғалы ауылдық округі]] орталығы.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Ұзынағаш (Алматы облысы)|Ұзынағаш]] ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде, [[Ұзынқарғалы]] өзенінің бойында, [[Іле Алатауы]]ның баурайында орналасқан.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||17501||{{өсім}}20114 ||{{өсім}}30999 ||154,1 ||9739 ||{{өсім}}15365 ||157,8 ||10375 ||{{өсім}}15634 ||150,7
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1909 жыл|1909]] жылы шұға фабрикасын салуға байланысты қаланған. Алғашында &quot;Қарғалы&quot;, [[1937 жыл|1937]] жылдан &quot;Фабричный&quot; деп аталды, [[2007 жыл]]ы алғашқы атауы қайтарылды. Фабрикамен бірге [[1910 жыл|1910]] жылы аурухана, [[1917 жыл|1917]] жылы мектеп және ағаш құбырлы сумен қамтамасыз ету жүйесі бар жеке су электр станциясы салынды.

[[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін фабрика ұлттандырылды. [[Ресейдегі азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында шикізат пен мамандар тапшылығына байланысты өндіріс іс жүзінде тоқтап, техниканы тонаудан қорғауға күш салынды.&lt;ref&gt;[https://ognialatau.kz/news/cat-12/9508/ Қазақстандағы ең көне зауыт.]&lt;/ref&gt; [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде ауылға майдан аймақтарынан көшірілген [[Сумы]] және Псков тоқыма фабрикаларынан құрал-жабдықтар мен білікті мамандар жеткізілді. Техникалық және кадрлық ресурстардың бұл айтарлықтай артуы, ең алдымен, соғыс аймақтарынан көшірілген тұрғындардың есебінен зауыттың да, ауылдың да өсуіне әкелді. Ауылда зауыттан бөлек ағаш кесетін, шағын кірпіш зауыты да болған.

Қарғалы шұға комбинаты — Қазақстандағы алғашқы тоқыма кәсіпорындарының бірі. Кеңес кезеңінде Фабричный ауылы ірі [[Тоқыма кәсібі|тоқыма]] орталығына айналып, кәсіпорын [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның көптеген аймақтарын өніммен қамтамасыз етті. Сондай-ақ, ауыл маңындағы табиғи ландшафттар [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] пен [[Абдолла Қарсақбаев]] сынды қазақ киносы классиктерінің фильмдерін түсіруге негіз болды.&lt;ref&gt;[https://www.kp.kz/daily/27754/5201979/ Шағын ауылдағы ұлы суретші.]&lt;/ref&gt;

== Өндіріс орындары ==
Өндіріс орындарынан “Қарғалы” АҚ (шұға комбинат), [[асфальт]] зауытты, сувенирлер шығаратын цех, тұрмыстық комбинат бөлімшесі, бірнеше ӨК, шаруа қожалықтары, т.б. жұмыс істейді.

== Инфрақұрылымы ==
Кентте 6 орта мектеп және 1 өнер мектебі, шет тілдерін оқытатын ортасы, [[балабақша]], [[кинотеатр]], [[клуб]], мәдениет үйі, [[кітапхана]], [[аурухана]], [[емхана]], фелдьшер-акушерлік пункт, [[дәріхана]], т.б. бар. Фабричныйда [[1886 жыл|1886]] жылы салынған облыстағы ескі мешіттің бірі сақталған. Жақын темір жолы стансасы - [[Жібек жолы (Қарасай ауданы)|Жібек жолы]] (32 км)&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]], 9 том&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Болыс Сәт Ниязбекұлы атындағы мешіт.jpg|нобай|1886 жылғы тұрғызылған мешіттің мемориалдық жазуы.]]

== Транспорт ==
[[Алматы|Алматыдан]] Қарғалыға дейін 236 автобуспен немесе [[Төле би атындағы көше (Алматы)|Төле би]] - [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Бауыржан Момышұлы]] көшелерінің қиылысынан жеке таксимен жетуге болады.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;Сурет:Уәлиханов көшесі.jpg|Уәлиханов көшесі, ауылдың негізгі сауда көшесі. Көшенің бойында көптеген сауда нүктелері мен Айсұлу базары орналасқан.&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;Сурет:Әсет Бейсеуов көшесі.jpg|Әсет Бейсеуов көшесі, ауылдың алғашқы көшелерінің бірі.Бұл көшенің бойында ауылдың  ауруханасы,№1 орта мектебі мен Майбұлақ мешіті орналасқан.&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;Сурет:Сәт көшесі Қарғалы Жамбыл ауданы.jpg|Сәт көшесі. Бұл көшеде 1886 жылы салынған  мешіт, Қарғалы №3-ші орта мектебі, және алғашқы базарлардың бірі - әмбебап базары орналасқан.&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;Сурет:Сәт мешіті Қарғалы.jpg|1886 жылы салынған мешіт бейнесі.&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery&gt;Сурет:Kargaly comb.jpg|alt=Сәт көшесі.|ХХ ғасырдың басында салынған [[Фабрика|комбинат]] (жотадан түсірілген фотосурет, қазіргі уақытта жұмыс істемейді).&lt;/gallery&gt;

== Белгілі тұлғалар ==
[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] (1951) қазақстандық және ресейлік ғарышкер, қазақстандық мемлекет қайраткері.

[[Әсет Көпбайұлы Бейсеуов]] (1938-1996) кеңестік және қазақстандық [[композитор]], [[Қазақстанның халық әртісі]] (1991).

[[Үмбетәлі Кәрібаев]] (1889-1969)  [[Қазақ КСР]]-інің халық ақыны (1961).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жамбыл ауданы елді мекендері (Алматы облысы)}}

[[Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері]]
[[Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері]]</text>
      <sha1>ds0hoxtnyk1oe5fo12gmjsxsxpzb64p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тибет таулы қыраты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42949</id>
    <revision>
      <id>3599370</id>
      <parentid>2374048</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:59:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beksultan228</username>
        <id>180775</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Геология и полезные ископаемые&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152522653|Тибетское нагорье]]&quot;</comment>
      <origin>3599370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6462" sha1="juc4743wgr72yl68dl1ul459ssuqhem" xml:space="preserve">[[Сурет:Himalayas-Lhasa15.JPG|thumb|300px]]'''[[Тибет]] таулы қыраты,''' [[Цинхай-Сикан-Тибет]] таулы қыраты – Жер шарындағы ең биік және аумақты таулы қырат. [[Орталық Азия]], [[Қытай]] жерінде. Oңтүстігінде [[Гималай]], солтүстігінде [[Кунлунь]], батысында [[Памир]] және [[Гиндукуш]], [[Қарақорым]], шығысында [[Сино-Тибет]] тау жүйелерімен шектеледі. Жер аумағы 2 млн. км². Орташа биіктігі 4000 – 5000 м, көптеген жоталардың биіктігі 6000 – 7000 м-ге жетеді. Негізінен [[құмтас]], [[әктас]], [[сазды тақтатас]], [[гранит]], гнейстен түзілген. Т. т. қ. солтүстік жағы [[герцин]], орта бөлігі [[мезозой]] (Тынық мұхит қатпарлығы), оңтүстік [[Aльпі]] қатпарлығы кезінде жаралған. [[Альпі]] тау жаралу кезеңінде Т. т. қ. жаппай қуатты көтерілуге ұшырады. Тау жаралу қозғалысының мұнда әлі де тоқталмағандығына көпшілік бөлігінің сейсмикалық ауданға жататындығы және термальдық бұлақтардың көп болуы дәлел бола алады. [[Солтүстік Кайлас]] және [[Ньенчен-Тангла]] жоталарына дейін эрозияға ұшырамаған, ішкі ағын жоқтың қасы. Оңтүстікгіне қарай [[Гандисышань]] және [[Гималай]] жоталарының аралығында тауаралық тектоникалық ойысқа сай кең ойпаң орналасқан. Бұл бөлікпен [[Инд]] және [[Цангпо]] ([[Брахмапутра]]) өзендері ағып өтеді. Тибеттен Азияның ең ірі өзендері: [[Инд]], [[Брахмапутра]], [[Салуин]], [[Хуанхе]], [[Янцзы]], [[Меконг]] басталады. Тас көмір, темір кентасы, түсті металдар, т.б. кен орындары бар. Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы оңтүстігінде 0° – 2°С-тан солтүстігінде –20°С-қа төмендейді, шілдеде 5 – 15°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 50 – 100 мм, оңт-нде 500 – 700 мм. Климатының тым қуаң болуына байланысты таулық қар жиегі солтүстігінде 6000 м, оңтүстігінде 5500 м биіктіктен өтеді. Өзендерінің суы мол, ағындары өте қатты; негізінен мұздық суымен толығады. Көлдері көп, ірілері – [[Намцо]], [[Селлинг]], [[Данграюм]], [[Орин-Нур]]. Биік таулық қиыршық құмда шөл және шөлейт өсімдігі, оңтүстік жағындағы шалғындық топырақта таулық дала өсімдігі, оңтүстік-шығыс бөлігінде қылқанды және жалпақ жапырақты орман өседі. [[Қодас]], [[құлан]], [[арқар]], [[аю]], [[қасқыр]], [[түлкі]], [[шибөрі]], [[қоян]], тарбаған, құстардың көптеген түрі тіршілік етеді.

&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 8 том&lt;/ref&gt;
== Геологиясы және пайдалы қазбалары ==
Геологтардың пікірінше, үстірттің қалыптасуы шамамен 50–55 миллион жыл бұрын, ерте кайнозой кезеңінде басталған. Бұл үдеріс Үндістан тектоникалық плитасының Еуразия плитасымен соқтығысуымен байланысты. Нәтижесінде қатпарлану жүріп, Гималай таулары пайда болды, ал Еуразия плитасының бір бөлігі жоғары көтеріліп, Тибет үстіртін қалыптастырды.Үстірттің геологиялық құрылымдары палеозой, мезозой және кайнозой дәуірлерінде қалыптасқанымен, қазіргі жер бедері негізінен кейінгі неоген және антропоген кезеңдерінде қалыптасқан. Бұл аймақ әлі де тектоникалық тұрғыдан белсенді: жыл сайын шамамен 5 мм-ге көтеріліп отырады, бірақ эрозия бұл өсімді белгілі бір деңгейде тежейді. Сонымен қатар, бұл өңір сейсмикалық жағынан тұрақсыз болып саналады.

Шамамен 200 миллион жыл бұрын, мезозой дәуірінде, қазіргі Тибет үстіртінің бір бөлігі су астында болып, ежелгі Тетис теңізінің құрамында болған. Сондықтан тұзды шөгінділер мен әртүрлі кен орындарының түзілуі сол кезеңдермен тығыз байланысты. Үстірттің астындағы жер қыртысы өте қалың, оның қалыңдығы шамамен 65–100 км аралығында

Аймақта әртүрлі пайдалы қазбалар кездеседі: тұз, слюда, мұнай, көмір, алтын, боракс, сода, сондай-ақ темір, хром, мыс, мырыш кендері және литий тұздары. Үстірттің ең биік нүктесі — Гурла-Мандхата тауы, оның биіктігі 7694 метрге жетеді 
== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тибет]]
[[Санат:Tау]]


{{stub}}</text>
      <sha1>juc4743wgr72yl68dl1ul459ssuqhem</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599394</id>
      <parentid>3599370</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Beksultan228|Beksultan228]] ([[User talk:Beksultan228|т]]) өңдемелерінен [[User:Sibom|Sibom]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2374048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3998" sha1="8ne2kj3ejqqoe20aszfcviv6z29clzj" xml:space="preserve">[[Сурет:Himalayas-Lhasa15.JPG|thumb|300px]]'''[[Тибет]] таулы қыраты,''' [[Цинхай-Сикан-Тибет]] таулы қыраты – Жер шарындағы ең биік және аумақты таулы қырат. [[Орталық Азия]], [[Қытай]] жерінде. Oңтүстігінде [[Гималай]], солтүстігінде [[Кунлунь]], батысында [[Памир]] және [[Гиндукуш]], [[Қарақорым]], шығысында [[Сино-Тибет]] тау жүйелерімен шектеледі. Жер аумағы 2 млн. км². Орташа биіктігі 4000 – 5000 м, көптеген жоталардың биіктігі 6000 – 7000 м-ге жетеді. Негізінен [[құмтас]], [[әктас]], [[сазды тақтатас]], [[гранит]], гнейстен түзілген. Т. т. қ. солтүстік жағы [[герцин]], орта бөлігі [[мезозой]] (Тынық мұхит қатпарлығы), оңтүстік [[Aльпі]] қатпарлығы кезінде жаралған. [[Альпі]] тау жаралу кезеңінде Т. т. қ. жаппай қуатты көтерілуге ұшырады. Тау жаралу қозғалысының мұнда әлі де тоқталмағандығына көпшілік бөлігінің сейсмикалық ауданға жататындығы және термальдық бұлақтардың көп болуы дәлел бола алады. [[Солтүстік Кайлас]] және [[Ньенчен-Тангла]] жоталарына дейін эрозияға ұшырамаған, ішкі ағын жоқтың қасы. Оңтүстікгіне қарай [[Гандисышань]] және [[Гималай]] жоталарының аралығында тауаралық тектоникалық ойысқа сай кең ойпаң орналасқан. Бұл бөлікпен [[Инд]] және [[Цангпо]] ([[Брахмапутра]]) өзендері ағып өтеді. Тибеттен Азияның ең ірі өзендері: [[Инд]], [[Брахмапутра]], [[Салуин]], [[Хуанхе]], [[Янцзы]], [[Меконг]] басталады. Тас көмір, темір кентасы, түсті металдар, т.б. кен орындары бар. Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы оңтүстігінде 0° – 2°С-тан солтүстігінде –20°С-қа төмендейді, шілдеде 5 – 15°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 50 – 100 мм, оңт-нде 500 – 700 мм. Климатының тым қуаң болуына байланысты таулық қар жиегі солтүстігінде 6000 м, оңтүстігінде 5500 м биіктіктен өтеді. Өзендерінің суы мол, ағындары өте қатты; негізінен мұздық суымен толығады. Көлдері көп, ірілері – [[Намцо]], [[Селлинг]], [[Данграюм]], [[Орин-Нур]]. Биік таулық қиыршық құмда шөл және шөлейт өсімдігі, оңтүстік жағындағы шалғындық топырақта таулық дала өсімдігі, оңтүстік-шығыс бөлігінде қылқанды және жалпақ жапырақты орман өседі. [[Қодас]], [[құлан]], [[арқар]], [[аю]], [[қасқыр]], [[түлкі]], [[шибөрі]], [[қоян]], тарбаған, құстардың көптеген түрі тіршілік етеді.

&lt;ref&gt;Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 8 том&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Тибет]]
[[Санат:Tау]]


{{stub}}</text>
      <sha1>8ne2kj3ejqqoe20aszfcviv6z29clzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43987</id>
    <revision>
      <id>3599553</id>
      <parentid>3598577</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30737" sha1="mzm5olmnc73vi8g0eker4a2kg7jifly" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжы бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынға сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су-газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.
=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О. Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д.Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М.Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д. Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>mzm5olmnc73vi8g0eker4a2kg7jifly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599554</id>
      <parentid>3599553</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30738" sha1="tnok159bae3vx3cn8mdnlt0jajiodke" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжы бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынға сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су-газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.
=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О. Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М.Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д.Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д. Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>tnok159bae3vx3cn8mdnlt0jajiodke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599555</id>
      <parentid>3599554</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30740" sha1="tweh4qytkhrzve6prbxzfedix7sboh8" xml:space="preserve">{{Университет
 |Аты                   = Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті 
 |Қысқартылған аты      = 
 |Сурет                 = [[Сурет:Ekstu.jpg|200px]]
 |Шынайы аты            = 
 |Халықаралық атауы     = D. Serikbayev East Kazakhstan technical university
 |Бұрынғы атауы         = Өскемен құрылыс-жол институты
 |Ұраны                 = 
 |Құрылған жылы         = [[1958 жыл|1958]]
 |Жабылған жылы         =
 |Қайта құрылған        =
 |Қайта құрылған жылы   =
 |Түрі                  = Мемлекеттік университет
 |Президенті            = 
 |Ғылыми жетекшісі      = 
 |Ректоры               = Рахметуллина Сәуле Жадігерқызы
 |Студенттер            = 12 000
 |Шетел студенттері     = 
 |Мамандар              = 
 |Бакалавриат           = 
 |Магистратура          = 
 |Аспирантура           = 
 |Докторантура          = 
 |Ғылым доктары         = 
 |Профессоры            = 
 |Оқытушылар            = 
 |Орналасқан жері       = {{KAZ}}, [[Өскемен]]
 |Метро бекеті          = 
 |Кампус                = 
 |Мекенжайы             = [[Өскемен]] қаласы, Серікбаев көшесі, 19
 |Сайты                 =  [http://www.ektu.kz/ ШҚТУ ресми сайты]
 |Марапаттары           = 
 |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
 |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
 |CoordScale            = 
 |edu_region            = 
}}

'''Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университеті''' '''(ШҚТУ)'''  – [[Өскемен]] қаласындағы техникалық және [[экономика]]лық бағыттағы мамандар даярлайтын жоғары оқу орны. 
*[[1958]] ж. құрылды.
*[[1996]] ж. университет мәртебесі берілген.
*[[1997]] жылдан Д. Серікбаев есімімен аталады.
* Оқу орны [[1958]] жылдан бері еліміз үшін 50 мыңнан астам [[инженер]]лер, [[тау]]-[[кен]] мамандарын, [[ақпараттық технология]] мен энергетика салаларының жоғары білімді мамандарын даярлады.
* Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2019 жылғы 11 қазандағы қаулысымен Қазақстан Республикасы Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2020 жылғы 02 маусымдағы № 345 бұйрығымен Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ КЕАҚ болып қайта құрылды.

Қазіргі күні университеттің 6 мектеп, 2 факультет, әскери кафедра және Жоғары ІТ колледжы бар. Университетте 11 мыңнан астам студент оқиды. Университет базасында Қазақстанда тұңғыш рет “университет-технопарк” аталатын [[инновация]]лық университет үлгісі құрылып, [[Алтай]] ғылыми-техникалық бағы жұмыс істейді. Оқу-ғылыми-инновация-өндірістік кешен жемісті жұмыс атқарып, студенттік технологиялық бизнес инкубатор құрылған. Университет қабырғасында Жоғары технологиялар аймағы бағдарламасы жемісті жүзеге асырылуда.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақстан ұлттық энциклопедиясы&lt;/ref&gt;

== Қазіргі университет ==
[[Сурет:ШКМТУ-2.jpg|thumb|left|180px|ШҚМТУ]]
Университет 6 мектептен, 3 факультеттен, әскери кафедрадан және Жоғары IT-колледжден  тұрады:
# Foundation
# Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі
# Базалық инженерлік дайындық факультеті
# Бизнес және кәсіпкерлік мектебі
# Гуманитарлық білім беру және дене шынықтыру мектебі
# Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің жоғары IT колледж
# Дәстүрлі және балама энергетика мектебі
# Әскери кафедра
# Жер және қоршаған орта туралы ғылымдар мектебі
# Машина жасау мектебі
# Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі

=== Сәулет, құрылыс және дизайн мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-СКФ.jpg|thumb|200px|left|Сәулет-құрылыс факультеті]]
1988 жылы«Сәулет-құрылыс факультеті» құрылды, оны техника ғылымдарының кандидаты, доцент Гольцев Анатолий Григорьевич басқарды. 1989 жылы факультет ғылым кандидаты, доцент Анисимов  Юрий Владиславович басшылық еткен сәулет және 1993 жылға дейін А.Г. Гольцев жетекшілік еткен құрылыс факультеті болып қайта құрылды.
Сәулет-құрылыс факультеті 2006жылы бұрынға сәулет және құрылыс екі факультетін біріктіру арқылы құрылды.

Қазіргі кезде факультетте 1700студент бакалавриаттың 9 және магистратураның 5 бағыты бойынша оқиды. Факультет құрамына 5 кафедра кіреді, оның 4-і сәулет, дизайн, құрылыс, су ресурсы, стандарттау және метрология, қайта өңдеу өндірісінің технологиясы, құрылыс материалдары мен бұйымдарының өндірісі, ағаш өңдеу технологиясы, орман шаруашылығы ісі бағыттары бойынша мамандарды даярлап шығарады. 13 профессор, 48 ғылым кандидаттары мен доценттер, барлығы: 123 адамнан тұратын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы, оқу және ғылыми зертханалардың ірі материалдық-техникалық базасы мамандарды дайындаудың жоғары сапасының кепілі болып табылады.

Барлық мамандықтардағы оқу жоспарлары мен курстардың мазмұны дамудың «Унивеситет - Технопарк» инновациялық үлгісіне, заманауи нарықтық қатынас-кіші және орта бизнес, жоспарлау және құрылыс бойынша қызмет көрсетуді ұйымдастыруда білім алу мен дағдылануға, дизайн, ғимараттарды, үймереттерді, су-газ және жылу беру құрылымын қайта құру мен жөндеуге бағытталған. Факультетте барлық мамандықтардағы студенттердің математика, физика, информатика, шет тілдері, экономика, менеджмент және маркетинг бойынша базалық деңгейдегі дайындықтары да қарастырылған.
Құрылғаннан бері факультет өңірдің, Қазақстан Республикасы мен одан тысқары жерлердің кәсіпорындары мен ұйымдарында сәтті еңбек етіп жатқан 10 мыңнан астам мамандарды даярлап шығарды.
=== Тау-кен металлургиялық факультеті ===
[[Сурет:ШКМТУ-ТКМФ.jpg|thumb|200px|left|Тау-кен металлургиялық факультеті]]
Тау-кен металлургиялық факультеті 1995 жылы құрылған. Тау-кен металлургиялық факультетінің құрылуы заңды болып табылады және де аймақ ерекшелігімен байланысты, онда Қазақстан Республикасындағы пайдалы қазбалар кенорындарының көп бөлігі, сол сияқты, ірі кен-металлургиялық кешеннің кен өндіру және қайта өңдеу кәсіпорындары шоғырланған. Олардың қалыпты жұмыс істеуі көбінесе инженерлік кадрлардың біліктілігіне байланысты, бұларды оқыту мен дайындау аталған факультетте жүзеге асырылады.

Факультет аймақта өте қажет етілген мамандық алу мүмкіндігін береді, мұнда кен-металлургиялық кәсіпорындар базалық болып табылады.

Қазіргі кезде факультетте 
#бакалавриаттың 8 мамандығы, 
#магистратураның 8  
#және докторантураның 2 бағыты бойынша 2000 студенттен артық адам оқиды.

=== Машина жасау мектебі ===
Машинажасау және көлік факультеті университеттің ең алғаш ашылған әрі аймақтағы бірден бір факультеті. Оның түлектері Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің барлық аймақтарында жемісті еңбектенуде, олар жоғары беделге ие.

Студенттердің кәсіби дайындығын жоғары білікті профессор-оқытушылар құрамы жүзеге асырады – бұл 129-дан артық оқытушы, соның ішінде 65 оқытушының ғылыми дәрежесі мен атағы бар, олардың арасында: тоғызы – ғылым докторы, он екісі – профессор.

Кафедралар:
Технологиялық машиналар мен жабдықтар.
Машинажасау және құрылымдық материалдар технологиясы.
Көлік және логистика.
Техникалық физика.
Философия және адамның даму проблемалары.

Оқу үдерісі қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Мемлекеттік лицензиялар барлық мамандықтарға берілген.

Машинажасау және көлік факультетінің кафедралары жақсы материалдық-техникалық негізге ие, олардың ғылыми-зерттеу және техникалық зертханалары, &quot;Машиналар мен механизмдер сенімділігі проблемалары&quot; (т.ғ.д., профессор Ж.О. Құлсейітов), «САТиМ» ғылыми-техникалық орталықтары, және де &quot;ЭТОРА&quot; автотехникалық сынау орталығы бар. Студенттерді өндірістегі кафедралар филиалдарында практикалық дайындау кең түрде қолданылады. Гуманитарлық, әлеуметтік және жаратылыстану пәндері бойынша барлық студенттер дайындығының базалық деңгейі ескерілген.
=== Бизнес және кәсіпкерлік мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-ЭМФ.jpg|thumb|80px|left|Бизнес және кәсіпкерлік мектебі]]
Факультет дербес бөлімше ретінде 1993 жылдан бастап іс-әрекет етеді.

Факультетте 6 кафедра бар, соның ішінде 3-уі шығарушы болып табылады:
#Қазақ, орыс тілдері және ісқағаздарын жүргізу.
#Қазақстан тарихы және құқық.
#Экономикалық теория және нарық.
#Қаржы, есеп және салық салу.
#Кәсіпорын экономикасы.
#Инновациялық менеджмент.

Факультетте оқыту қазақ және орыс тілдерінде, күндізгі, сырттай және қашықтықтан оқу түрлері бойынша жүргізіледі.

=== Ақпараттық технологиялар және зияткерлік жүйелер мектебі ===
[[Сурет:ШКМТУ-АТЭФ.jpg|thumb|200px|left|Ақпараттық технологиялар және энергетика факультеті]]
Факультет құрамына келесі кафедралар кіреді:
#«Ақпараттық жүйелер».
#«Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» .
#«Өнеркәсіптік энергетика» .
#«Математикалық және компьютерлік үлгілеу» .
#«Жоғары математика» .
#«Шетел тілдері» .

Оқытушылар – 2007 жылғы «ЖОО ең үздік оқытушысы» мемлекеттік грантының иегерлері:
#Е.М. Тұрғанбаев – АТЭФ деканы.
#Н.Г.[[Назиф Гарифуллаұлы Хисамиев|Хисамиев]] – «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
#Д.Л. Алонцева – «Аспаптар жасау және технологиялық үдерістерді автоматтандыру» кафедрасының аға оқытушысы.
#М.Т. Ипалақова – «Ақпараттық жүйелер» кафедрасының аға оқытушысы.
=== Әскери кафедра ===
[[Сурет:ШКМТУ-кафедра.png|thumb|left|160px|Әскери кафедра]]
Жоғары оқу орындарындағы әскери кафедралардағы студенттердің әскери дайындығы - жүйелі және мақсатты түрде жүргізілетін оқыту және тәрбиелеу үдерісі.
Әскери кафедрадағы студенттердің әскери дайындығы Қазақстан Республикасының қорғаныс министрлігі мен білім және ғылым Министрлігінің басқарушы құжаттарының негізінде жүргізіледі.

Әскери кафедрадағы әскери дайындықтың оқыту үдерісін ұйымдастыру мынадай жұмыстардан құралады: оқыту жұмысы; оқытушылар мен оқытушы көмекшілердің кәсібін жоғарлату; әдістемелік жұмыс; әскери-ғылыми, ғылыми-зерттеу жұмыстары; оқыту үдерісін техникалық құралдар және оқу құралдарымен қамтамасыз ету жұмыстары; студенттердің әскер-патриоттық тәрбиесіне қатысты және жалпылама қорғану жұмыстары; ішкі тәртіпке байланысты жұмыстар; студенттердің әскери бөлімдердегі жиналыстары; зачеттар, курстық жұмыстар, бітіру экзамендері.

Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ Қазақстан Республикасының қарулы күштері үшін төрт түрлі әскери мамандық дайындайды:
# ВУС 021001– «Жаяу әскердің соғыс машиналарында мотобағыттық бөлімшелер, бөлімдер мен қосылымдарды пайдалану»
# ВУС 310101– «Әскердің соғыстық және шаруашылық істерінің экономикасы және оларды қаржылық қамсыздандыру»
# ВУС 420201 –«Базалық танкы машиналарын қирату және жөндеу»
# ВУС 560201– «Көпқырлы қолданыстағы автомобильді техниканы қирату және жөндеу жұмыстары»

Әскери кафедра штаттық тізбек бойынша келесідей құрамнан тұрады:
#Профессорлық-оқытушылық құрамы – 17 адам;
#Инженерлік-техникалық құрамы – 4 адам;
#Оқыту-көмекшілік құрамы – 7 адам;
:БАРЛЫҒЫ – 28 адам.
:Кафедрада оқитындар саны – 528 студент.
=== IT-колледж ===
[[Сурет:ШКМТУ-IT.jpg|thumb|200px|left|IT-колледж]]
ШҚМТУ колледжі Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 08.07.1999ж. №340 бұйрығы негізінде Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің құрылымдық бөлімшесі ретінде «Мектеп – колледж – университет» жүйесіндегі үздіксіз кәсіптік білім беру тұжырымдамасын іске асыру мақсатында құрылды.

Оқытушылар құрамы тәжірибелі педагогтармен жиынтықталған. Колледждегі сабақтарды колледж оқытушылары ғана емес, сол сияқты университеттің тәжірибелі оқытушыдлары да – ғылым кандидаты, доцент және профессор ғылыми дәрежесі бар мамандар да жүргізеді. Оқушылардың пайдалануына университеттің зор материалдық-техникалық базасы берілген: кітапхана, спорт залдары, оқу кабинеттері және зертханалар, компьютерлік сыныптарда орналасқан жаңа деңгейдегі дербес ЭЕМ.
Колледждің 1-ші курсына – 9- немесе 10-сыныпты, 2-ші курсына 11-сыныпты бітірген жастар қабылданады. Таңдап алынған мамандыққа байланысты колледжде 9-сынып негізінде оқу мерзімі 2 жыл 10 ай, 3 жыл 6 ай және 3 жыл 10 ай. 11-сынып негізінде – 1 жыл 10 ай, 2 жыл 6 ай және 2 жыл 10 ай.

Колледждегі сабақтар қазақ және орыс тілдерінде жүргізіледі. Күндізгі оқі түрінің 1000-нан артық оқушысы компьютерлік, автомеханикалық, тау-кен металлургиялық, сәулет-құрылыс, жол және экономика-басқарушылық мамандықтар бойынша екі бөлімде оқиды: техникалық, ақпараттық технологиялар және басқару. 2004 жылдан бастап колледжде сырттай оқу бөлімі ашылды, онда 600-ден артық оқушы оқиды.

Колледж оқушылары үшін келешекте өз білімдерін күндізгі оқу түрінің, сол сияқты сырттай оқу түрінің тиісті немесе сабақтас мамандықтары бойынша ШҚМТУ-де жалғастырудың үлкен мүмкіндігі бар.

== Тарихы ==
[[1958]] жыл. 5 тамызда КСРО Министрлерлер Кеңесі № 866 қаулысы және 30 тамыздағы Қазақ КСР Министрлерлер Кеңесі № 765 қаулысы негізінде Өскемен құрылыс жол институты құрылды. ӨҚЖИ-дің бірінші ректоры Д.М. Серікбаев болды. Шығыс Қазақстан облысында техникалық жоғарғы оқу орнының ашылуы бұл өңірдегі экономиканың қарыштап дамуы және оған деген инженерлі-техникалық мамандардың қажеттілігін толтырумен байланысты болды.

Оқу корпустарын, студенттер жатақханаларын, спорттық алаңдармен тұрғын үйлерді салу үшін қалалық Кеңестің депутаттары Ертіс өзенінің жағасынан 66 га жерді бөліп берді. Алғашқы жылдары ЖОО құрылыс техникумының оқу корпусында, жобалаушы институт «Казгипроцвет»-тің әкімшлің ғимаратына орналастырылды, ал студенттер Шығысмашзаводтың 400 орындық жатақханасында тұратын болды.

Өндірістік және азаматтық құрылыс, бетонды және темірбетонды заттар мен құрастырмаларды өндіру, құрылыс-жол машиналары мен құрал-жабдықтары, автомобиль жолдары мен автомобиль транспорты мамандықтарына 175 адам қабылданды, соның ішінде күндізгі оқу бөлімінеде - 100 адам, сырттай оқу бөлімінеде 75 адам болды. Институт құрамына 8 кафедра кірді: маркзим-ленинизм, химия, жоғарғы математика, физика, сызба геометриясы мен графикасы, теориялық механика, құрылыс механикасы, геодезия, онда 13 оқытушы жұмыс істеді, соның ішінде 3 ғылым кандидаты мен 10 лаборанттар. 1959 жылы құрылыс, автомеханикалық факультеттері құрылған соң, металдар технологиясы жене арнайы дайындық кафедралары мен бұрынғы құрылыс механикасы, теориялық механика, жоғарғы математика, марксизм-ленинизм кафедралары автомеханикалық факультетке қарайтын болды, ал қалғаны құрылыс факультетінің құрамына кірді.

[[1959]] жылдың 1 қыркүйегінен бастап Өскемен бүкіл кеңестік сырттай инженерлі-құрылыс институты негізінде сырттай оқу факультеті құрылды. 1960 жылы дене тәрбиесі мен спорт кафедрасы құрылды, оны Левченко Б.Ф. басқарды. 1961 жылы ӨҚЖИ-де профессорлар-оқытушылар мен студенттер құрамында бірінші ғылыми-техникалық конференция өтті. 45 оқытушы мен 10 студенттің ғылыми докладтары тыңдалып, талқыға түсті. 1962 жылдан бастап Зырян қаласында жалпытехникалық жұмыс істеді. 1962 жылы институтты сәулет өнерінің докторы, профессор Сидоров А.К. басқарды. 60 жылдардың басы есептеу орталығын құруға жатады. 1962 жылы Минск қаласына арнайы дайындықтан өту үшін Каханов А. А., Смирнов Б. П., Коровина А. В., Чернявский В. С., Макарцев М. И. жіберілді. 1963 жылы институт бірінші 79 жас мамандар, оның ішінде 8-і &quot;ерекше диплом&quot;-мен даярлап шығарды. 1965 жылы институттың 3000 кв. м бас корпусы мен 516  орынға арналған жатақхана мен 48 пәтерлі тұрғый пайдалануға берілді. 1966-1967 жылдар аралығында зертханалық корпус, мәдени шаралар залы мен спорт зал, кітапхана, 3-ші жатақхана пайдалануға берілді.

Материалдық-базаның үлкеюі студенттер санының көбеюі мен сәулет (1964&amp;nbsp;ж.), инженерлі-кономикалық ([[1965]]&amp;nbsp;ж.), суландыру және канализация  ([[1967]]&amp;nbsp;ж.) факультеттерінің ашылуына әсер етті.

[[1967]] жылдң 25 ақпанында институттық газет  «За знание»-нің бірінші нөмірі жарыққа шықты. Оның редакторы болып КОКП тарихы кафедрасының меңгерушісі доцент Савостенко В бекітілді.

[[1967]] жылдан бастап біліктілігін көтеру кафедрасы жұмыс істеді.

Өзінің 10 жылдық мерейтойы жылында институт 1550 адамды қабылдады, соның ішінде 725 адам іштей оқу бөліміне болды. Барлығы 35 кафедрада 340 оқытушы жұмыс істеп, оның 36-ы түрлі ғалымдар болды

[[1972]] жылы Алматы қаласында ӨҚЖИ-дің кешке оқыту филиалы ашылды. Оның материалдық базасын республиканың автомобиль жолдары министрлігі қаржыландырды.

[[1972]] жылы жалпы инженерлік факультет құрылып, 13 кафедра жалпы инженерлік мамандықтарды мен 1,2 курстың 54 тобын біріктірді. Деканы - техника ғылымдарының кандидаты, доцент Токмурзин О. Т. болды.

[[1974]] жылы Халық шаруашылығы көрмесіне белсене қатысқаны үшін ӨҚЖИ  Қазақ ССР-нің I дәрежелі ВДНХ дипломымен марапатталды.

[[1975]] жылы 500 орындық клуб-асхана мен 5-ші студенттер жатақханасының негізі қаланды.

Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ Шығыстағы жетекші орынды растай отырып, &quot;Top regional univerties&quot; номинациясында &quot;Лидер Науки- Wed of Science Awards&quot; -2020 беделді  сыйлығының иегері атанды.

== Ректорлары ==
* [[1958]] - [[1962]] [[Серікбаев Даулет Мірқасімұлы]]
* [[1962]] - [[1986]] [[Сидоров Анатолий Константинович]]
* [[1986]] - [[2000]] [[Баталов Юрий Васильевич]]
* [[2000]] - [[2003]] [[Геннадий Николаевич Гамарник]]
* [[2003]] - [[2010]] [[Ғалымқайыр Мұтанұлы Мұтанов|Мұтанов Ғалымқайыр Мұтанұлы]] 
* [[2010]] - [[Темірбеков Нұрлан Мұқанұлы]]
* [[2015]] - [[2022 жыл|2022]] [[Шаймарданов, Жасулан Кудайбергенович|Шаймарданов Жасулан Кудайбергенович]] &lt;ref&gt;[http://www.inform.kz/rus/article/2777255 Назначен новый ректор ВКГТУ им.Д. Серикбаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626152426/http://www.inform.kz/rus/article/2777255 |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;
* [[2022 жыл|2022]] - Рахметуллина Сәуле Жәдігерқызы&lt;ref&gt;Жаңа ректор тағайындалды[https://www.ektu.kz/newsevents/uvazhaemaya-saule-zhadygerovna!.aspx]&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

== Әлеуметтік желілер ==
* [https://www.youtube.com/channel/UCWbNJ8XGUZyiSuNttDhIQHQ Youtube]
* [https://www.facebook.com/EKSTUniversity/ Facebook]
* [https://twitter.com/EkstUniversity Twitter]
* [https://vk.com/ekstu_official Вконтакте]
* [https://www.instagram.com/ektuniversity/?hl=ru Instagram]
* [https://www.linkedin.com/school/serikbaev-university/ Linkedin]
* [https://vm.tiktok.com/tVXGw8/ Tiktok]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.telegram.org/#/im?p=@ektu9 Telegram]

[[Санат:Өскемен жоғарғы оқу орындары]]
[[Санат:Қазақстан университеттері]]</text>
      <sha1>tweh4qytkhrzve6prbxzfedix7sboh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хусамуддин Әс-Сығанақи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59569</id>
    <revision>
      <id>3599270</id>
      <parentid>3599191</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8944" sha1="om7ydfw0uasr7wrssu7grcoozojsanu" xml:space="preserve">{{Мұсылман ғұлама
 | Есімі               = Хусамуддин Әс-Сығанақи
 | Есімі (өз тілінде)  = {{lang-ar| حسام الدين السغناقي;}}
 | Туғандағы есімі  = 
 | Лауазымдары мен атақтары   = 
 | Қызмет аясы = 
 | Мансаптары         = 
 | Туған күні          = 1240
 | Қайтыс болған күні            = 1311
 | Азаматтығы       = 
 | Ұлты   = 
 | Әкесі              = 
 | Балалары              = 
 | Мазһабы, ағымы    = Ханафи
 | Қызмет саласы  = факих
 | Ұстаздары           = Хафиз ад-Дин әл-Бұхари&lt;br /&gt; Фахр ад-Дин Мұхаммед&lt;br /&gt; Мұхаммед әл-Маймарғи
 | Шәкірттері           = Кивам ад-Дин Мұхаммед ибн Мұхаммад әл-Қақи, Жалал ад-Дин әл-Курлани, Ибн әл-Фасих әл-Хамдани, Шамс ад-Дин ат-Тақассури, Нәжм ад-Дин ат-Тақассури, Жалал ад-Дин әл-Ғиждувани, Шамс ад-Дин ибн Хаджжадж әл-Қашғарди, Мұхаммеди ибн Абд ар-Рахман әл-Ғазнави, Шихаб ад-Дин Ахмад ибн әл-Хасан
 | Ізбасарлары     = 
 | Еңбектері, шығармалары  = 
 | Уикидәйек      = 
 | Уикиқайнар         = 
 | Сайты              = 
&lt;!-- Category: 10/12 --&gt;
}}
'''Хусам әд-Дин әс-Сығанақи''' ([[араб тілі|араб]].: حسام الدين السغناقي; шамамен [[1240 жыл]]ы туған, 1310 немесе [[1311 жыл]]ы қайтыс болған) — [[Орта Азия]]дан шыққан ортағасырлық мұсылман ғалымы, ислам құқықтанушысы (факих), Ханафи мазхабы өкілі. Ол [[Сығанақ]] қаласының тумасы болған.&lt;ref name=&quot;дербисали&quot;&gt;{{кітап|авторы=[[Дербисали, Абсаттар Багисбаевич|Дербисали А. Б.]]|тақырыбы=Мыслитель из Сайхундарьи Хусам ад-дин ас-Сыгнаки (1240–1317)|ссылка=http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2019/2019-02/02-2019-10.pdf|год=2019|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115133202/http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2019/2019-02/02-2019-10.pdf}}&lt;/ref&gt; Ол ислам құқық ғылымына (фиқһ) елеулі үлес қосқан және өз дәуірінде беделді ғалымдардың бірі саналған.&lt;ref name=&quot;КНЭ-kk&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Қазақстан. Ұлттық энцклопедия|ссылка=https://books.google.kz/books?id=QzAOAQAAMAAJ|ответственный=Бас редактор Ә. Нысанбаев|место=Алматы|издательство=[[Казахская энциклопедия|Қазақ энциклопедиясы]]|год=1998|том=9|isbn=9789965893100|}}&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Толық аты — Хусам ад-Дин әл-Хусейн ибн Әли ибн Хаджжаж ибн Әли ас-Сығанақи (араб.: حسام الدين الحسين بن علي بن حجاج بن علي السغناقي). Кейбір деректерде оның лақабы «Хисамеддин» түрінде, ал ныспысы «әс-Сығнақи», «әс-Сығанақи» деп те кездеседі.&lt;ref name=&quot;дербисали&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Советское востоковедение|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=FsITAAAAIAAJ|баспасы=Издательство АН СССР|год=1948|том=5|страницы=232}}&lt;/ref&gt;

Ол шамамен 1240-жылдары [[Сығанақ]] қаласында дүниеге келген. Оның отбасы, балалары немесе әлеуметтік жағдайы туралы нақты мәліметтер сақталмаған. Алайда ұстаздары белгілі, олардың қатарында Хафиз ад-Дин әл-Бұхари (1218–1293), Фахр ад-Дин Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Маймарғи және Хафиз ад-Дин Абдуллах ибн Ахмад ән-Насафи болған. Ол білімін негізінен Бұхара қаласында алған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Прозоров С. М.|тақырыбы=Ислам на территории бывшей Российской империи: энциклопедический словарь|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=McTXAAAAMAAJ|баспасы=Восточная литература РАН|жыл=1998|беттері=9|isbn=9785020180475}}&lt;/ref&gt; Ғалым білім іздеп, Бағдат, Басра, Дамаск және Алеппо сияқты ірі ғылыми орталықтарға сапар шеккен.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=History of Civilizations of Central Asia|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=9yTFnuWQKvkC&amp;pg=PA128|баспасы=ЮНЕСКО|жыл=2000|том=4|беттері=128|allpages=704|isbn=92-3-103654-8}}&lt;/ref&gt;

Ол 1310 немесе [[1311 жыл]]ы (хижра бойынша 710–711 ж.) Алеппо қаласында қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;КНЭ-kk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;зирикли&quot;&gt;{{кітап|авторы=[[Хайр ад-Дин аз-Зирикли|Аз-Зирикли Х.]]|тақырыбы=Аль-Алам (Выдающиеся люди): Биографический словарь знаменитых арабов и арабок, арабистов и востоковедов. В 8 томах|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=ra5ICwAAQBAJ&amp;pg=PT246|орны=Бейрут|басылым=Дар аль-илм ли-ль-малаин|жыл=2002|том=2|беттері=247}}&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, ортағасырлық Сығанақ қаласында оның құрметіне кесене тұрғызылған. Шығыстанушы В. А. Каллаур жазып алған жергілікті аңыздарға сәйкес, Хусам ад-Дин сол жерде жерленген деп есептеледі.

== Мұрасы ==

Хусам ад-Дин ас-Сығанақи Ханафи мазхабы ұстанған. Ол ислам құқық теориясы (усул әл-фиқһ) мен тіл ғылымдары саласында маңызды еңбектер қалдырған. Оның негізгі шығармаларының бірі — Мұхаммад ибн Омар әл-Ахсикати жазған «әл-Мунтахаб фи усул әл-мазхаб» еңбегіне түсіндірме (шарх). Сонымен қатар, ол әл-Хидая авторы Бурхан ад-Дин әл-Марғинани еңбегіне «ән-Нихая» (النهاية) атты үш томдық түсіндірме жазған. Бұдан бөлек, Әбу-ль-Юср әл-Бәздауи еңбегіне «әл-Кафи» (الكافي) атты, ал Әбу-ль-Муин ән-Насафи жазған «әт-Тамхид фи қаваид әт-таухид» шығармасына «әт-Тасдид» (التسديد) атты түсіндірмелер жазған. Сондай-ақ араб тілінің морфологиясы (сарф) бойынша «ән-Наджах» (النجاح) атты еңбек қалдырған.

Ғалымның еңбектерінің қолжазбалары бүгінгі күнге дейін сақталып, [[Париж]] және [[Каир]] кітапханаларында сақтаулы.

Оның шәкірттері қатарында Кивам ад-Дин Мұхаммед ибн Мұхаммад әл-Қақи, Жалал ад-Дин әл-Курлани, Ибн әл-Фасих әл-Хамдани, Шамс ад-Дин ат-Тақассури, Нәжм ад-Дин ат-Тақассури, Жалал ад-Дин әл-Ғиждувани, Шамс ад-Дин ибн Хаджжадж әл-Қашғарди, Мұхаммеди ибн Абд ар-Рахман әл-Ғазнави, Шихаб ад-Дин Ахмад ибн әл-Хасан (Ибн әз-Заркаши) және Наср ад-Дин Мұхаммед ибн Камал ад-Дин ибн әл-Адим бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:XIII ғасырда туғандар]]
[[Санат:1310 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Мұсылман ғалымдар]]</text>
      <sha1>om7ydfw0uasr7wrssu7grcoozojsanu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599318</id>
      <parentid>3599270</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Биографиясы */</comment>
      <origin>3599318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8948" sha1="8ouhuzpwxq7pfchw2k27ux7bop5z5g6" xml:space="preserve">{{Мұсылман ғұлама
 | Есімі               = Хусамуддин Әс-Сығанақи
 | Есімі (өз тілінде)  = {{lang-ar| حسام الدين السغناقي;}}
 | Туғандағы есімі  = 
 | Лауазымдары мен атақтары   = 
 | Қызмет аясы = 
 | Мансаптары         = 
 | Туған күні          = 1240
 | Қайтыс болған күні            = 1311
 | Азаматтығы       = 
 | Ұлты   = 
 | Әкесі              = 
 | Балалары              = 
 | Мазһабы, ағымы    = Ханафи
 | Қызмет саласы  = факих
 | Ұстаздары           = Хафиз ад-Дин әл-Бұхари&lt;br /&gt; Фахр ад-Дин Мұхаммед&lt;br /&gt; Мұхаммед әл-Маймарғи
 | Шәкірттері           = Кивам ад-Дин Мұхаммед ибн Мұхаммад әл-Қақи, Жалал ад-Дин әл-Курлани, Ибн әл-Фасих әл-Хамдани, Шамс ад-Дин ат-Тақассури, Нәжм ад-Дин ат-Тақассури, Жалал ад-Дин әл-Ғиждувани, Шамс ад-Дин ибн Хаджжадж әл-Қашғарди, Мұхаммеди ибн Абд ар-Рахман әл-Ғазнави, Шихаб ад-Дин Ахмад ибн әл-Хасан
 | Ізбасарлары     = 
 | Еңбектері, шығармалары  = 
 | Уикидәйек      = 
 | Уикиқайнар         = 
 | Сайты              = 
&lt;!-- Category: 10/12 --&gt;
}}
'''Хусам әд-Дин әс-Сығанақи''' ([[араб тілі|араб]].: حسام الدين السغناقي; шамамен [[1240 жыл]]ы туған, 1310 немесе [[1311 жыл]]ы қайтыс болған) — [[Орта Азия]]дан шыққан ортағасырлық мұсылман ғалымы, ислам құқықтанушысы (факих), Ханафи мазхабы өкілі. Ол [[Сығанақ]] қаласының тумасы болған.&lt;ref name=&quot;дербисали&quot;&gt;{{кітап|авторы=[[Дербисали, Абсаттар Багисбаевич|Дербисали А. Б.]]|тақырыбы=Мыслитель из Сайхундарьи Хусам ад-дин ас-Сыгнаки (1240–1317)|ссылка=http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2019/2019-02/02-2019-10.pdf|год=2019|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115133202/http://zhurnal-prostor.kz/assets/files/2019/2019-02/02-2019-10.pdf}}&lt;/ref&gt; Ол ислам құқық ғылымына (фиқһ) елеулі үлес қосқан және өз дәуірінде беделді ғалымдардың бірі саналған.&lt;ref name=&quot;КНЭ-kk&quot;&gt;{{кітап|тақырыбы=Қазақстан. Ұлттық энцклопедия|ссылка=https://books.google.kz/books?id=QzAOAQAAMAAJ|ответственный=Бас редактор Ә. Нысанбаев|место=Алматы|издательство=[[Казахская энциклопедия|Қазақ энциклопедиясы]]|год=1998|том=9|isbn=9789965893100|}}&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
Толық аты — Хусам ад-Дин әл-Хусейн ибн Әли ибн Хаджжаж ибн Әли ас-Сығанақи (араб.: حسام الدين الحسين بن علي بن حجاج بن علي السغناقي). Кейбір деректерде оның лақабы «Хисамеддин» түрінде, ал ныспысы «әс-Сығнақи», «әс-Сығанақи» деп те кездеседі.&lt;ref name=&quot;дербисали&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=Советское востоковедение|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=FsITAAAAIAAJ|баспасы=Издательство АН СССР|год=1948|том=5|страницы=232}}&lt;/ref&gt;

Ол шамамен 1240-жылдары [[Сығанақ]] қаласында дүниеге келген. Оның отбасы, балалары немесе әлеуметтік жағдайы туралы нақты мәліметтер сақталмаған. Алайда ұстаздары белгілі, олардың қатарында Хафиз ад-Дин әл-Бұхари (1218–1293), Фахр ад-Дин Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Маймарғи және Хафиз ад-Дин Абдуллах ибн Ахмад ән-Насафи болған. Ол білімін негізінен Бұхара қаласында алған.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Прозоров С. М.|тақырыбы=Ислам на территории бывшей Российской империи: энциклопедический словарь|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=McTXAAAAMAAJ|баспасы=Восточная литература РАН|жыл=1998|беттері=9|isbn=9785020180475}}&lt;/ref&gt; Ғалым білім іздеп, Бағдат, Басра, Дамаск және Алеппо сияқты ірі ғылыми орталықтарға сапар шеккен.&lt;ref&gt;{{кітап|тақырыбы=History of Civilizations of Central Asia|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=9yTFnuWQKvkC&amp;pg=PA128|баспасы=ЮНЕСКО|жыл=2000|том=4|беттері=128|allpages=704|isbn=92-3-103654-8}}&lt;/ref&gt;

Ол 1310 немесе [[1311 жыл]]ы (хижра бойынша 710–711 ж.) [[Алеппо]] қаласында қайтыс болған.&lt;ref name=&quot;КНЭ-kk&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;зирикли&quot;&gt;{{кітап|авторы=[[Хайр ад-Дин аз-Зирикли|Аз-Зирикли Х.]]|тақырыбы=Аль-Алам (Выдающиеся люди): Биографический словарь знаменитых арабов и арабок, арабистов и востоковедов. В 8 томах|сілтеме=https://books.google.kz/books?id=ra5ICwAAQBAJ&amp;pg=PT246|орны=Бейрут|басылым=Дар аль-илм ли-ль-малаин|жыл=2002|том=2|беттері=247}}&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, ортағасырлық Сығанақ қаласында оның құрметіне кесене тұрғызылған. Шығыстанушы В. А. Каллаур жазып алған жергілікті аңыздарға сәйкес, Хусам ад-Дин сол жерде жерленген деп есептеледі.

== Мұрасы ==

Хусам ад-Дин ас-Сығанақи Ханафи мазхабы ұстанған. Ол ислам құқық теориясы (усул әл-фиқһ) мен тіл ғылымдары саласында маңызды еңбектер қалдырған. Оның негізгі шығармаларының бірі — Мұхаммад ибн Омар әл-Ахсикати жазған «әл-Мунтахаб фи усул әл-мазхаб» еңбегіне түсіндірме (шарх). Сонымен қатар, ол әл-Хидая авторы Бурхан ад-Дин әл-Марғинани еңбегіне «ән-Нихая» (النهاية) атты үш томдық түсіндірме жазған. Бұдан бөлек, Әбу-ль-Юср әл-Бәздауи еңбегіне «әл-Кафи» (الكافي) атты, ал Әбу-ль-Муин ән-Насафи жазған «әт-Тамхид фи қаваид әт-таухид» шығармасына «әт-Тасдид» (التسديد) атты түсіндірмелер жазған. Сондай-ақ араб тілінің морфологиясы (сарф) бойынша «ән-Наджах» (النجاح) атты еңбек қалдырған.

Ғалымның еңбектерінің қолжазбалары бүгінгі күнге дейін сақталып, [[Париж]] және [[Каир]] кітапханаларында сақтаулы.

Оның шәкірттері қатарында Кивам ад-Дин Мұхаммед ибн Мұхаммад әл-Қақи, Жалал ад-Дин әл-Курлани, Ибн әл-Фасих әл-Хамдани, Шамс ад-Дин ат-Тақассури, Нәжм ад-Дин ат-Тақассури, Жалал ад-Дин әл-Ғиждувани, Шамс ад-Дин ибн Хаджжадж әл-Қашғарди, Мұхаммеди ибн Абд ар-Рахман әл-Ғазнави, Шихаб ад-Дин Ахмад ибн әл-Хасан (Ибн әз-Заркаши) және Наср ад-Дин Мұхаммед ибн Камал ад-Дин ибн әл-Адим бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:XIII ғасырда туғандар]]
[[Санат:1310 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Мұсылман ғалымдар]]</text>
      <sha1>8ouhuzpwxq7pfchw2k27ux7bop5z5g6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Символизм (өнер)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60295</id>
    <revision>
      <id>3599536</id>
      <parentid>3562639</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3599536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70507" sha1="0amojijm0063507g2pyvnracyjqbpk9" xml:space="preserve">[[Сурет:Redon_smiling-spider.jpg|thumb|right|350px|Одилон Редон: Күлегеш өрмекші. 1881.]]
'''Символизм''' (Symbolism) — ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басы аралығында [[Еуропа]]да әдебиет пен өнерде өріс алған өте ықпалды шығармашылық ағымы. Символизм объктивтілікті тастап, субъективтілікке талпынады, нақты шындықты тіке бейнелегенге қарағанда оны ұқсамаған тұрғыдан тоғыспалы бейнелеуге тырысады, көп мағыналылыққа мән береді, күрделі де терең символдар арқылы түрлі идеялар мен ұстанымдарды аңғартуға тырысады.

Символизм діни мистика мен ауытқыған жыныстық құштарлықтарды өзара ұштастырып, әуелгі &quot;[[түпнұсқа]]ға&quot; әуестенеді, күрделі де сиқырлы декадантты сарындарға бой ұрады. Олар [[көркемөнер]]дің қоғамдық-әлеуметтік функциясын мансұқтады, көркемөнерді қоғамдық құралға айналдыруға айыптау жасады, адам болмысының қаһармандық даралығын жақтады, әлеуметтік мәселелерден бой тартып, жекелік ішкі рухани мән-мағынаға назар аударды.

== Этимологиясы ==
Символизм термині латынның символум (symbolum) сөзінің тамырсөзі &quot;символ&quot; сөзінен басталады, сенім символы, мән беру, қайта анықтау деген секілді көп түрлі күрделі мағынада қолданылған. Бұл латындық жүктеме мағына ежелгі грек сөзі символонге (σύμβολον - symbolon) қосылған. Оның түпнұсқа мағынасы: бір нәрсені таңбалап, сосын оны екі бөлікке бөліп, сосын соны ұқсамаған тараптардың сенімділігінің кепілі еткен. Міне сол бөлшектенген зат символон деп аталады. Ежелгі [[Грекия]]да Символон бейбітшілік пен өзара достық белгісі ретінде қолданған. Әдетте, қыш тақтаның бетіне таңба ойылып, сосын оны бөлшектеп, сосын оны екі жақ сенімділік кепілі ретінде сақтаған және қажет кезде көрсетіп, келісім мен қағиданың кепілі еткен.

== Белең алуы ==
[[Сурет:The_Wounded_Angel_-_Hugo_Simberg.jpg|thumb|right|200px|Хуго Симберг, Ауру періште]]
Символизм эстетикасының алғашқы лебі 19 ғасырдың 60 — 70-жылдарында [[Верлен|П.Верлен]], [[Малларме|С.Малларме]], [[Рембо|А.Рембо]], т.б. шығармаларында көрініс тапты. Символистер теориялық түп қазығын немістің әйгілі [[волюнтаризм|волюнтарист]] [[философ]]тары [[Шопенгауэр Артур|А.Шопенгауэр]], [[Гартман|Э.Гартман]], [[Фридрих Ницше]] еңбектерінен алды. 
== Өкілдері ==
Бұл мәдени шығармашылық қозғалысының өкілдері [[Франция]]лық [[Одилон Редон]], [[Гюстав Моро]] және [[Пюви де Шаванн]], [[Австрия]]лық [[Густав Климт]], [[Бельгия]]лық [[Фернан Кнопф]], [[Нидерланд]]ық [[Ян Тороп]].

== Қазақ әдебиетіндегі символизм өкілдері ==
Қазақ әдебиетінде символизм дәстүрінің арғы негізі ежелгі Қорқыт ата туралы ертегі-аңыздардан бастау алатыны сөзсіз. Арнайы ағым ретінде ол қазақ әдебиетінде кең өріс алмағанымен, 20 ғасырдың алғашқы ширегінде [[Мағжан Жұмабай|М.Жұмабаев]], [[Күлеев Бернияз|Б.Күлеев]], [[Сәбит Дөнентаев|С.Дөнентаев]] және т.б. қаламгерлер шығармаларында символизм лебі айқын байқалды&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;.

== Негізі және ерекшелігі ==
[[Натурализм]], [[реализм]] және [[импрессионизм]] бағыты нақты [[шындық]]тың нәзік бөлегіне дейін назар аударған тұста, француз символистері оларға қарсы тәуекел жасады. Символизм [[рухани]] шабытқа ден қойды, қиял қуатына барынша ерік берді, түс секілді түйсіктерді өз шығармаларында көрсетуге тырысты. Олардың сюжеті мифология, мистика және фантастикамен астаса отырып, адамның ішкі жан әлеміне, көңіл күй әуеніне, сезім иіріміне шомып, сондағы аңғарымдарды символды пошым, сызық және рең арқылы жарқ еткізіп көрсетуге талпынды. Символистер, мысалы [[Жорис Карл Гюисманс]] алғашында табиғаттанушы болғанымен кейін символизм бағытына ауысты. Бұл оның діни және [[шабыт]]тық мағынадағы [[түйсіну]]ін көрсетті.

== Әдебиет саласындағы символизм ==
[[Сурет:%C3%89tienne_Carjat,_Portrait_of_Charles_Baudelaire,_circa_1862.jpg|thumb|right|200px|[[Шарль Бодлер]]]]
Әдебиет саласында символизм [[Шарль Пьер Бодлер|Шарль Бодлер]]дің әйгілі «[[Сұрқия гүл]]» өлеңдер кітабынан бастау алады.&lt;ref&gt;Pratt, William. ''The Imagist Poem, Modern Poetry in Miniature'' (Story Line Press, 1963, expanded 2001). ISBN 1-58654-009-2&lt;/ref&gt; [[Стефан Малларме]] және [[Пол Верлэйн]] ХІХ ғасырдың 60–70 жылдарында символизмдік эстетиканы паш етеді. ХІХ ғасырдың 80 жылдарына келгенде символизм көптеген талантты жазушыларды баурап алды және олардың қаламының ерекшелігіне айналды. Бодлер және [[Эдгар Аллан По]] секілді ғажайып жазушылардың шығармалары сол дәуірдің [[риторика]]сы мен образының үлгісіне айналды.
 &lt;big&gt;&quot;''Ажал деген қонақүй ғой, ақысы ерте төленген.''&quot;&lt;/big&gt; (Шарль Бодлер: «Сұрқия гүл»)

== Бейнелеу өнері саласындағы символизм ==
Әдебиет саласына салыстырғанда, бейнелеу өнері саласындағы символизм қозғалысы гетелескен және қараңғы романтизмнің қосымша туындысы болды. Дегенмен романтизм біршама жалаң, [[агрессив]]ті болса, символизм байсалды, иманшыл болды. Өнер саласында Г.Моро, О.Редон, П.Гоген, А.Беклин, Э.К. Берн-Джонс, М.К. Чюрленис, М.А. Врубель сынды қылқалам шеберлері символистік бағытта көркем туындылар жасады.
=== Негізгі туындылар ===
&lt;gallery&gt;
Сурет:Pandora, 1914 - Odilon Redon.jpg|Odilon Redon: [[Пандора]] (Pandora, c. 1914, Metropolitan Museum of Art)
Сурет:Odilon Redon - The Cyclops, c. 1914.jpg|Odilon Redon: Жалғызкөз (The Cyclops), 1898 (Kröller-Müller Museum)
Сурет:F%C3%A9licien_Rops_-_Pornokrat%C3%A8s_-_1878_(2).jpg|Pornocrates, Felicien Rops сызған. Офорт және аквитанта
File:Redon.coquille.jpg|Одилон Редон: Кокил (Coquille), 1912 (Musée d'Orsay)
Сурет:On_the_Edge_of_the_Sea.jpg|Петрус Пюви: Теңіз жағалауындағы қыздар, 1879, Музей Орсе, Lutetiae
Сурет:TheKnightAtTheCrossroads.jpg|Виктор Васнецов, Қиылыстағы сері, 1878
Сурет:Klimt_Mulher_sentada.jpg|Густав Климт: &quot;Mulher sentada&quot;, (1916)
Сурет:Waterhouse,_John_William_-_Saint_Cecilia_-_1895.jpg|Ақ үй
Сурет:Mikhail_Nesterov_001.jpg|Михаил Нестеров: Жас Варфоломеяның кескіні
Сурет:Pierre Puvis de Chavannes, 1863, Le Travail, Musée de Picardie.jpg|Musée de Picardie. H.Maertens (1863)
Сурет:Pierre-Cécile Puvis de Chavannes 001.jpg|Магдалена (1897)
Сурет:Pierre-Cécile Puvis de Chavannes 004.jpg|Ақ тастар (1898)
Сурет:Bussiere,Gaston_-_Salammbo,_1907.jpg|Gaston Bussière, Salammbô (1907).
Сурет:Philosophy-final-state-1907.jpg|《[[Философия]]》 1899-1907. Destroyed 1945
Сурет:Medicine-final-state-1907.jpg|《Медицина》 1899-1907. Destroyed 1945
Сурет:Jurisprudence-final-state-1907.jpg|《Заң》 1899-1907. Destroyed 1945
Сурет:Preparatory_design_-_Klimt_-_Stoclet_Palace.jpg|Gustav Klimt: Құшақ (&quot;The Embrace&quot;)
Сурет:Gaston_Bussiere_%E2%80%94_The_Nereides.jpg|Gaston_Bussiere: Nereides, 1927
File:Toorop, De drie bruiden, 78x98 non bruid helbruid.jpg|Jan Toorop (1858–1928), Үш көпір
File:Fernand Khnopff - Incense - Google Art Project.jpg| [[Fernand Khnopff]]'s 'Хош иіс''
File:The Death of the Grave Digger.jpg|Carlos Schwabe: Көр қазушының өлімі
File:Stuck Susanna.jpg|Franz von Stuck, Susanna
File:Ramybe.jpg|M.K.Čiurlionis-Мүлгіген тыныштық
File:Bloktheatre.jpg|Константин Сомов: Aleksander Blok жазған «Театр» атты кітаптың мұқабасы.1909
&lt;/gallery&gt;

== Символизм қозғалысының ұраны ==
Символистердің түсіндіруі бойынша, мүлдем арғы ақиқаттарды ашып айту үшін өнер атаулы міндетті түрде жанама, астарлы амалдарды қолдануға тиіс. Ақиқат ешқашан тіке күйде айтылмайды. Сондықтан олар астарлау мен дарытпалап бейнелеу, емексітіп айту секілді әдеби шығармашылық амалын кең пайдаланып белгілі бір көрініске, не затқа символдық мағына берді.

Жан Мореас (Jean Moréas) 1886 жылы Символизм декларациясын жариялады. Мореас &quot;&quot;жалаң суреттеуге, сөзқуарлыққа салынуға, даңғаза сезімге бой алдыруға, қалпын құрғатпай айтуға&quot; қарсы тұрды. Оның айтуынша символизм мақсаты бойынша &quot;ойдағы ұғымдарды сезінуге болатын пішіндермен әрлеу керек&quot;, &quot;пішін мен кескін мақсат емес, мақсат ойдағы ұғымдарды айту&quot;, &quot;мұндай өнерде табиғи тіке күзету, гуманизм қозғалысы, басқа да дұнияуи істердің еш мағынасы жоқ, олар тек көкейдегі тылсым әрі түпнұсқа алғашқы ұғымдарға тұтастыратын көпір ғана&quot; деп есептеді.&lt;ref&gt;Jean Moreas, [http://www.ieeff.org/manifestesymbolisme.htm Le Manifeste du Symbolisme]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Le Figaro]]'', 1886&lt;/ref&gt;

== Символизм сыңғыры&lt;ref&gt;Жеңісхан Мұқатай: &quot;Символизм сыңғыры&quot; http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=16289 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160601194625/http://www.kultegin.com/kaz/forum.php?mod=viewthread&amp;tid=16289 |date=2016-06-01 }}&lt;/ref&gt; ==
Символизм (нышаншылдық)  [[модернизм]] әдебиеті тарихында ең бұрын дүниеге келген, ықпалы өте зор әдебиет ағымы. Ол 19-шы ғасырдың 50-ші жылдарында францияда қалыптасқан. «Символизм» деген атау 1886-шы жылы ортаға қойлған. Францияда отырақтасып қалған [[Грекия]]лық жас ақын Жан Мореас Парижде шығатын «[[Фигаро]]» гәзетінің 1886-шы жылғы 15-ші тамыздағы санында «әдебиет жарнамасын» жарялап, сол кезде символдық тәсілмен өлең жазып жүрген ақындарды «символистер» деп атауды дәріптеген.

«Символ» деген сөздің грек тіліндегі мағынасы &quot;бір тақтайды (немесе бір көзені)  ортасынан екіге бөліп, отағасы мен қонақ бір паршадан алып, қайта кездескенде екеуін жұптастыру арқылы достықты беинелеуін&quot; көрсетеді екен. Бұл сөз кейін келе «мәлім бір пішін мен ұғымның дағдылы өкілі» дегенге сайған. Яғни ол әрқандай ой-пікір немесе заттың өкіліне баланып, белгілі ой-пікір мен заттың таңбасы, яки заттық орнына жүретін белгі «символ» деп аталған.

Модернизм әдебиетін зерттеушілердің көбі символизмның ағым ретінде қалыптасуын франция ақыны Шарль Бодлердің (1821–1867)  1857-ші жылы басылым көрген «Сұрқя гүл» атты өлеңдер жинағымен байланыстырады. Жөні бар пікір. Ақынның жинақтағы өлеңдері ромәнтизмдік бояу мен классизмдік пішінге аздап қоңсы қонып жатқанмен, сорғалап тұрған заманалық рухпен суарылған. Зайырында «сұрқя гүлдер» мейлі бейнелеу тәсілі жақтан, мейлі мазмұндық жақтан, мейлі пішіндік жақтан, мейлі құрылымдық жақтан алсаңыз да тек Франция поэзясы тарихындағы ғана емес, әлем поэзясы тарихындағы жаңа құбылыс. Бодлердің ізін баса Франция символизм поэзясына  [[Стефан Малларме]] (1842–1898) , Пауел Уерлан (1844–1896) , Артур Римбо  (1854–1891)  сияқты талантты ақындар келеді. Міне осылайша алғашқы символизм ағымы қалыптасады. Оқырман қауым, әсіресе өлең сүйер жастар  Бодлерге табынып, оның «адамзаттың сұрқялығын қазбалаған» талантына тамсанып, өлеңдерін құмарта оқиды.

19-шы ғасырдың ақырына келгенде Мореастың 1891-ші жылы символизммен ат кекілін кесісіп, байырғы Грек, Рим әдебиеті дәстүрін қалпына келтіруді дәріптеуімен؛ өте-мөте, Малларме, Уерлән, Римболардың арт-артынан дүние сәлуымен؛ басқа да көптеген символизмші ақындардың тың жол іздеп, символизімнен жери бастауымен алғашқы символизм өз құзарынан құлдырап кетеді.

Десе де ол франция қоғамына терең тамыр тартқандықтан, С. Малларме, А. Римбо сияқты айтулы ақындардың әсерімен 19-шы ғасырдың соңында францияны көктей өтіп, батыс Еуропа мен Солтүстік Америка құрлығындағы елдерге таралып, бірқыдру талантты ақындарды бесігінде тербетеді. Олар 20-шы ғасырдың 20-шы жылдарында дүниеге келген кейінгі символизмның серкелеріне айналады. Кейінгі символизм франция, Англия, Америка, Россия, Италия, Испания, Латын Америкасы және шалғай шығыс сынды мемлекеттер мен өңірлерде өркен жайып, төрткіл дүниені дүбірлеткен ең ықпалды әдебиет ағымының біріне айналды.

Модернизм әдебиетін зерттеген бірсыпыра әдебиеттанушылар 19-шы ғасырдың соңынан бұрынғы символизм әдебиетін ''Бодлерден бұрынғы өркен дәуірі, Бодлер дәуірі және Малларме, Уерлен, Римболар өкілдігіндегі алғашқы символизм'' деп үш басқышқа бөледі. Бұл пікірмен келісу қиын. Символизм әдебиетінің өркен дәуірін басынан өткере келіп, дербес ағым ретінде қалыптасқаны шындық. Бірақ Бодлер алғашқы символизмның өкілі  және шұқшия іздесеңіз [[романтизм]] мен [[классизм]]нің бейнелеу тәсілі жақтағы кейбір белгілері  Малларме,  Уерлан, Римболардың өлеңдерінен де табылады. Үңілсеңіз әдебиет тарихында «таза» ағым деген атімен жоқ нәрсе. Құдды модернизмшілердің барлығы жабылып реализмге қарсы шыққанмен, сол реализмнен қашып құтыла алмайтыны секілді, алғашқы символизм де, тіпті кейінгі символизм де реализмнен, романтизмнен, эстетизмнен, классизмнен т.б қашып құтыла алмайды. Әдебиетте мазмұндық, пішіндік жақтан белгілі жаңалық ашты деген күннің өзінде, өзінен бұрынғы ағымдардың бейнелеу тәсіліндегі кейбір ебдейлі мүмкіндіктерді саналы-санасыз түрде жаңғыртып ала жүреді.

Әлбетте, символизмның өркені арыда жатыр. Оны тек франция әдебиетінен ғана емес, тұтас Еуропа әдебиетінен, шығыс әдебиетінен, діннен, философиядан іздеу керек. Айталық, символизмның өркені алтын орда дәуірінің әдебиетінен (м: [[Рабғузи]] шығармаларынан) , қазақ халық ауыз әдебиетінен (м: [[өтірік өлең]]дерден)  де табылады. Бұл өз алдына ұзақ әңгіме... бейне Абайдың өзінен кейінгі ақын-жазушыларға зор ықпал көрсеткені секілді, франция ақыны Алойсис Бертрән (1807–1841)  мен Америка ақыны, жазушыысы [[Эдгар Аллан По]] (1809–1849)  Бодлерге де зор ықпал көрсетті.
Былайша айтқанда, ол екеуінің символизмның дербес ағым ретінде қалыптасып, Бодлердің өзіндік биік белеске көтерілуінде елеулі үлестері бар. Бертраннің қарасөз өлеңдеріне Бодлер ғана емес,  Малларме, Уерлан, Римбо, Метерлинк сияқтылардың бәрі де қатты қызыққан. Бодлердің «Сұрқия гүл» жинағындағы «Париж қасіреті» атты қарасөз өлеңі оның &quot;Түндегі адам&quot; атты қарасөз өлеңдер жинағының әсерімен жазылған. Малларме Бертранды мақтай келіп: &quot;оның өлеңдерінен бәрі де тбылады&quot; десе, Уерлән оны &quot;менің ұстазым&quot; деп көкке көтеріп, өмірбақи құрметтеген. Аллан Поның өлеңдері, теориялық шығармалары, әңгімелері Бодлерді бек тебіренткен. Оның рухтың ажарланған, әрленген сұлулығын дәріптеп؛ уағызшылыққа қарсы тұрып, пішін сұлулығын, ишаратты және музикалықты қуаттауы؛ әңгімелеріндегі &quot;күлкіні оғаштыққа көтеру, қорқынышты үрейге дамыту, парасатты келекеге кеңейту, кереметті бөгделікке және тылсымдыққа құбылу&quot; тәрізді көзқарастары Бодлер өлеңдерінің маңызды теориялық тірегіне айналған. Сол үшін де Бодлер  Аллан Поның шығармаларын француз тіліне аударуды жалықпай табаны күректей 17 жыл жалғастырған.

Баста айтылғандай, 1857-ші жылы Бодлердің «Сұрқия гүлдер» атты өлеңдер жинағының жарялануы символизмның дербес ағым ретінде қалыптасқандығының айғағы. Кейбір зерттеушілер символизмның дербес ағым ретінде қалыптасуын Мореастың 1886-шы жылы «символизм жарнамасын» жарялауына апарып тірейді. Бұл дұрыс емес. Неге десеңіз, әдебиет тарихындағы әрбір ағымның жүйеге түсіп, дербес ағым ретіде қалыптасуы мен оны танып-білу басқа-басқа әңгіме. Дербес ағым ретінде қалыптасу сіздің еркіңізден тыс құбылыс. Дербес ағым ретінде қалыптасу алдында, танып-былу соңында. демек, «жарнама»ға, танып-білуге емес, шындықтың өзіне жүгінсек, 1857-ші жылы символизм дербес ағым ретінде қалыптасып үлгірген. Себебі, біріншіден, бөдлердің алдындағы ешбір ақын оқырмандарын дәл бөдлердеи зілмән, терең ойларға батырып؛ адамның, қоғамның, дүниенің мәніне жан-жақтылы үңілтіп көрген емес. Екіншіден, символизмның қазыргы зерттеулерде айтылып жатқан көркемдік беинелеу тәсілі жақтағы ерекшеліктерінің көбі бөдлер өлеңдерінен табылады. үшіншіден, бөдлердің алдындағы ең даңсалы деген ақындардың өзі бөдлердеи дүниелік даңққа бөленіп, бөдлердеи зор ықпал тудыра алмаған. міне осы түйіндерден алып қарағанда, бөдлер шын мәніндегі символизмның тұңғыш белбәләсі. сөйтіп, біз 1857-ші жылдан 19-шы ғасырдың ақырына деиінгі мезгілді «алғашқы символизм» дәуірі деп қараймыз. бұл мезгілде мәлләрме, уерлән, римболар бөдлерді жасампаздықпен жалғастырып, дара-дара жол іздеп, қыруар шығарма жарялап, символизмның атақ-абыройын қалпына келтірді. мәлләрме беине бөдлер сяқты тілсім, дімкәс түйсікке жүгініп؛ өлім мен қисынсыздықты мадақтап, лирикәдә «менді» жекелендіруге қарсы тұрып, «мүлдемдік дүниені» беинелеуді өмірлік мұрат тұтып, әрбір сөзге ден қойып, музикалық құрылымды өлеңге алып кірсе؛ уерлән «парасат» (1880) , «қарғысқа қалған ақындар»  (1884–1888)  атты өлеңдер жинағында шырылдаған шындықты айтып, бастан-аяқ өлеңнің музикалығы мен ырғағына мән беруді дәріптеиді. римбо тұтас жасампаздығында «ақының өзін тануын, жете тануын, өз рухы үстіде дамылсыз ізденіп, оны барлауын, шұқшя зерттеуін» мықты ұстанып, «тозақтағы бір маусым» атты жинағында «қяли түйсік, қате түйсік арқылы өлең жазуды» дәттесе؛ «мас кеме» тәрізді айтулы өлеңдерінде қайталанбас шеберлікпен адам мен табиғатты бір тұлғаға айналдырып жібереді. олар өстіп символизмның тағы да толыса түсіп, өзіндік жасампаздық шеберлік пен  назарялық жүйесінің бекемделуіне؛ кеиінгі символизмның дүниеге келуіне толағай үлестер қосқан.
мәлім мағнадан алғанда, әдебиет тарихы күш жалғап жүгіруге ұқсайды.
кеиінгі символизм алғашқы символизмның жалғасы. ол екеуі бірлесіп  мүкәмәл бір мөдернизм әдебиеті ағымын қалыптастырған. алайда бұл екеуі ұқсамаған дәуірде дүниеге келіп, басты уәкілдері алмасып, жаңаланғандықтан, ерекшеліктері де басқа- басқа. біріншіден, кеиінгі символизмның шарпыған мемілекеті көбеиіп, ақындар қосыны зорайған. естетикалық қағидалары да әр елдің өзіне тән жағдайына, өзгеше поезялық дәстүріне, ақындарының дүние танымына, нысайына, ұлттық мінез-құлқына қарай әрқилы сипат алып, күрделілесе түскен. екіншіден, кеиінгі символизм 1-дүние жүзілік соғыстан соң өріс алғандықтан, әлемнің саяси, економикалық құрылымында зор өзгерістер туған осындай аумалы-төкпелі жағдайда, оның тақырып аясы кеңеиіп, заманалық сарыны күшеиіп, беинелеу әдістері жетіле түскен. кеиінгі символизмның басты уәкілдері: франся ақыны пәуел уәлери (1871–1945) , аустря ақыны рәйнер маря рилке (1875–1926) , ирландя ақыны, драмашысы уиллям бутлер иеәтс (1865–1939) , әмерикә-әнгля ақыны, сыншысыы томас елиөт (1888–1965) сяқтылар. уәлеридің «таза өлең» назарясы,  рилкенің өлімді емеріне жырлауы, иеәтстің символ мен шындықты қабыструы, елиөттің өлеңді «беижекелендіру», «өбиектіні болмысқа сәйкестру» назарясы кеиінгі символизмның ықпал аумағын кеңеитіп, және бір асқардан көрінуіне, назарялық жүйесінің кемелдене түсуіне қомақты үлестер қосты. өте-мөте елиөттің пөезя назарясы сол дәуірдегі және кеиінгі ақындардың ізденісіне тың мүмкіндіктер силап, «жаңа сыншылдық» ағымының жарыққа шығуына негіз қалап берді. зерделі оқырмандардың сана-сезімін баурайтын түңкелі көркемдік тәбістәрімен иеәтс 1923-ші жылы, елиөт 1948-ші жылы нөбел әдебиет силығын еншілеиді.
росся символизм пөезясі франся символизм пөезясінің әсерімен 1890-шы жылдарда майданға келіп, белгілі көркемдік табыстарға жеткен. көнстәнтин балмонт (1867–1942) , вәлери бриосовтар (1873–1924)  росся символизмының көшбәсшіләрі. Бриосов 1894–1895-ші жылдары балмонттың да, өзінің де көп өлеңі кіргізілген «росся символизмшілері» деген үш бөлімді өлеңдер жинағын құрастырады. 1895-ші жылы «айтулы шығарма», 1897-ші жылы «бұл- мен» атты өлеңде ржинағын жарялайды. мәлләрме, уерлән , римболардың өлеңдерін аударып таныстырады. көнстәнтин балмонт 1900-шы жылы «өртенген үй», 1903-ші жылы «быз деген күн» атты өлеңдер жинағын жарялап, оқырман қауымның, әсіресе жастардың іздеп оқитын ақынына айналады. деседе, росся символизм пөезясіндә алғашқы символизмның ерекшеліктері басымырақ. бірақ қазан төңкерісінен кеиін росся символизмы келмеске кетіп, балмонт бас сауғалап франсяға жылыстайды да, әлексәндр блөк (1880–1921) , сергеи есенин (1895–1925)  сяқты ақындар симвөлизмдік мәнердегі өлеңдер жазып, қазан төңкерісін мдақтауға ойысады. балмонт, бриосов, блөктәрдің әсерімен символизм қазақ пөезясінә да еніп, марқайып, дамып, толысып келе жатқанда, сар даладағы сағымдай жоғалып тынды. символизмның қазақ поезясындағы басты уәкілі-мағжан жүмәбәйев (1894–1937) .  
символзм дүние жүзіндегі көптеген елдерге кең таралып, сол елдердің пөезясінә, жалпы әдебиетіне де белгілі әсер көрсеткенімен, бірақ дербес ағым ретінде қалыптаспаған. соның ішінде әнгля, әмерикә, италя поезясындағы әсері недәуір күштірек. символизм белгя, гермәня,ирләндя сяқты елдердің драмашылығына да көрнекті ықпал көрсеткен. айталық, белгялық символизмшы драмашы, «инна вана» (1902) , «көк құс»  (1908) сықылды драмалардың авторы маурис метерлник (1862-1949) 1911-ші жылы нөбел әдебиет силығын иелесе؛ германялық символизмшы драмашы, «зыл қоңырау»  (1896) , «өрт апаты» (1901) , «зау тышқан» (1911) секілді драмалардың авторы герхарт хауптман (1862–1946) 1912-ші жылы нөбел әдебиет силығын алған. 
Философялық, естетикалық қағида тұрғысынан алғанда, кеиінгі символизм алғашқы симвөлизмдегі қарапайым, бірыңғай символдан күрделі, ұлғаймалы, көп қабаттамалы символға өткен. Алғашқы симвөлизмдегі символ көбінесе жекелік символ, яғыни, онда белгілі заттық образ ақынның өздігінің уәкілі. римбоның «мас қайық» атты  өлеңіндегі өзекті символ-мас қайық. бірақ кеиінгі симвөлизмшілер ұлғаймалы, көп қабаттамалы символ арқылы «күллі адамзаттық ақиқатты» ашып беруге құлшынған. уәлеридің «теңіз жағасындағы қабырыстандық» деген өлеңінде ақ құс символы көп қолданылған. ол кеиде теңіздегі желкеннің көлеңкесінің символы, кеиде құлпытасқа ойылған қасиетты рухтың символы ретінде алынған. Елиөттің «жапан дала» атты дастаны тіпті де солай. ондағы су кеиде жыныстық нәпсінің, кеиде өмірдің шәрбәт  бұлағының символы. кеиінгі симвөлзмге тәуелді кеибір өлеңдер сезімдік символдан ақылдық символға өтіп кеткен. Әсілінде символизм рөмәнтизмнен келіп шыққанымен, бірақ симвөлизмшілер рөмәнтизмшілердің көңіл-күйді тіке ақтаруына  қарсы шығып, сезімнің табиғи төгілісін дәріптеиді. сүйтіп олар нақты затқа белгілі дерексіз мағына драытуға ұмтылады. Түбін қуғанда, бұл козқарас бөдлерден келген. ол «ұлы табиғат дегеніңіздің өзі тұнып тұрған сөздік. ақын сол сөздіктен өзіне қажетты сөздерді тауып шығып, сана-сезімін беинелеуі керек» деп қараған. мәлләрмеге келгенде бұл козқарас тағы да тұлғалана түскен. Ол «ақындар өзіндегі әрқилы жақұттарды безеп,мәлім рухи күйді бедерлеп беретіндігін» ескерткен. Демек, символизм поезясындағы сезім мен әсер бір-бірімен тіке байланысты. Сол себепті, мөдернизм әдебиетін зерттеген кеибір мамандар «алғашқы симвөлизмдегі символ негізінен сезімдік символ» деп тапқан. Ал кеиінгі симвөлизмге келгенде символ жөніндегі козқарас күрт өзгерген. иеәтс символизм туралы айта келіп, «сезімдік символдан сырт, және ақылдық символ да бар» деиді. Ол тіпті әуелі ақылдық символды ғана шынайы символ деп қарап, сезімдік символ «козқарасты оятып», оқырманды әсерлендіргенімен, тек құбылыстық дүниемен ғана  шектеледі. Ал ақылдық символ адамды «құдайға, тәңірге, рухқа жақындастырып, оларды біртүтәс тұлғаға айналдырып жібереді» деген. Символизм дамып елиөт дәуіріне келгенде ақылдық символ мүлде үстемдік алған. Ол «беижекелендіру» назарясын ортаға қойып, «өбиектіні болмысқа сәйкестіру» сынды шеген көркемдік шеберлікті қолданған. Символизмның көркемдік беинелеу тәсілі жақтағы ерекшеліктерін мынадай түйіндерге жинақтау мүмкін:

1. Реализмның дағдылы қағидаларын бұзып, сыртқы заттық дүниеден ішкі рухани дүниеге беттеу

симвөлизмшілер дәстүрлі реәлизмдегі дайым қолданылатын заттарды баяндау тәсілін бұзып тастап, оқырмандардың назарын сыртқы заттық дүниені суреттеуге ғана берілуден, символ арқылы адамның нәзік ішкі жан толқын дүниесін қазбалауға аударып, дерексіз, ұғым және тілмен беинелеуге келмеитін сана- сезімді жанды да нақты заттық пішін арқылы бедерлеген. қазақтың алғашқы символизмшы ақыны мағжан жүмәбәйевтің жатталып кеткен мына шумағы соның айғағы:
«сап-сары бел, еседі жел, еседі,
еседі жел, көшеді жел, көшеді.
дала тұйық, бала тұйық _ екі үнсіз,
дала _ жұмбақ, бала _ жұмбақ шешусіз.
сап-сары бел, еседі жел, жел есед,
дала _ жұмбақ, бала _ жұмбақ, кім шешед?...»
жеин моряс әлгі «жарнамасында» ақындардың адамның ішкі дүниесіндегі «ең өскелең шындықты» байқауға құлшынуын, оған дерексіз де нақты пішін дарытуын баса дәріптеген. символизшы ақындардың қарауынша, көркемөнердің мәні әсте реалдыққа еліктеу емес, керісінше реалдықтың қайта жасампаздалуында. кеиінгі символизмшы ақын пәуел уәлеридің өлеңдерінде сыртқы дүние тіпті де ығыстырылып, ішкі дүниенің шындығы шоғырлы, әсерлі беинеленген. ақын үнемі сезім мен ақылдың, өзгеріс пен мәңгіліктің, жан мен тәннің, өмір мен өлімнің қақтығысын тұлғаландырған. томас елиөт «жапан дала» атты шоқтықты дастанында ақылмандыққа арқа сүйеитін көне суреттеу тәсілінен безіп, нақты, айқын, жанды заттар және символдық аңыз, ертегілер арқылы адамның күрделі ішкі дүниесін симвөлмен, ишәрәтпен шебер нақыштаған.

2. романтизмның көңіл күйді ақтаруына қарсы тұрып, символды, ишаратты дәріптеп, «өбиектінің болмысқа сәйкесуі» тәсілімен ақын сезімін беинелеу

симвөлизмшілер көңіл-күйді тіке ақтаруға қарсы тұрып, символдық ишаратты, яғыни символдық заттар арқылы өзекті ойды, басқа заттарды, ақынның идеялық сезім-түйсігін ишаратты беинелеуді қуаттаған. символизмның тұңғыш уәкілдік шығармасы «сұрқя гүлдер» жинағында чәрлес бөдлер романтизм дәстүріне мүрәгерлік етіп, өлеңдік өскелеңдікке белгілі мөлшерде қоңсы қонғанымен, бірақ ізденімпәз ақын көбінесе рөмәнтизмге қарсы келіп, өлең таза «рухтың» жемісі, өлең мен реалдық балдай батысып жатады деп қараған. оның ұғынуынша, «дүние көрінбеитін бек күрделі біртүтәс тұлға», «образдар сөздігі». төңіректегі дүниенің шындығын беинелеу пөезянің мақсаты емес, прозаның мақсаты. ақын « сұрқя гүлдер» жинағындағы «сезімдер тоғысы» атты сөнетінде рөмәнтизмдік беинелеу әдісімен әткекілін  кесісіп, символдық ишарат арқылы адам мен табиғаттың, адам мен заттың, зат пен заттың күрделі көмескі байланысын беинелеген. өлеңдегі мағна қос қабатты: бір жағынан, ұлы табиғаттағы әр қилы рең, иіс және дыбыстар өзәрә сәйкестірілген, тіпті әуелі бір-біріне  алмастырылған. және бір жағынан, зат пен заттың, зат пен адамның ішкі  байланысы өзәрә тоғыстырылған. ақынның қарауынша, дәл осындай болғанда ғана, тіршілік дүниесі бай да көркем санатқа еніп, шетсіз де шексіз сәйкестік табады. бұл назаряға негізделгенде, ақын дегеніңіздің өзі сырлы табиғаттың «аудармашысы», ол қайта беинелеу тәсілін қолдануға үйірленсе ұтылады. сондықтан, ақын тек ишаратқа сүйенуі керек. бір ауыз сөзбен айтқанда, өлең дегеніміз суреттеу емес, беинелеу. мұның пөезя жөніндегі қисынды қағида екеніне ұлы ақын абайдың кеибір реәлистік өлеңдері де куә. мысалы, ақынның 1886-шы жылы жазған «жаз» атты айтулы өлеңінің мына тармақтарын оқып отырып, өлеңдегі адам санасын өзіне еріксіз баурайтын болмыстық дәлдікке, шындыққа тұшынасыз:
«...шұрқырап жатқан жылқының
шалғыннан жоны қылтылдап,
ат, айғырлар, биелер
бүйірі шығып, ыңқылдап,
суда тұрып шыбындап,
құйрығымен шылпылдап,
арасында құлын-тай
айнала шауып бұлтылдап,
жоғары-төмен үйрек, қаз
ұшып жүрсе сымпылдап.
қыз-келіншек үй тігер,
бұрала басып былқылдап,
ақ білегін сыбанып,
әзілдесіп сыңқылдап...»
беинелеу дегеніңіз осы. кеиін томас елиөт субиективтік сезім мен идеяні іздеитін «өбиектінің болмысқа сәйкесуі» назарясын ортаға қойып, жеке бастық сезім-түйсікті «беижекелендіруді», өлеңдегі лирикалық кеиіпкерлерді тіке сөйлеитін, тіке ойлайтын жанды тұлғаға айналдыруды, ал ақынның өзі  өлеңінен  қайта шегініп шығып кетуі керектігін баса дәріптеген. осылайша, кеиіпкерлердің идеясі мен сезім-түсігі тіпті де терең қазбаланып, ақынның идеялық сезімі анағұрлым жанды, мәнді, толық беинеленген.

3. дәлелшілдік пен нәтурәлизмге қарсы тұрып, сөбиективтік танымның ролы мен көркемдік болжалдың жасампаздық қуатына ден қою

символизм дамып 19-шы ғасырдың 80-ші жылдарына келгенде франся филособы әугуст көнт уәкілдігіндегі дәлелшілдік философиясы мен Франция жазушысы еміл зола уәкілдігіндегі натурализм әдебиетіне ашық қарсы шыққан. Символизмшілер ұлы табиғат дүниесінің тасасына жасырынған танымдық дүниені дәріптеп, дәлелшілдер нақты заттар арасындағы себеп-салдарлық қатынасты өлі күйінде дәлелдеиді де көмескі шындықты беинелеп бере алмайды деп санаған. Олар жекенің сезгірлігі мен болжампаздығы арқылы табиғаттан асқан көркем өнер қаратуды талап етіп, натурализмшілер тұқым қуалау мен ортаның жекеге көрсететін шешуші ықпалына ғана жабысып алатындықтан, бейнелеп берген нәрселері табиғилықтан, шындықтан тайқап кетеді деп қараған. Симвөлизмшілер дүниенің тілсім сырларын анық көруге, бейнелеп беруге келмеитін нәрселерді беинелеп беруге құлшынып, өлең тек символдық әдістің әрлеуімен ғана бұл мақсатқа жете алады деп есептеген. жеин моряс әуел десеңіз, реалдықты әдебиеттен қуалап шығарып, оның орнына басқа ұғымдарды ірге тептіру керек деп білген. ол «символизм жарнамасында»: «симвөлизмдік пөезя уағыз айтудың, әсірелеудің, жалған сезімнің және өбиективтік еліктеудің дұшпаны» деп кесетеді. ендеше, симвөлизмдік пөезянің ең бөгенәйлі ерекшелігі, мәлім ұғымды беинелеуге бап келетін символдық мәндегі сөздерді таңдап және қюластырып, «зат арқылы сезімді беинелеу» мақсатына жету. кеиінгі симвөлизмшілер шопенхауер, нетизше, фреуд, бергсөндәрдің философялық, психологялық идеяләрінің терең әсерімен сөбиективтік танымның ролы мен көркемдік болжалдың жасампаздық қуатына тіпті де айқын ден қоя бастаған.

  
4. парнас ағымына қарсы түріп,өлеңнің музикалылығын дәріптеу

символизм парнас ағымымен (парнас ағымы _ 19-ғасырдың орта шенінде франсяда қалыптасқан мөдернизмдік пөезя ағымы.ж.м)  қандастық қатынасқа ие десек те, бірақ симвөлизмшілер парнас ағымының өлеңде сңар жақтылықпен жасанды пішін сұлулығын суреттеуге ерекше  ынта жығуына, өлеңді өбиективтендіру, ғылымиландыру қуаттамасына қарсы тұрып, әлі ешкім баспаған жаңа көркемдік жол арқыл оларды тағынан тайдыруға бекіген. бұл мақсатқа жету үшін, симвөлизмшілер өлең тіліне зор өзгерістер енгізген: айталық, күнделік тұрмыста қолданылатын сөздерге өзгешелік, ерекшелік, жаңа мағына дарытып, оларды таңғаларлық дара шеберлікпен матастырған. Әрине, симвөлизмшілердің іздеген көркемдік мұраты оқырмандарға әсте өздерінің не демекші екенін түсіндіру емес, қайта оларды ұғынған сяқтанғанмен ұғынбағандай, аңғарған сяқтанғанмен аңғармағандай күйге батырып, өлеңнің (шығарманың)  өзіне, шыңырау-шүңетіне, сырлы мағынасына жетектеу. олар өлеңді оңайластырудан да؛ әдеиі тілсімдендіру,  күңгірттендіруден де бойларын аулақ ұстап؛ күрделі, буалдыр, шытырман, құбылмалы ес-түйсікті беинелеу үшін музыкадағы «анықсыздықты» басты беинелеу тәсілі ретінде қолданған. олардың ұғымынша, пөезядә төрден ойып орын алатын негізгі тәсіл жасанды образдар емес, музыкалық таңбалар. «санның мәні сәйкестікте» деп фараби бабамыз айтқандай, симвөлизмшілердің дәріптеп отырған музыкалылығы өлеңнің тұла бойына біте қайнасқан ұйқас пен ырғақтың жарасымды тоғысуынан туған музыкалылық. Қазақша айтқанда, өлеңнің саздылығы. Музыканың адам рухын жетілдіру, кіршіксіздендіру рөлі хақындағы козқарастар сонау Платон, Аристотель, Фәрәбилерден бері қарай желі тартып келеді. абай «құлақтан кіріп бойды алар, жақсы ән мен тәтті күй. көңілге түрлі ой салар, әнді сүйсең менше сүй» деп өлең мен күйді (музікәні)  біртүтәс тұлға ретіде қарайды. шопенхауердың қарауынша, көркемөнер дегеніміз музікә, тек музікә ғана заттардың мәніне ене алады. 19-шы ғасырдың 40-шы жылдарында-ақ Эдгар Аллан по музыкадағы «анықсыздық» арқылы өлеңдік тәжірибенің құбылмалылығы мен тұрақсыздығын беинелеу козқарасын ортаға қойған. кеиін әнгля жазушысыы, сыншысы уәлтер пәтер «көркемөнер атаулының музыкаға жанасуын» қуаттаған. чәрлес бөдлер де өлеңнің музыкалылығына айрықша мән берген. пәуел уерлән 1884-ші жылы жарилаған «өлең өнері» атты мақаласында: «сан алуан құбылыстар ішінде ең маңыздысы мызіка... және музикә, мәңгі музікә» деп жазады. шынында да солай, әсілінде қарасоз өлеңге, өлең музыкаға қарай өріс ашып, ең соңында барлығы бірбүтін бөлінбес тұлғаға _ музыкаға айналып кетуі керек. сол музікә жандылығынан да шығар, пәуел уерлән өлеңнің әуезділігі үстінде көп ізденіп, өзіндік ақындық шеберлікке құрығын салған. кеиінгі символизм дәуірінде, ақындар өлеңнің музыкалылығына онан арман құлай берілген. мәселен, томас елиөт кеибір өлеңдерін музыкаға еліктеп, музыкалық мәнерде жазған. мұндай ұтымды ізденіс қазыргы қазақ пөезясіндә да бар. мәселен, мұқағали, жүмекендердің қайсыбыр өлеңдері қазақтың халықтық күйлеріне, музыкаға еліктеп, күйлік, музыкалық мәнерде жазылған.

5. тегенді сыршылдық сарын

пөезя төл мәнінен алып қарағанда, сыршылдық. шын мәніндегі әрбір ақын ғана емес, тіпті әуелі олардың әрбір өлеңінде де өзіндік сыр бар. өлеңдегі сыршылдық өлеңдегі музикалықпен, тереңдікпен тамырлас. симвөлизмдік өлеңдердің көбінің мазмұны бұлдыр, идеясі көмескі келеді. бұл олардың баршасына ортақ қасиет. десе де, кеиінгі симвөлизмге келгенде бұл жәйт өзгерген. алғашқы симвөлизмде ақындар негізінен күңгірттікті беинелеген. айталық, алғашқы символизмның белді уәкілі чәрлес бөдлер сұлулық туралы тоқтала келіп: «сұлулық дегеніміз ынтаны да, қайғыны да қамтып, көркемдікпен көмкерілген, аңғарымпаздық пен болжампаздықты тудыратын дара құбылыс» деиді. бөдлердің ұғымынша, сыршылдық-сұлулық. кеиін мәлләрме бұл назаряны тағы да дамыта түскен. ол «парнас ағымындағылардың өбиектіні тіке беинелеуі өлең сұлулығының төрттен үш бөлегін құрдымға құлатып тынды. оқырманды зілмән ойға батыра алмаған өлең, өлең емес. сол себепті, өлең түбінде  ишараттан айрыла алмайды. символизм міне дәл осындай сыршылдықтан құралған. ол өбиектіні аз-аздан ишараттап, мәлім рухи күйді беинелеп береді» деген. оның «бақташының бесіні» деген әйгілі өлеңінде, бақташы ұйқылы-ояу күйде хор қыздарымен араласып кетеді. хор қыздары, төңірек және бақташының өзі де өзгеше бірқилы буалдырлық ішінде. мәлләрме осы арқылы өзінің сұлулық жөніндегі танымын аңғартып, сұлулық міне осындай, иелеуге келмеитін бүкілдеи буалдыр ой-сезім тоғысы деп білген. кеиінгі симвөлизмге келгенде, буалдырлық _ сұлулық деген ұғым назардан қалған. ақындар түйсіктен, құбылыстан, күллі адамзаттан аса самғайтын жалпылық ақиқатты, мүлдемдік ерікті беинелеуге қарай  көшкен. уиллям бутлер иеәтс: «ғарыштағы бір ұлы рух өзінің мәңгілік бұла күшімен бізді билеуде, біздің жүрек қылымызды дамылсыз шертуде. біз оны қазырше зауық деп атай тұрайық» дейді. Пәуел уәлеридің «теңіз жағасындағы қабырыстандық», томас елиөттің «жапан дала» сяқты дастандарында да міне осындай оқшау козқарастар тұлғаланған. олардың ойынша, кәдуелгі көркемдік тәсілдер адам ес-түйсігінен асқан сырлы дүниені беинелеп бере алмайды. сол үшін сырлы ишараттық әдісті қолданған жөн.

6. дара естетикалық козқарастарды алға қою

Чарлес Бодлер «ізгілік пен сұлулықты парықтандыра білу» негізінде, «сұлулықтың анықтамасын» өзіндік тұрғыдан пайымдаған: бірінші, «қайғы сұлулықтың ең тамаша серігі»؛ екінші, «ең кемелді айбат сұлулығы _ шайтан, _ милтонның шайтаны» (шайтан-әнгля ақыны жон милтонның «беиістен қуылу» атты дастанындағы кеиіпкер-ж.м) . сұлулық жөніндегі естетикалық козқарастардың төркінін іздесеңіз сократқа барып тіреледі. ол сұлулықты «ұят» деп білген. ал бөдлерде сұлулық басқаша сипат алған. оның айтып отырған сұлулығы, сұрқя сұлулық, сиықсыз сұлулық, жағымсыз сұлулық. идеялық-естетикалық тұрғыдан алып айтқанда, бөдлер қайғы-мұңнан да сұлулық іздеген қазақтың  мұқағали ақыны сяқты, өзінің бүкіл жасампаздық өмірінде сұрқялықтан, сиықсыздықтан, жағымсыздықтан сұлулық іздеп өткен ақын. мыстан кемпір уақиғаға қатынасатын қазақ ертегілерінің сол мыстан кемпірсіз дәм-тұзының келмеитінін сезе алатын оқырманға мұны түсіну анша қиын емес. егер парнас ағымындағылар тілдің ақаусыз дұрыстығын, сөйлемдердің өнегелі пішіндегі айқындығын, көркемдеу амалдарының өте келісті дәлдігін бек ұнатады десек, онда бөдлер және басқа симвөлизмшілер мұның керісінше өлеңдерінде көшедегі «дөрекі сөздерді» қолдануға ынтық. артур римбо бір өлеңінде: «быр күні кеште, мен &lt;сұлулықты&gt; құшақтап отыр едім, ол менің жаныма  жазылмастай жара салды, сөнімен мен ар азабына шыдамай оның намысына тидым» деп жазады. көркем әдебиетте өз ыңғайына қарай қолданылатын мұндай «дөрекі сөздер» абай өлеңдерінде де, қарасоздерынде де кездеседі. бірақ абай ондай сөздердің бас әрпін ғана алады. кеиінгі симвөлизмшілер беине бөдлер сяқты, қоғамды сұрқялық пен шіріктік жәйләп, адамзат рухани жақтан азғындап, бөгделеніп барады деп қарап, реалдықты әшкерелеп, адам рухын қазбалауға табан тіреген. міне  сондықтан да, олардың шығармаларында рөмәнтизмдегі секілді таңғажәйып уақиғалар, қайтпас қаһармандар, әсем қяли көріністер жолықпайды. 20-ғасырдың 20-жылдарында томас елиөт бөдлердің назарясына мүргерлік етіп және оны тереңдетіп, «жапан дала» дастанында сұрқялықты, зұлымдықты, өзымзорлықты, азғындықты жеткізе шенеп؛ адамзатты ізгілікке, сұлулыққа шақырып؛ өмірден, дүниеден сұлулық іздеп шарқ ұрған. сұрқялықты, сиықсыздықты, жағымсыздықты өз қалпында айнытпай беинелеп берудің өзі-сұлулық. бұл-бөдлердң ғана емес, сол жаңағы сұрқялықтан, сиықсыздықтан, жағымсыздықтан т.б сұлулық іздеген басқа да симвөлизмшілердің назарясының бірінші қабаты. мұнан ары қарай ішкерлеп үңіле берсеңіз, мәселе күрделілесіп, қоғамның, өмірдің, ұлы табиғат дүниесінің өмірсүруі мен даму дялектикәсінә барып саяды. нақтап айтсақ, мәселе өте қарапайым: жақсылықсыз жамандық, жамандықсыз жақсылық жоқ. қаламгердың борышы _ шындықты өз қалпында көркем беинелеу.

7. дәстүрлі поезядағы тар шеңберлерді бұзып, тақырып аумағын кеңеиту

символизмшы ақындар қазыргы замандағы адам мен қоғамның, адам мен адамның, адам мен ұлы табиғаттың қатынасындағы қалыпсыздықты, мұнан туындаған сырлы идеяләрді, торыққан көңіл мен сырқат сезімді беинелеуге талпынып, дәстүрлі поезядағы тар шеңберлерді бұзып тастаған. олардың қаламынан түндеи түнерген көшелер, жиренішті шарапқаналар, жарлы-жақпайлар тұрағы мен долыханалар, лат айлақтар мен өзендер, алба-жұлба кедеилер, жәбірленген жезөкшелер, тұрпайы қала тұрғындары, обыр өсымқорлар, қылаяғы қан-жоса өліктер мен жан шошырлық қу қаңқалар да қағыс қалмаған. міне бұл дәстүрлі поезяға қарағанда симвөлизмдік пөезянің тақырып аумағының өте кең екенін аңғартады. чәрлес бөдлер тақырып аумағының кеңдігі жағынан да симвөлизмдік пөезянің көш басшысы. оның «сұрқя гүлдер» атты өлеңдер жинағы сол кездегі қоғамдағы сұрқялық пен адамдардың бөгделенуінің өлең тілімен салынған жанды да мәнді суреті. сол себепті, гөрки оған: «өмірі сұрқялыққа, махаббаты ізгілікке маталған ақын» деп жоғары баға берген. ұғынықты сөзбен айтсақ, абай қазақ пөезясін тақырыптық жақтан қандай байтса, чәрлес  бөдлер симвөлизмдік пөезяні тақырыптық жақтан сондай байтқан. томас елиөт бөдлерді жасампаздықпен жалғастырып, оны зерттеи жүріп, онан үйренген؛ онан үйрене жүріп, оны зерттеген. ақын «жапан дала» дастанында парижға бөдлерше үңіліп, оны бөдлерше сезіп, бөдлерше бедерлеп, бірінші дүние жүзілік соғыстан кейінгі батыс дүниесіндегі әр жіктің рухани зауалын, тұралауын терең бейнелеген. Екі ақын да басқалар көп бара алмаған тың тақырыптарды жазып, қоғамның, өмірдің, дүниенің шыңғырып жатқан шытырман шындықтарын жамағаттың алдына жәйіп салған.     
көркемдік беинелеу тәсілі жақта жоғардағыдай оқшау ерекшеліктері бар симвөлизмдік пөезя бүгінгі таңда ақылдық символға әбден қонақтап, жасырын сана образы мен осызаманданған тілді тоғыстырып, адам, адам рухы, қоғам, өмір, дүние жөніндегі ізденістерін дамылсыз жалғастыруда. «құлақтан кіріп бойды алар, жақсы ән мен тәтті күй» деп данышпан абай айтқандай, адамзатқа «құлақтан кіріп бойды алар» небір сазды, сара, науан поезялық шығармалар силаған, әлі де әлемдік пөезянің асқарында табжылмай тұрған симвөлизмдік пөезянің сыңғыры құлақ түбімізден бір кетер емес.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.symbolismus.com%20Collection%20of%20German%20Symbolist%20art Неміс символист суретшілерінің топтамасы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.poetes.com/textes/ver_poemau.pdf Француз символизмдік өлеңдер] ''Les Poètes maudits''] by [[Paul Verlaine]] {{Fr icon}}
* [http://www.artmagick.com/default.aspx%20ArtMagick%20The%20Symbolist%20Gallery Артмажик символизм галереясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810081502/http://www.artmagick.com/default.aspx%20ArtMagick%20The%20Symbolist%20Gallery |date=2016-08-10 }}
* [http://www.tendreams.org/symbolism-art.htm Символизмдік өнер деген не?] Ten Dreams Galleries – extensive article on Symbolism
* [http://serdar-hizli-art.com/modern_painting/symbolism.htm Символизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120519121815/http://serdar-hizli-art.com/modern_painting/symbolism.htm |date=2012-05-19 }} [[Gustave Moreau]], [[Puvis de Chavannes]], [[Odilon Redon]]
* [http://digitalcommons.unl.edu/modlangfrench/28/ Әдебиеттегі символизм] Published in ''A Companion to Modernist Literature and Culture'' (2006)

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]</text>
      <sha1>0amojijm0063507g2pyvnracyjqbpk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кока-кола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66969</id>
    <revision>
      <id>3599645</id>
      <parentid>3569047</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:54:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10418" sha1="o94bx32tzu2s2cu09l5jfxq5ue0hd23" xml:space="preserve">{{Сусын 
|name =&lt;big&gt;'''''Coca-Cola'''''&lt;/big&gt;
|image =  [[Сурет:Coca-Cola logo.svg|200px]]
|caption =
|type = [[Алкогольсіз сусын]]
|manufacturer = [[The Coca-Cola Company]]
|origin = [[АҚШ]]
|introduced = [[1886]]
|color = [[Карамель]] E-150d
|flavor = Кола, Кола-Шие, Кола-Ваниль, Кола-Көк шай, Кола-Лимон, Кола-Лимон-Лайм, Кола-Лайм, Кола-Апельсин ж/е Кола-Таңқурай.
|variants = [[Бренд]]тер тізімін қараңыз
|related = [[Pepsi]]&lt;br /&gt; [[RC Cola]]&lt;br /&gt;[[Cola Turka]]&lt;br /&gt;[[Zam Zam Cola]]&lt;br /&gt;[[Mecca-Cola]]&lt;br /&gt;[[Virgin Cola]]&lt;br /&gt;[[Parsi Cola]]&lt;br /&gt;[[Qibla Cola]]&lt;br /&gt;[[Evoca Cola]]&lt;br /&gt;[[Corsica Cola]]&lt;br /&gt;[[Breizh Cola]]&lt;br /&gt;[[Afri Cola]]
|website = [http://www.coca-cola.kz/kz/index.html coca-cola.kz]
}}
[[File:15-09-26-RalfR-WLC-0098.jpg|thumb|upright|Coca-Cola]]
[[Сурет:World-of-coca-cola.jpg|thumb|The [[Las Vegas Strip]] ''[[World of Coca-Cola]]'' museum in 2003]]
[[Сурет:19th century Coca-Cola coupon.jpg|thumb|200px|Бір стақан «Кока-Колаға» арналған тегін купон, [[1888 жыл]]]]
[[Сурет:Commercial. At the Coca Cola Plant BAnQ P48S1P06539.jpg|thumb|1941. [[]], [[Канада]].]]
'''«Кока-Кола»''' ({{lang-en|Coca-Cola}}) '''Coca-Cola''' (қаз. ''Кока-кола'') — The Coca-Cola Company компаниясы шығаратын әлемдегі ең танымал алкогольсіз сергіткіш сусындардың бірі. 2006–2010 жылдар аралығында әлемдегі ең үздік бренд болып танылған. Бүгінгі таңда сусын әлемнің 200-ден астам елінде сатылады&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдер сөздігі I том&lt;/ref&gt;.[[Сурет:Coca-cola 50cl white-bg.jpg|thumb|right|50px]]

== Тарихы ==
Сусынды 1886 жылдың 8 мамырында АҚШ-тың Атланта қаласында (Джоржия штаты) фармацевт '''Джон Стит Пембертон''' ойлап тапқан.&lt;ref&gt;[https://ru.wikipedia.org/wiki/Кока-кола http://ru.wikipedia.org/wiki/Кока-кола]&lt;/ref&gt;Сусынның атауын және әйгілі бейнелі логотипін Пембертонның есепшісі Фрэнк Робисон ойлап тапты.

Бастапқыда сусынның негізгі компоненттері кока жапырағы (үш бөлігі) және кола жаңғағы (бір бөлігі) болды. Сол кезеңде кокаиннің зияны туралы деректер болмағандықтан, сусын жүйке бұзылуларына қарсы дәрі ретінде дәріханаларда сатылды.

1888 жылы Пембертон өндіріс құқығын сатады. 1892 жылы кәсіпкер Аса Григгс Кэндлер '''«The Coca-Cola Company»''' компаниясының негізін қалады.

1903 жылы кокаиннің зияны туралы қоғамдық пікірден кейін, сусын құрамындағы кока жапырақтарынан кокаин толықтай шығарылатын болды. 1915 жылы дизайнер Эрл Р. Дин сусынның ерекше пішінді шөлмегін ойлап тапты.

Coca-Cola Кеңес Одағына алғаш рет 1979 жылы Мәскеу Олимпиадасына дайындық кезінде келді. 1988 жылы ресми сауда нарығына шықты.

Компания 1928 жылдан бері Олимпиада ойындарының тұрақты демеушісі. Сондай-ақ, 1974 жылдан бастап ФИФА-ның серіктесі және 1978 жылдан бері Футболдан әлем чемпионатының ресми демеушісі болып табылады. 

== Денсаулыққа әсері және балама қолданылуы ==
Зерттеулерге сәйкес, сусын құрамындағы '''ортофосфор қышқылы''' ағзадағы кальцийдің сіңуіне кедергі келтіріп, бүйректе тас пайда болу қаупін арттыруы мүмкін.

Қышқылды ортасының жоғары болуына байланысты, сусын тұрмыстық жағдайда тат пен қақты (накипь) кетіру үшін жиі қолданылады.

=== Әлемдік спорт қозғалысын қолдаушы ===
[[1960 жыл]]ы [[Токио қаласы]]нда өткен олимпиадада «Кока-кола» Токио және [[Жапония]]дағы тегін қала карталары, қаланың көрнекті жерлері мен көше көрсеткіштерін басып шығаруды мойнына алады.

[[1979]] жылы «Кока-кола» [[АҚШ]]-тың Ұлттық олимпиада комитетінің Америка олимпиадалық атақ залының құрылуына қаржылық көмек көрсетеді.
[[1987]] жылы «Кока-кола»  Ұлттық олимпиада комитетімен келісімге қол қойып, [[Лозанн қаласы]]ндағы олимпиадалық мұражайының алғашқы демеушілерінің бірі болады.

=== Әлем футбол чемпионатын қолдаушы ===
[[1992]] жылдан бастап «Кока-кола» компаниясы олимпиада алауының эстафетасын ұйымдастырушы және демеушілерінің бірі болып табылады.  
[[1974]] жылдан бастап «Кока-кола» [[ФИФА]]-ның ресми серіктесі, ал [[1978]] жылдан бастап футболдан әлем чемпионатының ресми демеушісі. [[2010]] жылы футболдан әлем чемпионатында  [[Претория қаласы]]нда әлем бойынша 250 жасөспірімдерді жинап, балаларға арналған лагерь ұйымдастырады.

== Сусынның құрамы ==
Сусынның әр нұсқасының құрамы әртүрлі болып келеді. Ол әсіресе диеталық нұсқасында аз мөлшерде кездесетін көміртекке байланысты. Мұнда «классикалық» нұсқадағы Coca-Cola нұсқасы берілген.

Сусынның компоненттері:
* [[сахароза|қант]]
* [[көміртек диоксиді]] (Е290)
* [[бояғыш]]тар: қант коллері (Е150), кармазин (азорубин) (Е122)
* [[ортофосфор қышқылы]] (Е338)
* [[кофеин]]
* табиғи [[хошиістендіргіштер]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
 |+ Тағам құндылығы
 |Энергетикалық құндылығы||42 ккал
 |-
 |[[Ақуыз]]дар||0
 |-
 |[[Май]]лар||0
 |-
 |[[Көмірсулар]]||10 мг
 |-
 |[[Натрий]]||&lt;11,0 мг
 |-
 |[[Калий]]||1,0 мг
 |-
 |[[Кальций]]||4,0 мг
 |-
 |[[Магний]]||1,0 мг
 |-
 |[[Фосфор]]||шамамен 17 мг
 |}

Өнімді дайындау технологиясы өндірушілер тарапынан қатаң құпия сақталады.

== Қызықты деректер ==

* Чилидің Арика қаласында Coca-Cola-ның әлемдегі ең үлкен логотипі орналасқан (ені 122 м, биіктігі 40 м). Ол 70 мың бос шөлмектен құрастырылған.
* Лас-Вегаста &quot;World of Coca-Cola&quot; атты арнайы мұражай жұмыс істейді.
* [[2011 жыл]]ы National Geographic телеарнасы Coca-Cola сусынының зауытын, оның жұмыс істеуі мен дайындау құпияларын көрсетті. 
* [[1989 жыл]]ы Coca-Cola [[Мәскеудегі Пушкин алаңы]]на өзінің сауда маркасын еңгізген ең алғашқы шетел компанияларының бірі болып саналады.
* «Coca-Cola-ның» ең үлкен белгісі [[Арика қала]]сында орналасқан. Белгінің ені ─ 122 метр, биіктігі ─ 40 метр. Ол «Coca-Cola-ның» 70 мың шөлмегінен тұрады.

*

== Тағы қараңыз ==
* [[Pepsi|Пепси-кола]]
* [[The Coca-Cola Company]]
* [[Maxi Чай]]

== Әдебиет ==
* Дэвид Грейзинг Я хотел, чтобы весь мир покупал Coca-Cola. Судьба лидера Роберто Гисуэта = I'd Like the World to Buy a Coke: The Life and Leadership of Roberto Goizueta — М.: Красивая страна, 2006. — С. 320. — 3000 экз. — ISBN 5-902898-01-3. 
* Mark Pendergrast For God, Country, and Coca-Cola: The Definitive History of the Great American Soft Drink and the Company That Makes It — 2 ed. — Basic Books, 2000. — 621 p. — ISBN 0-465-05468-4.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Commons|Coca-Cola}}
*[http://www.cocacolarussia.ru cocacolarussia.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101018051951/http://www.cocacolarussia.ru/ |date=2010-10-18 }} — ресми сайты ООО &quot;Кока-Кола Экспорт Корпорэйшен&quot; {{ref-ru}}
*[http://www.coca-colahellenic.ru coca-colahellenic.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017125116/http://www.coca-colahellenic.ru/ |date=2012-10-17 }} — ресми сайты ООО &quot;Кока-Кола ЭйчБиСи Евразия&quot; {{ref-ru}}
*[http://www.ovrede.ru/vred-koly/24-vred-koly-kakovy-masshtaby-bedstviya.html Описание вреда напитка Coca-Cola]{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}

[[Санат:Алкоголсіз сусындар]]
[[Санат:1892 жыл]]</text>
      <sha1>o94bx32tzu2s2cu09l5jfxq5ue0hd23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қылқан жапырақтылар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67524</id>
    <revision>
      <id>3599672</id>
      <parentid>3305459</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5029" sha1="7m2900zv3pap4yyvk9ke5wxb3e6cj1d" xml:space="preserve">[[File:Haeckel Coniferae.jpg|thumb|Қылқан жапырақтылар]]
'''Қылқан жапырақтылар''' — сүректі [[ағаш]] және бұта түрінде өсетін ашық тұқымды өсімдіктер класы. Ағаштары кейде ересен үлкен болады және 4 мыңнан астам жыл өмір сүреді. [[Қазақстан]]да 2 тұқымдасы бар: қарағай тұқымдасы — [[қарағай]], [[балқарағай]], [[шырша]], [[майқарағай]] және [[кипарис тұқымдасы]] — [[арша]], [[кипарис]]; мәңгі жасыл (қыста қылқаны түсіп қалатын балқарағайдан басқасы) өсімдіктер. Көп жағдайда екі түрлі сабағы болады: ұзарған және қысқарған. Жапырағы қылқанды, жіңішке, түкті не қабыршақты болып біткен, сағақсыз, өркендері қысқа, шоқтанып орналасқан. Жапырақтары көп жағдайда отырмалы, кейде олардың үстінгі ұшы ойық (май қарағай), көлденең кесіндісі жалпақ, төртқырлы, жұмыр, ұзындығы 1-2 см.- ден 30-40 см.- ге дейін барады. Қылқанда бір ғана жүйке болады, ал жалпақ жапырақтарында көптеген параллель жүйкелері болады. Қылқан жапырақтылардың бал қарағай, жалған бал қарағай және метасеквойя туыстарынан басқаларының барлығы мәңгі жасыл өсімдіктер. Сүрегінің 90-95% трахеидтен тұрады, сүзгілі түтіктерінде серіктік клеткалар болмайды. Көпшілігінің қабығында, сүрегінде және жапырақтарында схизонгендік смола жолдары болады, оларда эфир майы, смолалар, бальзамдар жиналады. Тұқымы арқылы, кейде вегетативтік жолмен өніп-өседі. [[Мамыр]]—шілдеде гүлдеп, [[шілде]]—тамызда жеміс береді. Қылқан жапырақтардың сүрегінен құрылыс [[материал]]дары жасалады, қағаз жасайтын үгінді, [[канифоль]], [[скипидар]].&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ тілі терминдер сөздігі I том&lt;/ref&gt;

== '''Қасиеттері''' ==
* ине тәрізді мәңгі жасыл [[жапырақ]]тары;
* [[ағаш]] тәрізді гүл күлтесінің жапырақтарындағы аналық бүршіктердің қабыршақтарына бекіген [[тұқым]]дары;
* тұқымды аналық бүршіктері болады;
* тұқымдары түйінде орналасады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сұлтаева А. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өсімдіктер әлемі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Астана |орны=|баспасы=Фолиант |жыл=2014|томы= |беттері=78|барлық беті=158|сериясы= |isbn=978-601-292-685-9 |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Көбеюі==
Бір үйлі, сиректеу екі үйлі өсімдіктер. Бүршіктері (шишки) дара жынысты. Аталық бүршіктері көп жағдайда топтасып, жапырақтардың қолтығында, сиректеу бүйірлік өркендердің ұштарында орналасады. Микроспорофилдері редукцияға көп ұшыраған, қабыршақ тәрізді немесе қалқан тәрізді (тисс туысы). Аналық бүршігінің (стробил, шишки) құрылысы алуан түрлі болады. Микроспорофилдерінде бірден бірнешеге дейін тұқымбүрлері орналасады. Интегументі көп жағдайда үш қабаттан тұрады: ортаңғысы қатты, ал сыртқы және ішкісі жұмсақ. Архегониясы екеу, бірақ көпте бола береді. Гаметофиттерінің пайда болуы, тозаңдануы, ұрықтануы және тұқымның (дәннің) пайда болуы жоғарыда сипаттап жазған қарағайдыңқімен бірдей болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}

[[Санат:Қылқан жапырақтылар]]


{{stub}}</text>
      <sha1>7m2900zv3pap4yyvk9ke5wxb3e6cj1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Будақ бұлт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76865</id>
    <revision>
      <id>3599251</id>
      <parentid>2792961</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Steel Whiteway</username>
        <id>173947</id>
      </contributor>
      <comment>Сурет қосылды</comment>
      <origin>3599251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1968" sha1="38q4xpum23qz6c1zmzn0ix3qp6f18t3" xml:space="preserve">[[Сурет:Cumulus clouds Andalucia.jpg|нобай|Андулусиядағы будақ бұлттар]]
'''Будақ бұлт''' ([[Латын тілі|лат.]] ''cumulus'') жоғары қарай өрлеп, дамып отыратын (5 км-ге дейін және одан да биік), тығыз және күндіз ашық ақ түсті болатын бұлттар. Үстіңгі жағы күмбез немесе мұнара тәріздес дөңгелектеніп бітеді. Көбінесе суық ауа массаларында көтерілме бұлттар түрінде пайда болады. Бұл бұлттарды халықаралық жіктеу бойынша Ci деп атайды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;
==Жалпы мінездеме==
Будақ бұлт үйіліп жатқан жүнге немесе мақтаға ұқсайды.Жеке будақтар сұрғылт түсті келеді.Олар тұтаса келе түнеріп,жаңбырдың будақ бұлтына айналады. Ондай бұлттан жазда нөсер жаңбыр,қыста жапалақтап қар жауады. Будақ бұлттар,әдетте  800-1000 м биіктікте  түзіледі де, жоғары қарай 2км биіктікке дейін таралады.Жер беті қатты қызып,жоғары өрлеген ауа ағындары күшті жүрген жағдайда ол қалыңдап,  3-4 км-ге дейін көтеріледі.
==Дереккөздер== 
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География және геодезия]]


{{stub}}</text>
      <sha1>38q4xpum23qz6c1zmzn0ix3qp6f18t3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599266</id>
      <parentid>3599251</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1969" sha1="0k5i3044g72wsbvkyalfxc821850j5f" xml:space="preserve">[[Сурет:Cumulus clouds Andalucia.jpg|нобай|Андулусиядағы будақ бұлттар]]
'''Будақ бұлт''' ({{lang-lat|cumulus}}) жоғары қарай өрлеп, дамып отыратын (5 км-ге дейін және одан да биік), тығыз және күндіз ашық ақ түсті болатын бұлттар. Үстіңгі жағы күмбез немесе мұнара тәріздес дөңгелектеніп бітеді. Көбінесе суық ауа массаларында көтерілме бұлттар түрінде пайда болады. Бұл бұлттарды халықаралық жіктеу бойынша Ci деп атайды.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;

== Жалпы мінездеме ==
Будақ бұлт үйіліп жатқан жүнге немесе мақтаға ұқсайды. Жеке будақтар сұрғылт түсті келеді. Олар тұтаса келе түнеріп, жаңбырдың будақ бұлтына айналады. Ондай бұлттан жазда нөсер жаңбыр, қыста жапалақтап қар жауады. Будақ бұлттар, әдетте  800–1000 м биіктікте  түзіледі де, жоғары қарай 2 км биіктікке дейін таралады. Жер беті қатты қызып,жоғары өрлеген ауа ағындары күшті жүрген жағдайда ол қалыңдап, 3–4 км-ге дейін көтеріледі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:География және геодезия]]</text>
      <sha1>0k5i3044g72wsbvkyalfxc821850j5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меншік құқығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88575</id>
    <revision>
      <id>3599620</id>
      <parentid>3507495</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>3599620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5275" sha1="ps5tkv63ehhn9e377z4aq6oj54fnbn6" xml:space="preserve">'''Меншік құқығы''' — субъектінің [[заң]] құжаттары арқылы танылатын және қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы.

Меншік құқығы [[мәміле]] жасалған кезде болған барлық жүктемелерімен басқа адамға беріледі. Меншік иесінің өз мүлкін иелену құқығы, пайдалану құқығы және оған билік ету құқығы болады. Меншік құқығының мерзімі шексіз. &lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;
 
# Мүлікті меншіктенуге қатысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жүйесі; 
# Заңнамалық тұрғыдан жан-жақты қамтамасыз етіліп, меншігіне бекітілген мүлікті меншіктенушінің өз қалауы мен мүддесіне орай иелену, пайдалану және оған билік ету мүмкіндігі, сондай-ақ өз шаруашылығының үстемдік аясына өзгелердің араласуына жол бермеу мүмкіндігі. 
Бұл мүмкіндіктер заңға қайшы келмейтін және өзгелердің заңды құқықтары мен мүдделерін таптамайтын кез келген әрекет арқылы жүзеге асады. Бұл тұрғыда меншік құқығы үш түрлі бөліктен тұрады: 
# ''Иелену хақысы'' – меншіктенушінің мүлікке деген шаруашылық үстемдігі. Яғни, мүліктің иесіне заң жүзінде бекітілуі;
# ''Пайдалану хақысы'' – мүлікті іске асырып, пайдаға жарату; 
# ''Билік ету хақысы'' – құқықтық әрекеттер жасау арқылы мүліктің тағдырын белгілеу. 
'''''Мысалы''''', үйдің иесі оны сатса да, жалға берсе де немесе өзі тұрса да өзі біледі. Осы үшеуі Меншік құқығының құрамдас бөліктері болғанмен, барлық кезде бірге жүрмейді. '''''Мысалы''''', жалға алған пәтерді пайдалану хақысы болғанымен, жалдаушының ол пәтерге деген иелену және билік ету хақысы жоқ. Көрсетілген үш мүмкіндіктің ішіндегі мүлікті меншіктендіретіні, яғни ең маңыздысы иелену хақысы. Қалған екеуі меншік иесінде болуы да, болмауы да оны меншік құқығынан айыра алмайды. Сондықтан мүліктің барлық ауыртпалығы, жауапкершілігі меншік иесінде.

'''Меншік құқығына ие болу негіздері:'''

# Жаңа затқа ие болу құқығы. Егер сіз жаңа затты дайындап немесе жасаған болсаңыз, үй салсаңыз, ол бірден сіздің меншігіңізге айналады
# Меншік иесінің қолындағы мүлкіне меншік құқығын басқа адам иеленуі мүмкін. ''Мысалы, сіз бір зат сатып алсаңыз, оны жалға алсаңыз, заттарыңызды ауыстырсаңыз, бұдан кейін ол зат сіздікі болып, меншік құқығы сізге өтеді.''
# Иесі жоқ немесе иесі белгісіз мүлікке, болмаса меншік иесі бас тартқан және әлдебір себептерге байланысты ол мүлікке ие болу құқығынан айырылған жағдайда, [[жеке тұлға]] сол меншіктіиемдену құқығына ие бола алады. ''Мысалы, ол тәркіленген мүлік, банкрот болған адамдардың мүлкі т.б. болуы мүмкін.''

'''Меншік құқығын тоқтату негіздері:'''

# Меншік иесінің еркімен тоқтату (сату, сыйға тарту, мүлкінен өз еркімен бас тарту)
# Меншік иесінің ықтиярынсыз тоқтату (меншік иесінің өлімі, мүлкін тәркілеу, мүлкін жою)&lt;ref&gt;Құқық негіздері, 9-сынып. 2019, Мектеп баспасы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub:Заң}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Меншік]]</text>
      <sha1>ps5tkv63ehhn9e377z4aq6oj54fnbn6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599621</id>
      <parentid>3599620</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:37:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[User talk:Z.Aldyar|т]]) өңдемелерінен [[User:Kotyatzhan|Kotyatzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3507495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5267" sha1="688qe88dtv7his064o8sqlepp5lv8ce" xml:space="preserve">'''Меншік құқығы''' — субъектінің [[заң]] құжаттары арқылы танылатын және қорғалатын өзіне тиесілі мүлікті өз қалауынша иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы.

Меншік құқығы мәміле жасалған кезде болған барлық жүктемелерімен басқа адамға беріледі. Меншік иесінің өз мүлкін иелену құқығы, пайдалану құқығы және оған билік ету құқығы болады. Меншік құқығының мерзімі шексіз. &lt;ref&gt;Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6&lt;/ref&gt;
 
# Мүлікті меншіктенуге қатысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жүйесі; 
# Заңнамалық тұрғыдан жан-жақты қамтамасыз етіліп, меншігіне бекітілген мүлікті меншіктенушінің өз қалауы мен мүддесіне орай иелену, пайдалану және оған билік ету мүмкіндігі, сондай-ақ өз шаруашылығының үстемдік аясына өзгелердің араласуына жол бермеу мүмкіндігі. 
Бұл мүмкіндіктер заңға қайшы келмейтін және өзгелердің заңды құқықтары мен мүдделерін таптамайтын кез келген әрекет арқылы жүзеге асады. Бұл тұрғыда меншік құқығы үш түрлі бөліктен тұрады: 
# ''Иелену хақысы'' – меншіктенушінің мүлікке деген шаруашылық үстемдігі. Яғни, мүліктің иесіне заң жүзінде бекітілуі;
# ''Пайдалану хақысы'' – мүлікті іске асырып, пайдаға жарату; 
# ''Билік ету хақысы'' – құқықтық әрекеттер жасау арқылы мүліктің тағдырын белгілеу. 
'''''Мысалы''''', үйдің иесі оны сатса да, жалға берсе де немесе өзі тұрса да өзі біледі. Осы үшеуі Меншік құқығының құрамдас бөліктері болғанмен, барлық кезде бірге жүрмейді. '''''Мысалы''''', жалға алған пәтерді пайдалану хақысы болғанымен, жалдаушының ол пәтерге деген иелену және билік ету хақысы жоқ. Көрсетілген үш мүмкіндіктің ішіндегі мүлікті меншіктендіретіні, яғни ең маңыздысы иелену хақысы. Қалған екеуі меншік иесінде болуы да, болмауы да оны меншік құқығынан айыра алмайды. Сондықтан мүліктің барлық ауыртпалығы, жауапкершілігі меншік иесінде.

'''Меншік құқығына ие болу негіздері:'''

# Жаңа затқа ие болу құқығы. Егер сіз жаңа затты дайындап немесе жасаған болсаңыз, үй салсаңыз, ол бірден сіздің меншігіңізге айналады
# Меншік иесінің қолындағы мүлкіне меншік құқығын басқа адам иеленуі мүмкін. ''Мысалы, сіз бір зат сатып алсаңыз, оны жалға алсаңыз, заттарыңызды ауыстырсаңыз, бұдан кейін ол зат сіздікі болып, меншік құқығы сізге өтеді.''
# Иесі жоқ немесе иесі белгісіз мүлікке, болмаса меншік иесі бас тартқан және әлдебір себептерге байланысты ол мүлікке ие болу құқығынан айырылған жағдайда, жеке тұлға сол меншіктіиемдену құқығына ие бола алады. ''Мысалы, ол тәркіленген мүлік, банкрот болған адамдардың мүлкі т.б. болуы мүмкін.''

'''Меншік құқығын тоқтату негіздері:'''

# Меншік иесінің еркімен тоқтату (сату, сыйға тарту, мүлкінен өз еркімен бас тарту)
# Меншік иесінің ықтиярынсыз тоқтату (меншік иесінің өлімі, мүлкін тәркілеу, мүлкін жою)&lt;ref&gt;Құқық негіздері, 9-сынып. 2019, Мектеп баспасы&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{stub:Заң}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Меншік]]</text>
      <sha1>688qe88dtv7his064o8sqlepp5lv8ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рентген сәулелері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92222</id>
    <revision>
      <id>3599565</id>
      <parentid>3501780</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26858-56</username>
        <id>180799</id>
      </contributor>
      <comment>Клкд</comment>
      <origin>3599565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5225" sha1="gjwjloikwiynm8q0tx2clk5ovoqdzgi" xml:space="preserve">Рентген сәулелерін 1895 жылы [[Рентгений|В. Рентген]] ашқан. Жылдам [[электрон]]дар кенеттен тежелгенде [[пайда]] болатын толқын [[Ұзындық|ұзындығы]] өте қысқа (10&lt;sup&gt;−12&lt;/sup&gt;÷ 10&lt;sup&gt;−9&lt;/sup&gt;м) электромагниттік сәулелер рентген сәулелері болып табылады.

Рентген сәуле шығаруын классикалық [[Электромагниттік теория|электромагниттік теорияның]] аясында түсіндіруге болады. Бұл [[теория]] бойынша үдей қозғалатын зарядталған бөлшек міндетті түрде [[Сәулелену|сәулеленуі]] тиіс. Қарастырылып отырған [[жағдай]]да [[электрон]] антикатодқа соғылып тежеледі де, теріс үдеу алады, сондықтан ол сәулеленеді.

Сәулеленудің қуаты [[электрон]] зарядының квадратына және оның үдеуінің квадратына пропорционал, яғни р ~ е&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;а&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Электрон тежелгенде классикалық [[теория]] бойынша нөлден шексіздікке дейінгі барлық интервалдағы толқын [[ұзындық]]тары бар сәулелер шығу керек. Сәулелену қуатының максимумына сәйкес келетін [[толқын]] ұзындығы электрондардың жылдамдығы артқан сайын азаюы тиіс, яғни ол үдетуші U кернеуді арттырғанда қысқа толқындар жағына жылжуы
керек.

== Қолданысы ==
'''Рентген''' сәулелері [[өмір]]дің көптеген салаларында кеңінен қолданылып отыр. Солардың бірнешеуін атап өтейік.
Рентген сәулелерінің өтімділігі жоғары, біздің [[дене]]міз бұл [[сәуле]]лер үшін &quot;мөлдір&quot;, осыны пайдаланып ішкі органдардың кескінің шығарып алып, ондағы ауытқушылықтарды зерттеуге болады. Міне, осылайша [[медицина]]да рентген сәулелері ауруды айқындап, диагноз қоюға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3&lt;/ref&gt;

== Қасиеттері ==

# Бұл сәулелер жоғары өтімділік қабілетіне ие, олар қалыңдығы 10 см алюминий пластинадан оңай өтіп кетеді;
# Магнит өрісі рентген сәулелерін ығыстыра алмайды;
# Бұл сәулелер химиялық активтілікке ие, олардың әсерінен қара қағазбен жабылып тұрған фотопленка да қараяды;
# Сәулелер таралу көзінен сфералық түрде таралмайды, олардың белгілі бағыты болады.

Рентген сәулелерінің қасиеттерін зерттеу барысында физиктер ''рентген сәулелері жиілігі ультракүлгін сәулелердің жиілігінен жоғары электромагниттік толқындар болып табылады'' деген қорытындыға келген. 

== Рентген сәулелерінің табиғаты ==
Рентген сәулелері екі себептен туындайды. 

Олардың біріншісі: жылдам электрондардың кедергі арқылы тежелуі. Бұл жағдайдағы сәулелену ''тежеулік рентгендік сәулелену'' деп аталады. 

Екінші себебі: жылдам электрондар металл бетінде тежелу кезінде металдың беткі қабатында орналасқан атомдардың электрондардың орналасуының нәтижесінде металл атомдары энергия шығарады. Сәулелену металдың қасиеттеріне тәуелді жүреді, мұндай сәулелену ''сипаттамалық рентгендік сәулелену'' деп аталады.&lt;ref&gt;Физика. 9 сынып. Арман-ПВ (2019). 203 бет&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]


{{stub}}</text>
      <sha1>gjwjloikwiynm8q0tx2clk5ovoqdzgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599569</id>
      <parentid>3599565</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26858-56</username>
        <id>180799</id>
      </contributor>
      <comment>Аниме</comment>
      <origin>3599569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5240" sha1="r9s528hpdqb47za3imfcc0l3tmd9vsv" xml:space="preserve">Рентген сәулелерін 1895 жылы Дархан мен Бегалы ашқан [[Аниме|ашқанЖылдам]] [[электрон]]дар кенеттен тежелгенде [[пайда]] болатын толқын [[Ұзындық|ұзындығы]] өте қысқа (10&lt;sup&gt;−12&lt;/sup&gt;÷ 10&lt;sup&gt;−9&lt;/sup&gt;м) электромагниттік сәулелер рентген сәулелері болып табылады.

Рентген сәуле шығаруын классикалық [[Электромагниттік теория|электромагниттік теорияның]] аясында түсіндіруге болады. Бұл [[теория]] бойынша үдей қозғалатын зарядталған бөлшек міндетті түрде [[Сәулелену|сәулеленуі]] тиіс. Қарастырылып отырған [[жағдай]]да [[электрон]] антикатодқа соғылып тежеледі де, теріс үдеу алады, сондықтан ол сәулеленеді.

Сәулеленудің қуаты [[электрон]] зарядының квадратына және оның үдеуінің квадратына пропорционал, яғни р ~ е&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;а&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Электрон тежелгенде классикалық [[теория]] бойынша нөлден шексіздікке дейінгі барлық интервалдағы толқын [[ұзындық]]тары бар сәулелер шығу керек. Сәулелену қуатының максимумына сәйкес келетін [[толқын]] ұзындығы электрондардың жылдамдығы артқан сайын азаюы тиіс, яғни ол үдетуші U кернеуді арттырғанда қысқа толқындар жағына жылжуы
керек.

== Қолданысы ==
'''Рентген''' сәулелері [[өмір]]дің көптеген салаларында кеңінен қолданылып отыр. Солардың бірнешеуін атап өтейік.
Рентген сәулелерінің өтімділігі жоғары, біздің [[дене]]міз бұл [[сәуле]]лер үшін &quot;мөлдір&quot;, осыны пайдаланып ішкі органдардың кескінің шығарып алып, ондағы ауытқушылықтарды зерттеуге болады. Міне, осылайша [[медицина]]да рентген сәулелері ауруды айқындап, диагноз қоюға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3&lt;/ref&gt;

== Қасиеттері ==

# Бұл сәулелер жоғары өтімділік қабілетіне ие, олар қалыңдығы 10 см алюминий пластинадан оңай өтіп кетеді;
# Магнит өрісі рентген сәулелерін ығыстыра алмайды;
# Бұл сәулелер химиялық активтілікке ие, олардың әсерінен қара қағазбен жабылып тұрған фотопленка да қараяды;
# Сәулелер таралу көзінен сфералық түрде таралмайды, олардың белгілі бағыты болады.

Рентген сәулелерінің қасиеттерін зерттеу барысында физиктер ''рентген сәулелері жиілігі ультракүлгін сәулелердің жиілігінен жоғары электромагниттік толқындар болып табылады'' деген қорытындыға келген. 

== Рентген сәулелерінің табиғаты ==
Рентген сәулелері екі себептен туындайды. 

Олардың біріншісі: жылдам электрондардың кедергі арқылы тежелуі. Бұл жағдайдағы сәулелену ''тежеулік рентгендік сәулелену'' деп аталады. 

Екінші себебі: жылдам электрондар металл бетінде тежелу кезінде металдың беткі қабатында орналасқан атомдардың электрондардың орналасуының нәтижесінде металл атомдары энергия шығарады. Сәулелену металдың қасиеттеріне тәуелді жүреді, мұндай сәулелену ''сипаттамалық рентгендік сәулелену'' деп аталады.&lt;ref&gt;Физика. 9 сынып. Арман-ПВ (2019). 203 бет&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]


{{stub}}</text>
      <sha1>r9s528hpdqb47za3imfcc0l3tmd9vsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599572</id>
      <parentid>3599569</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:43:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-26858-56|~2026-26858-56]] ([[User talk:~2026-26858-56|т]]) өңдемелерінен [[User:Kotyatzhan|Kotyatzhan]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3501780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5303" sha1="bz9p5jgotsk83q5bat07vk6dmkreu20" xml:space="preserve">[[Сурет:X-ray tube 3.jpg|right|thumb|200px|Крукс трубкасы]]
Рентген сәулелерін 1895 жылы [[Рентгений|В. Рентген]] ашқан. Жылдам [[электрон]]дар кенеттен тежелгенде [[пайда]] болатын толқын [[Ұзындық|ұзындығы]] өте қысқа (10&lt;sup&gt;−12&lt;/sup&gt;÷ 10&lt;sup&gt;−9&lt;/sup&gt;м) электромагниттік сәулелер рентген сәулелері болып табылады.

Рентген сәуле шығаруын классикалық [[Электромагниттік теория|электромагниттік теорияның]] аясында түсіндіруге болады. Бұл [[теория]] бойынша үдей қозғалатын зарядталған бөлшек міндетті түрде [[Сәулелену|сәулеленуі]] тиіс. Қарастырылып отырған [[жағдай]]да [[электрон]] антикатодқа соғылып тежеледі де, теріс үдеу алады, сондықтан ол сәулеленеді.

Сәулеленудің қуаты [[электрон]] зарядының квадратына және оның үдеуінің квадратына пропорционал, яғни р ~ е&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;а&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Электрон тежелгенде классикалық [[теория]] бойынша нөлден шексіздікке дейінгі барлық интервалдағы толқын [[ұзындық]]тары бар сәулелер шығу керек. Сәулелену қуатының максимумына сәйкес келетін [[толқын]] ұзындығы электрондардың жылдамдығы артқан сайын азаюы тиіс, яғни ол үдетуші U кернеуді арттырғанда қысқа толқындар жағына жылжуы
керек.

== Қолданысы ==
'''Рентген''' сәулелері [[өмір]]дің көптеген салаларында кеңінен қолданылып отыр. Солардың бірнешеуін атап өтейік.
Рентген сәулелерінің өтімділігі жоғары, біздің [[дене]]міз бұл [[сәуле]]лер үшін &quot;мөлдір&quot;, осыны пайдаланып ішкі органдардың кескінің шығарып алып, ондағы ауытқушылықтарды зерттеуге болады. Міне, осылайша [[медицина]]да рентген сәулелері ауруды айқындап, диагноз қоюға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Физика: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-Ф49 математика бағытындағы 11 сыныбына арналған оқулық /С. Түяқбаев, Ш. Насохова, Б. Кронгарт, т.б. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы. — 384 бет, суретті. ISBN 9965-36-055-3&lt;/ref&gt;

== Қасиеттері ==

# Бұл сәулелер жоғары өтімділік қабілетіне ие, олар қалыңдығы 10 см алюминий пластинадан оңай өтіп кетеді;
# Магнит өрісі рентген сәулелерін ығыстыра алмайды;
# Бұл сәулелер химиялық активтілікке ие, олардың әсерінен қара қағазбен жабылып тұрған фотопленка да қараяды;
# Сәулелер таралу көзінен сфералық түрде таралмайды, олардың белгілі бағыты болады.

Рентген сәулелерінің қасиеттерін зерттеу барысында физиктер ''рентген сәулелері жиілігі ультракүлгін сәулелердің жиілігінен жоғары электромагниттік толқындар болып табылады'' деген қорытындыға келген. 

== Рентген сәулелерінің табиғаты ==
Рентген сәулелері екі себептен туындайды. 

Олардың біріншісі: жылдам электрондардың кедергі арқылы тежелуі. Бұл жағдайдағы сәулелену ''тежеулік рентгендік сәулелену'' деп аталады. 

Екінші себебі: жылдам электрондар металл бетінде тежелу кезінде металдың беткі қабатында орналасқан атомдардың электрондардың орналасуының нәтижесінде металл атомдары энергия шығарады. Сәулелену металдың қасиеттеріне тәуелді жүреді, мұндай сәулелену ''сипаттамалық рентгендік сәулелену'' деп аталады.&lt;ref&gt;Физика. 9 сынып. Арман-ПВ (2019). 203 бет&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==

&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Физика]]


{{stub}}</text>
      <sha1>bz9p5jgotsk83q5bat07vk6dmkreu20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шырындар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93869</id>
    <revision>
      <id>3599272</id>
      <parentid>3343748</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Etymology&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351145046|Juice]]&quot;</comment>
      <origin>3599272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8181" sha1="n56fkl1y8238rd88fq233g1p80dv44d" xml:space="preserve">[[Сурет:Oranges and orange juice.jpg|thumb]]
'''Шырындар.''' 

Жеміс-жидек және көкөніс шырындарында нәрлі [[зат]]тар көп және оларды [[организм]] оңай сіңіреді. Тамақта [[витамин]] тапшы болатын қыс пен ерте көктем айларында жеміс және көкөніс шырындары, әсіресе балалар үшін өте бағалы тағам болып табылады. Шырының құрамында жас өнімнің қасиеттері толық сақталады, ал олардың кейбіреулерінің дәмі мен жұғымдылығы, [[қант]] қосудың нәтижесінде, айтарлықтай жақсарады. Әсіресе, жемістерден жұмсақ етімен қоса жасайтын шырындар бағалы (мысалы, [[өрік]], [[шабдалы]], [[қара өрік]], [[томат]] т. б.). Мұндай шырындар басқа қасиеттеріне қоса ішектің жұмысын жақсартады.

Жүзім шырыны тез қорытылатын қантқа ([[глюкоза]] және [[фруктоза]]), органикалық қышқылдарға ([[алма]], [[шарап]] және [[лимон]]), [[минерал]]ды тұздарға бай. Жүзім шырынында витаминдер өте көп емес, негізінен каротин ([[провитамин А]]), В және С. витаминдері бар. Жүзім шырынының колориялылығы жоғары, сондықтан бағалы диеталық тағам ретінде пайдаланылады. Алма шырыны қантқа, пектин заңдарына және минералды тұздарға (әсіресе темір тұзына) бай. Шабдалы шырынында (жұмсақ етімен) [[калий]] мен [[темір]] тұзы мол. Оның құрамында каротиннің мол болуы ерекше маңызды. Қара өрік шырынын жұмсақ етімен қоса және қант қосып әзірлейді: оның құрамында пектин заттары мол болады, шөлді басады, қарын ішек трактісіне босаңсытатын әсер туғызады.

[[Апельсин]] және [[мандарин]] порындары витаминдерге, әсіресе С витаминіне бай, цинготқа қарсы қасиеттері бар. Етімен
қоса жасалған қара қарақат шырынында С витамні өте көп болады қой бүлдірген мен қарлыға шырындарында С витамині мұнан аздау. Томат шырынының құрамында өсімдік тағамдарында кездесетін витаминдердің барлығы дерлік болады. Бірақ томат шырыны каротин мен С витаминіне ерекше бай, онда сонымен бірге минералды тұздар, қант және органикалық қышқылдар да мол. Томат шырыны қышқылдылығының төмендігімен сипатталады және жағымды, бой сергітерлік дәмі болады, шөлді басады. Сәбіз шырынында каротин көп, сонымен бірге онда организмге қажетті [[кальций]], [[фосфор]] және темір тұздары бар. Өзінің [[калория]]лылығы мен қорытылуы жағынан сәбіз шырыны басқа көкөніс шырындарымен салыстырғанда артық, демек энергиялық құндылығы жоғары. Ол, әсіресе балаларға, жүкті және бала емізетін әйелдерге пайдалы, қызылша шырыны қантқа, минералды тұздарға және [[азот]]тық заттарға бай.

Өнеркәсіптік жолмен шығарылатын араластырылған және қойытылған шырындар жоғары тағамдық маңыздылығымен және жақсы дәмдік қасиеттерімен ерекшеленеді. Араластырылған шырындар (мысалы, алма — мүкжидек, алма — [[сәбіз]]) екі немесе одан да көп түрлі шырындардан тұрады. Қорытылған шырын алу үшін кәдімгі шырынды (негізінен алма шырынын) арнаулы [[аппарат]]тарда суалғанша қайнатады. Қойытылған шырындағы құрғақ заттар кәдімгі шырындағыдан 6 есе көп. Жеміс-жидек және көкөніс шырындарын, сондай-ақ, үй жағдайларында да дайындауға болады.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл. Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Этимология ==
[[Сурет:Néctar_smoothie_before.jpg|оңға|нобай|236x236 нүкте|Смузиде қолданылатын жеміс шырыны]]
«Шырын» сөзі шамамен 1300 жылы ескі француз тіліндегі *jus*, *juis*, *jouis* («шөптерді қайнату арқылы алынатын сұйықтық») сөздерінен пайда болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ескі француз тіліндегі *jus* («шырын, сұйықтық») (XIII ғасыр) латын тіліндегі *iūs* («сорпа, тұздық, шырын») сөзінен шыққан, ал ол өз кезегінде прото-үндіеуропалық *\*yeue-* («араластыру, тағамды араластыру») түбірінен тарайды.

Осы түбірмен туыстас сөздерге санскрит тіліндегі *yus* («сорпа»), грек тіліндегі *zyme* («ашытқы»), ескі шіркеулік славян тіліндегі *jucha* («сорпа»), орыс тіліндегі *уха* және литва тіліндегі балық сорпасын білдіретін сөздер жатады.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

«Шырын» сөзінің «жемістердің немесе көкөністердің сулы бөлігі» деген мағынада қолданылуы алғаш рет 14 ғасырдың басында тіркелген. &lt;ref name=&quot;etymonline.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=juice|title=Online Etymology Dictionary|accessdate=26 January 2017|archivedate=1 January 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170101091727/http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&amp;search=juice}}&lt;/ref&gt; 19 ғасырдан бастап «шырын» термині [[Шырындар|бейнелі мағынада]] да қолданылып келеді (мысалы, алкоголь немесе электр энергиясын білдіреді). &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Juice - Etymology, Origin &amp; Meaning|url=https://www.etymonline.com/word/juice|accessdate=2025-09-28|work=etymonline|lang=en-US}}&lt;/ref&gt; Бүгінгі таңда « ''au jus'' » еттің өз шырынымен бірге берілуін, әдетте тұздық ретінде білдіреді. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B; ''[[Уикипедия:Дереккөзі жоқ|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (December 2024)&quot;&gt;дәйексөз қажет&lt;/span&gt;]]'' &amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}

[[Санат:Шырындар]]</text>
      <sha1>n56fkl1y8238rd88fq233g1p80dv44d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599278</id>
      <parentid>3599272</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Baratrass|Baratrass]] ([[User talk:Baratrass|т]]) өңдемелерінен [[User:Шырынка|Шырынка]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3343748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5511" sha1="rfcjt1oy7vabh0ahxk9sykt4piieuv6" xml:space="preserve">[[Сурет:Oranges and orange juice.jpg|thumb]]
'''Шырындар.''' 

Жеміс-жидек және көкөніс шырындарында нәрлі [[зат]]тар көп және оларды [[организм]] оңай сіңіреді. Тамақта [[витамин]] тапшы болатын қыс пен ерте көктем айларында жеміс және көкөніс шырындары, әсіресе балалар үшін өте бағалы тағам болып табылады. Шырының құрамында жас өнімнің қасиеттері толық сақталады, ал олардың кейбіреулерінің дәмі мен жұғымдылығы, [[қант]] қосудың нәтижесінде, айтарлықтай жақсарады. Әсіресе, жемістерден жұмсақ етімен қоса жасайтын шырындар бағалы (мысалы, [[өрік]], [[шабдалы]], [[қара өрік]], [[томат]] т. б.). Мұндай шырындар басқа қасиеттеріне қоса ішектің жұмысын жақсартады.

Жүзім шырыны тез қорытылатын қантқа ([[глюкоза]] және [[фруктоза]]), органикалық қышқылдарға ([[алма]], [[шарап]] және [[лимон]]), [[минерал]]ды тұздарға бай. Жүзім шырынында витаминдер өте көп емес, негізінен каротин ([[провитамин А]]), В және С. витаминдері бар. Жүзім шырынының колориялылығы жоғары, сондықтан бағалы диеталық тағам ретінде пайдаланылады. Алма шырыны қантқа, пектин заңдарына және минералды тұздарға (әсіресе темір тұзына) бай. Шабдалы шырынында (жұмсақ етімен) [[калий]] мен [[темір]] тұзы мол. Оның құрамында каротиннің мол болуы ерекше маңызды. Қара өрік шырынын жұмсақ етімен қоса және қант қосып әзірлейді: оның құрамында пектин заттары мол болады, шөлді басады, қарын ішек трактісіне босаңсытатын әсер туғызады.

[[Апельсин]] және [[мандарин]] порындары витаминдерге, әсіресе С витаминіне бай, цинготқа қарсы қасиеттері бар. Етімен
қоса жасалған қара қарақат шырынында С витамні өте көп болады қой бүлдірген мен қарлыға шырындарында С витамині мұнан аздау. Томат шырынының құрамында өсімдік тағамдарында кездесетін витаминдердің барлығы дерлік болады. Бірақ томат шырыны каротин мен С витаминіне ерекше бай, онда сонымен бірге минералды тұздар, қант және органикалық қышқылдар да мол. Томат шырыны қышқылдылығының төмендігімен сипатталады және жағымды, бой сергітерлік дәмі болады, шөлді басады. Сәбіз шырынында каротин көп, сонымен бірге онда организмге қажетті [[кальций]], [[фосфор]] және темір тұздары бар. Өзінің [[калория]]лылығы мен қорытылуы жағынан сәбіз шырыны басқа көкөніс шырындарымен салыстырғанда артық, демек энергиялық құндылығы жоғары. Ол, әсіресе балаларға, жүкті және бала емізетін әйелдерге пайдалы, қызылша шырыны қантқа, минералды тұздарға және [[азот]]тық заттарға бай.

Өнеркәсіптік жолмен шығарылатын араластырылған және қойытылған шырындар жоғары тағамдық маңыздылығымен және жақсы дәмдік қасиеттерімен ерекшеленеді. Араластырылған шырындар (мысалы, алма — мүкжидек, алма — [[сәбіз]]) екі немесе одан да көп түрлі шырындардан тұрады. Қорытылған шырын алу үшін кәдімгі шырынды (негізінен алма шырынын) арнаулы [[аппарат]]тарда суалғанша қайнатады. Қойытылған шырындағы құрғақ заттар кәдімгі шырындағыдан 6 есе көп. Жеміс-жидек және көкөніс шырындарын, сондай-ақ, үй жағдайларында да дайындауға болады.&lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл. Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{бастама}}

[[Санат:Шырындар]]</text>
      <sha1>rfcjt1oy7vabh0ahxk9sykt4piieuv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тазша бала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97048</id>
    <revision>
      <id>3599347</id>
      <parentid>3540616</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Тазша Бала]] бетін [[Тазша бала]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3540616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2483" sha1="l7uuzc95vs9v3rkugq44twcr1z32dsa" xml:space="preserve">[[Сурет:Тазша Бала.jpeg|926 × 1443px|нобай|Қолддан жасалған Тазша бала бейнесі]]
'''Тазша Бала''' - қазақтың күлдіргі тұрмыс-салт ертегілеріндегі басты кейіпкер. Бұған ұқсас нұсқалар [[өзбек]], [[татар]], [[қарақалпақ]]. [[түрікмен]], [[хақас]], [[бурят]], [[моңғол]] халықтарының ауыз әдебиетінде де кездеседі. [[Қазақ]]та тағыда басқа туралы ауыз әдебиетінде &quot;[[Қу тазша]]&quot;, &quot;[[Ақылды тазша]]&quot;, &quot;[[Айлалы тазша]]&quot;, &quot;Тазшаның қырық ауыз өтірігі&quot;, &quot;Хан қызы мен Тазша&quot;, тағыда басқа  ертегілер бар. Бұлар тағыда басқа халық арасынан шыққан ақылды, алғыр, айлалы, тапқыр, өжет жігіт ретінде суреттеледі.

Өзінің [[ақыл-парасат]]ы, тапқырлығы арқасында талай қиын-қыстау жағдайдан, ауыр халден аман-есен құтылып кетеді, неше түрлі сыннан мүдірмей өтіп, жеңіп шығады. Өзі сіңірі шыққан кедей болса да [[уәзір]], жендеттермен айқаска түсіп, оларды халық алдында күлкі, [[мазақ]] етеді. Әділетсіздікке, кертартпа [[әдет-ғұрып]]қа, [[зұлымдық|зұлымдыкқа]] қарсы тұрып, [[күншілдік]], [[қызғаншак]]тық, [[сараң]]дық сияқты мінездерді аяусыз әжуалайды. Сөйтіп тағыда басқа [[халық]] даналығы мен шешендігін бойына жиған типтік кейіпкер болып табылады. Б.Майлин &quot;Өтірікке бәйге&quot; ертегісі (1922), ақындардың өтірік айтыстары тағыда басқа жайындағы ертегілердің әсерінен туған.&lt;ref&gt;“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{wikify}}


[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>l7uuzc95vs9v3rkugq44twcr1z32dsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саятшылық кезінде қажетті құрал-жабдықтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110794</id>
    <revision>
      <id>3599371</id>
      <parentid>3115089</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>І Хәріполла</username>
        <id>155001</id>
      </contributor>
      <origin>3599371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9342" sha1="0acyrs8ctg6pl32r8zh4crycsey4hua" xml:space="preserve">{{Біріктірілсін|Саятшы жабдықтары}}
==Аяққап==
Сонар, салбурында аяз суықтан бүркіттің саусақтарын тоңу мен мұздаудан сақтайтын аң терісінен, жарғақ немесе қырымнан тігілген жабдық. [[Жезтұяқ]], саусаққап (аяққап) болса, [[бүркіт]]ке қарсылық көрсетсе саусақтарын шайнап, жарақаттаудан қорғауға да септігін тигізеді. Көбіне ұядан алынған тәжірибесі аз «қол бал аға» алғашқы жылы кигізеді. Аяққаптың сыртқы тысын суға қатпай, жылылық сақтайтын бұғының иленген жұқа, жұмсақ терісінен немесе жарғақ, қырымдардан, бүркіттің төрт саусағына шақтап пішіп, жиектерін жіппен торлап, ішін қуыстап қалыңдау матамен астарлап тігеді. Оны кейде әр саусаққа жеке-жеке киілетіндей қылып немесе төрт саусаққа біртұтас киіліп, табан бұжырына дейін жауып тұратындай ай қолғап пішіндес етіп тігеді. Дегенмен, көбіне саусақтарының ұшынан тұяқ шығып тұратын тесік шығарып, орта түсынан білегіне дейін өте майда бау өткізеді. Аяққаптың алақаны, табан жағы ашық болады. Ыңғайлы, ықшам тігілген аяққап кигізген құсты аязды күндері жыртқыш аңға қорықпай жіберуге болады. Жыртқыш аңға, айлакер түлкіге бүркіт тұяғын шайнатып немесе суыртып алса оның орнына жезден, күмістен жасалған аяққап жасап салады. Аушы [[құс]]тың кемтарлығын толықтыратын оны «[[жезтұяқ]]» атайды. Оның қозғалысы табиғи болмағанымен аң ілгенде, бүргенде қысуына, қимыл-әрекетіне көп септігін тигізеді. Кейде місекер шебер, әккі бүркітшілер түсіп қалған тұяқтың орнына өлген бүркіттің тұяғын да салып қояды деген мәлімет бар.

==Иыққап==
[[Құстар|Құстың]] екі иығын басып келген арқа түсында жіппен қосақталып байланған топшысын суықтан қорғайтын жабдық. Құстың иығы, топшысы тоңса, нәрегей жаурауық болады, әрі қуаты қайтады. Тіптен «құрт қанат» аталатын ауруға шалдығады. Суық өңірдің кәнігі бүркітшілері иыққапты киізлы болса, бүркітке қарсылық көрсетсе саусақтарын шайнап, жарақаттаудан қорғауға да септігін тигізеді. Көбіне ұядан алынған тәжірибесі аз «қол балаға» алғашқы жылы кигізеді. Аяққаптың сыртқы тысын суға қатпай, жылылық сақтайтын бұғының иленген жұқа, жұмсақ терісінен немесе жарғақ, қырымдардан, бүркіттің төрт саусағына шақтап пішіп, жиектерін жіппен торлап, ішін қуыстап қалыңдау матамен астарлап тігеді. Оны кейде әр саусаққа жеке-жеке киілетіндей қылып немесе төрт саусаққа біртұтас киіліп, табан бүжырына дейін жауып тұратынд ай қолғап пішіндес етіп тігеді. Дегенмен, көбіне саусақтарының ұшынан тұяқ шығып тұратын тесік шығарып, орта тұсынан білегіне дейін өте майда бау өткізеді. Аяққаптың алақаны, табан жағы ашық болады. Ыңғайлы, ықшам тігілген аяққап кигізген құсты аязды күндері жыртқыш аңға қорықпай жіберуге болады. [[Жыртқыш аң]]ға, айлакер түлкіге бүркіт тұяғын шайнатып немесе суыртып алса оның орнына жезден, күмістен жасалған тұяққап жасап салады. Аушы құстың кемтарлығын толықтыратын оны «жезтұяқ» атайды. Оның қозғалысы табиғи болмағанымен аң ілгенде, бүргенде қысуына, қимыл-әрекетіне көп септігін тигізеді. Кейде місекер шебер, әккі бүркітшілер түсіп қалған тұяқтың орнына өлген бүркіттің тұяғын да салып қояды деген мәлімет бар.

==Таңдай ағаш==
Бүркітті көп піштактаудан &quot;[[сақтайтын]]&quot; құрал. Көп елеусіз ұмыт қалған құрал туралы осы тақырыпты арнайы зерттеген Б.[[Кәмалашұлы]] былай жазады: [[аң]]ға жортқанда құс дауысын естіп «[[олжа]]» қашып кетпес үшін бүркіттің аузына салады. Оны құстың тамағы астына, [[құс]] тұмсығымен мөлшерімен ағаштан жонып істелген, ұшына «ноқталайтын» бау тағылған қарапайым қалақ тәрізді ағаш. Таңдай ағашты құстың тамағының астына томағаның алқым бауына қыстырып, екінші ұшын ілмек баумен [[құс]] тұмсығын ноқталаған тәрізді етіп, тұмылдырықтай кигізіп қояды. [[Құс]] мыңқылдай шақырып ақырында ауырсынып қояды. Кейбір құсбегілердің таңдай ағашы ықшам, томағаның, &quot;алқым бауының&quot; астына бармақтай етіп бастырып қояды. Көбіне саятта томағамен бірге жүреді.

==Құндақ==
Құс сиятындай етіп талдан дөңгеленте иіп жасалған, астына киіз төсеп, құс орайтын тартпа бау тағып жасаған [[құс]] &quot;бесігі&quot;. Ол құстың қанат шалғыларын зақымданудан, суық, жауын-шашыннан сақтайды. Оның тұрі бірнешеу: жас талдан астауша пішінінде немесе торлап доғалантып; тақтай [[ағаш]]тан топсалы етіп; киізден сырып бау тағып істейді. құс саяттан соң шаршап тоңса, ұйықтаса, алысқа алып жүретін жағдай туса, құсты баланы бесікке бөлегендей етіп шүберекке орап, қымтап, сыртынан баумен бос байлап, құндаққа салып қояды.

==Қауырсын, тұяқтар==
[[Бүркіт]] аңды ілгенде алысып, [[қанат]], шалғы қауырсындары сынып қалса оны орнына салады да, жоқтарының орнына қауырсын жалғайды. Оған арнап [[құс]]тың
жазда түлегенде түскен қауырсындарын немесе басқа бүркіт, құмай, тазғара, қарақұс, құбарақтардың қауырсынын жинайды. Бүркіттің қанаты, тұяғы, «[[құрт]] ауруға» шалдықса да «[[құрт қанат]]», «[[құрт тұяқ]]» болғанда қауырсынды және тұяқты жалғап салатын болған деген аңыз тәрізді деректер бар.&lt;ref&gt;Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: &quot;Алматыкітап&quot;, 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]
[[Санат:Спорт]]
[[Санат:Саятшылық]]
[[Санат:Құсбегілік]]
[[Санат:Бүркітші]]
[[Санат:Томаға]]
[[Санат:Саят]]
[[Санат:Балақбау]]
[[Санат:Биялай]]
[[Санат:Тұғыр]]</text>
      <sha1>0acyrs8ctg6pl32r8zh4crycsey4hua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемлекеттік несие</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116912</id>
    <revision>
      <id>3599625</id>
      <parentid>3596647</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:46:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3599625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35788" sha1="1p3py1rx2d7izubkpx5bahy7pl5vuig" xml:space="preserve">Мемлекет пен муниципалдық құрылымдардың (жергілікті атқарушы органдардың) қарамағына елдің заңды және жеке тұлғаларының бос ақша қаражаттары да, сонымен бірге, басқа елдердің (үкіметтердің, [[қаржы]]-[[кредит]] мекемелерінің) және халықаралық қаржы-кредит институттарының ресурстары да [[несие]] капиталы ретінде уақытша пайдалануға жұмылдыру үшін және [[бюджет]] тапшылығы проблемаларын шешу үшін тартылуы мүмкін. Оны алудың басты әдісі мемлекеттік кредит болып табылады.

'''Мемлекеттік кредит''' - жалпы мемлекеттік қаржының басты буындарының бірі және кредиттік қатынастардың жиынтығы, бұл қатынастарда мемлекет [[кредитор]]дың да, қарыз алушының да, гаранттың да (қарыз алушы үшін мемлекеттің кепілгерлігін білдіреді) рөлінде көрінуі мүмкін. Кредиттік қатынастарда тараптардың бірі мемлекет, ал заңды және жеке тұлғалар кредиторлар немесе қарыз алушылар болып табылады.
Мемлекеттік кредиттің ерекшелігі карызға берілген қаражаттардың қайтарымдылығында, мерзімділігінде және ақылығында. Алайда, бұл қатынастарды [[банк]] кредитімен шатастыруға болмайды.

Мемлекеттік кредиттің жекеше кредиттен айырмашылығы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жекеше кредит !! Мемлекеттік кредит
|-
| 1) өндірістік мұқтаждар үшін жұмылдырылады;&lt;br&gt;2) несие капиталы жұмылдырылады;&lt;br&gt;3) өтеу қосымша өнім немесе өндіріс үдерісінде пайда болатын құннан жүргізіледі;&lt;br&gt;4) [[капитал]]дың қолдану сферасын (өндірістік сфераны) кеңейтеді. || 1) өндірістік және өндірістік емес мұқтаждар&lt;br&gt;2) төлем және сатып алу қаражаттары жұмылдырылады;&lt;br&gt;3) өтеу [[бюджет]] кірістерінен (негізінен салықтық түсімдердің есебінен) жүргізіледі;&lt;br&gt;4) капиталды қолдану сферасын тарылтады.
|}

'''Мемлекеттік кредиттің көздері''' - кәсіпорындарда, банктерде, зейнетақы қорларында, сақтық қорларында, халықта пайда болатын уақытша бос қаражаттар.

'''Мемлекет кредиттік ресурстарды:'''
*1) бюджет тапшылығын қаржыландыру;
*2) ұлттандырылған және аралас кәсіпорындарға жұмсалатын күрделі жұмсалымдарды қаржыландыру;
*3) биліктің жергілікті органдарының шаруашылық органдарын қаржыландыру;
*4) елдің ақша айналысын реттеу үшін пайдаланады.

Мемлекеттік кредиттің көмегімен жұмылдырылған қаражаттар көбінесе экономиканы қаржыландыруға бағытталатындықтан оның өндірістік сипаты болуы тиіс. Мемлекеттік кредит бойынша қатынастарды қаржылық қатынастарға мына негіздемелер бойынша кіріктіреді:
*1) мемлекеттік кредит жолымен жұмылдырылатын қаражаттар әр түрлі мұқтаждарды - өндірістік сияқты, өндірістік емес мұқтаждарды да, сол сияқты стратегиялық, сондай-ақ оперативтік мұқтаждарды да қаржыландыруға бағытталатын мемлекеттің қаржылық ресурстары ретінде қаралады;
*2) алынған және берілген кредиттер үшін есеп айырысулар, олар үшін пайыздар төлеу бюджеттердің - үкіметтің қарыз алулары кезінде орталық (республикалық) немесе биліктің жергілікті органдарының қарыз алулары кезінде жергілікті бюджеттердің қаражаттары есебінен жүргізіледі.

Бюджет кірістерінің негізгі және тұрақты бөлігін салықтық түсімдер құрайтындықтан қарыздар арқылы жұмылдырылатын қаражаттар «антиципацияландырылған салықтар», яғни мерзімінен бұрын өндіріп алынған салықтар деп саналады.

Қаржының ұдайы өндірістік функциясы шектерінде мемлекеттік кредит ақшалай қаражаттарды (оларды кейін қайтару шарттарында) ''қайта бөлудің қосалқы функциясын'' орындайды. Бұл халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің уақытша бос ақшалай қаражаттарын шоғырландырумен байланысты. Бұл функцияда мемлекеттік кредит жинақақшаны ұйымдастыру нысандарының бірі болып табылады. Кредиттің көмегімен халықтың, кәсіпорындардың шамамен көп емес орташа жинақақшалары мемлекетте шоғырландырылады және экономиканың, әлеуметтік-экономикалық [[инфрақұрылым]]ның қажеттіліктерін қаржыландыруға бағытталады. Бұған халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасында орналасырылатын мемлекеттік қарыздардың [[облигация]]ларын шығару, мемлекеттің бағалы қағаздарының басқа түрлерін (қазынашылық міндеттемелерді, қазынашылық боналарды, сертификаттарды) шығару арқылы қол жетеді. Мемлекеттік қарыз алудың сан алуан құралдарының болуы халыққа жинакақшалардың ұйымдық нысандарын таңдау еркіндігіне мүмкіндік береді. Бұл функция іс- әрекетінің объективті нәтижелері ұлғаймалы ұдайы өндірістің көлемін арттыру және оның қарқынын тездету болып табылады.
Ағымдағы кезеңде пайдаланылатын қаражаттар кредиторға ондаған жылдардан кейін, яғни келешектегі ұрпақтардан өндіріп алынатын салықтар есебінен қайтарылуы мүмкін болғанда мемлекеттік кредиттің қайта бөлгіштік функциясы сонымен бірге оның «мерзімінен бұрын төлену» қасиетінде көрінеді, сөйтіп, келешектегі ұрпақтардың қаражаттарын бүгінгілердің пайдасына қайта бөлуге қол жетеді («уақытқа қарай қайта бөлу»).

Мемлекеттік кредиттің екінші қосалқы функциясы - ''реттеуші функциясы''. Бірінші кезекте мемлекет несиелік пайыздың мөлшеріне ықпал жасай отырып, ақша ағындарын реттейді: несие капиталдарының рыногында қарыз алушы бола отырып, ол бұл капиталға деген сұранымды арттырады, мұның нәтижесінде [[несие]] капиталының нормасы артады. Бұл ретте мемлекет бұл рыноктағы бәсекеге араласады, одан жеке [[инвестор]]ларды ығыстырады («ығыстыру әсері»). Бұл олардың бизнестің белгілі бір түрлерін инвестициялауын шектеуді тудырады. Бір мезгілде мемлекеттің бағалы қағаздарын сатып алу кезінде айналыстағы ақшаның (қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалардың) қысқаруына жеткізеді, мұның өзі ақша эмиссиясының зардаптарын жою үшін тиімді болуы мүмкін.

Сөйтіп, егер кредиттің қайта бөлгіштік функциясының көмегімен мемлекет ақшалай ресурстарды тікелей белгілі бір салаларға (немесе қажетті өндірістерді дамытуға) бағыттайтын болса, реттеуші функция арқылы мемлекеттік кредит жөніндегі қатынастарға қатыспайтын шаруашылық қатынастарының субъектілеріне қосымша жанама ықпал етуге қол жетеді.

Мемлекеттік кредиттің рөлі халықтың, кәсіпорындардың, ұйымдардың уақытша бос қаражаттарын жұмылдырудағы мүмкіндіктеріне және оларды мемлекеттің кезек күттірмейтін мұқтаждарын қаржыландыруға бағыттауға саяды.
==Мемлекеттік кредит түрлері==
Мемлекеттік кредит түрлері бойынша ''ішкі, сыртқы, шартты'' болып ажыратылады (сызбаны қараңыз).
'''Ішкі кредитте''' мемлекеттік-кредиттік қатынастар жан-жақты тұрғыда - қарыз алушылар ретінде де, сондай-ақ кредиторлар ретінде де елдегі үкіметтің, биліктің жергілікті органдарының, кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың арасында пайда болады.

'''Халықаралық кредитте''' қатынастарға бір жағынан, үкімет, биліктің жергілікті органдарды, басқа жағынан басқа мемлекеттердің үкіметтері, банктері, компаниялары, сондай-ақ халықаралық қаржы-банк ұйымдары араласады. Кредит беруші тарап мемлекет-донор немесе ұйым-донор, ал кредит алушы ел реципиент-ел деп аталады.

'''Шартты мемлекеттік кредит''' отандық қарыз алушылар: кәсіпорындар, ұйымдар, фирмалар, жергілікті билік органдары алған қарыздарына басқа елдердің кредиторларына берілген кепілдіктер мен кепілгерліктер бойынша үкіметтің міндеттемелері ретінде болады. Қарыз шарттары орындалмаған жағдайда үкімет отандық қарыз алушының уақыты келген міндеттемелері бойынша жауап береді - қарыз алушының мүлкінен немесе басқа активтерінен бюджеттік қаражаттар есебінен қарыздың сомасын төлейді.

Мыналар: 
*мемлекеттік қарыздар шығару; 
*коммерциялық банктердегі халықтың салымдарының бір бөлігін мемлекеттік қарыздарға айналдыру; 
*қазынашылық несиелер мемлекеттік кредиттің нысандары болып табылады.

Мемлекеттік кредиттің негізгі нысаны кредиттік қатынастарды білдіретін мемлекеттік қарыздар болып табылады, бұл қатынастарда мемлекет негізінен қарыз алушы ретінде болады.

Қарыздардың [[салық]]тардан айырмашылығы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Қарыздар !! Салықтар
|-
| 1) ерікті сипаты;&lt;br&gt;2) мәжбүрлеудің бүркемелі нысаны || 1) мәжбүрлеме сипаты:&lt;br&gt;2) мәжбүрлеудің анық нысаны
|}

Қарыздар өтеу мезгілі, орны, орналастыру әдістері, [[қарыз валютасы]], эмитенттер, табыстылық түрлері бойынша ажыратылады. 
*Өтеу мезгілі бойынша: ''қысқа мерзімді'' (бір жылға дейін), ''ортамерзімді'' (1 жылдан 5 жылға дейін), ''ұзақ мерзімді'' (5 жылдан жоғары) болып ажыратылады. 
*Орналастыру орны бойынша қарыздар ''ішкі'' және ''сыртқы'' қарыздар болып бөлінеді. Ішкі қарыздардың облигацияларын шетелдік азаматтар мен қоғамдар сатып ала алады. 
*Орналастыру әдістері бойынша: ''еркін айналатын, жазылу бойынша орналастырылатын'' және ''мәжбүрлеме'' қарыздар болып ажыратылады.

Мемлекеттік қарыздар, әдеттегідей, ақшалай нысанда шығарылады, бірақ қажет болғанда олардың заттай нысаны да болады.
[[Эмитент]]ке қарай қарыздар орталық үкіметтің қарыздарына және биліктің жергілікті органдарының қарыздарына(муниципалдық қарыздарға) ажыратылады.

Табыстылық түрлері бойынша қарыздар қарыз иелері жыл сайын тең үлеспен бекітілген мөлшерлеме бойынша тұрлаулы табыс алатын ''пайыздық'', ''ұтыстық'' (табыс облигациялардың өтеу тиражы немесе ұтыс тиражы шыққанда төленеді) қарыздар болуы мүмкін.

Дербестікке ие болғаннан кейін Қазақстан Республикасында меншікті ішкі қарыздарды қолдану басталды. 1992 жылы республика Үкіметі Мемлекеттік ішкі қарыз шығарды, ол [[кәсіпорын]]дар мен ұйымдар арасында таратылды. Сол жылы айналысқа 20 жылға есептелінген Қазақстан Республикасының мемлекеттік ішкі ұтыс қарызының боналары шығарылды. Қарыздар бойынша ұтыстар жыл сайын 25, 50, 500 мың теңге мөлшерінде 4 рет ойналады. Қарыздың шарттары бойынша 1982 жылғы одақтық қарыз бойынша облигацияларды [[боналар]]ға айырбастау жолымен Үкімет міндеттемелер қабылдады.

1996 жылы Қазақстан Республикасында резидент және бейрезидент-заңи және жеке тұлғалар арасында номиналы 1000 теңгеге, айналым мерзімі 364 күнге тең [[мемлекеттік бағалы қағаздар]] болып табылатын Мемлекеттік ішкі қарызының ұлттық жинақ облигацияларын тарату басталды. Ұлттық жинақ облигацияларына жузбелі табыстық пайыздары есептеліп, олар тоқсан сайын төленіп тұрады.
Шартты мемлекеттік кредитте кепілдер мен кепілгерліктер нысандар болып табылады.

Елдің қарыз алушы-резиденті одан тиесілі соманы белгіленген мерзімде төлемеген жағдайда Үкіметтің берешекті толық немесе ішінара өтеуге қарыз берушінің алдындағы міндеттемесі осы елден мемлекеттік (үкіметтік, егеменді) кепілдігі (мемлекеттік кепілдік) болып табылады.

Мемлекеттік кепілдіктер қарыз берушілерге осы ел резиденттерінің өздері алған мемлекеттік емес қарыздар бойынша міндеттемелерін орындауды қамтамасыз етуі ретінде беріледі.

Үкіметтің кепілгерлік шартына сәйкес концессиялық шарт шеңберінде тартылған, қарыз бойынша қарыз беруші алдындағы қарыз алушының борышын толық немесе ішінара өтеу міндеттемесі мемлекет кепілгерлігі болып табылады.

[[Кепілгерлік]] бойынша міндеттемелер қарыздың негізгі сомасын және ол бойынша сыйақыны кіріктіреді. Сөйтіп, мемлекет кепілгерлігімен тартылатын қарыздық қаражаттар. [[Концессия]] объектілерін құруға ғана пайдаланылады.

Мемлекеттік кепілдік және кепілгерлік бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган мен қарыз беруші арасында жазбаша келісімшарт жасасу арқылы беріледі.

Кірістер түспеген немесе жеткіліксіз түскен кезде қарастырылған шараларды бюджеттен қаржыландыру кезінде ақшалай ресурстардағы қысқа мерзімді кажеттіліктерді жабу үшін кредиттің мемлекеттік қазынашылық міндеттемелері (МҚМ) сияқты нысаны пайдаланылады. МҚМ қағазсыз (заттандырылмаған) нысанда заңды тұлғаларға - коммерциялық банктерге, кәсіпорындарға, [[фирма]]ларға арналып үш, алты, тоғыз, он екі ай мерзімге шығарылады. Ұстаушылар арасында МҚМ-ді орналастыру [[аукцион]]дық сауда-саттықта жүргізіледі, онда міндеттемелердің кезекті шығарылымының дисконтталған бағасы белгіленеді. Айналыс мерзімі өткеннен кейін Қаржы министрлігі оларды көрсетулі құны бойынша сатып алады, бұл бағалы қағаздың атаулы (номиналды) құны мен дисконттық бағасы арасындағы айырма инвестордың табысын құрайды.

Мемлекет МҚМ-ға конъюнктураны ескере отырып, қалыптасып отырған рыноктық бағалар бойынша шаруашылық операциялар бойынша оларға есеп айырысу және төлемдер құралының мәртебесін бере отырып, МҚМ-ның орнықтылығына кепілдік береді.

МҚМ бюджеттің «кассалық алшақтықтарын» жабудың пәрменді құралы болып табылады, бірақ бір мезгілде МҚМ-ды сатып алу кезінде мемлекеттің белгілі бір ысыраптары болады, ол дисконттың шамасына тең болады, ал оның мөлшері - МҚМ-ның табыстылығы - инвесторларды МҚМ-ды сатып алуға қызықтыру үшін банктік пайыздың қолданыстағы шамасынан асып түсуі тиіс. Бұл аспектіде МҚМ өзгеше «қаржылық пирамида» болды, ол мемлекеттің бюджеттік қаражаттары есебінен болатын тұрақты қаржылық қолдаудың арқасында орнықтылығын сақтайтын.

Мемлекеттің шығыстарын қаржыландыру үшін халықтың мемлекеттік банктердегі салымдары бойынша қалдықтарының бір бөлігін мемлекеттік қарыздарға айналдыру - мемлекеттік кредиттің бұрын қолданылған нысаны. Әдетте бұл жинақ банкілері арқылы жүргізіледі және егер, олардың капиталы мемлекетке жататын болса, онда [[депозиттер]]ді пайдалану тәуекелдері бойынша мемлекет жауап береді; жинақ банкінің (акционердің) капиталына мемлекет қатынасқан жағдайда банк мекемелерінің (акционерлердің) пікірлеріне сәйкес тартылған қаражаттарды тиімді пайдалану нұсқаларынын проблемалары пайда болады.

Мемлекеттік кредиттің қисынды нысаны - бұл елдің орталық эмиссиялық банкісінің қаражаттарын тарту болуы мүмкін. Бұл нысан, тіпті егер мұндай қарыз алу коммерциялық негіздерде, яғни несиелік пайыздың қолданыстағы нормасын ескере отырып жүзеге асырылса да, айналыстағы ақша массасының [[инфляция]]лық құнсыздануымен қабаттаса жүреді, бұл экономикаға ақшаның едәуір біржолғы құйылуымен байланысты, ал оны алу (егер бұл болған жағдайда) ұзаққа созылуы мүмкін. Мемлекет бұл нысанға мемлекеттік кредиттің әр түрлі келеңсіз себептерден дағдарыстық жағдаяттардан, мемлекеттік [[бағалы қағаздар]]ға сенімнің жоғалуынан, төтенше жағдайлардан туатын басқа нысандарын пайдалану мүмкіндігі болмаған жағдайда иек артады.

Үкіметтің, жергілікті органдардың қарамағына ақшалай қаражаттарды тартуға қарама-қарсы мемлекеттің операциялары олар жағынан заңи және жеке тұлғаларға кредиттер беру болып табылады. Кредиттің бұл нысаны мемлекеттік (қазынашылық) несиелер деп аталады және бұл нысан шаруашылық жүргізуші субъектілерге немесе бюджеттік қаражаттар есебінен мемлекеттік билік пен басқару органдарының халыққа қаржылық көмек көрсету жөніндегі ақшалай қатынастарын білдіреді және кәсіпорындарды, ұйымдарды қаржылық қиындықтар немесе дамуға қаражаттардың жеткіліксіздігі кезінде олардың ақшалай ресурстарға кезек күттірмейтін жағдайда қолдауға арналған.

Бюджеттік кодекске сәйкес қарыз алудың мынадай түрлері болады: ''Үкіметтің қарыз алуы, жергілікті атқарушы органдардың қарыз алуы және мемлекет кепілдік берген қарыз алу.''

Үкіметтің қарыз алуы республикалық бюджеттің тапшылығын қаржыландыру мақсатында жүзеге асырылады. 
&lt;br&gt;Жергілікті атқарушы органдардың қарыз алуы бюджеттік инвестициялық жобаларды (бағдарламаларды) іске асыру мақсатында жергілікті бюджеттің тапшылығын қаржыландыру үшін Үкіметтен қарыз алу түрінде жүзеге асырылады.
&lt;br&gt;Қарыздар бойынша Қазақстан Республикасының атынан [[Бағалы қағаздар|кепілдіктер]] беруге Үкіметтің айрықша құқығы бар.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің, жергілікті атқарушы органдарының қарыздар бойынша Қазақстан Республикасының атынан кепілдіктер беруге құқығы жоқ.
&lt;br&gt;[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]нің тапсыруымен мемлекеттік кепілдіктер беруді Қаржы министрлігі жүзеге асырады.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Үкіметінің және жергілікті атқарушы органдардың қарыз алуы, мемлекет кепілдендірген қарыз алу Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің қарыз алуы «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Қазақстан Республикасы заңына сәйкес жүзеге асырылады.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Үкіметінің және жергілікті атқарушы органдардың және Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің қарыз алуы мемлекеттік қарыз алу болып табылады.
&lt;br&gt;Мемлекеттік емес қарыз алуды Қазақстан Республикасының резиденттері кез келген мөлшерде, кез келген валютада және кез келген нысанында Қазақстан Республикасы заңнамасында белгіленген шектеулерді ескере отырып, өз бетінше жүзеге асырады.
&lt;br&gt;Мемлекеттік емес қарыздарды заңды тұлғалар мемлекеттік кепілдікпен және мемлекет кепілгерлігімен тарта алады. Жедел басқару құқығында мүлкі бар заңи тұлғаларға мемлекеттік емес қарыз алуды жүзеге асыруға тыйым салынады.

'''Бюджеттік кодексте мемлекеттік қарыздардың мынадай түрлері мен нысандары қарастырылған:'''
*1. Мемлекеттік қарыздар қарыз алушыға қатысты алғанда: ''Қазақстан Республикасы Үкіметінің қарыздары; Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің қарыздары; жергілікті атқарушы органдарының қарыздары'' болып бөлінеді.
*2. [[Несие]] капиталының рыноктары бойынша мемлекеттік қарыздар: ''сыртқы мемлекеттік қарыздар; ішкі мемлекеттік қарыздар'' болып бөлінеді.
*3. Қарыз алу нысаны бойынша мемлекеттік қарыздар: ''мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар шығару; қарыз келісімшарттарын жасасу'' болып бөлінеді.
*4. Мемлекеттік эмиссиялық [[бағалы қағаздар]] қолданылу мерзімі бойынша: айналыс мерзімі 1 жылға дейін, қысқа мерзімді; айналыс мерзімі 1 жылдан 5 жылға дейін, орта мерзімді; айналыс мерзімі 5 жылдан артық, ұзақ мерзімді болып бөлінеді.
5. Мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар шығару мақсаттары бойынша:'' бюджет тапшылығын қаржыландыру мақсатында шығарылатын; борыштық құралдардың ішкі рыногын дамытуға жәрдемдесу мақсатында шығарылатын'' болып бөлінеді.

Мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар құжаттамалық және құжаттамалық емес нысандарда, ал ұсынушыға арналып тек құжаттамалық нысанда ғана, атаулы және [[дисконт]]талған құны бойынша сыйақының тіркелген және тіркелмеген (құбылмалы) мөлшерлемесімен шығарылуы мүмкін.
'''
Мемлекеттік емес қарыз''' - Үкіметті, Ұлттық банкті және жергілікті атқарушы органдарды қоспағанда, Қазақстан Республикасының резиденті- қарыз алушы болатын қарыздық қатынастар.

Мемлекеттік кредиттің әдістері сан алуан және баяндалған нысандарға сай келеді. Мемлекеттік қарыздарда - бұл [[Қаражаттандыру|қаражаттарды]] тартудың және оларды кейін кайтарудың амалдары, тәсілдері. Олар қарыздарды шығарудың келісімшарттарымен анықталады: табыстылықты анықтаудың және табыс алудың әдістерімен, іс- қимылдың мерзімімен, орналастыру амалдарымен(облигацияларды, боналарды еркін сатып алу және сату, жазылу, мәжбүрлеме орналастыру), өтеу амалымен (облигациялар бойынша ұтыстар, қордаланған пайыздық кірісі бар облигацияларды төлеп сатып алу, мерзімсіз қарыздарда - пайыздық кірісті кезеңдік төлеу).
Қарыздардағы әдістерге сондай-ақ мемлекеттік борышты басқару әдістері де жатады.

Мемлекеттік қазынашылық міндеттемелерде мыналар әдістер болып табылады: 
*дисконттың мөлшері, 
*кесіп тастау бағасы,
*көрсетулі құны бойынша МҚМ- ды өтеу, 
*өтеу мерзімі, 
*аукциондарды өткізудің тәртібі (реті).

Мемлекеттік кредиттің нысандары кезінде - мемлекеттік банктердің депозиттік ресурстарының қалдықтарын пайдалану кезінде - мұндай пайдаланудың шарттары істер болып табылады: мемлекеттің қаржылық ресурстары ретінде тартылатын ресурстардың үлесі, қайтару мерзімі, табыстылық нормасы. Елдің орталық эмиссиялық банкісінің қаражаттарын тарту келісімшарттары - әдістері ұқсас болады, бұл әдістер мұндай қарыз алудың инфляциялық ықпалын азайтуы тиіс.
Мемлекеттік несиелер нысанындағы әдістер кәдуілгі банк кредитінің әдістеріне ұқсас болып келеді.&lt;ref&gt;Құлпыбаев С., Ынтыкбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы: Оқулық / - Алматы.

Экономика, 2010- 522 бет ISBN 978-601-225-169-2&lt;/ref&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/memleket-nysandary Malimetter.kz Мемлекет нысандары реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043826/http://malimetter.kz/memleket-nysandary/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}


[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Экономика]]</text>
      <sha1>1p3py1rx2d7izubkpx5bahy7pl5vuig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599636</id>
      <parentid>3599625</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[User talk:Z.Aldyar|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3577779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35780" sha1="q9ysvgc7ij9i1ts6y00d6cipnxazgdr" xml:space="preserve">Мемлекет пен муниципалдық құрылымдардың (жергілікті атқарушы органдардың) қарамағына елдің заңды және жеке тұлғаларының бос ақша қаражаттары да, сонымен бірге, басқа елдердің (үкіметтердің, қаржы-[[кредит]] мекемелерінің) және халықаралық қаржы-кредит институттарының ресурстары да [[несие]] капиталы ретінде уақытша пайдалануға жұмылдыру үшін және [[бюджет]] тапшылығы проблемаларын шешу үшін тартылуы мүмкін. Оны алудың басты әдісі мемлекеттік кредит болып табылады.

'''Мемлекеттік кредит''' - жалпы мемлекеттік қаржының басты буындарының бірі және кредиттік қатынастардың жиынтығы, бұл қатынастарда мемлекет [[кредитор]]дың да, қарыз алушының да, гаранттың да (қарыз алушы үшін мемлекеттің кепілгерлігін білдіреді) рөлінде көрінуі мүмкін. Кредиттік қатынастарда тараптардың бірі мемлекет, ал заңды және жеке тұлғалар кредиторлар немесе қарыз алушылар болып табылады.
Мемлекеттік кредиттің ерекшелігі карызға берілген қаражаттардың қайтарымдылығында, мерзімділігінде және ақылығында. Алайда, бұл қатынастарды [[банк]] кредитімен шатастыруға болмайды.

Мемлекеттік кредиттің жекеше кредиттен айырмашылығы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жекеше кредит !! Мемлекеттік кредит
|-
| 1) өндірістік мұқтаждар үшін жұмылдырылады;&lt;br&gt;2) несие капиталы жұмылдырылады;&lt;br&gt;3) өтеу қосымша өнім немесе өндіріс үдерісінде пайда болатын құннан жүргізіледі;&lt;br&gt;4) [[капитал]]дың қолдану сферасын (өндірістік сфераны) кеңейтеді. || 1) өндірістік және өндірістік емес мұқтаждар&lt;br&gt;2) төлем және сатып алу қаражаттары жұмылдырылады;&lt;br&gt;3) өтеу [[бюджет]] кірістерінен (негізінен салықтық түсімдердің есебінен) жүргізіледі;&lt;br&gt;4) капиталды қолдану сферасын тарылтады.
|}

'''Мемлекеттік кредиттің көздері''' - кәсіпорындарда, банктерде, зейнетақы қорларында, сақтық қорларында, халықта пайда болатын уақытша бос қаражаттар.

'''Мемлекет кредиттік ресурстарды:'''
*1) бюджет тапшылығын қаржыландыру;
*2) ұлттандырылған және аралас кәсіпорындарға жұмсалатын күрделі жұмсалымдарды қаржыландыру;
*3) биліктің жергілікті органдарының шаруашылық органдарын қаржыландыру;
*4) елдің ақша айналысын реттеу үшін пайдаланады.

Мемлекеттік кредиттің көмегімен жұмылдырылған қаражаттар көбінесе экономиканы қаржыландыруға бағытталатындықтан оның өндірістік сипаты болуы тиіс. Мемлекеттік кредит бойынша қатынастарды қаржылық қатынастарға мына негіздемелер бойынша кіріктіреді:
*1) мемлекеттік кредит жолымен жұмылдырылатын қаражаттар әр түрлі мұқтаждарды - өндірістік сияқты, өндірістік емес мұқтаждарды да, сол сияқты стратегиялық, сондай-ақ оперативтік мұқтаждарды да қаржыландыруға бағытталатын мемлекеттің қаржылық ресурстары ретінде қаралады;
*2) алынған және берілген кредиттер үшін есеп айырысулар, олар үшін пайыздар төлеу бюджеттердің - үкіметтің қарыз алулары кезінде орталық (республикалық) немесе биліктің жергілікті органдарының қарыз алулары кезінде жергілікті бюджеттердің қаражаттары есебінен жүргізіледі.

Бюджет кірістерінің негізгі және тұрақты бөлігін салықтық түсімдер құрайтындықтан қарыздар арқылы жұмылдырылатын қаражаттар «антиципацияландырылған салықтар», яғни мерзімінен бұрын өндіріп алынған салықтар деп саналады.

Қаржының ұдайы өндірістік функциясы шектерінде мемлекеттік кредит ақшалай қаражаттарды (оларды кейін қайтару шарттарында) ''қайта бөлудің қосалқы функциясын'' орындайды. Бұл халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің уақытша бос ақшалай қаражаттарын шоғырландырумен байланысты. Бұл функцияда мемлекеттік кредит жинақақшаны ұйымдастыру нысандарының бірі болып табылады. Кредиттің көмегімен халықтың, кәсіпорындардың шамамен көп емес орташа жинақақшалары мемлекетте шоғырландырылады және экономиканың, әлеуметтік-экономикалық [[инфрақұрылым]]ның қажеттіліктерін қаржыландыруға бағытталады. Бұған халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасында орналасырылатын мемлекеттік қарыздардың [[облигация]]ларын шығару, мемлекеттің бағалы қағаздарының басқа түрлерін (қазынашылық міндеттемелерді, қазынашылық боналарды, сертификаттарды) шығару арқылы қол жетеді. Мемлекеттік қарыз алудың сан алуан құралдарының болуы халыққа жинакақшалардың ұйымдық нысандарын таңдау еркіндігіне мүмкіндік береді. Бұл функция іс- әрекетінің объективті нәтижелері ұлғаймалы ұдайы өндірістің көлемін арттыру және оның қарқынын тездету болып табылады.
Ағымдағы кезеңде пайдаланылатын қаражаттар кредиторға ондаған жылдардан кейін, яғни келешектегі ұрпақтардан өндіріп алынатын салықтар есебінен қайтарылуы мүмкін болғанда мемлекеттік кредиттің қайта бөлгіштік функциясы сонымен бірге оның «мерзімінен бұрын төлену» қасиетінде көрінеді, сөйтіп, келешектегі ұрпақтардың қаражаттарын бүгінгілердің пайдасына қайта бөлуге қол жетеді («уақытқа қарай қайта бөлу»).

Мемлекеттік кредиттің екінші қосалқы функциясы - ''реттеуші функциясы''. Бірінші кезекте мемлекет несиелік пайыздың мөлшеріне ықпал жасай отырып, ақша ағындарын реттейді: несие капиталдарының рыногында қарыз алушы бола отырып, ол бұл капиталға деген сұранымды арттырады, мұның нәтижесінде [[несие]] капиталының нормасы артады. Бұл ретте мемлекет бұл рыноктағы бәсекеге араласады, одан жеке [[инвестор]]ларды ығыстырады («ығыстыру әсері»). Бұл олардың бизнестің белгілі бір түрлерін инвестициялауын шектеуді тудырады. Бір мезгілде мемлекеттің бағалы қағаздарын сатып алу кезінде айналыстағы ақшаның (қолма-қол және қолма-қолсыз ақшалардың) қысқаруына жеткізеді, мұның өзі ақша эмиссиясының зардаптарын жою үшін тиімді болуы мүмкін.

Сөйтіп, егер кредиттің қайта бөлгіштік функциясының көмегімен мемлекет ақшалай ресурстарды тікелей белгілі бір салаларға (немесе қажетті өндірістерді дамытуға) бағыттайтын болса, реттеуші функция арқылы мемлекеттік кредит жөніндегі қатынастарға қатыспайтын шаруашылық қатынастарының субъектілеріне қосымша жанама ықпал етуге қол жетеді.

Мемлекеттік кредиттің рөлі халықтың, кәсіпорындардың, ұйымдардың уақытша бос қаражаттарын жұмылдырудағы мүмкіндіктеріне және оларды мемлекеттің кезек күттірмейтін мұқтаждарын қаржыландыруға бағыттауға саяды.
==Мемлекеттік кредит түрлері==
Мемлекеттік кредит түрлері бойынша ''ішкі, сыртқы, шартты'' болып ажыратылады (сызбаны қараңыз).
'''Ішкі кредитте''' мемлекеттік-кредиттік қатынастар жан-жақты тұрғыда - қарыз алушылар ретінде де, сондай-ақ кредиторлар ретінде де елдегі үкіметтің, биліктің жергілікті органдарының, кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың арасында пайда болады.

'''Халықаралық кредитте''' қатынастарға бір жағынан, үкімет, биліктің жергілікті органдарды, басқа жағынан басқа мемлекеттердің үкіметтері, банктері, компаниялары, сондай-ақ халықаралық қаржы-банк ұйымдары араласады. Кредит беруші тарап мемлекет-донор немесе ұйым-донор, ал кредит алушы ел реципиент-ел деп аталады.

'''Шартты мемлекеттік кредит''' отандық қарыз алушылар: кәсіпорындар, ұйымдар, фирмалар, жергілікті билік органдары алған қарыздарына басқа елдердің кредиторларына берілген кепілдіктер мен кепілгерліктер бойынша үкіметтің міндеттемелері ретінде болады. Қарыз шарттары орындалмаған жағдайда үкімет отандық қарыз алушының уақыты келген міндеттемелері бойынша жауап береді - қарыз алушының мүлкінен немесе басқа активтерінен бюджеттік қаражаттар есебінен қарыздың сомасын төлейді.

Мыналар: 
*мемлекеттік қарыздар шығару; 
*коммерциялық банктердегі халықтың салымдарының бір бөлігін мемлекеттік қарыздарға айналдыру; 
*қазынашылық несиелер мемлекеттік кредиттің нысандары болып табылады.

Мемлекеттік кредиттің негізгі нысаны кредиттік қатынастарды білдіретін мемлекеттік қарыздар болып табылады, бұл қатынастарда мемлекет негізінен қарыз алушы ретінде болады.

Қарыздардың [[салық]]тардан айырмашылығы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Қарыздар !! Салықтар
|-
| 1) ерікті сипаты;&lt;br&gt;2) мәжбүрлеудің бүркемелі нысаны || 1) мәжбүрлеме сипаты:&lt;br&gt;2) мәжбүрлеудің анық нысаны
|}

Қарыздар өтеу мезгілі, орны, орналастыру әдістері, [[қарыз валютасы]], эмитенттер, табыстылық түрлері бойынша ажыратылады. 
*Өтеу мезгілі бойынша: ''қысқа мерзімді'' (бір жылға дейін), ''ортамерзімді'' (1 жылдан 5 жылға дейін), ''ұзақ мерзімді'' (5 жылдан жоғары) болып ажыратылады. 
*Орналастыру орны бойынша қарыздар ''ішкі'' және ''сыртқы'' қарыздар болып бөлінеді. Ішкі қарыздардың облигацияларын шетелдік азаматтар мен қоғамдар сатып ала алады. 
*Орналастыру әдістері бойынша: ''еркін айналатын, жазылу бойынша орналастырылатын'' және ''мәжбүрлеме'' қарыздар болып ажыратылады.

Мемлекеттік қарыздар, әдеттегідей, ақшалай нысанда шығарылады, бірақ қажет болғанда олардың заттай нысаны да болады.
[[Эмитент]]ке қарай қарыздар орталық үкіметтің қарыздарына және биліктің жергілікті органдарының қарыздарына(муниципалдық қарыздарға) ажыратылады.

Табыстылық түрлері бойынша қарыздар қарыз иелері жыл сайын тең үлеспен бекітілген мөлшерлеме бойынша тұрлаулы табыс алатын ''пайыздық'', ''ұтыстық'' (табыс облигациялардың өтеу тиражы немесе ұтыс тиражы шыққанда төленеді) қарыздар болуы мүмкін.

Дербестікке ие болғаннан кейін Қазақстан Республикасында меншікті ішкі қарыздарды қолдану басталды. 1992 жылы республика Үкіметі Мемлекеттік ішкі қарыз шығарды, ол [[кәсіпорын]]дар мен ұйымдар арасында таратылды. Сол жылы айналысқа 20 жылға есептелінген Қазақстан Республикасының мемлекеттік ішкі ұтыс қарызының боналары шығарылды. Қарыздар бойынша ұтыстар жыл сайын 25, 50, 500 мың теңге мөлшерінде 4 рет ойналады. Қарыздың шарттары бойынша 1982 жылғы одақтық қарыз бойынша облигацияларды [[боналар]]ға айырбастау жолымен Үкімет міндеттемелер қабылдады.

1996 жылы Қазақстан Республикасында резидент және бейрезидент-заңи және жеке тұлғалар арасында номиналы 1000 теңгеге, айналым мерзімі 364 күнге тең мемлекеттік бағалы қағаздар болып табылатын Мемлекеттік ішкі қарызының ұлттық жинақ облигацияларын тарату басталды. Ұлттық жинақ облигацияларына жузбелі табыстық пайыздары есептеліп, олар тоқсан сайын төленіп тұрады.
Шартты мемлекеттік кредитте кепілдер мен кепілгерліктер нысандар болып табылады.

Елдің қарыз алушы-резиденті одан тиесілі соманы белгіленген мерзімде төлемеген жағдайда Үкіметтің берешекті толық немесе ішінара өтеуге қарыз берушінің алдындағы міндеттемесі осы елден мемлекеттік (үкіметтік, егеменді) кепілдігі (мемлекеттік кепілдік) болып табылады.

Мемлекеттік кепілдіктер қарыз берушілерге осы ел резиденттерінің өздері алған мемлекеттік емес қарыздар бойынша міндеттемелерін орындауды қамтамасыз етуі ретінде беріледі.

Үкіметтің кепілгерлік шартына сәйкес концессиялық шарт шеңберінде тартылған, қарыз бойынша қарыз беруші алдындағы қарыз алушының борышын толық немесе ішінара өтеу міндеттемесі мемлекет кепілгерлігі болып табылады.

[[Кепілгерлік]] бойынша міндеттемелер қарыздың негізгі сомасын және ол бойынша сыйақыны кіріктіреді. Сөйтіп, мемлекет кепілгерлігімен тартылатын қарыздық қаражаттар. [[Концессия]] объектілерін құруға ғана пайдаланылады.

Мемлекеттік кепілдік және кепілгерлік бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган мен қарыз беруші арасында жазбаша келісімшарт жасасу арқылы беріледі.

Кірістер түспеген немесе жеткіліксіз түскен кезде қарастырылған шараларды бюджеттен қаржыландыру кезінде ақшалай ресурстардағы қысқа мерзімді кажеттіліктерді жабу үшін кредиттің мемлекеттік қазынашылық міндеттемелері (МҚМ) сияқты нысаны пайдаланылады. МҚМ қағазсыз (заттандырылмаған) нысанда заңды тұлғаларға - коммерциялық банктерге, кәсіпорындарға, [[фирма]]ларға арналып үш, алты, тоғыз, он екі ай мерзімге шығарылады. Ұстаушылар арасында МҚМ-ді орналастыру [[аукцион]]дық сауда-саттықта жүргізіледі, онда міндеттемелердің кезекті шығарылымының дисконтталған бағасы белгіленеді. Айналыс мерзімі өткеннен кейін Қаржы министрлігі оларды көрсетулі құны бойынша сатып алады, бұл бағалы қағаздың атаулы (номиналды) құны мен дисконттық бағасы арасындағы айырма инвестордың табысын құрайды.

Мемлекет МҚМ-ға конъюнктураны ескере отырып, қалыптасып отырған рыноктық бағалар бойынша шаруашылық операциялар бойынша оларға есеп айырысу және төлемдер құралының мәртебесін бере отырып, МҚМ-ның орнықтылығына кепілдік береді.

МҚМ бюджеттің «кассалық алшақтықтарын» жабудың пәрменді құралы болып табылады, бірақ бір мезгілде МҚМ-ды сатып алу кезінде мемлекеттің белгілі бір ысыраптары болады, ол дисконттың шамасына тең болады, ал оның мөлшері - МҚМ-ның табыстылығы - инвесторларды МҚМ-ды сатып алуға қызықтыру үшін банктік пайыздың қолданыстағы шамасынан асып түсуі тиіс. Бұл аспектіде МҚМ өзгеше «қаржылық пирамида» болды, ол мемлекеттің бюджеттік қаражаттары есебінен болатын тұрақты қаржылық қолдаудың арқасында орнықтылығын сақтайтын.

Мемлекеттің шығыстарын қаржыландыру үшін халықтың мемлекеттік банктердегі салымдары бойынша қалдықтарының бір бөлігін мемлекеттік қарыздарға айналдыру - мемлекеттік кредиттің бұрын қолданылған нысаны. Әдетте бұл жинақ банкілері арқылы жүргізіледі және егер, олардың капиталы мемлекетке жататын болса, онда [[депозиттер]]ді пайдалану тәуекелдері бойынша мемлекет жауап береді; жинақ банкінің (акционердің) капиталына мемлекет қатынасқан жағдайда банк мекемелерінің (акционерлердің) пікірлеріне сәйкес тартылған қаражаттарды тиімді пайдалану нұсқаларынын проблемалары пайда болады.

Мемлекеттік кредиттің қисынды нысаны - бұл елдің орталық эмиссиялық банкісінің қаражаттарын тарту болуы мүмкін. Бұл нысан, тіпті егер мұндай қарыз алу коммерциялық негіздерде, яғни несиелік пайыздың қолданыстағы нормасын ескере отырып жүзеге асырылса да, айналыстағы ақша массасының [[инфляция]]лық құнсыздануымен қабаттаса жүреді, бұл экономикаға ақшаның едәуір біржолғы құйылуымен байланысты, ал оны алу (егер бұл болған жағдайда) ұзаққа созылуы мүмкін. Мемлекет бұл нысанға мемлекеттік кредиттің әр түрлі келеңсіз себептерден дағдарыстық жағдаяттардан, мемлекеттік [[бағалы қағаздар]]ға сенімнің жоғалуынан, төтенше жағдайлардан туатын басқа нысандарын пайдалану мүмкіндігі болмаған жағдайда иек артады.

Үкіметтің, жергілікті органдардың қарамағына ақшалай қаражаттарды тартуға қарама-қарсы мемлекеттің операциялары олар жағынан заңи және жеке тұлғаларға кредиттер беру болып табылады. Кредиттің бұл нысаны мемлекеттік (қазынашылық) несиелер деп аталады және бұл нысан шаруашылық жүргізуші субъектілерге немесе бюджеттік қаражаттар есебінен мемлекеттік билік пен басқару органдарының халыққа қаржылық көмек көрсету жөніндегі ақшалай қатынастарын білдіреді және кәсіпорындарды, ұйымдарды қаржылық қиындықтар немесе дамуға қаражаттардың жеткіліксіздігі кезінде олардың ақшалай ресурстарға кезек күттірмейтін жағдайда қолдауға арналған.

Бюджеттік кодекске сәйкес қарыз алудың мынадай түрлері болады: ''Үкіметтің қарыз алуы, жергілікті атқарушы органдардың қарыз алуы және мемлекет кепілдік берген қарыз алу.''

Үкіметтің қарыз алуы республикалық бюджеттің тапшылығын қаржыландыру мақсатында жүзеге асырылады. 
&lt;br&gt;Жергілікті атқарушы органдардың қарыз алуы бюджеттік инвестициялық жобаларды (бағдарламаларды) іске асыру мақсатында жергілікті бюджеттің тапшылығын қаржыландыру үшін Үкіметтен қарыз алу түрінде жүзеге асырылады.
&lt;br&gt;Қарыздар бойынша Қазақстан Республикасының атынан [[Бағалы қағаздар|кепілдіктер]] беруге Үкіметтің айрықша құқығы бар.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің, жергілікті атқарушы органдарының қарыздар бойынша Қазақстан Республикасының атынан кепілдіктер беруге құқығы жоқ.
&lt;br&gt;[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]нің тапсыруымен мемлекеттік кепілдіктер беруді Қаржы министрлігі жүзеге асырады.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Үкіметінің және жергілікті атқарушы органдардың қарыз алуы, мемлекет кепілдендірген қарыз алу Қазақстан Республикасының бюджет заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің қарыз алуы «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Қазақстан Республикасы заңына сәйкес жүзеге асырылады.
&lt;br&gt;Қазақстан Республикасы Үкіметінің және жергілікті атқарушы органдардың және Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің қарыз алуы мемлекеттік қарыз алу болып табылады.
&lt;br&gt;Мемлекеттік емес қарыз алуды Қазақстан Республикасының резиденттері кез келген мөлшерде, кез келген валютада және кез келген нысанында Қазақстан Республикасы заңнамасында белгіленген шектеулерді ескере отырып, өз бетінше жүзеге асырады.
&lt;br&gt;Мемлекеттік емес қарыздарды заңды тұлғалар мемлекеттік кепілдікпен және мемлекет кепілгерлігімен тарта алады. Жедел басқару құқығында мүлкі бар заңи тұлғаларға мемлекеттік емес қарыз алуды жүзеге асыруға тыйым салынады.

'''Бюджеттік кодексте мемлекеттік қарыздардың мынадай түрлері мен нысандары қарастырылған:'''
*1. Мемлекеттік қарыздар қарыз алушыға қатысты алғанда: ''Қазақстан Республикасы Үкіметінің қарыздары; Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің қарыздары; жергілікті атқарушы органдарының қарыздары'' болып бөлінеді.
*2. [[Несие]] капиталының рыноктары бойынша мемлекеттік қарыздар: ''сыртқы мемлекеттік қарыздар; ішкі мемлекеттік қарыздар'' болып бөлінеді.
*3. Қарыз алу нысаны бойынша мемлекеттік қарыздар: ''мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар шығару; қарыз келісімшарттарын жасасу'' болып бөлінеді.
*4. Мемлекеттік эмиссиялық [[бағалы қағаздар]] қолданылу мерзімі бойынша: айналыс мерзімі 1 жылға дейін, қысқа мерзімді; айналыс мерзімі 1 жылдан 5 жылға дейін, орта мерзімді; айналыс мерзімі 5 жылдан артық, ұзақ мерзімді болып бөлінеді.
5. Мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар шығару мақсаттары бойынша:'' бюджет тапшылығын қаржыландыру мақсатында шығарылатын; борыштық құралдардың ішкі рыногын дамытуға жәрдемдесу мақсатында шығарылатын'' болып бөлінеді.

Мемлекеттік эмиссиялық бағалы қағаздар құжаттамалық және құжаттамалық емес нысандарда, ал ұсынушыға арналып тек құжаттамалық нысанда ғана, атаулы және [[дисконт]]талған құны бойынша сыйақының тіркелген және тіркелмеген (құбылмалы) мөлшерлемесімен шығарылуы мүмкін.
'''
Мемлекеттік емес қарыз''' - Үкіметті, Ұлттық банкті және жергілікті атқарушы органдарды қоспағанда, Қазақстан Республикасының резиденті- қарыз алушы болатын қарыздық қатынастар.

Мемлекеттік кредиттің әдістері сан алуан және баяндалған нысандарға сай келеді. Мемлекеттік қарыздарда - бұл [[Қаражаттандыру|қаражаттарды]] тартудың және оларды кейін кайтарудың амалдары, тәсілдері. Олар қарыздарды шығарудың келісімшарттарымен анықталады: табыстылықты анықтаудың және табыс алудың әдістерімен, іс- қимылдың мерзімімен, орналастыру амалдарымен(облигацияларды, боналарды еркін сатып алу және сату, жазылу, мәжбүрлеме орналастыру), өтеу амалымен (облигациялар бойынша ұтыстар, қордаланған пайыздық кірісі бар облигацияларды төлеп сатып алу, мерзімсіз қарыздарда - пайыздық кірісті кезеңдік төлеу).
Қарыздардағы әдістерге сондай-ақ мемлекеттік борышты басқару әдістері де жатады.

Мемлекеттік қазынашылық міндеттемелерде мыналар әдістер болып табылады: 
*дисконттың мөлшері, 
*кесіп тастау бағасы,
*көрсетулі құны бойынша МҚМ- ды өтеу, 
*өтеу мерзімі, 
*аукциондарды өткізудің тәртібі (реті).

Мемлекеттік кредиттің нысандары кезінде - мемлекеттік банктердің депозиттік ресурстарының қалдықтарын пайдалану кезінде - мұндай пайдаланудың шарттары істер болып табылады: мемлекеттің қаржылық ресурстары ретінде тартылатын ресурстардың үлесі, қайтару мерзімі, табыстылық нормасы. Елдің орталық эмиссиялық банкісінің қаражаттарын тарту келісімшарттары - әдістері ұқсас болады, бұл әдістер мұндай қарыз алудың инфляциялық ықпалын азайтуы тиіс.
Мемлекеттік несиелер нысанындағы әдістер кәдуілгі банк кредитінің әдістеріне ұқсас болып келеді.&lt;ref&gt;Құлпыбаев С., Ынтыкбаева С.Ж., Мельников В.Д. Қаржы: Оқулық / - Алматы.

Экономика, 2010- 522 бет ISBN 978-601-225-169-2&lt;/ref&gt;

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://Malimetter.kz/memleket-nysandary Malimetter.kz Мемлекет нысандары реферат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002043826/http://malimetter.kz/memleket-nysandary/ |date=2013-10-02 }} (қазақша)

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}


[[Санат:Қаржы]]
[[Санат:Экономика]]</text>
      <sha1>q9ysvgc7ij9i1ts6y00d6cipnxazgdr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дженнифер Лопес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122991</id>
    <revision>
      <id>3599656</id>
      <parentid>3550246</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3599656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36882" sha1="o40by95jkvx8s3howxavj736zzixhvy" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі              = Дженнифер Лопес
 |Атауы          = {{lang-en|Jennifer Lopez}}
 |Сурет             = JenniferLopez.jpg
 |Сурет ені      = 
 |Сурет тақырыбы    = 
 |Фон              = solo_singer
 |Туған кездегі есімі = Jennifer Lynn Lopez
 |Толық аты       = 
 |Туған күні    = 24.07.1969
 |Туған жері   ={{туғанжері|Бронкс|Бронксте|Бронкс}}, [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
 |Қайтыс болған күні      = 
 |Қайтыс болған жері     = 
 |Белсенділік жылдары             = 1986, 1991– осы уақытқа шейін
 |Мемлекет           = {{USA}}
 |Мамандықтары        = {{актриса|АҚШ}}, {{әнші|АҚШ}}, биші, модельер, продюсер
 |Дауыс түрі  = 
 |Аспаптары      = 
 |Жанрлары            = [[Поп-музыка|поп]], [[R&amp;B]]
 |Лақап аты       = J.Lo
 |Ұжымдары       = 
 |Қызметтес болған   = 
 |Лейблдері           = [[Epic Records|Epic]], [[Island Records|Island]], [[Work Records|Work]]
 |Марапаттары          = 
 |Сайты             = [http://www.jenniferlopezonline.com jenniferlopezonline.com]
|Commons=Jennifer Lopez}}
'''Дженнифер Линн Лопес''' ({{lang-en|Jennifer Lynn Lopez}}, {{lang-es|Jennifer Lynn López}} немесе Джей Ло {{lang-en|J.Lo}};  [[24 шілде]] [[1969 жыл|1969]]) – американ [[Актер|актрисасы]], [[ән]]ші, биші, модельер және [[продюсер]]. Мансабын биші болып бастап, жоғары белестерге жеткен. Телехикаяларға және әртүрлі жанрдағы фильмдерге түскен. Көптеген альбом шығарған.  JLo by Jennifer Lopez атпен жас әйелдерге арналған киімдер үлгісін шығарады. [[Калифорния]] штатындағы Пасадена қаласында Madre’s кубин [[мейрамхана]]сын ашқан. 2004 жылы [[Марк Энтони|Марк Энтонимен]] тұрмыс құрды. Егіз баласы бар: ұлы – Макс және қызы – Эмми.

==Карьерасы==
=== [[Кино]] және [[теледидар]] ===
1990 жылдардың басында Дженнифер шоу-бизнесті «In Living Color» атты [[Комедия|телекомедиялық]] [[Шоу-бизнес|шоуында]] биші ретінде бастады, содан кейін бірнеше телехикаяларда, соның ішінде «South Central», «Second Chances» және «Hotel Malibu» сияқты телехикаяларда түсті.

Лопес өзінің үлкен экрандағы дебютін «Менің отбасым» фильмінде жасады. Бұдан кейін «Ақша пойызы» [[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс фильмінде]] рөл сомдады, сол жерде [[Уэсли Снайпс]] оның серіктесі болды. Лопестің алғашқы басты рөлі «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығына ұсынылатын «Селена» (1997) фильмі болды. Дженнифер «Көрінбейтін» (1998) фильміндегі рөлі үшін екінші ALMA сыйлығын алды. Одан кейін «Кеңші ханым», «Ене құбыжық болса» сынды коммерциялық тұрғыдан сәтсіз бірнеше фильмдер шықты. «Джигли» фильмі үшін Лопес «Жылдың ең нашар актрисасы» номинациясында «[[Алтын таңқурай]]&lt;nowiki/&gt;» марапатын алды.

[[2015 жыл|2015 жылы]] Лопес NBC телесериалында басты рөлді ойнап, [[Теледидар|теледидарға]] көшті.

=== [[Музыка]] ===
[[Сурет:Jennifer Lopez 2009.jpg|thumb|170px|Джениффер Лопес, [[2009 жыл|2009]]]]
Дженнифер Лопестің «On the 6» атты дебюттік альбомы [[1999 жыл|1999 жылы]] [[1 маусым|1 маусымда]] шығарылды және «[[Billboard 200]]&lt;nowiki/&gt;» тізімінде сегізінші нөмірде дебют жасады. Альбомдағы бірінші синглі «Егер сенде менің махаббатым болса» бес апта бойы [[Billboard Hot 100]] нөмірінде бірінші орында болды. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та ол 1,2 миллион данамен сатылды, платина сертификатына ие болды және [[1999 жыл|1999 жылдың]] ең көп сатылатын синглдарының бірі болды.

Альбомның екінші синглі [[Марк Энтони|Марк Энтонидің]] қатысуымен жазылған «No Me Ames» әні болды. Бұл сингл Billboard Latin Pop Songs чартында жетінші орынға шықты. [[2000 жыл|2000 жылы]] ән [[Billboard Music Awards]] сыйлығында «Жылдың ең жақсы бірлескен латын трегі» жүлдесін жеңіп алды. Ол сондай-ақ «Жылдың ең жақсы сальса әні» және «Латын Америкасындағы үздік трек» номинацияларында ұсынылды.

Альбомдағы үшінші сингл ретінде шығарылған «Бүгінгі түнді күту» әні Billboard Hot Dance Club әндер диаграммасында бірінші орынға шықты. Көптеген сыншылар оны Лопестің мансабындағы ең жақсы әндердің бірі деп санады, сонымен қатар оны мыңжылдықтың өзгеруінің әнұраны деп атады. «Бүгін түнді күту» «Үздік би жазбасы» номинациясында [[Грэмми|Грэммиге]] ұсынылды. Альбомдағы төртінші сингл [[Fat Joe]] және [[Big Pun]] рэперлері қатысқан &quot;Feelin' So Good&quot; болды. Биг Пан синглдің ресми шығарылымына аз уақыт қалғанда жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Альбомдағы бесінші және соңғы сингл «Let's Get Loud» болды, ол бірнеше халықаралық хит-парадтарға еніп, «Үздік би жазбасы» номинациясында [[Грэмми|Грэммиге]] ұсынылды.

Лопестің екінші студиялық альбомы J.Lo [[2001 жыл|2001 жылы]] [[23 қаңтар|23 қаңтарда]] жарық көрді. Альбом Billboard 200 тізімінде бірінші орынға шықты және жиырма алты апта бойы диаграммада қалды. Альбом АҚШ-та 4x платина сертификатына ие болды және 2001 жылы әлем бойынша ең көп сатылатын алтыншы альбом болды. Ол [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та 4 миллион дана және дүние жүзінде 12 миллион дана сатылды. Дж.Ломен бірінші синглы «Махаббат құны жоқ» болды. Ол алғаш рет [[2000 жыл|2000 жылы]] [[16 қараша|16 қарашада]] MTV Video Music Awards салтанатында ұсынылды. Композиция [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] және [[Ұлыбритания]] диаграммаларында бірінші орынға жетіп, үлкен коммерциялық табысқа жетті. Екінші синглі «Play» болды, ол Hot 100 Airplay тізімінде жетінші орынға шықты. Альбомдағы үшінші сингл «Ain't It Funny» [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] үшінші орынға көтерілді. Төртінші және соңғы синглы J.Lo «I'm Real» АҚШ-та бірінші нөмірге жетті. 2002 жылы 5 ақпанда J to tha L-O!: The Remixes ремикс альбомы шығарылды. Бұл Billboard 200 тізімінде бірінші орынға ие болған тарихтағы алғашқы ремикс альбом болды және [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енгізілді.

* 2002 жылы 25 қарашада Дженнифер Лопестің «This Is Me...» деп аталатын үшінші студиялық альбомы шықты. Альбом АҚШ-та 2 600 000 данамен сатылды және RIAA қосарланған платина сертификатын алды. Бұл альбомдағы бірінші сингл «Дженниден блок» 2002 жылы 26 қыркүйекте шықты. Ол Billboard Hot 100 тізімінде бірінші орынға көтерілді және негізгі 40 топта екінші нөмірге жетті. Ән Лопестің бүкіл мансабындағы ең сәтті әндердің біріне айналды. Ол оның «визиттік карталарының» біріне айналды. Бұл шығарма шыққаннан кейін журналистер БАҚ-та Лопесті трек атымен жиі атай бастады - «Блоктан Дженни». Сингл АҚШ-та 2,6 миллион данамен сатылды. Екінші сингл «All I Have» Hot 100  тізімінде бірінші орынға шықты. Дженнифер Лопестің төртінші студиялық альбомы Rebirth 2005 жылы 23 ақпанда жарық көрді. Ол Лопестің бұрынғы альбомдарымен салыстырғанда сатылым жағынан аз табысты болды. Бірінші аптада альбомның 314 000 данасы сатылды. Альбомдағы бірінші сингл ретінде шығарылған «Get Right» әні UK Singles Chart жоғарғы жағында дебют жасады. Екінші сингл «Hold You Down» болды, рэпер Fat Joe.

* Дженнифер Лопестің бірінші испан тіліндегі альбомы Como Ama una Mujer («Әйел жақсы көреді») Еуропада 2007 жылы 23 наурызда және 2007 жылы 27 наурызда АҚШ-та шығарылды. Испан тілінде жазылғанымен, альбом [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та үлкен коммерциялық табысқа жетті, АҚШ-тың Billboard 200 тізімінде оныншы орынға шықты және алғашқы аптасында 48 000 дана сатылды. Ол төрт апта бойы Billboard Top Latin Albums диаграммасының басында болды. Бірінші сингл «Qué Hiciste» («Сен не істедің?») әні болды. Ол ыстық латын әндері және ыстық би клубы әндері диаграммаларының жоғарғы жағына жетті. «Qué Hiciste» сонымен қатар Испания, Италия және басқа да бірнеше елдерде хит-парадтардың көшін бастады. Екінші сингл «Me Haces Falta» 2007 жылы 23 наурызда шығарылды. 2007 жылы 9 қазанда Лопестің алтыншы студиясы және бесінші ағылшын тіліндегі «Brave» деп аталатын альбомы жарық көрді, ол бір кездері табысқа жеткен R&amp;B стиліне қайта оралды және альбомда лирикалық композициялар да бар. Альбом диаграммаларда сәтсіздікке ұшырады. Ол Billboard 200 тізімінде он екінші орынға шығып, диаграммадағы алғашқы 10 орынды жіберіп алды. Альбомнан екі сингл шықты: «Do It Well» және «Hold It Don't Drop It».

* 2009 жылдың соңында Лопес «Louboutins» әнін шығарды, бұл оның жаңа альбомындағы бірінші синглы болуы керек еді. Алайда, ән хит-парадтарда сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Лопес Epic Records-пен көп жылдық келісімшартын аяқтады және альбом тоқтатылды. Ол көп ұзамай Island Records-пен келісімшартқа отырды және 2011 жылы 29 сәуірде «Love?» жетінші студиялық альбомын шығарды. Альбом алғашқы аптасында 83 100 дана сатылып, АҚШ-тың Billboard 200 тізімінде бесінші орынға шықты. 2015 жылғы жағдай бойынша диск 346 000 сатылды. 2011 жылдың 37-ші ең көп сатылатын альбомы болды, дүние жүзі бойынша 1 063 000 дана сатылды. Бұл альбомдағы басты сингл [[Pitbull]]дің қатысуымен «On the Floor» болды. Ән дүниежүзілік жетістікке жетіп, көптеген жаһандық хит-парадтардың шыңына шықты және 2011 жылдың ең сәтті әндерінің бірі болды. Рэпер [[Лил Уэйн]] қатысқан екінші сингл «I'm Into You» хит-парадта 13 апта өткізіп, Billboard Hot Dance Club әндері чартында 41-ші орынға көтерілді. 2011 жылдың 9 шілдесінде ән АҚШ-тың поп әндері чартында 36-шы орында дебют жасады. Үшінші сингл Pop Songs чартында 33-ші орынға көтерілген «Папи» болды. Ол Hot 100-де 96-шы нөмірге жетті. 2012 жылдың 20 шілдесінде Дженнифер Лопес Dance Again... the Hits атты ең жақсы әндер жинағын шығарды, оған екі жаңа ән кірді - [[Pitbull]]мен бірге &quot;Dance Again&quot; және &quot;Goin' In&quot;, Фло Рида. Рекорд 14 000 данамен сатылған Billboard 200 тізімінде 20-шы орынға шықты.
* 2013 жылдың 29 маусымында Дженнифер Лопес [[Ресей]], [[Украина]], [[Түркия]], [[Қытай]] және [[Ливан]] шоу-бизнес жұлдыздарымен бірге Түрікменстан Республикасының президенті [[Құрбанқұлы Мәлікқұлыұлы Бердімұхамедов|Құрбанқұлы Бердімұхамедовтың]] 56 жылдығына арналған «Аваза» ұлттық туристік аймағында өткен мерекелік шараға қатысты. Мерекелік концерттің соңында әнші әйгілі «Туған күніңмен, мырза Президент» орындады, ол үшін әлемдік құқық қорғаушылар сынға алды.
* 2014 жылдың қаңтарында Дженнифер Лопес «Қыздар» әнін шығарды. Ақпан айында «Бір қыз» әні жарыққа шықты. Екі ән де Лопестің 2014 жылы 13 маусымда шыққан сегізінші A.K.A. студиялық альбомының жарнамалық сингліне айналды. Альбом хит-парадтарда сәтсіз болды. Ол Billboard 200-де сегізінші орынға шықты, алғашқы аптасында бар болғаны 33 000 дана сатылды. Альбомдағы алғашқы ресми сингл рэпер [[French Montana]] қатысуымен жазылған «I Luh Ya Papi» композициясы болды, 2014 жылы 5 наурызда Power 106 радиостанциясында премьерасы болды. Екінші синглы «Алғашқы махаббат» 30 сәуірде жарияланды. Келесі күні ән цифрлық жүктеп алу үшін қолжетімді болды. Бұл әнге арналған бейнеклипте британдық модель [[Дэвид Ганди]] ойнады. A.K.A.-дан үшінші және соңғы сингл. [[Pitbull]]мен жазылған &quot;Booty&quot; 2014 жылдың 23 қыркүйегінде цифрлық жүктеп алу үшін қолжетімді болды. Питбуллдың орнына рэпер [[Игги Азалия]]ның қатысуымен әннің ресми ремиксі де шығарылды.
* 2016 жылы 18 қарашада Дженнифер Лопес [[Марк Энтони]]мен бірге [[аргентина]]лық Pimpinel тобының әнінің кавер нұсқасы болып табылатын «Olvídame y Pega la Vuelta» синглін шығарды. Сол жылдың [[16 желтоқсан]]ында Лопес [[португал тілі]]нде «Chegaste» атты ән шығарды. Трек [[бразилиялықтар|бразилиялық]] әнші Роберто Карлоспен жазылған. 23 желтоқсанда осы әнге арналған бейнеклиптің премьерасы болды. 2017 жылдың 4 шілдесінде Дженнифер Лопес «Ni Tú Ni Yo» әнін ұсынды, ол суретшінің алдағы испан тіліндегі альбомындағы бірінші сингл болды.

===Бизнес===
Дженнифер Лопес та табысты іскер әйел. Ол жас әйелдерге арналған киімдер шығаратын Дженнифер Лопестің JLo киім желісінің иесі. [[2005 жыл]]ы жаңа киім бренді Sweetface пайда болды. [[2002 жыл]]ы [[12 сәуір]]де Лопес [[Калифорния]]ның [[Пасадена]] қаласында Madre's [[куба]]лық мейрамханасын ашты.

Лопес [[парфюмерия]] бизнесінде ең үлкен жетістікке жетті. Оның J.Lo шығарған Glow атты алғашқы жұпары сату рекордтарын жаңартты.

===Қарым-қатынасы және отбасы===
Лопестің жеке өмірі [[бұқаралық ақпарат құралдары]]нда кеңінен жарияланды.

1997 жылдың 22 ақпанынан 1998 жылдың қаңтарына дейін Лопес Майамиде даяшы болған [[Охани Ноаға]] үйленді. 2002 жылдың сәуірінде Охани Ноа Дженнифер Мадрес мейрамханасында менеджер қызметін атқарды, бірақ алты айдан кейін белгісіз жағдайларға байланысты ол қызметінен босатылып, Лопестен моральдық зиян үшін өтемақы талап етті. Кейінірек Ноа өзінің талап-арызын қайтарып алды, өйткені [[адвокат]]тардың айтуынша, Охани мен Дженнифер бұл мәселені өз беттерімен шешкен.

2006 жылдың сәуірінде Лопес олардың бірге өмірі туралы естеліктер кітабы үшін Ноадан 5 миллион АҚШ долларын талап еткеннен кейін оны сотқа берді. Лопестің айтуынша, Ноа олардың арасында бұрын қол қойылған келісімді бұзған, оған сәйкес оның бұрынғы күйеуінің олардың некесі туралы айтуға және мұндай кітаптарды шығаруға құқығы жоқ.

Сот процесі кезінде Лопес 545 000 доллар алды және Ноаға 200 000 доллар өтемақы төледі. Сондай-ақ сот Охани Ноаға «Дженниферді сынауға, жала жабуға және жалпы теріс сөздер айтуға» тыйым салынды.

[[Сурет:Time 100 Jennifer Lopez and Marc Antony.jpg|thumb|right|270px|Лопес пен [[Мaрк Энтони]]]]

On the 6 альбомында жұмыс істеген кезде Лопес рэпер және продюсер [[Шон Комбс]]пен романтикалық қарым-қатынасты бастады. 1999 жылы 27 желтоқсанда ерлі-зайыптылар [[Нью-Йорк]]тегі [[Таймс-сквер]] клубында болған атысқа қатысты тағы екі адаммен бірге қамауға алынды. Оларға қаруды қылмыстық мақсатта қолданды және бөтеннің мүлкін ұрлады деген айып тағылды. Көп ұзамай Лопес кінәсіз деп танылды; оның [[адвокат]]ы «Дженнифер Лопес атыс қаруын қолдануды білмейді және оларды қолдануды құптамайды» деп мәлімдеді, ал Комбс көпшілік алдында Лопестің «атуға еш қатысы жоқ» деп мәлімдеді. Соған қарамастан, Комбсқа [[Манхэттен]] сотында жасаған әрекеті үшін айып тағылды.

Комбспен ажырасқаннан кейін Лопес биші [[Крис Джадд]]пен кездесе бастады, онымен ол 2001 жылдың қыркүйегінен 2002 жылдың маусымына дейін үйленді.

Екінші ажырасудан кейін Лопес актер [[Бен Аффлек]]пен кездесе бастады, ал 2002 жылдың қарашасында ерлі-зайыптылар үйленетінін жариялады. Бұл жұп [[Голливуд]]та ең танымал болды, ал журналистер оған Беннифер деген лақап ат қойды (Бенифер сөзі ағылшын тіліндегі көптеген сленг сөздіктерге және неологизм сөздіктеріне енген танымал терминге айналды және Бенниферден кейін көп ұзамай әртүрлі атақты адамдар есімдерінің басқа комбинациясы пайда болды). Аффлек пен Лопестің үйлену тойы, 2003 жылдың 14 қыркүйегіне жоспарланған, бір күн бұрын жойылды.

Аффлекпен ажырасқаннан кейін көп ұзамай Лопес өзінің досы [[Марк Энтони]]мен кездесе бастады. Ерлі-зайыптылар Энтони бірінші әйелі [[Даянара Торрес]]пен ажырасқаннан кейін бір аптадан кейін 2004 жылы 5 маусымда үйленді. 2007 жылы 7 қарашада бірлескен гастрольдік концертінің соңғы қойылымында Лопес пен Энтони өздерінің алғашқы сәбилерін күтіп жатқандарын жариялады. 2008 жылы 22 ақпанда Лопес егіздерді дүниеге әкелді - ұлы Макс ([[Максимилиан Дэвид]]) және қызы Эмми ([[Эмма Марибель]]). 2011 жылы 15 шілдеде бірлескен мәлімдемеде Лопес пен Энтони ажырасуға ниеттерін жариялады. Ажырасу себебі ретінде бұрынғы ғашықтар қиын кезеңді атады, оның барысында көптеген проблемалық көзқарастар анықталды. Сондай-ақ ажырасуға бастамашы болған Дженнифер екені белгілі болды. 2014 жылы 16 маусымда Дженнифер Марк Энтонимен ресми түрде ажырасты.

2011 жылдың қазанынан 2014 жылдың маусымына дейін биші [[Каспер Смарт]]пен кездескен; 
2015 жылдың сәуір айының соңында олардың қарым-қатынасы қалпына келтірілді;
2016 жылдың тамызында олардың жақын дос болып қалу туралы шешімі жарияланды.

2016 жылдың желтоқсанынан 2017 жылдың ақпанына дейін Дженнифер Лопес рэпер [[Дрейк]]пен қысқаша қарым-қатынаста болды. 2017 жылдың наурыз айында Лопес бейсболшы [[Алекс Родригес]]пен кездесе бастады. Қарым-қатынас сәуір айында жарияланған 2021 жылы аяқталды.

Сол айда баспасөзде Лопестің Бен Аффлекпен қайта қосылғаны туралы хабарланды, оны шілдеде өзі растады. Бастапқыда ажырасқаннан кейін олар байланысын үзбей, баспасөзде бір-бірімен жақсы пікірде болды.

===Діни көзқарастары===
Баспасөзде Лопес пен [[Марк Энтони]] 2006 жылдың соңында [[Голливуд]]тағы Celebrity Center Saentology шіркеуіне барғанын айтты. Лопес пен Энтони осы уақыт аралығында актриса [[Лия Ремини]]дің күйеуі [[Анджело Паган]]ның көмегімен [[Саентология|саентолог]] болды деген қауесет бар. Осыдан біраз уақыт бұрын Лопес NBC тілшілеріне өзінің саентолог емес екенін және [[католик шіркеуі|католик]] ретінде өскенін айтты. Алайда ол әкесінің жиырма жылдай саентолог болғанын атап өтті.

== Дискографиясы ==
=== Студиялық альбомдар ===
* ''On the 6'' (1999)
* ''J.Lo'' (2001)
* ''This Is Me... Then'' (2002)
* ''Rebirth'' (2005)
* ''Como Ama una Mujer'' (2007)
* ''Brave'' (2007)
* ''Love?'' (2011)
* ''A.K.A.'' (2014)
* ''This Is Me... Now'' (2024)

=== Ән-жинақ/EP ===
* ''J to tha L-O!: The Remixes'' (2002)
* ''The Reel Me'' (2003)
* ''Dance Again... the Hits'' (2012)

== Синглдары ==
* 1999 «If You Had My Love», альбом On the 6
* 1999 «No Me Ames», альбом On the 6
* 1999 «Waiting for Tonight», альбом On the 6
* 2000 «Feelin' So Good», альбом On the 6
* 1999 «Let’s Get Loud», альбом On the 6
* 2001 «Love Don’t Cost a Thing», альбом J.Lo
* 2001 «Play», альбом J.Lo
* 2001 «Ain’t It Funny», альбом J.Lo
* 2001 «I’m Real», альбом J.Lo
* 2001 «I’m Real (Murder Remix)», альбом J to tha L-O!: The Remixes
* 2001 «Ain’t It Funny (Murder Remix)», альбом J to tha L-O!: The Remixes
* 2002 «I’m Gonna Be Alright (Track Masters Remix)», альбом J to tha L-O!: The Remixes
* 2002 «Alive», альбом J to tha L-O!: The Remixes
* 2002 «Jenny from the Block», альбом This Is Me... Then
* 2003 «All I Have», альбом This Is Me... Then
* 2003 «I’m Glad», альбом This Is Me... Then
* 2004 «Baby I Love U!», альбом This Is Me... Then
* 2005 «Get Right», альбом Rebirth
* 2005 «Hold You Down», альбом Rebirth
* 2007 «Qué Hiciste», альбом Como Ama una Mujer
* 2007 «Me Haces Falta», альбом Como Ama una Mujer
* 2007 «Do It Well», альбом Brave
* 2008 «Hold It, Don't Drop It», альбом Brave
* 2009 «Fresh Out the Oven»
* 2010 «Louboutins»
* 2011 «On the Floor», альбом Love?
* 2011 «I'm Into You», альбом Love?
* 2011 «Papi», альбом Love?
* 2011 «(What Is) Love?», альбом Love?
* 2012 «Dance Again», альбом Dance Again… the Hits
* 2012 «Goin' In», альбом Dance Again… the Hits
* 2013 «Live It Up» [[Pitbull]]-мен бірге
* 2014 «Same girl»
* 2014 «I luh ya papi» French Montana-мен бірге
* 2014 «First Love»
* 2014 «Booty» Игги Азалиямен бірге

== DVD ==
* 2000 '''«Feelin' So Good»'''

: 10 қазан 2000

* 2003 '''«Let’s Get Loud»'''

: 11 ақпан 2003

* 2003 '''«The Reel Me»'''

: 18 қараша 2003

== Саундтректері ==
* 1999 «Baila», фильм «Жүрек музыкасы»
* 2002 «Alive», фильм «Жетеді»
* 2003 «Baby I Love U!», фильм «Джильи»
* 2007 «Toma De Mi», фильм «әнші»

== Фильмдер тізімі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жыл
!
!Қазақша атауы
!Түпнұсқа атауы
!Рөл
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1986
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Менің кішкентай қызым
|''My Little Girl''
|Майра
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1995
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Менің отбасым
|''My Family''
|Мария Санчес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1995
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Ақша пойызы
|''Money Train''
|Грейс Сантьяго
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1996
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Джек
|''Jack''
|Мисс Маркес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1996
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Қан мен шарап
|''Blood and Wine''
|Габриела «Габби»
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1997
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Селена
|''Selena''
|Селена Кинтанилья-Перес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1997
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Анаконда
|''Anaconda''
|Терри Флорес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1997
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Бұрылыс
|''U Turn''
|Грейс Макенна
|-
| rowspan=&quot;&quot; |1998
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Көзге көрінбетін
|''Out of Sight''
|Карен Сиско
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2000
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Ұяшық
|''The Cell''
|Кэтрин Дин
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2001
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Үйлену тойын жоспарлаушы
|''The Wedding Planner''
|Мэри Фиоре
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2001
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Періште көздері
|''Angel Eyes''
|Шэрон Поге
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2002
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Доғар
|''Enough''
|Слим Хиллер
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2002
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Манхэттендегі қызметші
|''Maid in Manhattan''
|Мариса Вентура
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2003
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Джильи
|''Gigli''
|Рики
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2004
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Джерси қызы
|''Jersey Girl''
|Гертруда Стайни
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2004
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Кел билейік
|''Shall We Dance?''
|Полина
|-
|2004
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Уилл мен Грейс
|''Will and Grace''
|өзін-өзі сомдайды
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2005
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Ене құбыжық болса
|''Monster-in-Law''
|Чарли
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2005
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Аяқталмаған өмір
|''An Unfinished Life''
|Джин Гилкисон
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2006
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Шекаралас қала
|''Bordertown''
|Лорен Адриан
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2007
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Әнші
|''El Cantante''
|Пучи
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2010
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Б жоспары
|''The Back-Up Plan''
|Зои
|-
|2010
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Мен сендердің аналарыңды қалай кездестірдім
|''How I Met Your Mother''
|Анита Эпплби
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2012
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Бала күткенде не күтуге болады
|''What to Expect When You're Expecting''
|Холли
|-
|2012
|&lt;small&gt;мф&lt;/small&gt;
|[[Мұз дәуірі 4: Континенталды дрейф]]
|''Ice Age: Continental drift''
|&lt;abbr&gt;Шира&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2013
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Паркер
|''Parker''
|Лесли Роджерс
|-
|2015
|&lt;small&gt;мф&lt;/small&gt;
|Үй
|''Home''
|&lt;abbr&gt;мать Тип&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2015
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Ғашық
|''The Boy Next Door''
|Клэр Петерсон
|-
|2016—2018
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Көктің реңкі
|''Shades of Blue''
|Харли Сантос
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2015
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Лила мен Ева
|''Lila &amp; Eve''
|Ева Рафаэль
|-
|2016
|&lt;small&gt;мф&lt;/small&gt;
|Мұз дәуірі: соқтығысуға жақын
|''Ice Age: Collision Course''
|&lt;abbr&gt;Шира&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2018
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Басынан баста
|''Second Act''
|
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2019
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Стриптизёрши
|''Hustlers''
|Рамона
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2022
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Бірінші кездескен
|''Marry Me''
|Каталина «Кэт» Вальдес
|}

== Марапаттар мен номинациялар ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Марапат
!Жыл
!Номинация
!Фильм
!Результат
|-
|[[Алтын глобус]]
|1998
|Үздік актриса (комедия немесе мюзикл)
|Селена
|Номинация
|-
|[[Алтын глобус]]
|2020
|Екінші пландағы үздік актриса
|Стриптизёрши
|Номинация
|}

=== «[[Алтын таңқурай]]&lt;nowiki/&gt;» ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№
!Год
!Фильм
!Санат
!Результат
!Примечание
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1
| rowspan=&quot;2&quot; |2002
|Үйлену тойын жоспарлаушы
| rowspan=&quot;4&quot; |Ең нашар әйел рөлі
| rowspan=&quot;4&quot; |Номинация
| rowspan=&quot;4&quot; |
|-
|Періште көздері
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2
| rowspan=&quot;2&quot; |2003
|Доғар
|-
|Манхэттендігі қызметші
|-
|3
| rowspan=&quot;2&quot; |2004
| rowspan=&quot;2&quot; |Джильи
|Ең нашар әйел рөлі
| rowspan=&quot;2&quot; |Жеңіс
|
|-
|4
|Ең нашар актерлік дуэт
|Лопес пен Бен Аффлек
|-
|5
| rowspan=&quot;2&quot; |2005
| rowspan=&quot;2&quot; |Джерси қызы
|Екінші пландағы ең нашар әйел рөлі
| rowspan=&quot;6&quot; |Номинация
|
|-
|6
|Ең нашар актерлік дуэт
|Лопес пен Бен Аффлек
|-
|7
|2006
|Ене құбыжық болса
|Ең нашар әйел рөлі
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|8
|2010
|7 фильміне қарап
|Онжылдықтың ең нашар актрисасы
|-
|9
|2013
|Бала күткенде не күтуге болады
|Екінші пландағы ең нашар әйел рөлі
|
|-
|10
|2015
|Ғашық
|Ең нашар әйел рөлі
|}

[[Санат:АҚШ бишілері]]
[[Санат:АҚШ продюсерлері]]
[[Санат:Дженнифер Лопес]]
[[Санат:АҚШ поп-музыканттары]]
[[Санат:АҚШ ритм-н-блюз орындаушылары]]
[[Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар]]
[[Санат:Epic Records орындаушылары]]
[[Санат:Алтын малина сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары]]
[[Санат:Capitol Records орындаушылары]]
[[Санат:Island Records орындаушылары]]
[[Санат:АҚШ дыбыс жазу актрисалары]]
[[Санат:АҚШ поп-вокалшылары]]</text>
      <sha1>o40by95jkvx8s3howxavj736zzixhvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128173</id>
    <revision>
      <id>3599309</id>
      <parentid>3572377</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26821-44</username>
        <id>180781</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наурыз */</comment>
      <origin>3599309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11406" sha1="h0664oze68b7mzc1aycfrlmovsexlu1" xml:space="preserve">{{alsonumber|2026}}
{{Жыл үшін навигация|2026}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2026}}
{{Жыл туралы|2026}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]]
** [[Болгария]] [[еуро]] валютасын қабылдап, [[еуроаймақ]]тың жаңа мүше-мемлекеті атанды.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=2025-07-08 |publisher=[[Еуропалық кеңес]] |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[Кипр]] [[Еуропалық кеңес]]тің президенті атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rigonat |first=Filippo |date=2025-12-30 |title=Cyprus EU Council Presidency kicks off: between security and competitiveness |url=https://www.leuropeista.it/en/cyprus-eu-council-presidency-security-competitiveness/ |accessdate=2025-12-31 |publisher=L'Europeista |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
** [[Швейцария]], [[Кран-Монтана]] [[бар]]ындағы өрт нәтижесінде 40 адам қайтыс болды, 116 адам жарақаттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Michael, Chris; Giuffrida, Angela; Harding, Luke |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |language=en |work=[[The Guardian]] |place=[[Кран-Монтана]], Швейцария |accessdate=2026-01-01 |date=2026-01-01}}&lt;/ref&gt;
* [[3 қаңтар]]
** АҚШ солтүстік [[Венесуэла]]ның түрлі жерлеріне [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы|әуе соққылары]]н жасап, президенті [[Николас Мадуро]]ны қамауға алды да, АҚШ-қа әкетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/ru/post/1240315 |title=Мадуро мен оның жұбайы сот орнына жақын абақтыға жеткізілді |language=kk |publisher=Адырна |date=2026-01-05 |accessdate=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
** [[Экваторлық Гвинея]] астанасын [[Малабо]]дан [[Сьюдад-де-ла-Пас]] қаласына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html |title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz |date=2026-01-04 |via=Le Monde |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] – «Оңтүстік Найза» операциясы аясындағы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың мұнай блокадасы барысында Америка Құрама Штаттары көлеңкелі флотқа тиесілі екі танкерді, оның ішінде [[Ресей туы]] астында жүрген бір танкерді тәркіледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |accessdate=2026-01-08 |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=US seizes Russian-flagged tanker in Atlantic as UK confirms it gave support to operation |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cwynjdqgellt |accessdate=2026-01-08 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;
* [[9 қаңтар]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]: Аумақтық шығындардан, оның ішінде астанасы [[Аден]]нен айырылғаннан кейін, [[Оңтүстік Өтпелі Кеңес]] өзінің таратылғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |language=en |accessdate=2026-01-09 |publisher=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;
* [[13 қаңтар]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]: [[Иран]] режиміне қарсы бүкіл ел бойынша наразылықтар жалғасуда, үкіметтің қатаң қысымы аясында мыңдаған адамның қаза тапқаны және тағы мыңдағанының ұсталғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-10-13 |title=About 2,000 killed in Iran protests, official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/about-2000-killed-iran-protests-official-says-2026-01-13/ |accessdate=2026-01-13 |work=[[Reuters]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] – Сегіз еуропалық ел бірлескен мәлімдеме жасап, [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]]тың [[Гренландия]]ны аннексиялау жөніндегі қоқан-лоқысы «қауіпті» екенін және «трансатлантикалық қатынастарға нұқсан келтіретінін» мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-18 |title=Trump’s tariff threat over Greenland risks ‘dangerous downward spiral’, warn Nato members – Europe live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jan/18/greenland-eu-donald-trump-tariffs-keir-starmer-europe-live-latest-updates |accessdate=2026-01-18 |work=The Guardian |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[19 қаңтар|19]]–[[23 қаңтар]] – [[Давос]], Швейцарияда 56-[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/ |title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow |publisher=[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] |language=en |date=2026-01-06 |accessdate=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
* [[20 қаңтар]] – Шабуыл және одан кейінгі бітімнен соң [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі|Сирияның өтпелі үкіметі]] [[Сирия демократиялық күштері]] бақылауында болған аумақтың басым бөлігін өз қолына алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-20 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[22 қаңтар]]
** АҚШ ресми түрде [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]нан шығып кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United States Completes WHO Withdrawal |work=HHS.gov |date=2026-01-23 |url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html |accessdate=2026-01-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[Франция]] [[Жерорта теңізі]]нде Ресей туы астында жүрген көлеңкелі флотқа тиесілі бір танкерді тәркіледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-22 |title=French navy intercepts suspected Russian ‘shadow fleet’ tanker in Mediterranean |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/22/french-navy-intercepts-suspected-russian-shadow-fleet-tanker-mediterranean |accessdate=2026-01-22 |work=The Guardian |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[23 қаңтар]] – [[Румен Радев]] отставкасынан кейін [[Илияна Йотова]] Болгарияның тұңғыш әйел [[Болгария премьер-министрі|премьер-министрі]] атанды.
* [[27 қаңтар]] – [[Қазақстан]] мен [[Израиль]] екіжақты визасыз режим орнату бойынша меморандумға қол қойды.
* [[30 қаңтар]] – бірнеше белгілі тұлғалар бейнеленген және айтылған 3 миллион [[Эпштейн файлдары]] жарық көрді.

=== [[Ақпан]] ===
* [[6 ақпан|6]]–[[22 ақпан]] – [[Милан]] мен [[Кортина-д’Ампеццо]] қалаларында [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары|Қысқы Олимпиада ойындары]] орын алды.
* [[8 ақпан]] – [[Жапониядағы парламент сайлауы (2026)|Жапониядағы парламент сайлауы]]: [[Жапония премьер-министрі|премьер-министр]] [[Санаэ Такаити]] үлкен жеңіске қол жеткізіп, [[Жапония Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]нда суперкөпшілікке ие болады.
* [[13 ақпан|13]]–[[15 ақпан]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2026)|62-Мюнхен қауіпсіздік конференциясы]] орын алды.
* [[22 ақпан]] – 9-Ұлттық съез барысында [[Ким Чен Ын]] [[Корея еңбек партиясының бас хатшысы]] болып қайта сайланды.

=== [[Наурыз]] глок глок гок ===

=== [[Сәуір]] ===

=== [[Мамыр]] ===

=== [[Маусым]] ===

=== [[Шілде]] ===

=== [[Тамыз]] ===

=== [[Қыркүйек]] ===

=== [[Қазан]] ===

=== [[Қараша]] ===

=== [[Желтоқсан]] ===

== Қайтыс болғандар ==
{{Тағы қараңыз|Санат:2026 жылы қайтыс болғандар}}

== Болжамды және жоспарланған оқиғалар ==
* [[16 желтоқсан]]
**[[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан оқиғасы]]ның 40 жылдығы.
**[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Қазақстан Тәуелсіздігі]]нің 35 жылдығы.

== 2026 жылғы атаулы жылдар ==

* БҰҰ. 2026 жыл Халықаралық еріктілер жылы (Қазақстан ұсынысымен)
* [[ЮНЕСКО]]. [[Марокко]]ның [[Рабат (қала)|Рабат]] қаласы 2026 жылғы Әлемдік кітап астанасы аталды.
* [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]. Денсаулық қорғау жылы 
* ТМД. Мегри (Армения) қаласы ТМД мәдени астанасы. 
* ТМД. [[Алматы]] (Қазақстан) қаласы ТМД спорт астанасы. 
* [[Қазақстан]]. Цифрлық технология және жасанды интеллект жылы 

== Тағы қараңыз ==
* [[2026 жылғы спорт жарыстары]]

{{commonscat|2026}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Year-stub}}
{{Жыл күнтізбесі|2026}}

[[Санат:2026 жыл|*]]</text>
      <sha1>h0664oze68b7mzc1aycfrlmovsexlu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599310</id>
      <parentid>3599309</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>110003</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-26821-44|~2026-26821-44]] ([[User talk:~2026-26821-44|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3572377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11381" sha1="bskucdo31w5bku13lgymxtz2cemdtk4" xml:space="preserve">{{alsonumber|2026}}
{{Жыл үшін навигация|2026}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2026}}
{{Жыл туралы|2026}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]]
** [[Болгария]] [[еуро]] валютасын қабылдап, [[еуроаймақ]]тың жаңа мүше-мемлекеті атанды.&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Bulgaria ready to use the euro from 1 January 2026: Council takes final steps |date=2025-07-08 |publisher=[[Еуропалық кеңес]] |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2025/07/08/bulgaria-ready-to-use-the-euro-from-1-january-2026-council-takes-final-steps/ |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[Кипр]] [[Еуропалық кеңес]]тің президенті атанды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rigonat |first=Filippo |date=2025-12-30 |title=Cyprus EU Council Presidency kicks off: between security and competitiveness |url=https://www.leuropeista.it/en/cyprus-eu-council-presidency-security-competitiveness/ |accessdate=2025-12-31 |publisher=L'Europeista |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
** [[Швейцария]], [[Кран-Монтана]] [[бар]]ындағы өрт нәтижесінде 40 адам қайтыс болды, 116 адам жарақаттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |author=Michael, Chris; Giuffrida, Angela; Harding, Luke |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/01/several-dead-and-injured-in-explosion-swiss-ski-resort-town-crans-montana-police-say |title=Several dead and injured in explosion at Swiss ski resort town Crans-Montana, police say |language=en |work=[[The Guardian]] |place=[[Кран-Монтана]], Швейцария |accessdate=2026-01-01 |date=2026-01-01}}&lt;/ref&gt;
* [[3 қаңтар]]
** АҚШ солтүстік [[Венесуэла]]ның түрлі жерлеріне [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы|әуе соққылары]]н жасап, президенті [[Николас Мадуро]]ны қамауға алды да, АҚШ-қа әкетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adyrna.kz/ru/post/1240315 |title=Мадуро мен оның жұбайы сот орнына жақын абақтыға жеткізілді |language=kk |publisher=Адырна |date=2026-01-05 |accessdate=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
** [[Экваторлық Гвинея]] астанасын [[Малабо]]дан [[Сьюдад-де-ла-Пас]] қаласына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/04/equatorial-guinea-relocates-capital-to-ciudad-de-la-paz_6749064_4.html |title=Equatorial Guinea relocates capital to Ciudad de la Paz |date=2026-01-04 |via=Le Monde |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[7 қаңтар]] – «Оңтүстік Найза» операциясы аясындағы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың мұнай блокадасы барысында Америка Құрама Штаттары көлеңкелі флотқа тиесілі екі танкерді, оның ішінде [[Ресей туы]] астында жүрген бір танкерді тәркіледі.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Venezuela Updates: U.S. Forces Seize Two Tankers; Rubio Lays Out Plan for American Control |url=https://www.nytimes.com/live/2026/01/07/world/venezuela-us-trump |accessdate=2026-01-08 |publisher=The New York Times |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=US seizes Russian-flagged tanker in Atlantic as UK confirms it gave support to operation |language=en |url=https://www.bbc.com/news/live/cwynjdqgellt |accessdate=2026-01-08 |publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt;
* [[9 қаңтар]] – [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]]: Аумақтық шығындардан, оның ішінде астанасы [[Аден]]нен айырылғаннан кейін, [[Оңтүстік Өтпелі Кеңес]] өзінің таратылғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Yemeni southern separatists in Riyadh announce disputed disbanding of STC |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/yemens-separatist-southern-transitional-council-announces-its-dissolution |language=en |accessdate=2026-01-09 |publisher=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-09}}&lt;/ref&gt;
* [[13 қаңтар]] – [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]]: [[Иран]] режиміне қарсы бүкіл ел бойынша наразылықтар жалғасуда, үкіметтің қатаң қысымы аясында мыңдаған адамның қаза тапқаны және тағы мыңдағанының ұсталғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-10-13 |title=About 2,000 killed in Iran protests, official says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/about-2000-killed-iran-protests-official-says-2026-01-13/ |accessdate=2026-01-13 |work=[[Reuters]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[18 қаңтар]] – Сегіз еуропалық ел бірлескен мәлімдеме жасап, [[АҚШ президенті]] [[Дональд Трамп]]тың [[Гренландия]]ны аннексиялау жөніндегі қоқан-лоқысы «қауіпті» екенін және «трансатлантикалық қатынастарға нұқсан келтіретінін» мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-18 |title=Trump’s tariff threat over Greenland risks ‘dangerous downward spiral’, warn Nato members – Europe live |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/jan/18/greenland-eu-donald-trump-tariffs-keir-starmer-europe-live-latest-updates |accessdate=2026-01-18 |work=The Guardian |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[19 қаңтар|19]]–[[23 қаңтар]] – [[Давос]], Швейцарияда 56-[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] орын алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.weforum.org/stories/2026/01/davos-2026-annual-meeting-what-to-expect/ |title=Davos 2026: What to expect, who's coming and how to follow |publisher=[[Бүкіләлемдік экономикалық форум]] |language=en |date=2026-01-06 |accessdate=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
* [[20 қаңтар]] – Шабуыл және одан кейінгі бітімнен соң [[Сирияның екінші өтпелі үкіметі|Сирияның өтпелі үкіметі]] [[Сирия демократиялық күштері]] бақылауында болған аумақтың басым бөлігін өз қолына алды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Syria-SDF ceasefire hangs in balance after renewed clashes, faltering talks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/20/syria-sdf-ceasefire-hangs-in-balance-after-renewed-clashes-faltering-talks |work=[[Әл-Жазира]] |date=2026-01-20 |language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[22 қаңтар]]
** АҚШ ресми түрде [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]нан шығып кетті.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United States Completes WHO Withdrawal |work=HHS.gov |date=2026-01-23 |url=https://www.hhs.gov/press-room/united-states-completes-who-withdrawal.html |accessdate=2026-01-23 |language=en}}&lt;/ref&gt;
** [[Франция]] [[Жерорта теңізі]]нде Ресей туы астында жүрген көлеңкелі флотқа тиесілі бір танкерді тәркіледі.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-01-22 |title=French navy intercepts suspected Russian ‘shadow fleet’ tanker in Mediterranean |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/22/french-navy-intercepts-suspected-russian-shadow-fleet-tanker-mediterranean |accessdate=2026-01-22 |work=The Guardian |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* [[23 қаңтар]] – [[Румен Радев]] отставкасынан кейін [[Илияна Йотова]] Болгарияның тұңғыш әйел [[Болгария премьер-министрі|премьер-министрі]] атанды.
* [[27 қаңтар]] – [[Қазақстан]] мен [[Израиль]] екіжақты визасыз режим орнату бойынша меморандумға қол қойды.
* [[30 қаңтар]] – бірнеше белгілі тұлғалар бейнеленген және айтылған 3 миллион [[Эпштейн файлдары]] жарық көрді.

=== [[Ақпан]] ===
* [[6 ақпан|6]]–[[22 ақпан]] – [[Милан]] мен [[Кортина-д’Ампеццо]] қалаларында [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары|Қысқы Олимпиада ойындары]] орын алды.
* [[8 ақпан]] – [[Жапониядағы парламент сайлауы (2026)|Жапониядағы парламент сайлауы]]: [[Жапония премьер-министрі|премьер-министр]] [[Санаэ Такаити]] үлкен жеңіске қол жеткізіп, [[Жапония Өкілдер палатасы|Өкілдер палатасы]]нда суперкөпшілікке ие болады.
* [[13 ақпан|13]]–[[15 ақпан]] – [[Мюнхен қауіпсіздік конференциясы (2026)|62-Мюнхен қауіпсіздік конференциясы]] орын алды.
* [[22 ақпан]] – 9-Ұлттық съез барысында [[Ким Чен Ын]] [[Корея еңбек партиясының бас хатшысы]] болып қайта сайланды.

=== [[Наурыз]] ===

=== [[Сәуір]] ===

=== [[Мамыр]] ===

=== [[Маусым]] ===

=== [[Шілде]] ===

=== [[Тамыз]] ===

=== [[Қыркүйек]] ===

=== [[Қазан]] ===

=== [[Қараша]] ===

=== [[Желтоқсан]] ===

== Қайтыс болғандар ==
{{Тағы қараңыз|Санат:2026 жылы қайтыс болғандар}}

== Болжамды және жоспарланған оқиғалар ==
* [[16 желтоқсан]]
**[[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан оқиғасы]]ның 40 жылдығы.
**[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні|Қазақстан Тәуелсіздігі]]нің 35 жылдығы.

== 2026 жылғы атаулы жылдар ==

* БҰҰ. 2026 жыл Халықаралық еріктілер жылы (Қазақстан ұсынысымен)
* [[ЮНЕСКО]]. [[Марокко]]ның [[Рабат (қала)|Рабат]] қаласы 2026 жылғы Әлемдік кітап астанасы аталды.
* [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]. Денсаулық қорғау жылы 
* ТМД. Мегри (Армения) қаласы ТМД мәдени астанасы. 
* ТМД. [[Алматы]] (Қазақстан) қаласы ТМД спорт астанасы. 
* [[Қазақстан]]. Цифрлық технология және жасанды интеллект жылы 

== Тағы қараңыз ==
* [[2026 жылғы спорт жарыстары]]

{{commonscat|2026}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

{{Year-stub}}
{{Жыл күнтізбесі|2026}}

[[Санат:2026 жыл|*]]</text>
      <sha1>bskucdo31w5bku13lgymxtz2cemdtk4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саддам Хусейн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138049</id>
    <revision>
      <id>3599628</id>
      <parentid>3598102</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3599628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111680" sha1="s4f8hit9f8g1fdnp623qmxixzopctu9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Саддам Хусейн
| Шынайы есімі         = {{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}}
| Суреті               = Iraq, Saddam Hussein (222).jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                =Саддам Хусейн 2000 жылы.
| Титулы               = 5-ші [[Ирак Президенті]] 
| Ту                   = Flag of Iraq, 1991-2004.svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = [[16 шілде]] [[1979 жыл]]
| Басқаруын аяқтады    = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]]
| Ізашары              = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]]
| Ізбасары             = [[Джаляль Талабани]] ([[2005 жыл]]дан бастап)
| Титулы_2             = 57-ші Ирак Премьер-министрі
| Ту_2                 = COA of Iraq (1965).svg
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = [[16 шілде]] [[1979 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_2  = [[23 наурыз]] [[1991 жыл]]
| Ізашары_2            = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]]
| Ізбасары_2           = [[Саадун Хаммади]]
| Титулы_3             = 61-ші Ирак Премьер-министрі
| Ту_3                 = COA of Iraq (1965).svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = [[30 мамыр]] [[1994 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_3  = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]]
| Ізашары_3            = [[Ахмед Хусейн Худейр ас-Самарраи|Ахмед Хусейн ас-Самарраи]]
| Ізбасары_3           = [[Ибрагим аль-Джафари]]
| Туған күні         =28.4.1937
| Туған жері         = [[Аль-Ауджа]], [[Салах-эд-Дин (провинция)|Салах-эд-Дин]], [[Ирак патшалығы]]
| Қайтыс болған күні   = 30.12.2006
| Қайтыс болған жері   = Казимия, Багдад, [[Ирак]]
| Жерленді             = [[Аль-Ауджа]]
| Діні                 = [[Ислам]] [[суннизм|суннит бағыты бойынша]]
| Әкесі                =Хусейн ат-Тикрити
| Анасы                =Сабха Тульфах
| Жұбайы               = 1) Саджида Тульфах&lt;br /&gt;2) Самира Шахбандар&lt;br /&gt;3) Нидаль аль-Хамдани&lt;br /&gt;4) Иман Хувейш 
| Балалары             = '''ұлдары:''' Удей және Кусей&lt;br /&gt;'''қыздары:''' Рагад, Рана мен Хала
| Партиясы             = [[Баас]] (1957 бастап)
| Білімі               = 1) Каир университеті&lt;br /&gt;2) «Мунтасирия» университеті
| Мамандығы            = Заңгер
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = Saddam Hussein
| Марапаттары          =
}}

'''Саддам Хусейн Әбд әл-Маджид ат-Тикрити''' ([[Араб тілі|араб]]. صدام حسين عبد المجيد التكريتي‎‎; [[28 сәуір]] [[1937 жыл]]&lt;ref&gt;Это официальная дата рождения, которая, по мнению исследователей, не соответствует истине. Настоящая дата рождения Саддама Хусейна неизвестна.&lt;/ref&gt;, Әл-Ауджа, Салах-әд-Дин – [[30 желтоқсан]] [[2006 жыл]],  Казимия ауданы, Бағдад) — ирактың мемлекеттік және саяси қайраткері, Ирак президениті (1979 – 2003), Ирак премьер-министрі (1979–1991 және 1994–2003), [[Баас]] партиясының ирак бөлімінің бас хатшысы, революциялық пәремен беру Кеңесінің төрағасы, маршал (1979). Мұнайды сыртқа шығаруымен келген үлкен табысымен [[Ирак]]тың өмір сүру деңгейін [[Таяу Шығыс]]тағы мемлекеттердің алдыңғы қатарына шығарып, ірі реформаға қол жеткізді. 1980 жылы 1988 жылға дейін созылған [[Иран]]мен соғыстың шиеленісін шешті.
 
Соғыс барысында Саддам Хусейн күрдтерге қарсы химиялық қаруды қолданған &quot;Анфал&quot; операциясын жүзеге асырды. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ пен Ұлыбритания басшылық еткен көпұлтты коалция әскерінің басып кіруінен орнынан алынды және Ирак Жоғарғы сотының шешімімен атылу жазасына бұйырылды.

Саддамның (&quot;Саддам&quot; араб тілінен аударғанда &quot;қарсы тұрушы &quot; деген мағынаны береді) еуропа мағынасыналы тегі болған емес. Хусейн – орыс тегіне ұқсас әкесінің есімі, Абд аль-Маджид – оның атасының есімі, ал ат-Тикрити – Саддам дүниеге келген Тикрит қаласы болып табылады.&lt;ref&gt;Blair Shewchuk. [https://web.archive.org/web/20030405221951/http://www.cbc.ca/news/indepth/words/saddam_hussein.html Saddam or Mr. Hussein?] CBC News, ақпан 2003&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==

=== Балалық, ересектік, жасөспірімдік ===

Саддам Хусейн [[Тикрит]] атты ирак қаласынан 13 км жердегі [[Аль-Ауджа]] ауылында жері жоқ шаруаның жанұясында дүниеге келді. Оның анасы Сабха Тулфан әл-Муссалат (Сабха Тульфах немес Субха) жаңа туған сәбиді «Саддам» (араб тіліндегі баламасы &quot;қарсы тұра алатын&quot;) деп ат қойды. 
Оның әкесі - Хусейн Әбд Әл-Маджид - Саддам дүниеге келместен 6 ай бұрын із түзсіз жоғалған - қайтыс болған немесе отбасын тастап кеткен. Тіпті кейбір жаңсақ пікір, Саддам заңды некеден дүниеге келмеген, әкесінің есімі ойластырылып қойылғандығын айтады. қалай болған күнде де Саддам анасы үшін [[1982 жыл]]ы ірі мазар тұрғызған екен. Ал әкесіне ештеңе арнамаған.&lt;ref name=&quot;deutsche-welle-1&quot;&gt;[[Deutsche Welle]], ақпан 2003&lt;/ref&gt;

Болашақ [[Ирак]] әміршісінің ағасы 12 жасында сырқаттан қайтыс болады. Осы уақытта қатты жүйке ауруыны шалдыққан анасы жүктілікті үзбек болған, тіпті, өз өміріне де қауіп тудырған. сырқаттың дендегені соншалық, жаңа туған сәбиіне де қарауға құлқы болмаған. Нағашы ағасы - Хейраллах - анасының қолынан баланы алып, біраз уақыт өз қарауында сақтап қалады. Көкесі Британияға қарсы көтеріліске қатысқандықтан оны абақтыға қамады. Ал Саддам болса, анасына қайтып келуіне тура келді. Кейінгі кездері Саддам анасынан көкесінің қайда екендігін сұрағанда, &quot;Хейраллах көкең абақтыда&quot; деген бірізді жауап қана алынатын. 

Бұл уақытта Саддамның әкесінің туған ағасы Ибрагим аль-Хасан салт бойынша ағасының әйеліне үйленеді және осы некеден Саддам Хусейннің үш ағасы Сабауи, Барзан және Ватбан, сол сияқты Наваль&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/iraq/2003/12/16/daughter/|title=Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы|publisher=[[Лента.ру]]|datepublished=16 желтоқсан 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYDoSiF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; және Самира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dni.ru/news/world/2003/11/21/29901.html|title=Арестован шурин Хусейна|publisher=[[Дни.ру]]|datepublished=21 қараша 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYELsIT|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;  атты қарындастары дүниеге келді. Отбасы кедейліктен зардап шекті және Саддам кедейлік пен үнемі ашаршылықты бастан өткерді. Бұрынғы әскер болған өгей әке кішкене шаруашылыққа ие болып, Саддамға үнемі қой бақтырып қоятын. Ибрагим баланы үнемі ұрып-соғып, кемсітіп отыратын. Немере інісін ол, тіпті, жабысқақ шайырға салынған таяқпен ұратын. Кейбір мағлұматтар бойынша, Саддамға тауық пен қой ұрлататын. Мәңгілік жоқтық Саддамның бақытты балалығын ұрлады. Балалық шағында бастан өткерген кемсітушілік, әруақыттағы қаттылық мінез көп жағдайда Саддамның мінезінің қалыптасуына ықпалын тигізді. Алайда, кішкене бала өзінің тез тіл табысушылық қасиетінен өзімен қатарлас, тіпті үлкен жастағы адамдар арасынан дос таба білді.

Бір күні өгей әкесіне қонаққа алыс туысқандары келді. Олармен Саддаммен жасы шамалас ұл бала да болды. Ол сол сәтте өзінің екінші сыныпқа барып жүргенін, әріп танитынын және құмға өзінің есімін жаза алатынын да айтты. Қорланып кеткен Хусейн: &quot;Әке, мені мектепке беріңіз!&quot; деп қиғылық салды &lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/spravka/20061229/58078725.html Биография Саддама Хусейна] [[РИА «Новости»]], 29 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;.Өгей әке бұл уақытта да өзінің әдетімен тағы да ұрып-соқты.1947 жылы Саддам білім алуға ұмтылған қалыпта мектепке кіру үшін, Тикритке қашып кетті. Бұл жерде діндар мұсылман-сүннит, ұлтшыл, әскери офицер, Англо-Ирак соғысының ардагері, сол уақытта түрмеден шыққан Хейраллах Тульфах көкесінің тәрбиесін алады. Кейінгі оқиға Саддамның қалыптасуына шешімді ықпал етті. Тикритте Саддам Хусейн бастауыш біліммен мектепті аяқтады.  Өзінің есімін де жаза алмайтын сегіз жасар балаға білім алу қиындыққа соғады. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, Саддам өзінің сыныптастарына ойға келмейтін қалжыңдар жасайды екен. Бәрде [[Құран сабағы]]нан дәріс беретін өзіне ұнамаған мұғалімінің сөмкесіне улы жылан салып қойған. Сол үшін Хусейн мектептен шығарылған.

Саддам 15 жасқа толғанда, жақсы көретін аты мерт болып, өмірінде бірінші рет ауыр қайғыны бастан өткерді. Қайғырғаны соншалық, баланың қолы жансызданып қалды. Жарты ай шамасында қолы өз еркімен қозғалысқа келгенінше, халықтық емшарлармен емдеді. Бұл уақытта Хейраллах Тикриттен Бағдатқа жетті, кейін Саддам да екі жылдан кейін келген болатын. Көкесінің ықпалымен Саддам Хусейн 1953 жылы Бағдадтағы элитті әскери академияға түсуге бағыт алады. алайда бірінші емтиханнан-ақ құлап қалды. Оқуын аяқтау үшін, келер жылы ұлтшылдық пен панарбизмнің қамалы болған аль-Карх мектебіне түседі&lt;ref name=&quot;newsru-10&quot;&gt;[http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117092444/http://iraq.newsru.com/article/10.html|date=2006-11-17}} [[NEWSru]], 2003&lt;/ref&gt;.

=== Жанұясы ===
[[Сурет:Saddam Hussein 1974.jpg|thumb|150px|right|Саддам Хусейн]]
Хусейннің бірінші зайыбы - Удей, Кусей атты ұлдары мен, Рагад, Рану, Халу атты қыз балаларын дүниеге алып келген өзінің немере әпкесі Саджида (Хейраллах Тульфахтың үлкен қызы). Ата-аналары Саддам бес жасқа, Саджида жеті жасқа толғанда атастырып қойған болатын.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm|title=Marriages of Saddam Hussein|author=Sheri &amp; Bob Stritof.|publisher=About.com|accessdate=???|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFVSYJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.konkurent-krsk.ru/index.php?id=33|title=Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы|author=Екатерина ЛАТИНОВА.|publisher=газета КОНКУРЕНТ|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFf7Z3|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; Тұрмысқа шықпай тұрып Саджида бастауыш сыныпта мұғалім болып еңбек етеді. Олар Касемге сәтсіз қастандық ойластырылғаннан кейін, Хусейннің білім алып тұрмыс кешкен жері Кирде  үйленеді.  Өз сарайларының бірінің бағында Саддам өзіне қымбаттығы асқан әсем аппақ раушан гүлінің тамырын отырғызып, оған Саджида атын береді.

Саддамның екінші некесі жайындағы тарих Ирактан да шеткері  асып кетті. [[1988 жыл]]ы Саддам «Ирак Эйруэйс»
әуе бірлестігінің президентінің әйелімен танысады. Кейін Саддам күйеуінен ажырасуын талап етеді.  Бұл некеге  немере ағасы мен Саддамның сол уақытта қорғаныс министрі тағында отырған  қайын ағасы [[Аднан Хейраллах]] қарсылық білдіріді. Кейін ол кісі әуе апатнан қаза табады.
Ирак президентініңі үшінші жары  [[1990 жыл]]ы үйленген [[Нидаль аль-Хамдани]] болды.

2002 жылы ирак көшбасшысы 27жастағы Иман Хувейш атты елдің өндірісін қорғау министрінің қызына үйленіп, төртінші рет некелесті. Алайда достарының арасында өткен үйлену салтанаты қарапайым ғана болды. АҚШ-тың Иракка қарсы әскери операциясының басталу қаупі туындағанынан Хусейн өзінің төртінші жарымен бірге өмір сүре алмады.  1995 жылы тамызда Саддам Хусейннәі әулетінде жанжал туындады. Али Хасан аль-Маджидке немере ағайын болатын туған ағайынды генерал Хусейн Камельмен президент қорғауының полковнигі Саддам Камель өздерінің әйелдері мен президенттің Рагад және Рана атты қыздарымен күтпеген жерден Иорданияға қашып кетті. Бұл жерде БҰҰ сарапшыларына елдегі ішкі саясат жайлары мен Бағдадтың жаппай жою қаруын жасау жөніндегі құпия жұмыстары туралы айтып берді. Бұл жағдай Саддам үшін қатты соққы болды, седебі Хусейн құпия істерді тек туыстары мен достарына ғана сеніп тапсыруға үйренген еді. Ол өзінің күйеу балаларына елге оралған жағдайда кешірім ететінін айтқан болатын. 1996 жылы Саддам Камель мен Хусейн Камель Иракка оралды. Бірнеше күн өткен соң, ашуға булыққан туысы &quot;сатқындармен&quot;, кейін олардың туыстарымен ісі болғаны жайында мәліметтер шықты. Хусейннің жеке дәрігері Хусейн күйеу балаларының ары қарайғы тағдыры жайындағы ойын былайша мәлімдейді:

{{Start citation }}
Саддам мен оның Тикриттегі президент сарайларының біріне отбасы мерекелік түстікке (Оразаның аяқталу құрметіне орай) 
жиылды. 
-  Мен оларға өзімді сатып және Иорданияға қашып кеткендігі үшін жазаға бұйырмауым туралы сөз берген болатынмын, - деді Саддам. Біраз үнсіздіктен кейін айналада көбірек жиылып отырғандарға бір қарап алды. Кейін күйеу балаларының аталары Әли Хасан әл - Мәжидке назарын аударды. 
- Алайда бұл отбасы мәселесі ғой.
Атасы басын изеді. Ол тез түсінген болатын.
{{End citation}}

Саддам басшылығы тұсында отбасы турасындағы ақпарат қатаң бақылауда болатын. Хусейннің құлауынан кейін ғана оның жеке өмірі туралы үй видеосы сатылуға қойылды. Бұл видеоматериалдар ирактықтарға өзін 24 жыл басқарған басшылары жайындағы құпияны тануына жол ашты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/03/06/06_039.htm|title=Домашнее видео Саддама было распродано за час|publisher=Rol.ru|date=6 маусым 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYMcaVk|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

Саддамның [[Удей Хусейн|Удей]] және [[Кусей Хусейн|Кусей]] атты ұлдары өзіне өте жақын, әрі сенімді болатын. Осылай бола тұрса да үлкен ұлы Удей Саддам Хусейннің ізбасары бола алмағандығынан Кусейді дайындады.  2003 жылы 22 шіде айында Ирактың солтүстігінде американдық әскерлермен жүргізілген соғыста Удей мен Кусей қаза тапты. Олармен бірге Кусейдің ұлы, Саддамның немересі Мұстафа да өаза болды. Тақтан тайдырылған президенттің кей туысқандары араб елдерінен саяси баспана тапты. Сол уақыттардан бастап, Саддам өз отбасын көрмеді де, бірақ өз қорғаушылары арқылы олар жайлы мағлұмат алып тұрды.

=== Әуестігі===
Саддам бағбандықты  және яхтада қыдрғанды қатты ұнататын,  батыстың қымбат костюмі мен ескілікті және заманауи  қаруға, қымбат, сәнді, салтанатты көлікке қызығушылығы басым болған (бірінші көлігі &quot;мерседес&quot;  [[Баас мұражайы]]нда сақтаулы.)  Ұнатып көңіл көтеретін жайы - көлікпен құйғыта жүріп, рөлде гавана сигарын тарту болатын.  Кейбір деректер ойынша  Парсы шығанағындағы соғысқа дейін оның екі жүзге тарта костюмі, олардың көбі екі жақт қаусырмалы. Олардың кейбірі - танымал шебер Пьер Карденнің қолынан шыққан,  әскери униформалар толымы , сол сияқты арабтық тайпалық «джеллаба» жамылғылары. 
Сол сияқты сарай салу ісі де Саддамның құмарлықтарының бірі болатын. Өзінің басшылығы тұсында өзі мен туыстарына арнап 80-нен астам сарайлар мен виллалар, резиденциялар тұрғызды. Араб ақпарат құралдарының мәлімдемесі бойынша Ирактың  экс-президентінің 78 бен 170-ге жуық сарайы болғандығын айтады. Алайда Хусейн өзіне қастандық ойластырылуы мүмкін деген күдікпен бір орында екі рет түнемеген екен. Оның қиратылған сарайларының арасынан американдықтар классикалық әдебиеттердің бірнеше томдарын тауып алған екен. Кейбір деректер бойынша Саддам өз кітаптарының арасында Хемингуэйдің  &quot;Старик и море&quot; повесін жақсы көреді екен. Саддам кітап оқығанды, &quot;Крестный отец&quot; кинофильмін көргенді ұнатады екен.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,62558,00.html|title=Alleged Mistress Recalls Life With Saddam|publisher=Foxnews.com|datepublished=10.09.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYOnP7k|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

=== Дінге қарым-қатынасы ===

Саддам Хусейн ислам дінінің суннит бағытын ұстанған, күніне бес уақыт намаз оқып, жұма күнгі намаздан қалмай,&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/state/king/iraq/hussein/history.html Игрок, которому долго везло…] People’s History&lt;/ref&gt; барлық шариғи заңдылықтарды орындап отырған.  1980 жылы тамыз айында  елдің көрнекті тұлғаларымен бірге Мекке қаласына қажлық сапарға барып қайтты. Барша араб әлеміне  ақ ихрамға оранған СаддамныңҚағбаны айналу салтын Сауд Аравиясының бекзадасы Фахданың еріп жүруінде Меккеге келу хабарын жеткізеді.
Саддам Хусейн 1997 жылдан 2000 жылға дейін Құран данасын жазуға қан тапсырды.

Саддам өзі суннитке тән болса да шейіттердің  рухани көшбасшыларымен араласып, шейіттер мешіттеріне барып отыратын, өзінің жеке қорынан шейіттердің киелі орындарының жөндеу, қайта жабдықтау жұмыстарына көп мөлшерде қаражат бөлетін.

=== Жеке жағдайы ===
Ирак басшысы  2003 жылғы  &quot;Форбс&quot; журналындағы деректерге сәйкес Линхенштейн князі Ханс-Адамс екіншіден кейінгі әлемдегі ең бай адамдар арасында  үшінші орынды иемденді. Ол тек Сауд Арабиясының королінен Фатха мен Сұлтан Брунейге ғана жол берді. Оның жеке дәулеті 1 млрд 300 млн доллар деп бағаланды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2867000/2867363.stm|title=Будут ли воевать иракские военные?|author=Эмиль Агазаде.|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=20 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYSsURL|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Саддам құлатылғаннан кейін сауда министрі Ирактың өтпелі өкіметі Али Алауи басқа санды көрсетті -  40 млрд долл., көп уаөқыттар бойында Хусейн елдің мұнай экспорты кірісінен 5 % алып отырған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/17sep2003/saddam.html|title=Личное состояние Саддама|publisher=[[NEWSru]]|date=17 қыркүйек 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYTGmI5|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.  АҚШ ОББ ФТБ және қаржы министрлігімен серіктесе отырып, Хусейн құлауынан кейін де оның қаржылық жағдайына тексерістер жүргізді , алайда олар ештеңе таба алмады.

== Революционер: Саяси қызметінің басы ==

[[Сурет:Saddam Hussein in 1956.jpg|thumb|142px| «[[Баас]]» партиясының жас мүшесі. (1950-ж. соңы)]]

[[Сурет:SaddamCairo.jpg|thumb|250px|left|Студенттік жылдар: Саддам Хусейн Каирде Баас партиясының студенттерімен бірге. ([[1959]]—[[1963]])]]

Ирактағы жағдайға 1952 жылы 23 шілде айында болған египет төңкерісі өз әсерін тигізді.Сол уақытта  Саддамның кумирі  египет төңкерісінің көшбасшысыжәне Египеттің болашақ президенті, Араб кеңестәк одағының негізін қалаған [[Гамаль Абдель Насер]] болатын. 1956  жылы 19 жасар Саддам король Фейсал ІІ-ге қарсы сәтсіз ереуілге қатынасты. Келесі жылы өзінің көкесі де болған Араб кеңестік өрлеуінің (&quot;Баас&quot;) жақтасы болды.

1958 жылы генерал Абдель Керим Касеммен бірге қарулы көтерілісімен король Фейсал ІІ тақтан тайдырылды. Сол жылдың желтоқсан айында Тикритте Касемнің көрнекті жақтасы және аймақтық әкімшіліктің жоғарғы шенеунігінің бірі өлтірілді. Қылмыс жасады деген күдікпен Саддамды қамауға алып, 21 жасында ол түрмеге алынды. Басқа мәліметтер бойынша көкесі немере інісіне өз қарсыластарының бірін жоюды жүктеген болатын. Ал саддам болса, сол бұйрықты орындаған. Саддам Хусейнді айғақтың жетспеушілігінен алты айдан соң босатты.  Баастықтар бұл уақыттарда жаңа үкіметке қарсы шықты және 1959 жылдың қазан айында Саддам Касемге қастандық жасаушылар қатарында болды. Хусейн қастандық жасаушылардың негізгі топтарына енбеді, тек қорғаушы топ қатарында тұрды. Оның жүйкесі шыдамады, соққының астына бүкіл операцияны қойып, генералдың көлігіне жақындаған сәтінде оқ атты, өзі жараланып, кейін сырттай өлім жазасына кесілді.
Өмірінің осы кезеңі кейін аңыз боп таралып кетті. Заңды мәліметтер бойынша,&lt;ref name=&quot;rg-1&quot;&gt;Сабов А. [http://www.rg.ru/Anons/arc_2003/0322/1.shtm Бес Саддама] [[Российская газета]] № 54(3167), 22 наурыз 2003&lt;/ref&gt;, Саддам аяғынан жараланып, түнгі сағат төрттер шамасында атқа мініп&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2003/12/15/saddambio/|title=Его борьба|publisher=[[Лента.ру]]|date=15 желтоқсан 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYUo64s|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; (кей деректер бойынша ) қашқан.  Кейін өзі аяғына тиген оқты пышақпен алып, жұлдыздар астында долы Тигрдің астынан жүзіп өтіп, туған жері аль-Ауджаға келіп жасырынды.

Аль-Ауджадан бәдәуи боп киініп, шөл даланы кешіп өтіп, сол уақыттаға баастықтардың орталықтары болған Сирия астанасы Дамаскіге жетті.

1960 жылы 21 ақпанда Саддам  Каср ан-Нил мектебінде бәр жыл  оқыған Каирге келді, кейін кемелділік аттестатын алып, екі жыл оқып білім алған Каир университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Каирде Саддам қатардағы партиялық функционерден Египеттегі &quot;Баас&quot;басқарушы бірлестігінің мүшесі партияның көрнекті қайраткері дәрежесі қатарына дейін өсті.
Саддам түнгі демалыс орындарында бос жүрмей, достарымен шахмат ойнына көп уақыттарын арнайтын, және көп оқитын. 1963 жылы Касем тәртібін &quot;Баас&quot; партиясы құлатқаннан кейін Саддам Орталықтандырылған шаруа бюросының мүшесі  қызметіне орналасқан Иракка оралды. Дамаскіде &quot;Баас&quot; партиясының жалпыарабтық  VI съезінде Хусейн 1960 жылдан бері &quot;Баас&quot; ирак партиясының бас хатшысы Әли Салих ас-Саадидің қызметін өткір сынға алған тамаша сөзімен көрінді.  Бір айдан соң, 1963 жылы 11 қарашада жалпыараб &quot;Баас&quot; партиясының ұсынысы бойынша ирактың &quot;Баас&quot; аймақтық съезі ас-Саадиді баасистер үкіметінің басында болған уақыттарында жасаған қылмыстарын мойнына қойып, партияның бас хатшысы орнынан босатты. Саддам Хусейннің жалпыараб съезіндегі іскерлігі  партияның негізін қалаушы мен бас хатшысы Мишель Афлякқа үлкен әсер етті. Осы уақыттан бастап, партияның негізін қалаушының арасында бекем байланыс қаза болғанға дейін үзілмеді.

Жеті күн өткеннен кейін генерал Арефтің басшылығымен ирак әскері үкіметті баасистерден босатты. Саддам терең құпия әрекет жағдайында жаңа нақты партияның негізін қалауға кірісті. Келесі жылдың ақпан айында жалпыараб &quot;Баас&quot; басшылығы Афляктің ұсынысы бойынша аймақтық басшылыққа енгізілген елге танымал генерал Ахмед Хасан аль-Бакр және Саддам Хусейн де бар құрамы бес адамнан тұратын  жаңа ирак &quot;Баас&quot; басшылығын құруға шешім қабылдады. Бағдад үкіметін басып алуға екі сәтсіз ұмтылымтан кейін Саддам қамауға алынды, кісенделіп, жалғыз адамдық түрмеге қамалды. Түрмеде біраз уақыт қткізді.
1966 жылы Саддам қашу жоспарын ұйымдастырып, қыркүйек айында Хусейнді ирактық Ахмед Хасан аль-Бакрдің &quot;Баас&quot; партиясына бас хатшының орынбасары етіп сайлады. Оған &quot;Джихаз Ханин&quot; кодымен аталатын арнайы аппаратты басқару ісі тапсырылды.  Бұл  барлау мен қарсы барлаудан түратын айнымас құпия кадрлардан жасақталған аппарат болатын.

== Партия көшбасшысы==
=== Мемлекеттегі екінші адам ===
1966 жылы Хусейн партия қауіпсіздігі қызметін басқаратын «Баас» партиясының көшбасшыларының бірі болды. 
1968  жылы 17 шілдеде «Баас» партиясы қантөгіссіз төңкеріспен Ирак үкіметінің биліктегі басына келді. Заңды мәліметтер бойынша,  Саддам Хусейн президент сарайына шабуылға шыққан бірінші танктен табылды. Бұл жолы БААС партиясы «үкіметті қолға алды және  надандардан, сауатсыз дүниеқоңыздардан, қарақшылар, ұрылардан,смонистерден тұратын жемқорлық пен әлсіз тәртіпті біржола құртты.»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/20up.html|title=Ахмед Хаса аль-Бакр — Барзани. Пятая курдско-иракская война|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVW1yK|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

Президент Абдель Рахман Ареф (қайтыс болған президент Абдель Салам Арефтің ағасы) Лондонға жер аударылды. Үкімет басына келген баасистер мүмкін болған қарсыластарынан құтылу жолдарын жасай бастады. Төңкерістен кейін 14 күн өткен соң, «Араб төңкеріс қозғалысы» ұйымына енетін астыртын әрекет қатысушылары Найеф, Дауд және Насер әл-Ханилер үкіметтен аластатылды. Үкімет әл-Бакр қол астында топтасты.
Үкімет басына «Баас» партиясы келгеннен соң, елде Ахмед Хасан әл-Бакр басшылық еткен революциялық Кеңес командованиесі құрылды. Кеңестің тізімінде Саддам Хусейн 5 нөмірде тұрған болатын&lt;ref name=&quot;echo-1&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/41296/ Стенограмма радиопередачи «В круге СВЕТА».] — интервью [[Примаков, Евгений Максимович|Е. М. Примакова]] радиостанции «[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]], 21.01.2006&lt;/ref&gt;. Саддам әл-Бакрдің партиялық және мемлекеттік жүйесі бойынша орынбасары болды, елдің ішкі қауіпсіздігіне жауап берді, басқа сөзбен айтқанда, партиялық және мемлекеттік арнайы қызмет бөлімін басқарды. Арнайы қызмет бөлімін бақылау ісі Саддам Хусейнге нағыз үкіметті өз қолына топтастыруға мүмкіндік берді.
1968 жылдың күз айынан бастап ирак арнайы қызмет бөлімдерінің қатынасуымен нәтижесінде «Баас» пікірінше, оған қауіп туғызуы мүмкін деген, сол сияқты (Баастың( өзінің де көрнекті өкілдері тұратын көптеген тұлғалар қамауға алынған кең масштабты «тазалық» жұмыстары жүргізілді.
Саддамның қатысуымен ашылған «сионистік қастандық» аса маңызды рөл атқарды. Израиль арнайы қызмет бөлімдерімен қарым-қатынасы бар деген айыппен көптеген еврейлерге арнап Бағдад қаласының көшелерінде дар ағаштары орналастырылып, көпшілік алдында өлім жазасына кесілді.  Жер қайысқан халық «сатқындардың» өлім жазасына кесілгеніне көшелерде билеп кетті.&lt;ref name=&quot;Багдадский Сталин&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.deutsche-welle-music.de/dw/article/0,2144,763393,00.html|title=Саддам Хусейн: на вершине власти|author=Ефим Шуман|publisher=НЕМЕЦКАЯ ВОЛНА|datepublished=29.01.2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVw5XL|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;
1969 жылы Хусейн  «Мунтасирия» Бағдат университетін аяқтап, заңгер дипломымен «Баас» басшылығының бас секретары орынбасары және революциялық Кеңес төрағасының орынбасарының көмекшісі қызметіне орналасты. 1971-1978 жылдары арасына үзіліс салып, Бағдаттағы әскери академиядан білім алды.	
1971 жылы 8 тамызда «Баас» партиясының 22 мүшесі мен бұрынғы министрлерге өлім жазасы кесілд&lt;ref name=&quot;iq315a.pdf&quot;&gt;[http://www.fidh.org/IMG/pdf/iq315a.pdf Iraq: an intolerable, forgotten and unpunished repression] — доклад [[Международная Федерация прав человека|Международной Федерации прав человека]], 18 сәуір 2001&lt;/ref&gt; і. №  1973  жылы арнайы қызмет бөлімін   «Жалпы бақылау басқармасы» («Da’irat al Mukhabarat al Amah») деген атау беріп, қайта жасақтады. Саддам басшылық еткен арнайы бөлім қинаудың( электрошок, түрмедегілерді қолының білезік тұсынан асу т.б.) бар түрін қолданғаны турасында көптеген ақпарат көздері бар, тіпті, Human Rights Watch құқық қорғау  ұйымының  мәліметтері бойынша, қинау жазасын қолданғаны үшін марапатталып отырған&lt;ref&gt;Барац А. [http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 Иудео-джентльменская цивилизация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928063520/http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 |date=2007-09-28 }} газета «Седьмой канал» (Израиль), 16 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html Противников Хусейна пытали в ваннах с кислотой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417042155/http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html |date=2008-04-17 }} FederalPost, 9 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Институт Курдистана и Передней Азии. Геноцид в Иракском Курдистане. (перевод доклада Human Rights Watch «Кампания „Анфаль“», 1995) / Под ред. проф. С. М. Кочои. М., 2003. ISBN 5-94297-058-0 С. 277—282&lt;/ref&gt;.
Араб журналисі Сайд Абуриш&lt;ref name=&quot;voanews-1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080412010404/http://www.voanews.com/russian/archive/2003-03/a-2003-03-09-5-1.cfm?renderforprint=1&amp;textonly=1&amp;&amp;TEXTMODE=1&amp;CFID=23228337&amp;CFTOKEN=94572341 Сталин и Саддам] «[[Голос Америки|Голос Америки»]], 9 наурыз 2003&lt;/ref&gt; в своей книге «Саддам Хусейн: политика мести» пишет, что идеалом для него был [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]. По словам Абуриша:&lt;ref name=&quot;voanews-1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nnews.ru/2003/4/1/politics/966.php3 Ученик Сталина] «Новости в Новосибирске», 1 сәуір 2003&lt;/ref&gt; «Саддам Хусейн: кек алу саясаты» атты өз кітабында оның идеалы Сталин болғанын айтады. 
{{Start citation }}
Саддам әрекеттерінің астарында Сталин  тұлғасының  жасырын ықпалы жатқанын сезуге болады. Әсіресе бұл мемлекеттік қауіпсіздік жүйесіндегі қылмыстық элементтерге  қарулы күштерден гөрі  мемлекеттік қауіпсіздік жүйесінің тірегін сақтауға тікелей байланысты еді. Бұл адамдар  Саддамның өзіне берілген, ол адамсыз өздері ешкім де бола алмайтын сауатсыз баскесерлер ғана болатын. Саддам кімнен құтылғысы келсе, жай ғана өлтіре салатын...  «Баастың» кезекті бір съезінде көсемге асыра дәріптеу ағын судай көшкенде, сахнаға бір мезетте залдағыларды бірінен соң бірін нұсқаған қинаудан әлсіреген партия мүшесін алып шықты. Сол сәтте нұсқалған адамдарды бірінен соң бірін алып шығып, сол жерде өлім жазасына кесті. Саддам жәбірлеу тәсілдерінің таптаурын болмағанын ұнатады: кислота құйылған ванна мен асфальт төсеуге арналған катоктар туралы әңгімелейді. Алайда ол тек қана садист емес – оның айтуы бойынша осындай қорқынышты тәсілдер арқылы мемлекетте тұру мүмкіндігі барын айтады. Сондықтан ол басқа деспоттарға қарағанда елде көпшілік алдында өлім жазасы қабылданғанын, ал қинау тәсілдері  -  тергеудің табиғи  ерекшелігі  екенін ешқашан жасырған емес.
{{End citation}}

Саддамның өзі «Ньюсуик» корреспондентіне қинау мен өлім жазасы жайлы сұрағына таңдана отырып: «Әрине, мұның бары бар. Сіздің ойыңызша, үкіметке қарсы шыққандарға қандай жаза қолдануға болады?!» 2001 жылы «Халықаралық рақымшылық» үкіметтік емес ұйымы өз баяндамасында  Саддам Хусейннің түрмесінде қолданылатын тәсілдер туралы «Құрбандардың көздерін ойып алды, үстінен киімдерін шешіп алып, бірнеше сағаттар бойына білезіктерінен асып қойды. Электрошок барлық дене мүшелеріне  жыныс мүшесі,  тіл , құлақ, саусақтарына қолданылды...Кейбір жәбірленушілерді туыстары мен отбасыларының  көз алдарында қинағанын көруін талап етті.»&lt;ref&gt;Рыжова С. [http://sm-k.narod.ru/archives/2003/mar/45-46/30.htm Буш как Саддам. По следам Сталина] Симбирский курьер № 45-46, 29 наурыз 2003&lt;/ref&gt; «Вашингтон  Пост» газеті жазғандай, ирак түрме қызметкерлері қазіргі уақыттың өзінде «әдет бойынша» «жауап алу тәсілінің» Саддам уақытындағы түрлерін: электр шогы, тұтқынның білезігінен асып қою сияқты түрлерін қолданып келеді, алайда,  Саддам Хусейн кезінде дұрыс деп табылған қышқылдық қолдану, сексуалды қорлау, топтық өлім жазасы сияқты түрлері алынып тасталды&lt;ref name=&quot;wp-1&quot;&gt;Аппельбаум Э. [http://www.inosmi.ru/translation/216651.html Тест на тиранию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190915/http://www.inosmi.ru/translation/216651.html|date=2007-09-27}} [[ИноСМИ.ру]], [[The Washington Post]], 26 қаңтар 2005&lt;/ref&gt;.
Саддам кезіндегі Ирактың  қолданған қинау тәсілдері қазіргі ирак үкіметтерінде (тек түрме тұтқындары қана емес, халықаралық коалиция әскерлерін қосып алғанда әлеуетті ведомостволар қызметкерлеріне) де кеңінен қолданылады&lt;ref name=&quot;wp-1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html Ирак, применение пыток на всех уровнях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094530/http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html |date=2007-09-27 }} — Независимая информационная сеть «Вольтер», 4 қазан 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print «Международная амнистия»: АҚШ продолжают применять пытки к заключённым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930225731/http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print |date=2007-09-30 }} — «[[Известия]]», 3 мамыр 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus Республика Ирак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215333/http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus Соединённые Штаты Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215341/http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html Правозащитная организация «Международная амнистия» опубликовала доклад о несоблюдении прав заключённых в Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412103619/http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html|date=2008-04-12}} — «[[Радио Свобода|Радио Свобода»]], 6 наурыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inforos.ru/?id=12568 «Международная Амнистия»: за пытки в АҚШ наказывают, как за кражу велосипеда] — «ИнфоРос», 4 мамыр 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тағы қараңыз: [[:en:Human rights in post-Saddam Hussein Iraq]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Юрченко В. П.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm Военно-политическая обстановка в Ираке: қараша 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014347/http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm |date=2007-09-28 }} — [[Институт Ближнего Востока]] (Москва), 9 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://obzor.westsib.ru/article/60095 Amnesty International вновь оценила Ирак: пытки заключённых продолжаются] — «Томский обзор», 6 наурыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sandiego.russianamerica.com/common/arc/story.php?id_cr=106&amp;id=171704 Новое правительство Ирака действует методами Саддама, и пытки в тюрьмах продолжаются] — RussianAmerica, 25.01.2005&lt;/ref&gt;
. 2006 жылы БҰҰ баяндамашысы Манфред Новак&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5368000/5368824.stm|title=Пытки в Ираке: «хуже, чем при Саддаме»|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=21 қыркүйек 2006|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYX1kRV|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; қинау турасында:
{{Start citation }}
Ирактағы қинау жағдайлары абсолютті түрде бақылаудан шығып кетті дейді көпшілік. Жағдайдың қиындағаны соншалық, тіпті Саддам тұсындағыдан да жаман болып кеткен.  
{{End citation}}
Евгений Примауовтың айтуы бойынша, Саддамға болашағы мол көшбасшы ретінде КСРО да, АҚШ та үміт артты.

=== Билік жолында. Сыртқы саясат ===
 [[Сурет:1975 Algiers Agreement.jpg|thumb|200px|[[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммед Реза-шах]], [[Хуари Бумедьен]] и Саддам Хусейн во время Алжирского соглашения, [[1975 год]]]]
Саддамның партиядағы және мемлекеттегі көшбасшылық жағдайға  салған жолының маңызды кезеңі 1970 жылы 11 наурызда Мұстафа Баразнимен  күрдтік повстансалармен 9 жылдық қантөгіс соғысқа нүкте қойған Ирак Күрдістанын автономия деп жариялауда келісімге қол қою болды. Саддам осы келісім арқылы өз жағдайын келістіріп, келесі екі жылда партия мен мемлекеттің номиналды басшысы Ахмед Хасан әл-Бакрді кейінгі орынға ығыстыра отырып, шек қойылмаған үкіметті қолына топтастырды.
Ирак үкіметінің күрдтік қарсыласу тобының көшбасшысы, молла Мұстафа Баразни&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/21up.html|title=Саддам — Барзани. Провозглашение автономии|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYXfIOF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;: 
{{Start citation }}
Ирак – ұлықтық маниясы және үкіметке беймаза ұмтылыстағы Саддам басқарған полициялық мемлекет. Ол хардан мен Аммашты жойды, мені де ығыстырғысы келеді, Бакрді де құртады.
{{End citation}}
деп жариялады.

1972 жылы ақпанда Саддам Хусейн Мәскеуге іссапармен келді; келу қорытындысы мен Бағдат КСРО Кеңесінің министрі Алексей Косыгиннің жауап ретіндегі сапары ирак тәртібіне кеңестік жан-жақты қолдауды қамтамасыз ететін Достық мен әріптестік келісіміне 9 сәуірде қол қойылу болды. Осы қолдауға арқа сүйеген Саддам Хусейн  мұнай өнеркәсібін ұлттық ете отырып, күрдтік ұлттық босату қозғалымын ығыстыра ирак әскерін қарумен қайта жабдықтады. Соңғы мақсатына қол жеткізуде Иранның қолдауын пайдаланған күрдтік повстансалармен (наурыз 1974 — наурыз 1975) қиян-кескі әскери қимылдарға төтеп беру керек болды. Жеңіске Саддам 1975 жылы 6 наурызда иран шахы [http://www.countries.ru/library/orient/iraq/sogl75.htm Алжирское соглашение] Мохаммед Реза Пехлевимен Алжир келісіміне қол қою арқылы ғана жетті.

=== Елді қайта жетілдіру===
[[Сурет:Saddam1970s.jpg|thumb|200px|Саддам Хусейн (ортада) әйел адамдар арасында сауаттылықтың таралуына көмек беруде. 1970 жылдар.]]

Мұнай экспортынан түскен ауқымды кіріс экономика облысы мен әлеуметтік аймақта масштабты реформалар жасауына жәрдем етті. Саддам қайта құру бағдарламасымен сөз алып, мақсатын қысқа етіп қана бекітті: «мықты экономика, мықты әскер, мықты басшылық». Әлеуметтік экономиканың жетіспеушілігін қолға алуда Хусейн жеке меншік секторының дамуын қолдады. 1970  жылдардың орта шенінде кәсіпкерлерге бар жағынан қолдау жасады және жеке меншік бірлестіктерді, жергілікті және шет ел бірлестіктерін дамудың мемлекеттік бағдарламасына көбірек тартты. Елдің түкпір-түкпірінде университеттер мен мектептер, автострад пен электростанциялар,  суқұбырлары мен кәріз жүйелерін, кіші және үлкен үй құрылыстары белең алды.  Көпсалалы және арнайыландырылған ауруханалар ашылды.№  Жалпы білім беру және денсаулық сақтау жүйелері құрылды&lt;ref&gt;{{кітап
|авторы = Башир А., Суннано Л. С.
|бөлімі= Репрессии
|тақырыбы= Ближний круг Саддама Хусейна
|орны = СПб.
|баспа = [[Амфора (издательство)|Амфора]]
|жыл = 2006
|беттері = 93
|isbn = 5-367-00013-4
}}&lt;/ref&gt;.

Саддам басшылығымен сауатсыздықпен күресудің қарқынды бірлестіктері құрылды. Саддам курьерлік жасаған сауатсыздықпен күрес бірлестіктерінің жұмыс қорытындылары тұрғындардың сауаттылығы деңгейі 30 пайыздан 70 пайызға дейін арттырылды, осы көрсеткіш арқылы Ирак араб елдерінің арасында көшбасшылық жасады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/12/14/sprj.irq.saddam.profile.ap/index.html|title=Profile: Saddam’s brutal reign|publisher=[[CNN]]|date=14 желтоқсан 2003|accessdate=???|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;. Тіпті, 1980 жылға Ирактағы сауатсыздық деңгейі 68,5 пайыз, ал он жыл өткен соң,  1990 жылы  64,4 пайыз болды деген басқа мәліметтер де бар&lt;ref&gt;[http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&amp;indicatorid=27 Iraq: Adult illiteracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702063118/http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&amp;indicatorid=27 |date=2010-07-02 }} {{V|29|9|2009}}&lt;/ref&gt;. 1970  жылдың 11 наурызындағы Кеңестік революциялық басқарманың арызына сәйкес күрдтер мәселесін демократиялық бейбіт жолмен реттеуде ағарту Министрлігінде  күрдтік білім беру департаменті құрылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/1028.shtml|title=Ирак и Иран|publisher=[[БСЭ]]|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYY4fpy|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.  Жарықтандыру жұмыстары жүргізілді, көлік жолдарының жүйесі құрылды. Ирактағы өмір сүру деңгейі Таяу Шығыста ең жоғары деңгейге жетті. Ирак Таяу Шығыстағы ең заманауи денсаулық сақтау жүйелерінің бірін құрды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040202085344/http://www.cbc.ca/news/background/iraq/saddam_hussein.html Saddam Hussein] CBC News, 29 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jessica Moore. [http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html The Iraq War player profile: Saddam Hussein’s Rise to Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030625145156/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html|date=2003-06-25}} [[PBS]] Online Newshour&lt;/ref&gt;.  Саддамның танымалдылығы жыл сайын арта түсті&lt;ref&gt;[http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html Ирак в 70-е годы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930211548/http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html |date=2007-09-30 }} «Хронос», 8 сәуір 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Беттиза Э. [http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html Саддам — новый флаг Ислама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223065532/http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html|date=2007-12-23}} [[ИноСМИ.ру]], [[Panorama]] (Италия), 17 мамыр 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm Начало карьеры Саддама. Второй человек (1968—1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927084821/http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm |date=2007-09-27 }} — спецпроект «Ирак при Саддаме», «Белорусская цифровая библиотека»&lt;/ref&gt;
.
Шет ел мұнай қызығушылықтарын ұлттандырғаннан кейін Саддам ауыл шаруашылығын ірі масштабта механикаландыруды бастап, және шаруаларға жер бөліп беріп, жергілікті жерді қайта құру жұмыстарын бастады.
Халықаралық банктер мен қаржылық мекемелердің (МБРР, МВФ, Дойче банка және басқалары) бағасы, Иракта  30-35 млрд. долл.  болатын  аса ірі валюталық резерв құраған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vostokoved.ru/book2/sharipov.htm|title=Три иракские войны — трагические ступени крушения политического режима президента Саддама Хусейна|author=Шарипов У. З.|publisher=Восток и Политика|date=???|accessdate=???|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;. Ирактағы экономикалық шарықтаудың нәтижесінде жұмыс орындарын іздеуде араб  және басқа азия мемлекеттерінен көптеген мигранттар келді. Кейбір  жоғары технологиялық үрдістер басқармасы үшін құрылыс пен индустрия өңдеуде шет елдік білікті мамандар шақырылды.

Американ зерттеушісі Тернер былай деп жазды: 
{{Start citation }}
1973 жылдан кейін 1971 жылы ұлттандырған мұнай индустриясының өсімінен қазынаға құйылған қор елдің ресурстарын дамыту үшін сәтті қолданылды.
Ішінара, тамаша ақысыз білім беру жүйесі енгізілді. Әйел адамдар экономикалық құқықтарды қолданды. Орталықтандырылған экономикалық жоспарлаудың әлеуметтік ауқаттылықты жан-жақты көтеру бағдарламасы мемлекеттендірілді. Жер иеленудің ірі латифундық жүйесі ығыстырылып, шаруаларға бөлініп берілді. Үкіметтің акцияларының сәтті пайызы осы облыстарда таңданарлық жағдайда жоғары болды. 
{{End citation}}
1980 жылы Ирак араб әлемінденгі дамыған мемлекеттер арасында Египеттің қатарынан орын алды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Мирский Г. И.|url=http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1963.html|title=Багдадская головоломка|publisher=Журнал «Россия в глобальной политике»|date=19 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYYAgOq|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Үкімет үшін күрестің аяқталуы ===
[[Сурет:Hussein Assad Bouteflika Khaddam.jpg|thumb|250px|Солдан оңға қарай: Саддам Хусейн,  Сирия президенті [[Хафез Асад]],Алжил сыртқы істер министрі [[Абдель Азиз Бутефлика]] және  Сирия  вице-президенті [[Абд аль-Халим Хаддам]], 1979 ж.]]
Саддам Хусейн осы аралықта, өз билігін мемлекет пен бизнес салаларының алдыңғы қатырлы орындарына өз туысқандары мен одақтастарын жинай отырып бекітті. 1976 жылы баасистар армиясындағы ең ықпалды тұлғалар генерал ат-Тикрита мен полковник Салих Махди Аммашты ығыстыра отырып, Хусейн елді тотальді «баасиздендіруді» идеологиялық және әкімшілік тұрғыдан қолға алды. Саддам оны партиялық жетілдіруді мемлекеттік аппараттан бастады. Әскерде ниеті түзу емес офицерлер жұмыстан босатылды немесе Курдистанға қызметке жіберіліп,  академия және колледж әскерилері қатарына тек партия мүшелері қабылданумен «тазалық» жұмысы жүргізілді.» «Джихаз ханин » функционерлері барлық тәуелсіз фракциялармен «Баастың» өзінің ішіндегі  топтарды жойып жіберді. Хусейннің ойластырауы бойынша әскерді «Баасизациялау» партия үкіметін қорғауға бағытталған «идеологиялық әскерді» құру мақсатында болды. № Хусейнге құпия қызмет арқылы оның қарсы партиясына және үкіметегі күштерді жеңе отырып,  негізгі орындарға сенімді адамдарын қоюға және мемлекеттік басқарудағы маңызды рычагтардың үстінен бақылау қоюға мүмкіндік  туды. 1977 жылы жергілікті жерлердің партиялық ұйымдары, құпия қызмет орындары, әскер командованиесі және министрлер ені Саддамның алдында есеп беретін болды. 1978 жылы Хусейннің әскер ішінде партия ұйымын құруына себепші болды деп  кінә артқан 31 коммунист пен бірнеше тұлғалар өлім жазасына кесілді. Саддам коммунистерді «шет ел агенттері», «ирак отанының сатқындары» деген айыппен НПФ-дағы ИКП өкілдерін қамауға алды және ИКП барлық баспаларын жауып тастады.  Осылай формалды түрдегі тыныс алуын тоқтатып, ИКП  астыртын әрекетке көшті, ал елде бір партиялы жүйе салтанат құрды. Жұмыс жасап отырған үкімет әл-Бакрдің қолынан Саддам Хусейннің қолына өтті. 1979 жылы 16 шілде айында денсаулығының болмауы деген жаңсақ желеумен еңбек демалысына (кейбір деректер бойынша, оны үй қамағына алған болатын) шығып кетті. Оның ізбасары «Баас» партиясының аймақтық басқармасын басқарған Саддам Хусейн жарияланды. Саддам Хусейн заң негізінде диктаторлық билікті өз қолына алды. № Революциялық командование Кеңесінің бас хатшысы Абд аль-Хусейн Масхади қинағаннан кейін Сирия пайдасына «Бааста» туындаған үлкен астартын әрекеттар  туралы түсінік берген соң, тез арада тұтқынға алынды. Екі күн өткен соң партиялық съезде Масхадиді трибунаға алып шықты да, ол 60  депутат өз сыбайластарын көрсетіп еді, бірден оларды қамауға алды.№
==  Ирак Президенті ==

Саддам президент болғаннан кейін Ирактың арабтың және «үшінші» әлеміндегі негізгі миссиясы турасында панарабтық көшбасы ретінде Абдель Гамаль Насерді ұсынуды көбірек алға тарта бастады. 1979 жылы Гаванада  өткен бірікпеген елдер конференциясында дамушы елдерге пайызсыз ұзақ уақыттық қарыздарды мұнай бағасының көтермелерінен беретінін айтып, аудиторияның үлкен қуанышты қолдауына ие болды (шынымен де,1979 жылдың бағасымен айырмашылығы бар ширек млрд. доллар көлемінде берді.).
Жоғарыда айтылғандай, Саддамның президенттік қызметіне келу сәтінде Ирак Таяу Шығыстағы өмір сүру деңгейінің ең жоғары елдерінің санатында болып, қарқынды даму үстінде еді. Саддам алға тартқан және екіншісі халықаралық санкция тудырған екі соғыс Ирак экономикасын сұрапыл дағдарысқа алып келді. ВВС атап көрсеткендей&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2525000/2525185.stm Ирак: краткая справка] — [[BBC]]&lt;/ref&gt;, 
{{Start citation }}
1991 жылы БҰҰ Ирак мемлекеті индустриялық кезеңге дейінгі жағдайға жетті деді. Ал келер жылдың есебі бойынша өмір сүру деңгейі күн көріс минимумына дейін  жетіп қалды.
{{End citation}}
2002  жылдың бас кезінде 1990  жылда бар болған өмірлік маңызды өндірістік өнеркәсіптің 95 % қайта жасауға ғана мүмкіндік алды&lt;ref&gt;''Богуславский А. Б.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm Основные экономические показатели Ирака в 90-е годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014304/http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm |date=2007-09-28 }} — Институт Ближнего Востока (Москва), 30 желтоқсан 2002&lt;/ref&gt;.

=== Иран-ирак соғысы ===


Үкіметке Саддам Хусейн келген соң,көршілес Ираннан туындаған өзінің билігіндегі серьезный угрозамен  бетпе-бет келді. Ирандағы ислам революциясында жеңіске жеткен көшбасшы Аятолла Хомейни оны Парсы шығанағындағы басқа елдерге таратуға оқталды, бұдан басқа Саддам Хусейнге жеке жақтырмаушылығыболған еді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://course1.winona.edu/aelafandi/polsci270/iran-iraq-war.htm|title=The Iran-Iraq War: Causes and Origins of the War|author=Ahmed H. El-Afandi.|publisher=Department of Political Science|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZDK7D|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Иран  Ирак басшылығының өкілдеріне қарсы террористік акциялар мен покушениелер бірлестікті развернувшей  «Ад-Даава аль-исламия» атты астыртын шейіттер тобына қолдау көрсете бастады&lt;ref&gt;Кленов И., Орлов В. [http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm Ирано-иракская война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021080915/http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm|date=2007-10-21}} — [[Зарубежное военное обозрение]], № 1, 1985&lt;/ref&gt;.
Саддам Хусейн Иранға қарсы иран үкіметін қастық әрекеттерінен бас тарттыруға міндеттеу мақсатында шектеулі (ограниченный) әскери операцияны жүргізуге шешім қабылдады.  Соғыстың басталуына 1975  жылы Алжир келісімі бойынша, Иракқа Иранның кейбір шекаралық территорияларын беру турасындағы өз міндеттерін орындамағаны себеп болды. 1980 жылы 22 қыркүйекте  шекарада ирак әскері бірнеше қақтығыстан кейін көршілес елдің жеріне басып кірді. Басып кіру алғашқы кездері сәтті болғанымен, иран қоғамдастығын агрессорлармен күресі қорытындысынан соң, күз мезгіліне қарай тоқтатылды.
1982 жылы ирак әскері иран территориясында талқандалып, енді соғыс қимылдары Ирак жеріндн жалғасты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/russian/departments/insight/articles/eav061903aru.shtml|title=Рейд французских полицейских привлекает внимание к находящимся в изгнании иранским боевикам|author=Ардешир С. Моэвени.|publisher=Eurasianet|datepublished=19 маусым 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZNFVS|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;]] Соғыс  Ирак пен Иран арасында химиялық қаруды қолданануымен, қалаларды ракеталармен атқылау және Парсы шығанағындағы екі елдің танкерлерінің үшінші елгебасып кіруімен созылмалы кезеңге бет алды..  1988 жылы иран-ирак соғысы көптеген адамдар мен материалды шығындарды бастан өткеріп, status quo жағдайында тоқтатылды.Саддам Хусейн Ирак жеңісін жария етті, осы оқиғадан кейін Бағдат қаласында «Кадис семсері» атты танымал дарбаза салынды. 9 тамыз күнінің өзін Хусейн «Ұлы Жеңіс күні» деп атады. Елде президентті ұлт қорғаушысы деген ат берген мерекелік жағдайлар басталды.
Соғыс барысында Саддам Хусейннің ядролық қаруды алмақ болған ойы жүзеге аспады: 1981жылы 7 маусым айында Саддамның Франциядан сатып алған ядролық реакторлары израиль әуе күштерінің атқылауымен талқандалған болатын. 
Батыс Аятолла Хомейнидің исламизмнің радикалды дамуынан Иран жеңісіне жол бермей сақтық шараларын қолданып отырды. 1982 жылы АҚШ Иракты терроризмді қолдаушы мемлекеттер арасынан алып тастады. Екі жыл өткен соң, 1967  жылы араб-израиль соғысы уақытында үзіліп қалған екі жақты дипломатиялық қатынастар қайта жанданды.осылай бола тұрса да Ирак КСРО-ның одақтасы болып қала берді, әрі одан қару-жарақ алып тұрды&lt;ref&gt;Факт использования химического оружия иракской стороной широко известен и подтверждается многими авторами и организациями. Существуют свидетельства, что это оружие эпизодически применял и Иран. В сәуір 1984 года представитель Ирана в ООН Раджай Хорассани заявил, что его страна способна производить химическое оружие и оценивает возможность его применения. По некоторым предположениям, Иран применял боевые газы при наступлении в районе Халабджи наурыз 1988 ж. См.: [http://www.iranwatch.org/wmd/wmd-chemicalessay.htm Iran’s Chemical Weapon Program (Iran Watch)]&lt;/ref&gt;.  Алайда бірнеше батыс елдері, соның ішінде Ұлыбритания, Франция және АҚШ та Бағдатқа қару-жарақ пен әскери техникаларын жеткізіп тұрған болатын. АҚШ Саддамға қарсыласы туралы деректер ғана емес, химиялық қарулар жасауға арналған миллиард долларды құрайтан несиелер беріп тұрды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2616000/2616577.stm|title=Как АҚШ помогали Ираку|author=Владимир Козловский|publisher=Русская служба Би-би-си|datepublished=31.12.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYa3rVP|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Анфаль ===
Ирандағы Ислам төңкерісінен кейін ол жерде қоныстанған күрдтер қолдарына қару алды. Иран Мен Ирак арасындағы соғыс жағдайларында иран күрдтері Саддам Хусейннен бағалы одақтастық, қолдау тапты. Жауап ретінде Тегеран ирак күрдтеріне ақшалай және қару-жарақпен көмек жасай бастады. 1982 жылы  Хусейн өзінің ішкі жауларымен күресінде Түркиямен күрдтерге қарсы серіктестік күресіне келісім жасады.Бұл келісім түрік және ирак бөлімшелеріне күрд жауынгерлеріне бір-бірінің жер аймағында 17км қашықтықта аңду құқығына ие болды. Бәркезеңде күрдтік повстансалар Мұстафа Баразнидің ұлы Масудтың жетекшілігімен өздерінің әскери бөлімшелерін қайта топтастыруда және елдің солтүстігі мен солтүстік шығысындағы шекаралық таулы аудандардың көптеген бөлімдеріне бақылау орнатуда болатын. Саддам Ирактың солтүстігіндегі күрдтер қозғалысын басып тастауға ұмтылып, Күрдістанға көптеген әскери күштерін жіберді. Бұл ирак күрдтерінің қолдауына ие болған иран әскері Солтүстік Ирактағы әскери қимылдарды дамытты&lt;ref name=&quot;historiwars-2&quot;&gt;[http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam1.htm Три войны Саддама] «История войн и военных конфликтов», 19 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.glavred.info/archive/2008/02/27/103745-2.html|title=Курды forever|author=Дмитрий Тымчук.|publisher=Агентство «Главред»|date=27 ақпан 2008|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYaQtMJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Соғыс барысында, Саддам Хусейн Ирактың солтүстік аудандарын 182 мың күрдтердің (басым көпшілігі балалар болғанымен әйелдер мен балалар да бар болған) белгісіз бағытқа алып кеткен, кейін Саддам тәртібінің құлауынан соң, олардың атылып, мазарлары табылған «Пешмерга» атты күрдтер повстансалар бөлімшелерінен азат ететін арнайы әскери операциялар акциясын жүзеге асырды. Ертеректе, 1983  жылы дәл осы жағдаймен Барзан тайпасы да 15жастан бастап, 8 мың адам жойылған болатын&lt;ref&gt;[[Хошави Бабакр]]. [http://www.ng.ru/politics/2004-07-07/2_saddam.html Курдский счёт для Саддама] [[Независимая газета]], 7 шілде 2004&lt;/ref&gt;. Кейбір күрд қыздарын Египет пен басқада араб елдеріне күңдікке сатып жіберді&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070928122307/http://kurdistan.ru/content/view/822/2/ Девушки, проданные во время Анфаля возвращаются в Курдистан] Kurdistan.ru, 6 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;. Күрдтің бірнеше елді-мекендер мен Халабджа қалалары химиялық баомбасының бомбылауына ұшырады (тек Халабжде өаласының өзінен 5 мың адам қаза болды). Химиялық қарудың әсерінен 272 елді-мекен запа шекті. БҰҰ Ирактың химиялық қаруды қолдануын айыптаған шешім қабылдады. Алайда АҚШ үкіметі және тағы батыс елдері Бағдадты иран-ирак соғысы аяқталған уақытқа дейін саяси және әскери қарым-қатынасы тұрғысынан қолдауынан танбады&lt;ref name=&quot;historiwars-2&quot;/&gt; ООН приняла резолюцию, осуждавшую использование Ираком химического оружия. Однако правительства АҚШ и других западных стран продолжали поддерживать Багдад как в политическом, так и в военном отношении практически до самого конца ирано-иракской войны.&lt;ref&gt;. Мұнысымен қоймай, әскери қимылдар барысында  Күрдістандағы барлық елді-мекендемен қалалар қиратылды,  4 млн. адамның  2 млн шамасындағы Ирак Күрдістанының тұрғындары «үлгілі елді-мекендерге» - тұтқындарды жинау лагеріне  көшірілді&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Геноцид в Иракском Курдистане / Под ред. д. юр. н., профессора С. М. Кочои. — М.: 2003 &lt;/nowiki&gt;ISBN 5-94297-058-0 (Перевод доклада Human Rights Watch «Преступление геноцида в Ираке. Кампания „Анфаль“ в Иракском Курдистане», New Hawen and London, 1995; приложение — доклад Комиссии Конгресса АҚШ «Курдистан во время правления Саддама Хусейна»)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsua.org.ua/?nid=2337 В Багдаде суд заслушал показания жертв операции «Анфаль» в северном Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074645/http://newsua.org.ua/?nid=2337 |date=2007-09-27 }} NEWSua, 23 тамыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120712050239/hrw.org/english/docs/2006/08/14/iraq13982.htm The Anfal Trial. Questions and Answers] [[Human Rights Watch]], 14 тамыз 2006&lt;/ref&gt;.

=== Соғыс аралық уақыт ===
1980  жылдардың аяғы Таяу және Орта Шығыс аймақтары үшін бәрінен бұрын иранирак соғысыеың аяқталуына тікелей байланысты болған  қарбаластықтың айқын төмендеуі белгісімен өтті. Отты кезең аяқталысымен, Ирак ливан территориясына орналасып алған сирия әскеріне қарсылықпен  Ливан әскери күшінің басқарушысы генералы Мишель Аунаға әскери көмек бере бастады. Осы жағдаймен Саддам сирия президенті Хафез Асадтың позициясын әлсіретіп, аймақтағы өз ықпалын бекітуге тырысты. Ирак салмағының тез өсуінен аймақта оның бұрынғы одақтасынан сезіктенішілігін тудырды. Бағдад пен Тегеранның тайталасының өршуінен құрылған Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің серіктестерінің кеңесі (ПШАМСК) Сауд Арабиясының басшылығымен екеуіенің біріне тәуелді болып қалмас үшін Иран мен Ирак арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге ұмтылыс жасады. Шығанақтағы азғантай елдер соғыс аяқталған соң, Иранмен қарым-қатынасын қалпына келтіруге қадам жасады. Жаңа жағжайда Хусейн әскерді заманауи қарумен қайта жарақтандыруды және әскери өндірісті дамытуды тез арада өрістетуге шешім қабылдады. Нәтижесінде соғыстан кейінгі екі жыл шамасында оған Араб Шығысындағы ең ірі әскери көлік шығаруына мүмкіндік туды.Заманауи қарумен жабдықталған миллиондаған ирак әскері әлемдегі ең ірі лер санатына енді(санақ бойынша 4-ші). Нақ осы уақытта күрдтерге қарсы репрессмяға байланысты Иракқа батыс елдердің көзқарастары өзгере бастады.

1989 жылы 16 ақпанда Саддам Хусейннің бастамасымен Бағдадта жаңа аймақтық ұйым – құрамына Ирак, Иордания, Иемен және Египет енген  Араб серіктестерінің кеңесін құру туралы келісімге қол қойылды. Сол уақытта Бағдатқа Сауд Арабиясының королі шақырылып, оның келуі барысында ирак-сауд елдерінің бір-біріне  басқыншылық жасамау турасындағы келісіміне қол қойылады. 1989 жылдың екінші жартысында ирак баспасы Ирак үлесінің көбеюіне МЭЕҰ бармауын және осылай ете отырып, ирак экономикасының қайта қалпына келуін шектеген [[ПШАМСК]] елдерінің [[МЭЕҰ]]  қарсы саясатына кеңмасштабты үгіт-насихат компаниясын бастады.

Саддамның жеке танымалдылығы 1990 жылдың мамыр айындағы қатысушыларын Батыс агрессиясына қарсы біріккен майданын құруға шақырған, әрі араб қимылдарынығ келісімділігінің маңыздылығын баса айтқан Бағдадта өткен араб маслихатының басына қарай шарықтау шегіне жетті. Алайда Бағдад басшылығындағы біріккен майдан құру орнына мәслихатта басқа да араб үкіметтері Саддам көшбасшылығына наразылығын танытқан қыр көрсетті. [[Египет]] президенті [[Хосни Мубарак]] «араб миссиясы адамгершілікке толы, қисынды және анық, өз рөліе асыра сілтеуден және қорқытушылықтан  ада» екенін айта отырып, бұл үндеуге ортақтаспады. Осыдан кейін египет-ирак жақындастығына орын болмады. 15 тамызда Хусейн Иран президентіне тез арада бейбітшілік келісімін орнату туралы өтініш айтты. Иран аймағында орналасқан ирак әскерлері шығарылып, біруақытта әскери тқтқындар алмасуы үрдісі жүрді.  Қазан айында Бағдад пен Тегеран арасында дипломатиялық қарым-қатынастар қайта жасалды.

=== Кувейтке басып кіру ===

[[Сурет:Flag of Iraq, 1991-2004.svg|thumb|1991—2004жылдардағы Ирак туы, Саддам Хусейн заманының символы]]

[[Сурет:Saddam1990.jpg|thumb|left|Саддам Хусейн (ортада) 1990 жылы «Баас» партиясының ұлттық басшылығымен бірге .]]
Иранмен соғысы салдарынан ирак экономикасына айтарлықтай нұқсан келген болатын. Соғыс қимылдары орын алған 8 жыл арасында 80 млрд. долларды құраған ішкі қарыз туындаған болатын. Елде осы қарызды жабатын жағдай болмады, керісінше, өндірісті қайта қалпына келліру үшін қосымша қаражат қажет болды. Орын алған жағдайдан Саддам Хусейн әлеуметтік тұрақсыздықтың туындауы үшін потенциалды алғышарттарды, нәтижесінде өз тәртібіне төнген қаіпті көре білді. Соғыс уақытында жиналып қалған елдің әлеуметтік және экономикалық мәселелерін  соғыс барасында оның жағына шыққан араб елдерінің және бәрінен бұрын,  ПШАМСК-нің барлық елдерінің көмегіне сүйене отырып, тез арада шешуге мүмкіндік барын алдын ала болжаған болатын. Алайда, оның аса көп қарызын ешкімнің кешіре бермейтіні, тіпті, қайтарылмайтын аржылық көмек беруді жалғастырмайтыны айқын болды. Саддам араб елдерінен бірнеше рет қарызын шығынға шығара отырып, жаңа несие беруін өтінген болатын, алайда бұл үндеу ескерілмеді.
1990 жылы шілде айында Ирак көршілес жатқан Кувейтті ирак жағындағы шекарада орналасқан Румейла мұнайлы елді-мекенінен заңсыз мұнай ала отырып, өзіне қарсы экономикалық соғыс жүргіді деп айыптады Шынымен де Кувейт біраз уақыттар бойына мұнай алуға  МЭЕҰ бекіткен үлесінен арттырып жіберіп , осыдан кейін Иракты мұнай экспортынан түсетін түсімнің белгілі бір бөлігінен шеттетеліп қалу жағдайына жолықтырған  мұнайдың әлемдік деңгейдегі бағасының төмендеуіне мүмкіндік жасады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3D7173CF930A3575AC0A966958260|author=Thomas Hayes.|title=Confrontation in the Gulf; The Oilfield Lying Below the Iraq-Kuwait Dispute|publisher=[[The New York Times]]|date=3 қыркүйек 1990|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYd4JLp|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; .  Алайда, Кувейт Ирак территориясынан мұнай тартып алды деген қандай да бір деректер жоқ. Кувейт жағы Иракқа олардың талап еткен өтемақысын (2.4 млрд доллар) ирак талабын мүмкіндігінше  жеңілдетпек мақсатымен келіссөздер жүргізбек ойымен беруге асықпады. Саддам Хусейннің шыдамы таусылып, 1990 жылы 2 тамызда Кувейт жеріне басып кіріп, қоршауға алды.  8 тамызда Ирактың «Әл-Саддамия» атымен аталатын 19- провинциясы ретінде елді басып алғындығын жариялады. Кувейтке басып кіру әлемдік қоғамдастықтың бәрлескен айптаушылығын туындатты. Иракқ санкция салынды және БҰҰ мандаты бойынша бұл істің басында орташа араб тәртібін және барлық НАТО елдерінің қолдауына ие болған АҚШ тұрған  халықаралық коалиция құрылды. Үнді мқхиты мен Парсы шығанағына көз тіккен АҚШ пен оның одақтастары ирак әскерін талқандап және Кувейтті босатып (17қаңтар – 28 ақпан 1991 жыл), «Шөлдегі боран» атты операциясын жүргізді.Коелиция әскерінің жетістігі оңтүстіктегі шейіттер мен солтүстіктегі ирактың тәртібіне қарсы жалпылық көтеріліске шақырды, сондықтан бір уақыттарда көтерілісшілер 18 ирак првинциясының 15-іне бақылау жасады. Саддам бұл көтерілісті әлемнің келісімінен кейін, Республикалық гвардиясының бөлігінің босатылғандарын қолдана отырып басып жаншыды&lt;ref&gt;[http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&amp;category=42 Американский долг народу Ирака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007044117/http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&amp;category=42 |date=2007-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 160—162.&lt;/ref&gt;. Үкіметтік әскер повстанцалар жиылған аса маңызды шейіттер мешіттері мен әулие орындарына соққы берді. Кербелде болған батыс журналистері көтеріліс басылғаннан кейін: «всв құрметті екі орыннан(Имам Хусейн мен Оның ағасы Аббастың моласы) бес жүз ярд ара қашықтығындағы қиратушылық Екінші дүние соғысы уақытындағы Лондонның герман бомбылауының шыңын еске түсіреді» деп куәлік етеді&lt;ref&gt;{{кітап
|часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке
|заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные
|жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского
|орны=М.
|баспа = [[Аспект Пресс]]
|жыл=2008
|беттері=180
|isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
}}&lt;/ref&gt;. Көтерілісті басып-жаншу мұсылман-шейіттерді жыппай қырумен, қинаумен және оппозициялық қызметкерлер деген күдікпен стадиондарда вертолеттерді қолдана отырып аттумен жүзеге асырылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indict.org.uk/crimedetails.php?crime=March1991|title=The Uprising of March 1991|publisher=INDICT|date=2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYdHL8Q|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Шейіттермен күресті аяқтаған соң, Бағдад әскерін күрдтерге қарсы жіберді. Олар күрдтерді қалалардан тез арада ығыстырып жіберді. Әуе күштері елді-мекендерді, жолдарды, қашқындардың топтанған орындарын бомбының астына алды.   Аштық пен суықтан көбі қаза болған ондаған бейбіт тұрғындар тауларға бет алды. Күрдтер көтерілісін басып-жаншу барысында 2 млннан астам күрдтер босқын боп кетті&lt;ref&gt;{{кітап
|часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке
|заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные
|жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского
|орны=М.
|баспа = [[Аспект Пресс]]
|жыл=2008
|беттері=222
|isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
}}&lt;/ref&gt;.  Көтерілісшілерді жәбірлеген темір тәртіп&lt;ref&gt;Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 162.&lt;/ref&gt; коалицияны Ирактың оңтүстігі мен солтүстігінде «ұшусыз аймақты» жүргізуге және гуманитарлы интервенцияны («Provide Comfort» операциясы) Ирактың оңтүстігінде бастауға мәжбүр етті. 1991 жылы ирак әскері халықаралық әскер қол астында құрылған күрдтер үкіметі («Азат Күрдістан» деп аталған) болған  үш солтүстік  провинцияны (Эрбиль, Дахук, Сулеймания) тастап кетті. Осы уақыттарда өзінің қол асытна қайтарылған облыстарда Саддам репрессия саясатын жүргізіп жатты: «арабизация» (күрдтерді қуып, олардың үйлерін және жерін арабтарға үлестіру)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aha.ru/~said/arab.htm|title=Курдские партии призывают прекратить политику арабизации|publisher=«Новый Курдистан»|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeNuyd|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; және повстанцалар бассауғасы - Шатт-эль-Араба сағасындағы батпақ – кептірілді, ал ол жерде тұрып жатқан «сазды арабтар» тайпалары арнайы салынған және түгелдей бақылауға алынған ауылдық жерлерге орналастырылды, шейіттік оңтүстіктегі бұл Киркуку мен Күрдістанның басқа аудандарына да қатысты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://voanews.com/russian/archive/2003-04/a-2003-04-12-3-1.cfm|title=Саддам погубил иракские болота|publisher=News.com|date=12 сәуір 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeda2F|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; [[Халықаралық коалиция]]ның жеңісіне (әскери, сол сияұты экономикалық) қарамастан Ирактан санкция алынбады. Иракқа жаппай қыру қаруларының барлық түрін, оның ішінде [[ядролық]], [[химиялық]] және [[биологиялық қару]] түрлерін толық түрде жойғанға дейін оған қарсы санкция сақталатынын айтып, қатаң шарт қойылды. Иракқа жаппай қыру қаруларын сақтау мен өндіру мүмкіндігін бақылайтын халықаралық ұйымдар өкілдері жіберілді. Санкция тәртібі [[1996 жыл]]ы БҰҰ-ның ирак мұнайын азық-түлікке дәрі-дәрмекке және т.б. келесі сатып алумен [[БҰҰ]] бақылауында сатуды қарастырған «Мұнайдың азық-түлікке айырбасы» бағдарламасы қабылданған уақытта едәуір жеңілдетілді. Бұл бағдарлама БҰҰ әкімшілігі үшін де, сол сияқты Саддамның өзі үшін де жемқорлық көзіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inopressa.ru/wsj/2005/10/28/11:58:02/oil|title=Волкер 5.0|publisher=Inopressa|datepublished=28.10.2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYfABxQ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

=== Жеке басқа табыну ===

====  Саддам Хусейнмұражайына сыйлықтар ====

==== Саддам Хусейннің медальдары ====

==== Биографияны білу====

=== Саддам — жазушы ===

=== Саддам мен ирак халқы ===

=== Қастандық пен астыртын әрекет===

=== Қайта сайлау ===

== АҚШ-тың Иракка басып кіруі ==
=== Соғыс алдында ===

=== Құлату ===

[[Сурет:SaddamStatue.jpg|thumb|Багдадта Саддам ескерткіші құлату сәтінде.. 9 сәуір 2003]]

== Жазаға тартылушы ==
[[Сурет:Saddamcapture.jpg|thumb|150px|Саддам Хусейн қамауға алынғаннан кейін жасалған бейне.]]

== Өлім жазасы ==
Саддам Хусейн [[2006 жыл|2006 жылы]] [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] [[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]] бойынша 02:30 мен 03:00 аралығында ([[Астана уақыты|Астана]] уақытымен сағат 9:00-де, [[Бағдат|Багдат]] уақытымен сағат 6:00-де) асылып өлтірілді. Асылдыру рәсімі таңертең ерте, [[Құрбан айт]] (ислам дінінің құрбандық мейрамы) басталуына бірнеше минут қалғанда өтті.

=== Үкім мен өлім жазасына қоғамның  реакциясы===
Орындау рәсімінің ресми емес видеожазбасы [[Ғаламтор|желіде]] таралды, онда күзетшілер Саддамды өліміне дейін мазақ еткені көрінген, тіпті сотты қолдаушылардың көбі де рәсімді ар-намысқа сай емес және оны қырғынға айналдырған деп сынады. 

====  Ресейде және бұрынғы кеңестік елдерде====
[[Ресей|Ресейдің]] ұстанымы сын-талдаулы және ескертуші сипатта болды. [[Ресей Сыртқы істер министрлігі]] рақымшылыққа шақырған үндеулердің еленбегеніне терең өкініш білдірді. [[Мәскеу]] «асығыс өлім жазасы» Ирак мәселелерін шешпейді, керісінше бөлінуді тереңдетіп, жаңа құрбандарға әкеледі деп есептеді. [[Қазақстан]] және басқа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің ұстанымы елдердің жалпы дипломатиялық бағытына сәйкес сақ әрі бейтарап болды.

==== Батыс елдерінде ====
Көптеген көшбасшылар ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]]) оны әділеттілік актісі және Ирактағы демократия жолындағы маңызды белес деп атады, ал [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен адам құқықтары ұйымдары ([[Amnesty International]]) өлім жазасын өзі &quot;жабайылар әдісі&quot; және «жеңімпаз әділдігі» деп айыптады.

==== Ислам әлемінде ====
[[Ирак]] пен [[Иран|Ирандағы]] [[Шииттер|шииттік]] аймақтарда асылдыру рәсімін мерекелік шаралармен қарсы алды, ал [[Сунниттер|сунниттердің қоғамы]] мен көптеген [[Араб мемлекеттері Лигасы|араб елдері]] оны қасиетті Құрбан айттағы мерекенің қарсаңында орындалғаны үшін мұсылмандардың сезімін қорлау деп санап, қатты наразы болды.

==== Израильде ====
Ресми түрде [[Израиль]] билігі Ирактың ішкі істеріне араласпау үшін өлім жазасына қатысты пікір білдірмеуге шешім қабылдады. Алайда жеке пікірлер мен [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тағы реакциялар қанағат болды.

==== «үшінші әлем» елдерінде====
Осы өңірлердегі көптеген елдер [[Өлім жазасы|өлім жазасың]] әділеттің жеңісі емес, күш көрсетудің көрінісі деп қабылдады. Ашу-ызаның басты себебі – оны өткізу уақыты (қасиетті мейрам) болды, ол [[Азия]] мен [[Африка|Африкадағы]] көптеген адамдардың көзінде Саддамды [[Диктатор|тираннан]] «[[Шаһид|шаһидке]]&lt;nowiki/&gt;» айналдырды.

== Марапаттары мен дәрежелері==

== Басқа да мәліметтер ==

==Дереккөздер==
&lt;references&gt;

[[Санат:Ирак президенттері]]
[[Санат:Ирак премьер-министрлері]]
[[Санат:Ирак жазушылары]]
[[Санат:Қырғи қабақ соғысы көшбасшылары]]</text>
      <sha1>s4f8hit9f8g1fdnp623qmxixzopctu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599634</id>
      <parentid>3599628</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[User talk:Z.Aldyar|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3598102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111672" sha1="drvgsoxolwrsakssj89u2l34ji4yb0l" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Саддам Хусейн
| Шынайы есімі         = {{lang-ar|صدام حسين عبد المجيد التكريتي}}
| Суреті               = Iraq, Saddam Hussein (222).jpg
| Сурет ені            = 
| Атауы                =Саддам Хусейн 2000 жылы.
| Титулы               = 5-ші [[Ирак Президенті]] 
| Ту                   = Flag of Iraq, 1991-2004.svg
| Ту2                  = 
| Басқара бастады      = [[16 шілде]] [[1979 жыл]]
| Басқаруын аяқтады    = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]]
| Ізашары              = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]]
| Ізбасары             = [[Джаляль Талабани]] ([[2005 жыл]]дан бастап)
| Титулы_2             = 57-ші Ирак Премьер-министрі
| Ту_2                 = COA of Iraq (1965).svg
| Ту2_2                = 
| Реті_2               = 
| Басқара бастады_2    = [[16 шілде]] [[1979 жыл]] 
| Басқаруын аяқтады_2  = [[23 наурыз]] [[1991 жыл]]
| Ізашары_2            = [[Ахмед Хасан аль-Бакр]]
| Ізбасары_2           = [[Саадун Хаммади]]
| Титулы_3             = 61-ші Ирак Премьер-министрі
| Ту_3                 = COA of Iraq (1965).svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 
| Басқара бастады_3    = [[30 мамыр]] [[1994 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_3  = [[17 сәуір]] [[2003 жыл]]
| Ізашары_3            = [[Ахмед Хусейн Худейр ас-Самарраи|Ахмед Хусейн ас-Самарраи]]
| Ізбасары_3           = [[Ибрагим аль-Джафари]]
| Туған күні         =28.4.1937
| Туған жері         = [[Аль-Ауджа]], [[Салах-эд-Дин (провинция)|Салах-эд-Дин]], [[Ирак патшалығы]]
| Қайтыс болған күні   = 30.12.2006
| Қайтыс болған жері   = Казимия, Багдад, [[Ирак]]
| Жерленді             = [[Аль-Ауджа]]
| Діні                 = [[Ислам]] [[суннизм|суннит бағыты бойынша]]
| Әкесі                =Хусейн ат-Тикрити
| Анасы                =Сабха Тульфах
| Жұбайы               = 1) Саджида Тульфах&lt;br /&gt;2) Самира Шахбандар&lt;br /&gt;3) Нидаль аль-Хамдани&lt;br /&gt;4) Иман Хувейш 
| Балалары             = '''ұлдары:''' Удей және Кусей&lt;br /&gt;'''қыздары:''' Рагад, Рана мен Хала
| Партиясы             = [[Баас]] (1957 бастап)
| Білімі               = 1) Каир университеті&lt;br /&gt;2) «Мунтасирия» университеті
| Мамандығы            = Заңгер
| Қолтаңбасы           = 
| Сайты                = 
| Commons              = Saddam Hussein
| Марапаттары          =
}}

'''Саддам Хусейн Әбд әл-Маджид ат-Тикрити''' ([[Араб тілі|араб]]. صدام حسين عبد المجيد التكريتي‎‎; [[28 сәуір]] [[1937 жыл]]&lt;ref&gt;Это официальная дата рождения, которая, по мнению исследователей, не соответствует истине. Настоящая дата рождения Саддама Хусейна неизвестна.&lt;/ref&gt;, Әл-Ауджа, Салах-әд-Дин – [[30 желтоқсан]] [[2006 жыл]],  Казимия ауданы, Бағдад) — ирактың мемлекеттік және саяси қайраткері, Ирак президениті (1979 – 2003), Ирак премьер-министрі (1979–1991 және 1994–2003), [[Баас]] партиясының ирак бөлімінің бас хатшысы, революциялық пәремен беру Кеңесінің төрағасы, маршал (1979). Мұнайды сыртқа шығаруымен келген үлкен табысымен [[Ирак]]тың өмір сүру деңгейін [[Таяу Шығыс]]тағы мемлекеттердің алдыңғы қатарына шығарып, ірі реформаға қол жеткізді. 1980 жылы 1988 жылға дейін созылған [[Иран]]мен соғыстың шиеленісін шешті.
 
Соғыс барысында Саддам Хусейн күрдтерге қарсы химиялық қаруды қолданған &quot;Анфал&quot; операциясын жүзеге асырды. 2003 жылдың сәуір айында АҚШ пен Ұлыбритания басшылық еткен көпұлтты коалция әскерінің басып кіруінен орнынан алынды және Ирак Жоғарғы сотының шешімімен атылу жазасына бұйырылды.

Саддамның (&quot;Саддам&quot; араб тілінен аударғанда &quot;қарсы тұрушы &quot; деген мағынаны береді) еуропа мағынасыналы тегі болған емес. Хусейн – орыс тегіне ұқсас әкесінің есімі, Абд аль-Маджид – оның атасының есімі, ал ат-Тикрити – Саддам дүниеге келген Тикрит қаласы болып табылады.&lt;ref&gt;Blair Shewchuk. [https://web.archive.org/web/20030405221951/http://www.cbc.ca/news/indepth/words/saddam_hussein.html Saddam or Mr. Hussein?] CBC News, ақпан 2003&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==

=== Балалық, ересектік, жасөспірімдік ===

Саддам Хусейн [[Тикрит]] атты ирак қаласынан 13 км жердегі [[Аль-Ауджа]] ауылында жері жоқ шаруаның жанұясында дүниеге келді. Оның анасы Сабха Тулфан әл-Муссалат (Сабха Тульфах немес Субха) жаңа туған сәбиді «Саддам» (араб тіліндегі баламасы &quot;қарсы тұра алатын&quot;) деп ат қойды. 
Оның әкесі - Хусейн Әбд Әл-Маджид - Саддам дүниеге келместен 6 ай бұрын із түзсіз жоғалған - қайтыс болған немесе отбасын тастап кеткен. Тіпті кейбір жаңсақ пікір, Саддам заңды некеден дүниеге келмеген, әкесінің есімі ойластырылып қойылғандығын айтады. қалай болған күнде де Саддам анасы үшін [[1982 жыл]]ы ірі мазар тұрғызған екен. Ал әкесіне ештеңе арнамаған.&lt;ref name=&quot;deutsche-welle-1&quot;&gt;[[Deutsche Welle]], ақпан 2003&lt;/ref&gt;

Болашақ [[Ирак]] әміршісінің ағасы 12 жасында сырқаттан қайтыс болады. Осы уақытта қатты жүйке ауруыны шалдыққан анасы жүктілікті үзбек болған, тіпті, өз өміріне де қауіп тудырған. сырқаттың дендегені соншалық, жаңа туған сәбиіне де қарауға құлқы болмаған. Нағашы ағасы - Хейраллах - анасының қолынан баланы алып, біраз уақыт өз қарауында сақтап қалады. Көкесі Британияға қарсы көтеріліске қатысқандықтан оны абақтыға қамады. Ал Саддам болса, анасына қайтып келуіне тура келді. Кейінгі кездері Саддам анасынан көкесінің қайда екендігін сұрағанда, &quot;Хейраллах көкең абақтыда&quot; деген бірізді жауап қана алынатын. 

Бұл уақытта Саддамның әкесінің туған ағасы Ибрагим аль-Хасан салт бойынша ағасының әйеліне үйленеді және осы некеден Саддам Хусейннің үш ағасы Сабауи, Барзан және Ватбан, сол сияқты Наваль&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/iraq/2003/12/16/daughter/|title=Дочь Хусейна: При аресте отца использовали транквилизаторы|publisher=[[Лента.ру]]|datepublished=16 желтоқсан 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYDoSiF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; және Самира&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dni.ru/news/world/2003/11/21/29901.html|title=Арестован шурин Хусейна|publisher=[[Дни.ру]]|datepublished=21 қараша 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYELsIT|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;  атты қарындастары дүниеге келді. Отбасы кедейліктен зардап шекті және Саддам кедейлік пен үнемі ашаршылықты бастан өткерді. Бұрынғы әскер болған өгей әке кішкене шаруашылыққа ие болып, Саддамға үнемі қой бақтырып қоятын. Ибрагим баланы үнемі ұрып-соғып, кемсітіп отыратын. Немере інісін ол, тіпті, жабысқақ шайырға салынған таяқпен ұратын. Кейбір мағлұматтар бойынша, Саддамға тауық пен қой ұрлататын. Мәңгілік жоқтық Саддамның бақытты балалығын ұрлады. Балалық шағында бастан өткерген кемсітушілік, әруақыттағы қаттылық мінез көп жағдайда Саддамның мінезінің қалыптасуына ықпалын тигізді. Алайда, кішкене бала өзінің тез тіл табысушылық қасиетінен өзімен қатарлас, тіпті үлкен жастағы адамдар арасынан дос таба білді.

Бір күні өгей әкесіне қонаққа алыс туысқандары келді. Олармен Саддаммен жасы шамалас ұл бала да болды. Ол сол сәтте өзінің екінші сыныпқа барып жүргенін, әріп танитынын және құмға өзінің есімін жаза алатынын да айтты. Қорланып кеткен Хусейн: &quot;Әке, мені мектепке беріңіз!&quot; деп қиғылық салды &lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/spravka/20061229/58078725.html Биография Саддама Хусейна] [[РИА «Новости»]], 29 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;.Өгей әке бұл уақытта да өзінің әдетімен тағы да ұрып-соқты.1947 жылы Саддам білім алуға ұмтылған қалыпта мектепке кіру үшін, Тикритке қашып кетті. Бұл жерде діндар мұсылман-сүннит, ұлтшыл, әскери офицер, Англо-Ирак соғысының ардагері, сол уақытта түрмеден шыққан Хейраллах Тульфах көкесінің тәрбиесін алады. Кейінгі оқиға Саддамның қалыптасуына шешімді ықпал етті. Тикритте Саддам Хусейн бастауыш біліммен мектепті аяқтады.  Өзінің есімін де жаза алмайтын сегіз жасар балаға білім алу қиындыққа соғады. Кейбір мәліметтерге сүйенсек, Саддам өзінің сыныптастарына ойға келмейтін қалжыңдар жасайды екен. Бәрде [[Құран сабағы]]нан дәріс беретін өзіне ұнамаған мұғалімінің сөмкесіне улы жылан салып қойған. Сол үшін Хусейн мектептен шығарылған.

Саддам 15 жасқа толғанда, жақсы көретін аты мерт болып, өмірінде бірінші рет ауыр қайғыны бастан өткерді. Қайғырғаны соншалық, баланың қолы жансызданып қалды. Жарты ай шамасында қолы өз еркімен қозғалысқа келгенінше, халықтық емшарлармен емдеді. Бұл уақытта Хейраллах Тикриттен Бағдатқа жетті, кейін Саддам да екі жылдан кейін келген болатын. Көкесінің ықпалымен Саддам Хусейн 1953 жылы Бағдадтағы элитті әскери академияға түсуге бағыт алады. алайда бірінші емтиханнан-ақ құлап қалды. Оқуын аяқтау үшін, келер жылы ұлтшылдық пен панарбизмнің қамалы болған аль-Карх мектебіне түседі&lt;ref name=&quot;newsru-10&quot;&gt;[http://iraq.newsru.com/article/10.html Саддам Хусейн: вождь с портрета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061117092444/http://iraq.newsru.com/article/10.html|date=2006-11-17}} [[NEWSru]], 2003&lt;/ref&gt;.

=== Жанұясы ===
[[Сурет:Saddam Hussein 1974.jpg|thumb|150px|right|Саддам Хусейн]]
Хусейннің бірінші зайыбы - Удей, Кусей атты ұлдары мен, Рагад, Рану, Халу атты қыз балаларын дүниеге алып келген өзінің немере әпкесі Саджида (Хейраллах Тульфахтың үлкен қызы). Ата-аналары Саддам бес жасқа, Саджида жеті жасқа толғанда атастырып қойған болатын.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://marriage.about.com/od/infamous/p/saddamhussein.htm|title=Marriages of Saddam Hussein|author=Sheri &amp; Bob Stritof.|publisher=About.com|accessdate=???|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFVSYJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.konkurent-krsk.ru/index.php?id=33|title=Саддам ХУСЕЙН: в ожидании виселицы|author=Екатерина ЛАТИНОВА.|publisher=газета КОНКУРЕНТ|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYFf7Z3|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; Тұрмысқа шықпай тұрып Саджида бастауыш сыныпта мұғалім болып еңбек етеді. Олар Касемге сәтсіз қастандық ойластырылғаннан кейін, Хусейннің білім алып тұрмыс кешкен жері Кирде  үйленеді.  Өз сарайларының бірінің бағында Саддам өзіне қымбаттығы асқан әсем аппақ раушан гүлінің тамырын отырғызып, оған Саджида атын береді.

Саддамның екінші некесі жайындағы тарих Ирактан да шеткері  асып кетті. [[1988 жыл]]ы Саддам «Ирак Эйруэйс»
әуе бірлестігінің президентінің әйелімен танысады. Кейін Саддам күйеуінен ажырасуын талап етеді.  Бұл некеге  немере ағасы мен Саддамның сол уақытта қорғаныс министрі тағында отырған  қайын ағасы [[Аднан Хейраллах]] қарсылық білдіріді. Кейін ол кісі әуе апатнан қаза табады.
Ирак президентініңі үшінші жары  [[1990 жыл]]ы үйленген [[Нидаль аль-Хамдани]] болды.

2002 жылы ирак көшбасшысы 27жастағы Иман Хувейш атты елдің өндірісін қорғау министрінің қызына үйленіп, төртінші рет некелесті. Алайда достарының арасында өткен үйлену салтанаты қарапайым ғана болды. АҚШ-тың Иракка қарсы әскери операциясының басталу қаупі туындағанынан Хусейн өзінің төртінші жарымен бірге өмір сүре алмады.  1995 жылы тамызда Саддам Хусейннәі әулетінде жанжал туындады. Али Хасан аль-Маджидке немере ағайын болатын туған ағайынды генерал Хусейн Камельмен президент қорғауының полковнигі Саддам Камель өздерінің әйелдері мен президенттің Рагад және Рана атты қыздарымен күтпеген жерден Иорданияға қашып кетті. Бұл жерде БҰҰ сарапшыларына елдегі ішкі саясат жайлары мен Бағдадтың жаппай жою қаруын жасау жөніндегі құпия жұмыстары туралы айтып берді. Бұл жағдай Саддам үшін қатты соққы болды, седебі Хусейн құпия істерді тек туыстары мен достарына ғана сеніп тапсыруға үйренген еді. Ол өзінің күйеу балаларына елге оралған жағдайда кешірім ететінін айтқан болатын. 1996 жылы Саддам Камель мен Хусейн Камель Иракка оралды. Бірнеше күн өткен соң, ашуға булыққан туысы &quot;сатқындармен&quot;, кейін олардың туыстарымен ісі болғаны жайында мәліметтер шықты. Хусейннің жеке дәрігері Хусейн күйеу балаларының ары қарайғы тағдыры жайындағы ойын былайша мәлімдейді:

{{Start citation }}
Саддам мен оның Тикриттегі президент сарайларының біріне отбасы мерекелік түстікке (Оразаның аяқталу құрметіне орай) 
жиылды. 
-  Мен оларға өзімді сатып және Иорданияға қашып кеткендігі үшін жазаға бұйырмауым туралы сөз берген болатынмын, - деді Саддам. Біраз үнсіздіктен кейін айналада көбірек жиылып отырғандарға бір қарап алды. Кейін күйеу балаларының аталары Әли Хасан әл - Мәжидке назарын аударды. 
- Алайда бұл отбасы мәселесі ғой.
Атасы басын изеді. Ол тез түсінген болатын.
{{End citation}}

Саддам басшылығы тұсында отбасы турасындағы ақпарат қатаң бақылауда болатын. Хусейннің құлауынан кейін ғана оның жеке өмірі туралы үй видеосы сатылуға қойылды. Бұл видеоматериалдар ирактықтарға өзін 24 жыл басқарған басшылары жайындағы құпияны тануына жол ашты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rol.ru/news/misc/news/03/06/06_039.htm|title=Домашнее видео Саддама было распродано за час|publisher=Rol.ru|date=6 маусым 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYMcaVk|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

Саддамның [[Удей Хусейн|Удей]] және [[Кусей Хусейн|Кусей]] атты ұлдары өзіне өте жақын, әрі сенімді болатын. Осылай бола тұрса да үлкен ұлы Удей Саддам Хусейннің ізбасары бола алмағандығынан Кусейді дайындады.  2003 жылы 22 шіде айында Ирактың солтүстігінде американдық әскерлермен жүргізілген соғыста Удей мен Кусей қаза тапты. Олармен бірге Кусейдің ұлы, Саддамның немересі Мұстафа да өаза болды. Тақтан тайдырылған президенттің кей туысқандары араб елдерінен саяси баспана тапты. Сол уақыттардан бастап, Саддам өз отбасын көрмеді де, бірақ өз қорғаушылары арқылы олар жайлы мағлұмат алып тұрды.

=== Әуестігі===
Саддам бағбандықты  және яхтада қыдрғанды қатты ұнататын,  батыстың қымбат костюмі мен ескілікті және заманауи  қаруға, қымбат, сәнді, салтанатты көлікке қызығушылығы басым болған (бірінші көлігі &quot;мерседес&quot;  [[Баас мұражайы]]нда сақтаулы.)  Ұнатып көңіл көтеретін жайы - көлікпен құйғыта жүріп, рөлде гавана сигарын тарту болатын.  Кейбір деректер ойынша  Парсы шығанағындағы соғысқа дейін оның екі жүзге тарта костюмі, олардың көбі екі жақт қаусырмалы. Олардың кейбірі - танымал шебер Пьер Карденнің қолынан шыққан,  әскери униформалар толымы , сол сияқты арабтық тайпалық «джеллаба» жамылғылары. 
Сол сияқты сарай салу ісі де Саддамның құмарлықтарының бірі болатын. Өзінің басшылығы тұсында өзі мен туыстарына арнап 80-нен астам сарайлар мен виллалар, резиденциялар тұрғызды. Араб ақпарат құралдарының мәлімдемесі бойынша Ирактың  экс-президентінің 78 бен 170-ге жуық сарайы болғандығын айтады. Алайда Хусейн өзіне қастандық ойластырылуы мүмкін деген күдікпен бір орында екі рет түнемеген екен. Оның қиратылған сарайларының арасынан американдықтар классикалық әдебиеттердің бірнеше томдарын тауып алған екен. Кейбір деректер бойынша Саддам өз кітаптарының арасында Хемингуэйдің  &quot;Старик и море&quot; повесін жақсы көреді екен. Саддам кітап оқығанды, &quot;Крестный отец&quot; кинофильмін көргенді ұнатады екен.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,62558,00.html|title=Alleged Mistress Recalls Life With Saddam|publisher=Foxnews.com|datepublished=10.09.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYOnP7k|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

=== Дінге қарым-қатынасы ===

Саддам Хусейн ислам дінінің суннит бағытын ұстанған, күніне бес уақыт намаз оқып, жұма күнгі намаздан қалмай,&lt;ref&gt;[http://www.peoples.ru/state/king/iraq/hussein/history.html Игрок, которому долго везло…] People’s History&lt;/ref&gt; барлық шариғи заңдылықтарды орындап отырған.  1980 жылы тамыз айында  елдің көрнекті тұлғаларымен бірге Мекке қаласына қажлық сапарға барып қайтты. Барша араб әлеміне  ақ ихрамға оранған СаддамныңҚағбаны айналу салтын Сауд Аравиясының бекзадасы Фахданың еріп жүруінде Меккеге келу хабарын жеткізеді.
Саддам Хусейн 1997 жылдан 2000 жылға дейін Құран данасын жазуға қан тапсырды.

Саддам өзі суннитке тән болса да шейіттердің  рухани көшбасшыларымен араласып, шейіттер мешіттеріне барып отыратын, өзінің жеке қорынан шейіттердің киелі орындарының жөндеу, қайта жабдықтау жұмыстарына көп мөлшерде қаражат бөлетін.

=== Жеке жағдайы ===
Ирак басшысы  2003 жылғы  &quot;Форбс&quot; журналындағы деректерге сәйкес Линхенштейн князі Ханс-Адамс екіншіден кейінгі әлемдегі ең бай адамдар арасында  үшінші орынды иемденді. Ол тек Сауд Арабиясының королінен Фатха мен Сұлтан Брунейге ғана жол берді. Оның жеке дәулеті 1 млрд 300 млн доллар деп бағаланды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2867000/2867363.stm|title=Будут ли воевать иракские военные?|author=Эмиль Агазаде.|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=20 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYSsURL|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Саддам құлатылғаннан кейін сауда министрі Ирактың өтпелі өкіметі Али Алауи басқа санды көрсетті -  40 млрд долл., көп уаөқыттар бойында Хусейн елдің мұнай экспорты кірісінен 5 % алып отырған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/world/17sep2003/saddam.html|title=Личное состояние Саддама|publisher=[[NEWSru]]|date=17 қыркүйек 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYTGmI5|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.  АҚШ ОББ ФТБ және қаржы министрлігімен серіктесе отырып, Хусейн құлауынан кейін де оның қаржылық жағдайына тексерістер жүргізді , алайда олар ештеңе таба алмады.

== Революционер: Саяси қызметінің басы ==

[[Сурет:Saddam Hussein in 1956.jpg|thumb|142px| «[[Баас]]» партиясының жас мүшесі. (1950-ж. соңы)]]

[[Сурет:SaddamCairo.jpg|thumb|250px|left|Студенттік жылдар: Саддам Хусейн Каирде Баас партиясының студенттерімен бірге. ([[1959]]—[[1963]])]]

Ирактағы жағдайға 1952 жылы 23 шілде айында болған египет төңкерісі өз әсерін тигізді.Сол уақытта  Саддамның кумирі  египет төңкерісінің көшбасшысыжәне Египеттің болашақ президенті, Араб кеңестәк одағының негізін қалаған Гамаль Абдель Насер болатын. 1956  жылы 19 жасар Саддам король Фейсал ІІ-ге қарсы сәтсіз ереуілге қатынасты. Келесі жылы өзінің көкесі де болған Араб кеңестік өрлеуінің (&quot;Баас&quot;) жақтасы болды.

1958 жылы генерал Абдель Керим Касеммен бірге қарулы көтерілісімен король Фейсал ІІ тақтан тайдырылды. Сол жылдың желтоқсан айында Тикритте Касемнің көрнекті жақтасы және аймақтық әкімшіліктің жоғарғы шенеунігінің бірі өлтірілді. Қылмыс жасады деген күдікпен Саддамды қамауға алып, 21 жасында ол түрмеге алынды. Басқа мәліметтер бойынша көкесі немере інісіне өз қарсыластарының бірін жоюды жүктеген болатын. Ал саддам болса, сол бұйрықты орындаған. Саддам Хусейнді айғақтың жетспеушілігінен алты айдан соң босатты.  Баастықтар бұл уақыттарда жаңа үкіметке қарсы шықты және 1959 жылдың қазан айында Саддам Касемге қастандық жасаушылар қатарында болды. Хусейн қастандық жасаушылардың негізгі топтарына енбеді, тек қорғаушы топ қатарында тұрды. Оның жүйкесі шыдамады, соққының астына бүкіл операцияны қойып, генералдың көлігіне жақындаған сәтінде оқ атты, өзі жараланып, кейін сырттай өлім жазасына кесілді.
Өмірінің осы кезеңі кейін аңыз боп таралып кетті. Заңды мәліметтер бойынша,&lt;ref name=&quot;rg-1&quot;&gt;Сабов А. [http://www.rg.ru/Anons/arc_2003/0322/1.shtm Бес Саддама] [[Российская газета]] № 54(3167), 22 наурыз 2003&lt;/ref&gt;, Саддам аяғынан жараланып, түнгі сағат төрттер шамасында атқа мініп&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lenta.ru/articles/2003/12/15/saddambio/|title=Его борьба|publisher=[[Лента.ру]]|date=15 желтоқсан 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYUo64s|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; (кей деректер бойынша ) қашқан.  Кейін өзі аяғына тиген оқты пышақпен алып, жұлдыздар астында долы Тигрдің астынан жүзіп өтіп, туған жері аль-Ауджаға келіп жасырынды.

Аль-Ауджадан бәдәуи боп киініп, шөл даланы кешіп өтіп, сол уақыттаға баастықтардың орталықтары болған Сирия астанасы Дамаскіге жетті.

1960 жылы 21 ақпанда Саддам  Каср ан-Нил мектебінде бәр жыл  оқыған Каирге келді, кейін кемелділік аттестатын алып, екі жыл оқып білім алған Каир университетінің заң факультетіне оқуға түсті. Каирде Саддам қатардағы партиялық функционерден Египеттегі &quot;Баас&quot;басқарушы бірлестігінің мүшесі партияның көрнекті қайраткері дәрежесі қатарына дейін өсті.
Саддам түнгі демалыс орындарында бос жүрмей, достарымен шахмат ойнына көп уақыттарын арнайтын, және көп оқитын. 1963 жылы Касем тәртібін &quot;Баас&quot; партиясы құлатқаннан кейін Саддам Орталықтандырылған шаруа бюросының мүшесі  қызметіне орналасқан Иракка оралды. Дамаскіде &quot;Баас&quot; партиясының жалпыарабтық  VI съезінде Хусейн 1960 жылдан бері &quot;Баас&quot; ирак партиясының бас хатшысы Әли Салих ас-Саадидің қызметін өткір сынға алған тамаша сөзімен көрінді.  Бір айдан соң, 1963 жылы 11 қарашада жалпыараб &quot;Баас&quot; партиясының ұсынысы бойынша ирактың &quot;Баас&quot; аймақтық съезі ас-Саадиді баасистер үкіметінің басында болған уақыттарында жасаған қылмыстарын мойнына қойып, партияның бас хатшысы орнынан босатты. Саддам Хусейннің жалпыараб съезіндегі іскерлігі  партияның негізін қалаушы мен бас хатшысы Мишель Афлякқа үлкен әсер етті. Осы уақыттан бастап, партияның негізін қалаушының арасында бекем байланыс қаза болғанға дейін үзілмеді.

Жеті күн өткеннен кейін генерал Арефтің басшылығымен ирак әскері үкіметті баасистерден босатты. Саддам терең құпия әрекет жағдайында жаңа нақты партияның негізін қалауға кірісті. Келесі жылдың ақпан айында жалпыараб &quot;Баас&quot; басшылығы Афляктің ұсынысы бойынша аймақтық басшылыққа енгізілген елге танымал генерал Ахмед Хасан аль-Бакр және Саддам Хусейн де бар құрамы бес адамнан тұратын  жаңа ирак &quot;Баас&quot; басшылығын құруға шешім қабылдады. Бағдад үкіметін басып алуға екі сәтсіз ұмтылымтан кейін Саддам қамауға алынды, кісенделіп, жалғыз адамдық түрмеге қамалды. Түрмеде біраз уақыт қткізді.
1966 жылы Саддам қашу жоспарын ұйымдастырып, қыркүйек айында Хусейнді ирактық Ахмед Хасан аль-Бакрдің &quot;Баас&quot; партиясына бас хатшының орынбасары етіп сайлады. Оған &quot;Джихаз Ханин&quot; кодымен аталатын арнайы аппаратты басқару ісі тапсырылды.  Бұл  барлау мен қарсы барлаудан түратын айнымас құпия кадрлардан жасақталған аппарат болатын.

== Партия көшбасшысы==
=== Мемлекеттегі екінші адам ===
1966 жылы Хусейн партия қауіпсіздігі қызметін басқаратын «Баас» партиясының көшбасшыларының бірі болды. 
1968  жылы 17 шілдеде «Баас» партиясы қантөгіссіз төңкеріспен Ирак үкіметінің биліктегі басына келді. Заңды мәліметтер бойынша,  Саддам Хусейн президент сарайына шабуылға шыққан бірінші танктен табылды. Бұл жолы БААС партиясы «үкіметті қолға алды және  надандардан, сауатсыз дүниеқоңыздардан, қарақшылар, ұрылардан,смонистерден тұратын жемқорлық пен әлсіз тәртіпті біржола құртты.»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/20up.html|title=Ахмед Хаса аль-Бакр — Барзани. Пятая курдско-иракская война|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVW1yK|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

Президент Абдель Рахман Ареф (қайтыс болған президент Абдель Салам Арефтің ағасы) Лондонға жер аударылды. Үкімет басына келген баасистер мүмкін болған қарсыластарынан құтылу жолдарын жасай бастады. Төңкерістен кейін 14 күн өткен соң, «Араб төңкеріс қозғалысы» ұйымына енетін астыртын әрекет қатысушылары Найеф, Дауд және Насер әл-Ханилер үкіметтен аластатылды. Үкімет әл-Бакр қол астында топтасты.
Үкімет басына «Баас» партиясы келгеннен соң, елде Ахмед Хасан әл-Бакр басшылық еткен революциялық Кеңес командованиесі құрылды. Кеңестің тізімінде Саддам Хусейн 5 нөмірде тұрған болатын&lt;ref name=&quot;echo-1&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/sorokina/41296/ Стенограмма радиопередачи «В круге СВЕТА».] — интервью [[Примаков, Евгений Максимович|Е. М. Примакова]] радиостанции «[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]], 21.01.2006&lt;/ref&gt;. Саддам әл-Бакрдің партиялық және мемлекеттік жүйесі бойынша орынбасары болды, елдің ішкі қауіпсіздігіне жауап берді, басқа сөзбен айтқанда, партиялық және мемлекеттік арнайы қызмет бөлімін басқарды. Арнайы қызмет бөлімін бақылау ісі Саддам Хусейнге нағыз үкіметті өз қолына топтастыруға мүмкіндік берді.
1968 жылдың күз айынан бастап ирак арнайы қызмет бөлімдерінің қатынасуымен нәтижесінде «Баас» пікірінше, оған қауіп туғызуы мүмкін деген, сол сияқты (Баастың( өзінің де көрнекті өкілдері тұратын көптеген тұлғалар қамауға алынған кең масштабты «тазалық» жұмыстары жүргізілді.
Саддамның қатысуымен ашылған «сионистік қастандық» аса маңызды рөл атқарды. Израиль арнайы қызмет бөлімдерімен қарым-қатынасы бар деген айыппен көптеген еврейлерге арнап Бағдад қаласының көшелерінде дар ағаштары орналастырылып, көпшілік алдында өлім жазасына кесілді.  Жер қайысқан халық «сатқындардың» өлім жазасына кесілгеніне көшелерде билеп кетті.&lt;ref name=&quot;Багдадский Сталин&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.deutsche-welle-music.de/dw/article/0,2144,763393,00.html|title=Саддам Хусейн: на вершине власти|author=Ефим Шуман|publisher=НЕМЕЦКАЯ ВОЛНА|datepublished=29.01.2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYVw5XL|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;
1969 жылы Хусейн  «Мунтасирия» Бағдат университетін аяқтап, заңгер дипломымен «Баас» басшылығының бас секретары орынбасары және революциялық Кеңес төрағасының орынбасарының көмекшісі қызметіне орналасты. 1971-1978 жылдары арасына үзіліс салып, Бағдаттағы әскери академиядан білім алды.	
1971 жылы 8 тамызда «Баас» партиясының 22 мүшесі мен бұрынғы министрлерге өлім жазасы кесілд&lt;ref name=&quot;iq315a.pdf&quot;&gt;[http://www.fidh.org/IMG/pdf/iq315a.pdf Iraq: an intolerable, forgotten and unpunished repression] — доклад [[Международная Федерация прав человека|Международной Федерации прав человека]], 18 сәуір 2001&lt;/ref&gt; і. №  1973  жылы арнайы қызмет бөлімін   «Жалпы бақылау басқармасы» («Da’irat al Mukhabarat al Amah») деген атау беріп, қайта жасақтады. Саддам басшылық еткен арнайы бөлім қинаудың( электрошок, түрмедегілерді қолының білезік тұсынан асу т.б.) бар түрін қолданғаны турасында көптеген ақпарат көздері бар, тіпті, Human Rights Watch құқық қорғау  ұйымының  мәліметтері бойынша, қинау жазасын қолданғаны үшін марапатталып отырған&lt;ref&gt;Барац А. [http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 Иудео-джентльменская цивилизация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928063520/http://www.sedmoykanal.com/article.php3?id=1761 |date=2007-09-28 }} газета «Седьмой канал» (Израиль), 16 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html Противников Хусейна пытали в ваннах с кислотой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417042155/http://www.federalpost.ru/iraq/issue_8162.html |date=2008-04-17 }} FederalPost, 9 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Институт Курдистана и Передней Азии. Геноцид в Иракском Курдистане. (перевод доклада Human Rights Watch «Кампания „Анфаль“», 1995) / Под ред. проф. С. М. Кочои. М., 2003. ISBN 5-94297-058-0 С. 277—282&lt;/ref&gt;.
Араб журналисі Сайд Абуриш&lt;ref name=&quot;voanews-1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080412010404/http://www.voanews.com/russian/archive/2003-03/a-2003-03-09-5-1.cfm?renderforprint=1&amp;textonly=1&amp;&amp;TEXTMODE=1&amp;CFID=23228337&amp;CFTOKEN=94572341 Сталин и Саддам] «[[Голос Америки|Голос Америки»]], 9 наурыз 2003&lt;/ref&gt; в своей книге «Саддам Хусейн: политика мести» пишет, что идеалом для него был [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]. По словам Абуриша:&lt;ref name=&quot;voanews-1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nnews.ru/2003/4/1/politics/966.php3 Ученик Сталина] «Новости в Новосибирске», 1 сәуір 2003&lt;/ref&gt; «Саддам Хусейн: кек алу саясаты» атты өз кітабында оның идеалы Сталин болғанын айтады. 
{{Start citation }}
Саддам әрекеттерінің астарында Сталин  тұлғасының  жасырын ықпалы жатқанын сезуге болады. Әсіресе бұл мемлекеттік қауіпсіздік жүйесіндегі қылмыстық элементтерге  қарулы күштерден гөрі  мемлекеттік қауіпсіздік жүйесінің тірегін сақтауға тікелей байланысты еді. Бұл адамдар  Саддамның өзіне берілген, ол адамсыз өздері ешкім де бола алмайтын сауатсыз баскесерлер ғана болатын. Саддам кімнен құтылғысы келсе, жай ғана өлтіре салатын...  «Баастың» кезекті бір съезінде көсемге асыра дәріптеу ағын судай көшкенде, сахнаға бір мезетте залдағыларды бірінен соң бірін нұсқаған қинаудан әлсіреген партия мүшесін алып шықты. Сол сәтте нұсқалған адамдарды бірінен соң бірін алып шығып, сол жерде өлім жазасына кесті. Саддам жәбірлеу тәсілдерінің таптаурын болмағанын ұнатады: кислота құйылған ванна мен асфальт төсеуге арналған катоктар туралы әңгімелейді. Алайда ол тек қана садист емес – оның айтуы бойынша осындай қорқынышты тәсілдер арқылы мемлекетте тұру мүмкіндігі барын айтады. Сондықтан ол басқа деспоттарға қарағанда елде көпшілік алдында өлім жазасы қабылданғанын, ал қинау тәсілдері  -  тергеудің табиғи  ерекшелігі  екенін ешқашан жасырған емес.
{{End citation}}

Саддамның өзі «Ньюсуик» корреспондентіне қинау мен өлім жазасы жайлы сұрағына таңдана отырып: «Әрине, мұның бары бар. Сіздің ойыңызша, үкіметке қарсы шыққандарға қандай жаза қолдануға болады?!» 2001 жылы «Халықаралық рақымшылық» үкіметтік емес ұйымы өз баяндамасында  Саддам Хусейннің түрмесінде қолданылатын тәсілдер туралы «Құрбандардың көздерін ойып алды, үстінен киімдерін шешіп алып, бірнеше сағаттар бойына білезіктерінен асып қойды. Электрошок барлық дене мүшелеріне  жыныс мүшесі,  тіл , құлақ, саусақтарына қолданылды...Кейбір жәбірленушілерді туыстары мен отбасыларының  көз алдарында қинағанын көруін талап етті.»&lt;ref&gt;Рыжова С. [http://sm-k.narod.ru/archives/2003/mar/45-46/30.htm Буш как Саддам. По следам Сталина] Симбирский курьер № 45-46, 29 наурыз 2003&lt;/ref&gt; «Вашингтон  Пост» газеті жазғандай, ирак түрме қызметкерлері қазіргі уақыттың өзінде «әдет бойынша» «жауап алу тәсілінің» Саддам уақытындағы түрлерін: электр шогы, тұтқынның білезігінен асып қою сияқты түрлерін қолданып келеді, алайда,  Саддам Хусейн кезінде дұрыс деп табылған қышқылдық қолдану, сексуалды қорлау, топтық өлім жазасы сияқты түрлері алынып тасталды&lt;ref name=&quot;wp-1&quot;&gt;Аппельбаум Э. [http://www.inosmi.ru/translation/216651.html Тест на тиранию] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190915/http://www.inosmi.ru/translation/216651.html|date=2007-09-27}} [[ИноСМИ.ру]], [[The Washington Post]], 26 қаңтар 2005&lt;/ref&gt;.
Саддам кезіндегі Ирактың  қолданған қинау тәсілдері қазіргі ирак үкіметтерінде (тек түрме тұтқындары қана емес, халықаралық коалиция әскерлерін қосып алғанда әлеуетті ведомостволар қызметкерлеріне) де кеңінен қолданылады&lt;ref name=&quot;wp-1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html Ирак, применение пыток на всех уровнях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927094530/http://www.voltaire.ru/obzor-dokumentov/irak-primenenie-pyitok-na-vseh-urovnyah.html |date=2007-09-27 }} — Независимая информационная сеть «Вольтер», 4 қазан 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print «Международная амнистия»: АҚШ продолжают применять пытки к заключённым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930225731/http://dell2.izvestia.ru/news/news106538/?print |date=2007-09-30 }} — «[[Известия]]», 3 мамыр 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus Республика Ирак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215333/http://www.amnesty.org.ru/report2006/irq-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus Соединённые Штаты Америки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080416215341/http://www.amnesty.org.ru/report2006/usa-summary-rus|date=2008-04-16}} — «[[Международная амнистия|Международная амнистия»]], доклад за 2006 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html Правозащитная организация «Международная амнистия» опубликовала доклад о несоблюдении прав заключённых в Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412103619/http://www.svobodanews.ru/Transcript/2006/03/06/20060306200051233.html|date=2008-04-12}} — «[[Радио Свобода|Радио Свобода»]], 6 наурыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inforos.ru/?id=12568 «Международная Амнистия»: за пытки в АҚШ наказывают, как за кражу велосипеда] — «ИнфоРос», 4 мамыр 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тағы қараңыз: [[:en:Human rights in post-Saddam Hussein Iraq]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Юрченко В. П.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm Военно-политическая обстановка в Ираке: қараша 2006 ж.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014347/http://iimes.ru/rus/stat/2006/09-12-06.htm |date=2007-09-28 }} — [[Институт Ближнего Востока]] (Москва), 9 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://obzor.westsib.ru/article/60095 Amnesty International вновь оценила Ирак: пытки заключённых продолжаются] — «Томский обзор», 6 наурыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://sandiego.russianamerica.com/common/arc/story.php?id_cr=106&amp;id=171704 Новое правительство Ирака действует методами Саддама, и пытки в тюрьмах продолжаются] — RussianAmerica, 25.01.2005&lt;/ref&gt;
. 2006 жылы БҰҰ баяндамашысы Манфред Новак&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5368000/5368824.stm|title=Пытки в Ираке: «хуже, чем при Саддаме»|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=21 қыркүйек 2006|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYX1kRV|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; қинау турасында:
{{Start citation }}
Ирактағы қинау жағдайлары абсолютті түрде бақылаудан шығып кетті дейді көпшілік. Жағдайдың қиындағаны соншалық, тіпті Саддам тұсындағыдан да жаман болып кеткен.  
{{End citation}}
Евгений Примауовтың айтуы бойынша, Саддамға болашағы мол көшбасшы ретінде КСРО да, АҚШ та үміт артты.

=== Билік жолында. Сыртқы саясат ===
 [[Сурет:1975 Algiers Agreement.jpg|thumb|200px|[[Мохаммед Реза Пехлеви|Мохаммед Реза-шах]], [[Хуари Бумедьен]] и Саддам Хусейн во время Алжирского соглашения, [[1975 год]]]]
Саддамның партиядағы және мемлекеттегі көшбасшылық жағдайға  салған жолының маңызды кезеңі 1970 жылы 11 наурызда Мұстафа Баразнимен  күрдтік повстансалармен 9 жылдық қантөгіс соғысқа нүкте қойған Ирак Күрдістанын автономия деп жариялауда келісімге қол қою болды. Саддам осы келісім арқылы өз жағдайын келістіріп, келесі екі жылда партия мен мемлекеттің номиналды басшысы Ахмед Хасан әл-Бакрді кейінгі орынға ығыстыра отырып, шек қойылмаған үкіметті қолына топтастырды.
Ирак үкіметінің күрдтік қарсыласу тобының көшбасшысы, молла Мұстафа Баразни&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://generalbarzani.narod.ru/21up.html|title=Саддам — Барзани. Провозглашение автономии|publisher=Добро пожаловать в Курдистан — СТРАНИЦЫ ИЗ ИСТОРИИ|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYXfIOF|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;: 
{{Start citation }}
Ирак – ұлықтық маниясы және үкіметке беймаза ұмтылыстағы Саддам басқарған полициялық мемлекет. Ол хардан мен Аммашты жойды, мені де ығыстырғысы келеді, Бакрді де құртады.
{{End citation}}
деп жариялады.

1972 жылы ақпанда Саддам Хусейн Мәскеуге іссапармен келді; келу қорытындысы мен Бағдат КСРО Кеңесінің министрі Алексей Косыгиннің жауап ретіндегі сапары ирак тәртібіне кеңестік жан-жақты қолдауды қамтамасыз ететін Достық мен әріптестік келісіміне 9 сәуірде қол қойылу болды. Осы қолдауға арқа сүйеген Саддам Хусейн  мұнай өнеркәсібін ұлттық ете отырып, күрдтік ұлттық босату қозғалымын ығыстыра ирак әскерін қарумен қайта жабдықтады. Соңғы мақсатына қол жеткізуде Иранның қолдауын пайдаланған күрдтік повстансалармен (наурыз 1974 — наурыз 1975) қиян-кескі әскери қимылдарға төтеп беру керек болды. Жеңіске Саддам 1975 жылы 6 наурызда иран шахы [http://www.countries.ru/library/orient/iraq/sogl75.htm Алжирское соглашение] Мохаммед Реза Пехлевимен Алжир келісіміне қол қою арқылы ғана жетті.

=== Елді қайта жетілдіру===
[[Сурет:Saddam1970s.jpg|thumb|200px|Саддам Хусейн (ортада) әйел адамдар арасында сауаттылықтың таралуына көмек беруде. 1970 жылдар.]]

Мұнай экспортынан түскен ауқымды кіріс экономика облысы мен әлеуметтік аймақта масштабты реформалар жасауына жәрдем етті. Саддам қайта құру бағдарламасымен сөз алып, мақсатын қысқа етіп қана бекітті: «мықты экономика, мықты әскер, мықты басшылық». Әлеуметтік экономиканың жетіспеушілігін қолға алуда Хусейн жеке меншік секторының дамуын қолдады. 1970  жылдардың орта шенінде кәсіпкерлерге бар жағынан қолдау жасады және жеке меншік бірлестіктерді, жергілікті және шет ел бірлестіктерін дамудың мемлекеттік бағдарламасына көбірек тартты. Елдің түкпір-түкпірінде университеттер мен мектептер, автострад пен электростанциялар,  суқұбырлары мен кәріз жүйелерін, кіші және үлкен үй құрылыстары белең алды.  Көпсалалы және арнайыландырылған ауруханалар ашылды.№  Жалпы білім беру және денсаулық сақтау жүйелері құрылды&lt;ref&gt;{{кітап
|авторы = Башир А., Суннано Л. С.
|бөлімі= Репрессии
|тақырыбы= Ближний круг Саддама Хусейна
|орны = СПб.
|баспа = [[Амфора (издательство)|Амфора]]
|жыл = 2006
|беттері = 93
|isbn = 5-367-00013-4
}}&lt;/ref&gt;.

Саддам басшылығымен сауатсыздықпен күресудің қарқынды бірлестіктері құрылды. Саддам курьерлік жасаған сауатсыздықпен күрес бірлестіктерінің жұмыс қорытындылары тұрғындардың сауаттылығы деңгейі 30 пайыздан 70 пайызға дейін арттырылды, осы көрсеткіш арқылы Ирак араб елдерінің арасында көшбасшылық жасады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2003/WORLD/meast/12/14/sprj.irq.saddam.profile.ap/index.html|title=Profile: Saddam’s brutal reign|publisher=[[CNN]]|date=14 желтоқсан 2003|accessdate=???|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;. Тіпті, 1980 жылға Ирактағы сауатсыздық деңгейі 68,5 пайыз, ал он жыл өткен соң,  1990 жылы  64,4 пайыз болды деген басқа мәліметтер де бар&lt;ref&gt;[http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&amp;indicatorid=27 Iraq: Adult illiteracy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702063118/http://globalis.gvu.unu.edu/indicator_detail.cfm?country=IQ&amp;indicatorid=27 |date=2010-07-02 }} {{V|29|9|2009}}&lt;/ref&gt;. 1970  жылдың 11 наурызындағы Кеңестік революциялық басқарманың арызына сәйкес күрдтер мәселесін демократиялық бейбіт жолмен реттеуде ағарту Министрлігінде  күрдтік білім беру департаменті құрылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/1028.shtml|title=Ирак и Иран|publisher=[[БСЭ]]|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYY4fpy|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.  Жарықтандыру жұмыстары жүргізілді, көлік жолдарының жүйесі құрылды. Ирактағы өмір сүру деңгейі Таяу Шығыста ең жоғары деңгейге жетті. Ирак Таяу Шығыстағы ең заманауи денсаулық сақтау жүйелерінің бірін құрды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20040202085344/http://www.cbc.ca/news/background/iraq/saddam_hussein.html Saddam Hussein] CBC News, 29 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jessica Moore. [http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html The Iraq War player profile: Saddam Hussein’s Rise to Power] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030625145156/http://www.pbs.org/newshour/bb/middle_east/iraq/war/player1.html|date=2003-06-25}} [[PBS]] Online Newshour&lt;/ref&gt;.  Саддамның танымалдылығы жыл сайын арта түсті&lt;ref&gt;[http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html Ирак в 70-е годы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930211548/http://hrono.rspu.ryazan.ru/land/197_irak.html |date=2007-09-30 }} «Хронос», 8 сәуір 2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Беттиза Э. [http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html Саддам — новый флаг Ислама] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223065532/http://inosmi.rian.ru/stories/01/12/21/3036/140734.html|date=2007-12-23}} [[ИноСМИ.ру]], [[Panorama]] (Италия), 17 мамыр 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm Начало карьеры Саддама. Второй человек (1968—1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927084821/http://www.portalus.ru/special/saddam/beginner-02.htm |date=2007-09-27 }} — спецпроект «Ирак при Саддаме», «Белорусская цифровая библиотека»&lt;/ref&gt;
.
Шет ел мұнай қызығушылықтарын ұлттандырғаннан кейін Саддам ауыл шаруашылығын ірі масштабта механикаландыруды бастап, және шаруаларға жер бөліп беріп, жергілікті жерді қайта құру жұмыстарын бастады.
Халықаралық банктер мен қаржылық мекемелердің (МБРР, МВФ, Дойче банка және басқалары) бағасы, Иракта  30-35 млрд. долл.  болатын  аса ірі валюталық резерв құраған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vostokoved.ru/book2/sharipov.htm|title=Три иракские войны — трагические ступени крушения политического режима президента Саддама Хусейна|author=Шарипов У. З.|publisher=Восток и Политика|date=???|accessdate=???|deadlink=404}}&lt;/ref&gt;. Ирактағы экономикалық шарықтаудың нәтижесінде жұмыс орындарын іздеуде араб  және басқа азия мемлекеттерінен көптеген мигранттар келді. Кейбір  жоғары технологиялық үрдістер басқармасы үшін құрылыс пен индустрия өңдеуде шет елдік білікті мамандар шақырылды.

Американ зерттеушісі Тернер былай деп жазды: 
{{Start citation }}
1973 жылдан кейін 1971 жылы ұлттандырған мұнай индустриясының өсімінен қазынаға құйылған қор елдің ресурстарын дамыту үшін сәтті қолданылды.
Ішінара, тамаша ақысыз білім беру жүйесі енгізілді. Әйел адамдар экономикалық құқықтарды қолданды. Орталықтандырылған экономикалық жоспарлаудың әлеуметтік ауқаттылықты жан-жақты көтеру бағдарламасы мемлекеттендірілді. Жер иеленудің ірі латифундық жүйесі ығыстырылып, шаруаларға бөлініп берілді. Үкіметтің акцияларының сәтті пайызы осы облыстарда таңданарлық жағдайда жоғары болды. 
{{End citation}}
1980 жылы Ирак араб әлемінденгі дамыған мемлекеттер арасында Египеттің қатарынан орын алды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Мирский Г. И.|url=http://www.globalaffairs.ru/numbers/2/1963.html|title=Багдадская головоломка|publisher=Журнал «Россия в глобальной политике»|date=19 наурыз 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYYAgOq|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Үкімет үшін күрестің аяқталуы ===
[[Сурет:Hussein Assad Bouteflika Khaddam.jpg|thumb|250px|Солдан оңға қарай: Саддам Хусейн,  Сирия президенті [[Хафез Асад]],Алжил сыртқы істер министрі [[Абдель Азиз Бутефлика]] және  Сирия  вице-президенті [[Абд аль-Халим Хаддам]], 1979 ж.]]
Саддам Хусейн осы аралықта, өз билігін мемлекет пен бизнес салаларының алдыңғы қатырлы орындарына өз туысқандары мен одақтастарын жинай отырып бекітті. 1976 жылы баасистар армиясындағы ең ықпалды тұлғалар генерал ат-Тикрита мен полковник Салих Махди Аммашты ығыстыра отырып, Хусейн елді тотальді «баасиздендіруді» идеологиялық және әкімшілік тұрғыдан қолға алды. Саддам оны партиялық жетілдіруді мемлекеттік аппараттан бастады. Әскерде ниеті түзу емес офицерлер жұмыстан босатылды немесе Курдистанға қызметке жіберіліп,  академия және колледж әскерилері қатарына тек партия мүшелері қабылданумен «тазалық» жұмысы жүргізілді.» «Джихаз ханин » функционерлері барлық тәуелсіз фракциялармен «Баастың» өзінің ішіндегі  топтарды жойып жіберді. Хусейннің ойластырауы бойынша әскерді «Баасизациялау» партия үкіметін қорғауға бағытталған «идеологиялық әскерді» құру мақсатында болды. № Хусейнге құпия қызмет арқылы оның қарсы партиясына және үкіметегі күштерді жеңе отырып,  негізгі орындарға сенімді адамдарын қоюға және мемлекеттік басқарудағы маңызды рычагтардың үстінен бақылау қоюға мүмкіндік  туды. 1977 жылы жергілікті жерлердің партиялық ұйымдары, құпия қызмет орындары, әскер командованиесі және министрлер ені Саддамның алдында есеп беретін болды. 1978 жылы Хусейннің әскер ішінде партия ұйымын құруына себепші болды деп  кінә артқан 31 коммунист пен бірнеше тұлғалар өлім жазасына кесілді. Саддам коммунистерді «шет ел агенттері», «ирак отанының сатқындары» деген айыппен НПФ-дағы ИКП өкілдерін қамауға алды және ИКП барлық баспаларын жауып тастады.  Осылай формалды түрдегі тыныс алуын тоқтатып, ИКП  астыртын әрекетке көшті, ал елде бір партиялы жүйе салтанат құрды. Жұмыс жасап отырған үкімет әл-Бакрдің қолынан Саддам Хусейннің қолына өтті. 1979 жылы 16 шілде айында денсаулығының болмауы деген жаңсақ желеумен еңбек демалысына (кейбір деректер бойынша, оны үй қамағына алған болатын) шығып кетті. Оның ізбасары «Баас» партиясының аймақтық басқармасын басқарған Саддам Хусейн жарияланды. Саддам Хусейн заң негізінде диктаторлық билікті өз қолына алды. № Революциялық командование Кеңесінің бас хатшысы Абд аль-Хусейн Масхади қинағаннан кейін Сирия пайдасына «Бааста» туындаған үлкен астартын әрекеттар  туралы түсінік берген соң, тез арада тұтқынға алынды. Екі күн өткен соң партиялық съезде Масхадиді трибунаға алып шықты да, ол 60  депутат өз сыбайластарын көрсетіп еді, бірден оларды қамауға алды.№
==  Ирак Президенті ==

Саддам президент болғаннан кейін Ирактың арабтың және «үшінші» әлеміндегі негізгі миссиясы турасында панарабтық көшбасы ретінде Абдель Гамаль Насерді ұсынуды көбірек алға тарта бастады. 1979 жылы Гаванада  өткен бірікпеген елдер конференциясында дамушы елдерге пайызсыз ұзақ уақыттық қарыздарды мұнай бағасының көтермелерінен беретінін айтып, аудиторияның үлкен қуанышты қолдауына ие болды (шынымен де,1979 жылдың бағасымен айырмашылығы бар ширек млрд. доллар көлемінде берді.).
Жоғарыда айтылғандай, Саддамның президенттік қызметіне келу сәтінде Ирак Таяу Шығыстағы өмір сүру деңгейінің ең жоғары елдерінің санатында болып, қарқынды даму үстінде еді. Саддам алға тартқан және екіншісі халықаралық санкция тудырған екі соғыс Ирак экономикасын сұрапыл дағдарысқа алып келді. ВВС атап көрсеткендей&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/newsid_2525000/2525185.stm Ирак: краткая справка] — [[BBC]]&lt;/ref&gt;, 
{{Start citation }}
1991 жылы БҰҰ Ирак мемлекеті индустриялық кезеңге дейінгі жағдайға жетті деді. Ал келер жылдың есебі бойынша өмір сүру деңгейі күн көріс минимумына дейін  жетіп қалды.
{{End citation}}
2002  жылдың бас кезінде 1990  жылда бар болған өмірлік маңызды өндірістік өнеркәсіптің 95 % қайта жасауға ғана мүмкіндік алды&lt;ref&gt;''Богуславский А. Б.'' [http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm Основные экономические показатели Ирака в 90-е годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928014304/http://iimes.ru/rus/stat/2002/30-12-02.htm |date=2007-09-28 }} — Институт Ближнего Востока (Москва), 30 желтоқсан 2002&lt;/ref&gt;.

=== Иран-ирак соғысы ===


Үкіметке Саддам Хусейн келген соң,көршілес Ираннан туындаған өзінің билігіндегі серьезный угрозамен  бетпе-бет келді. Ирандағы ислам революциясында жеңіске жеткен көшбасшы Аятолла Хомейни оны Парсы шығанағындағы басқа елдерге таратуға оқталды, бұдан басқа Саддам Хусейнге жеке жақтырмаушылығыболған еді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://course1.winona.edu/aelafandi/polsci270/iran-iraq-war.htm|title=The Iran-Iraq War: Causes and Origins of the War|author=Ahmed H. El-Afandi.|publisher=Department of Political Science|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZDK7D|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Иран  Ирак басшылығының өкілдеріне қарсы террористік акциялар мен покушениелер бірлестікті развернувшей  «Ад-Даава аль-исламия» атты астыртын шейіттер тобына қолдау көрсете бастады&lt;ref&gt;Кленов И., Орлов В. [http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm Ирано-иракская война] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021080915/http://otvaga2004.narod.ru/otvaga2004/wars1/wars_15.htm|date=2007-10-21}} — [[Зарубежное военное обозрение]], № 1, 1985&lt;/ref&gt;.
Саддам Хусейн Иранға қарсы иран үкіметін қастық әрекеттерінен бас тарттыруға міндеттеу мақсатында шектеулі (ограниченный) әскери операцияны жүргізуге шешім қабылдады.  Соғыстың басталуына 1975  жылы Алжир келісімі бойынша, Иракқа Иранның кейбір шекаралық территорияларын беру турасындағы өз міндеттерін орындамағаны себеп болды. 1980 жылы 22 қыркүйекте  шекарада ирак әскері бірнеше қақтығыстан кейін көршілес елдің жеріне басып кірді. Басып кіру алғашқы кездері сәтті болғанымен, иран қоғамдастығын агрессорлармен күресі қорытындысынан соң, күз мезгіліне қарай тоқтатылды.
1982 жылы ирак әскері иран территориясында талқандалып, енді соғыс қимылдары Ирак жеріндн жалғасты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurasianet.org/russian/departments/insight/articles/eav061903aru.shtml|title=Рейд французских полицейских привлекает внимание к находящимся в изгнании иранским боевикам|author=Ардешир С. Моэвени.|publisher=Eurasianet|datepublished=19 маусым 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYZNFVS|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;]] Соғыс  Ирак пен Иран арасында химиялық қаруды қолданануымен, қалаларды ракеталармен атқылау және Парсы шығанағындағы екі елдің танкерлерінің үшінші елгебасып кіруімен созылмалы кезеңге бет алды..  1988 жылы иран-ирак соғысы көптеген адамдар мен материалды шығындарды бастан өткеріп, status quo жағдайында тоқтатылды.Саддам Хусейн Ирак жеңісін жария етті, осы оқиғадан кейін Бағдат қаласында «Кадис семсері» атты танымал дарбаза салынды. 9 тамыз күнінің өзін Хусейн «Ұлы Жеңіс күні» деп атады. Елде президентті ұлт қорғаушысы деген ат берген мерекелік жағдайлар басталды.
Соғыс барысында Саддам Хусейннің ядролық қаруды алмақ болған ойы жүзеге аспады: 1981жылы 7 маусым айында Саддамның Франциядан сатып алған ядролық реакторлары израиль әуе күштерінің атқылауымен талқандалған болатын. 
Батыс Аятолла Хомейнидің исламизмнің радикалды дамуынан Иран жеңісіне жол бермей сақтық шараларын қолданып отырды. 1982 жылы АҚШ Иракты терроризмді қолдаушы мемлекеттер арасынан алып тастады. Екі жыл өткен соң, 1967  жылы араб-израиль соғысы уақытында үзіліп қалған екі жақты дипломатиялық қатынастар қайта жанданды.осылай бола тұрса да Ирак КСРО-ның одақтасы болып қала берді, әрі одан қару-жарақ алып тұрды&lt;ref&gt;Факт использования химического оружия иракской стороной широко известен и подтверждается многими авторами и организациями. Существуют свидетельства, что это оружие эпизодически применял и Иран. В сәуір 1984 года представитель Ирана в ООН Раджай Хорассани заявил, что его страна способна производить химическое оружие и оценивает возможность его применения. По некоторым предположениям, Иран применял боевые газы при наступлении в районе Халабджи наурыз 1988 ж. См.: [http://www.iranwatch.org/wmd/wmd-chemicalessay.htm Iran’s Chemical Weapon Program (Iran Watch)]&lt;/ref&gt;.  Алайда бірнеше батыс елдері, соның ішінде Ұлыбритания, Франция және АҚШ та Бағдатқа қару-жарақ пен әскери техникаларын жеткізіп тұрған болатын. АҚШ Саддамға қарсыласы туралы деректер ғана емес, химиялық қарулар жасауға арналған миллиард долларды құрайтан несиелер беріп тұрды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_2616000/2616577.stm|title=Как АҚШ помогали Ираку|author=Владимир Козловский|publisher=Русская служба Би-би-си|datepublished=31.12.2002|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYa3rVP|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

=== Анфаль ===
Ирандағы Ислам төңкерісінен кейін ол жерде қоныстанған күрдтер қолдарына қару алды. Иран Мен Ирак арасындағы соғыс жағдайларында иран күрдтері Саддам Хусейннен бағалы одақтастық, қолдау тапты. Жауап ретінде Тегеран ирак күрдтеріне ақшалай және қару-жарақпен көмек жасай бастады. 1982 жылы  Хусейн өзінің ішкі жауларымен күресінде Түркиямен күрдтерге қарсы серіктестік күресіне келісім жасады.Бұл келісім түрік және ирак бөлімшелеріне күрд жауынгерлеріне бір-бірінің жер аймағында 17км қашықтықта аңду құқығына ие болды. Бәркезеңде күрдтік повстансалар Мұстафа Баразнидің ұлы Масудтың жетекшілігімен өздерінің әскери бөлімшелерін қайта топтастыруда және елдің солтүстігі мен солтүстік шығысындағы шекаралық таулы аудандардың көптеген бөлімдеріне бақылау орнатуда болатын. Саддам Ирактың солтүстігіндегі күрдтер қозғалысын басып тастауға ұмтылып, Күрдістанға көптеген әскери күштерін жіберді. Бұл ирак күрдтерінің қолдауына ие болған иран әскері Солтүстік Ирактағы әскери қимылдарды дамытты&lt;ref name=&quot;historiwars-2&quot;&gt;[http://historiwars.narod.ru/Index/XXv/saddam/saddam1.htm Три войны Саддама] «История войн и военных конфликтов», 19 сәуір 2003&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.glavred.info/archive/2008/02/27/103745-2.html|title=Курды forever|author=Дмитрий Тымчук.|publisher=Агентство «Главред»|date=27 ақпан 2008|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYaQtMJ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;.

Соғыс барысында, Саддам Хусейн Ирактың солтүстік аудандарын 182 мың күрдтердің (басым көпшілігі балалар болғанымен әйелдер мен балалар да бар болған) белгісіз бағытқа алып кеткен, кейін Саддам тәртібінің құлауынан соң, олардың атылып, мазарлары табылған «Пешмерга» атты күрдтер повстансалар бөлімшелерінен азат ететін арнайы әскери операциялар акциясын жүзеге асырды. Ертеректе, 1983  жылы дәл осы жағдаймен Барзан тайпасы да 15жастан бастап, 8 мың адам жойылған болатын&lt;ref&gt;[[Хошави Бабакр]]. [http://www.ng.ru/politics/2004-07-07/2_saddam.html Курдский счёт для Саддама] [[Независимая газета]], 7 шілде 2004&lt;/ref&gt;. Кейбір күрд қыздарын Египет пен басқада араб елдеріне күңдікке сатып жіберді&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070928122307/http://kurdistan.ru/content/view/822/2/ Девушки, проданные во время Анфаля возвращаются в Курдистан] Kurdistan.ru, 6 желтоқсан 2006&lt;/ref&gt;. Күрдтің бірнеше елді-мекендер мен Халабджа қалалары химиялық баомбасының бомбылауына ұшырады (тек Халабжде өаласының өзінен 5 мың адам қаза болды). Химиялық қарудың әсерінен 272 елді-мекен запа шекті. БҰҰ Ирактың химиялық қаруды қолдануын айыптаған шешім қабылдады. Алайда АҚШ үкіметі және тағы батыс елдері Бағдадты иран-ирак соғысы аяқталған уақытқа дейін саяси және әскери қарым-қатынасы тұрғысынан қолдауынан танбады&lt;ref name=&quot;historiwars-2&quot;/&gt; ООН приняла резолюцию, осуждавшую использование Ираком химического оружия. Однако правительства АҚШ и других западных стран продолжали поддерживать Багдад как в политическом, так и в военном отношении практически до самого конца ирано-иракской войны.&lt;ref&gt;. Мұнысымен қоймай, әскери қимылдар барысында  Күрдістандағы барлық елді-мекендемен қалалар қиратылды,  4 млн. адамның  2 млн шамасындағы Ирак Күрдістанының тұрғындары «үлгілі елді-мекендерге» - тұтқындарды жинау лагеріне  көшірілді&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;Геноцид в Иракском Курдистане / Под ред. д. юр. н., профессора С. М. Кочои. — М.: 2003 &lt;/nowiki&gt;ISBN 5-94297-058-0 (Перевод доклада Human Rights Watch «Преступление геноцида в Ираке. Кампания „Анфаль“ в Иракском Курдистане», New Hawen and London, 1995; приложение — доклад Комиссии Конгресса АҚШ «Курдистан во время правления Саддама Хусейна»)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://newsua.org.ua/?nid=2337 В Багдаде суд заслушал показания жертв операции «Анфаль» в северном Ираке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927074645/http://newsua.org.ua/?nid=2337 |date=2007-09-27 }} NEWSua, 23 тамыз 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120712050239/hrw.org/english/docs/2006/08/14/iraq13982.htm The Anfal Trial. Questions and Answers] [[Human Rights Watch]], 14 тамыз 2006&lt;/ref&gt;.

=== Соғыс аралық уақыт ===
1980  жылдардың аяғы Таяу және Орта Шығыс аймақтары үшін бәрінен бұрын иранирак соғысыеың аяқталуына тікелей байланысты болған  қарбаластықтың айқын төмендеуі белгісімен өтті. Отты кезең аяқталысымен, Ирак ливан территориясына орналасып алған сирия әскеріне қарсылықпен  Ливан әскери күшінің басқарушысы генералы Мишель Аунаға әскери көмек бере бастады. Осы жағдаймен Саддам сирия президенті Хафез Асадтың позициясын әлсіретіп, аймақтағы өз ықпалын бекітуге тырысты. Ирак салмағының тез өсуінен аймақта оның бұрынғы одақтасынан сезіктенішілігін тудырды. Бағдад пен Тегеранның тайталасының өршуінен құрылған Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің серіктестерінің кеңесі (ПШАМСК) Сауд Арабиясының басшылығымен екеуіенің біріне тәуелді болып қалмас үшін Иран мен Ирак арасындағы тепе-теңдікті қалпына келтіруге ұмтылыс жасады. Шығанақтағы азғантай елдер соғыс аяқталған соң, Иранмен қарым-қатынасын қалпына келтіруге қадам жасады. Жаңа жағжайда Хусейн әскерді заманауи қарумен қайта жарақтандыруды және әскери өндірісті дамытуды тез арада өрістетуге шешім қабылдады. Нәтижесінде соғыстан кейінгі екі жыл шамасында оған Араб Шығысындағы ең ірі әскери көлік шығаруына мүмкіндік туды.Заманауи қарумен жабдықталған миллиондаған ирак әскері әлемдегі ең ірі лер санатына енді(санақ бойынша 4-ші). Нақ осы уақытта күрдтерге қарсы репрессмяға байланысты Иракқа батыс елдердің көзқарастары өзгере бастады.

1989 жылы 16 ақпанда Саддам Хусейннің бастамасымен Бағдадта жаңа аймақтық ұйым – құрамына Ирак, Иордания, Иемен және Египет енген  Араб серіктестерінің кеңесін құру туралы келісімге қол қойылды. Сол уақытта Бағдатқа Сауд Арабиясының королі шақырылып, оның келуі барысында ирак-сауд елдерінің бір-біріне  басқыншылық жасамау турасындағы келісіміне қол қойылады. 1989 жылдың екінші жартысында ирак баспасы Ирак үлесінің көбеюіне МЭЕҰ бармауын және осылай ете отырып, ирак экономикасының қайта қалпына келуін шектеген [[ПШАМСК]] елдерінің [[МЭЕҰ]]  қарсы саясатына кеңмасштабты үгіт-насихат компаниясын бастады.

Саддамның жеке танымалдылығы 1990 жылдың мамыр айындағы қатысушыларын Батыс агрессиясына қарсы біріккен майданын құруға шақырған, әрі араб қимылдарынығ келісімділігінің маңыздылығын баса айтқан Бағдадта өткен араб маслихатының басына қарай шарықтау шегіне жетті. Алайда Бағдад басшылығындағы біріккен майдан құру орнына мәслихатта басқа да араб үкіметтері Саддам көшбасшылығына наразылығын танытқан қыр көрсетті. [[Египет]] президенті [[Хосни Мубарак]] «араб миссиясы адамгершілікке толы, қисынды және анық, өз рөліе асыра сілтеуден және қорқытушылықтан  ада» екенін айта отырып, бұл үндеуге ортақтаспады. Осыдан кейін египет-ирак жақындастығына орын болмады. 15 тамызда Хусейн Иран президентіне тез арада бейбітшілік келісімін орнату туралы өтініш айтты. Иран аймағында орналасқан ирак әскерлері шығарылып, біруақытта әскери тқтқындар алмасуы үрдісі жүрді.  Қазан айында Бағдад пен Тегеран арасында дипломатиялық қарым-қатынастар қайта жасалды.

=== Кувейтке басып кіру ===

[[Сурет:Flag of Iraq, 1991-2004.svg|thumb|1991—2004жылдардағы Ирак туы, Саддам Хусейн заманының символы]]

[[Сурет:Saddam1990.jpg|thumb|left|Саддам Хусейн (ортада) 1990 жылы «Баас» партиясының ұлттық басшылығымен бірге .]]
Иранмен соғысы салдарынан ирак экономикасына айтарлықтай нұқсан келген болатын. Соғыс қимылдары орын алған 8 жыл арасында 80 млрд. долларды құраған ішкі қарыз туындаған болатын. Елде осы қарызды жабатын жағдай болмады, керісінше, өндірісті қайта қалпына келліру үшін қосымша қаражат қажет болды. Орын алған жағдайдан Саддам Хусейн әлеуметтік тұрақсыздықтың туындауы үшін потенциалды алғышарттарды, нәтижесінде өз тәртібіне төнген қаіпті көре білді. Соғыс уақытында жиналып қалған елдің әлеуметтік және экономикалық мәселелерін  соғыс барасында оның жағына шыққан араб елдерінің және бәрінен бұрын,  ПШАМСК-нің барлық елдерінің көмегіне сүйене отырып, тез арада шешуге мүмкіндік барын алдын ала болжаған болатын. Алайда, оның аса көп қарызын ешкімнің кешіре бермейтіні, тіпті, қайтарылмайтын аржылық көмек беруді жалғастырмайтыны айқын болды. Саддам араб елдерінен бірнеше рет қарызын шығынға шығара отырып, жаңа несие беруін өтінген болатын, алайда бұл үндеу ескерілмеді.
1990 жылы шілде айында Ирак көршілес жатқан Кувейтті ирак жағындағы шекарада орналасқан Румейла мұнайлы елді-мекенінен заңсыз мұнай ала отырып, өзіне қарсы экономикалық соғыс жүргіді деп айыптады Шынымен де Кувейт біраз уақыттар бойына мұнай алуға  МЭЕҰ бекіткен үлесінен арттырып жіберіп , осыдан кейін Иракты мұнай экспортынан түсетін түсімнің белгілі бір бөлігінен шеттетеліп қалу жағдайына жолықтырған  мұнайдың әлемдік деңгейдегі бағасының төмендеуіне мүмкіндік жасады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE3D7173CF930A3575AC0A966958260|author=Thomas Hayes.|title=Confrontation in the Gulf; The Oilfield Lying Below the Iraq-Kuwait Dispute|publisher=[[The New York Times]]|date=3 қыркүйек 1990|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYd4JLp|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; .  Алайда, Кувейт Ирак территориясынан мұнай тартып алды деген қандай да бір деректер жоқ. Кувейт жағы Иракқа олардың талап еткен өтемақысын (2.4 млрд доллар) ирак талабын мүмкіндігінше  жеңілдетпек мақсатымен келіссөздер жүргізбек ойымен беруге асықпады. Саддам Хусейннің шыдамы таусылып, 1990 жылы 2 тамызда Кувейт жеріне басып кіріп, қоршауға алды.  8 тамызда Ирактың «Әл-Саддамия» атымен аталатын 19- провинциясы ретінде елді басып алғындығын жариялады. Кувейтке басып кіру әлемдік қоғамдастықтың бәрлескен айптаушылығын туындатты. Иракқ санкция салынды және БҰҰ мандаты бойынша бұл істің басында орташа араб тәртібін және барлық НАТО елдерінің қолдауына ие болған АҚШ тұрған  халықаралық коалиция құрылды. Үнді мқхиты мен Парсы шығанағына көз тіккен АҚШ пен оның одақтастары ирак әскерін талқандап және Кувейтті босатып (17қаңтар – 28 ақпан 1991 жыл), «Шөлдегі боран» атты операциясын жүргізді.Коелиция әскерінің жетістігі оңтүстіктегі шейіттер мен солтүстіктегі ирактың тәртібіне қарсы жалпылық көтеріліске шақырды, сондықтан бір уақыттарда көтерілісшілер 18 ирак првинциясының 15-іне бақылау жасады. Саддам бұл көтерілісті әлемнің келісімінен кейін, Республикалық гвардиясының бөлігінің босатылғандарын қолдана отырып басып жаншыды&lt;ref&gt;[http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&amp;category=42 Американский долг народу Ирака] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007044117/http://www.russianexpress.net/print.asp?article=276&amp;category=42 |date=2007-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 160—162.&lt;/ref&gt;. Үкіметтік әскер повстанцалар жиылған аса маңызды шейіттер мешіттері мен әулие орындарына соққы берді. Кербелде болған батыс журналистері көтеріліс басылғаннан кейін: «всв құрметті екі орыннан(Имам Хусейн мен Оның ағасы Аббастың моласы) бес жүз ярд ара қашықтығындағы қиратушылық Екінші дүние соғысы уақытындағы Лондонның герман бомбылауының шыңын еске түсіреді» деп куәлік етеді&lt;ref&gt;{{кітап
|часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке
|заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные
|жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского
|орны=М.
|баспа = [[Аспект Пресс]]
|жыл=2008
|беттері=180
|isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
}}&lt;/ref&gt;. Көтерілісті басып-жаншу мұсылман-шейіттерді жыппай қырумен, қинаумен және оппозициялық қызметкерлер деген күдікпен стадиондарда вертолеттерді қолдана отырып аттумен жүзеге асырылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.indict.org.uk/crimedetails.php?crime=March1991|title=The Uprising of March 1991|publisher=INDICT|date=2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYdHL8Q|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;. Шейіттермен күресті аяқтаған соң, Бағдад әскерін күрдтерге қарсы жіберді. Олар күрдтерді қалалардан тез арада ығыстырып жіберді. Әуе күштері елді-мекендерді, жолдарды, қашқындардың топтанған орындарын бомбының астына алды.   Аштық пен суықтан көбі қаза болған ондаған бейбіт тұрғындар тауларға бет алды. Күрдтер көтерілісін басып-жаншу барысында 2 млннан астам күрдтер босқын боп кетті&lt;ref&gt;{{кітап
|часть=Межконфессиональный и межэтнический конфликты в Ираке
|заглавие=Конфликты на Востоке: этнические и конфессиональные
|жауапты=Под ред. А. Д. Воскресенского
|орны=М.
|баспа = [[Аспект Пресс]]
|жыл=2008
|беттері=222
|isbn=978-5-7567-0497-6, УДК 323.1(5), ББК 66.3(5), 54я73
}}&lt;/ref&gt;.  Көтерілісшілерді жәбірлеген темір тәртіп&lt;ref&gt;Длер Хамед. Национально-освободительное движение в Иракском Курдистане (1975—1991). СПб.: СПбУ, 1999. ISBN 5-288-02340-9. С. 162.&lt;/ref&gt; коалицияны Ирактың оңтүстігі мен солтүстігінде «ұшусыз аймақты» жүргізуге және гуманитарлы интервенцияны («Provide Comfort» операциясы) Ирактың оңтүстігінде бастауға мәжбүр етті. 1991 жылы ирак әскері халықаралық әскер қол астында құрылған күрдтер үкіметі («Азат Күрдістан» деп аталған) болған  үш солтүстік  провинцияны (Эрбиль, Дахук, Сулеймания) тастап кетті. Осы уақыттарда өзінің қол асытна қайтарылған облыстарда Саддам репрессия саясатын жүргізіп жатты: «арабизация» (күрдтерді қуып, олардың үйлерін және жерін арабтарға үлестіру)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aha.ru/~said/arab.htm|title=Курдские партии призывают прекратить политику арабизации|publisher=«Новый Курдистан»|date=???|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeNuyd|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; және повстанцалар бассауғасы - Шатт-эль-Араба сағасындағы батпақ – кептірілді, ал ол жерде тұрып жатқан «сазды арабтар» тайпалары арнайы салынған және түгелдей бақылауға алынған ауылдық жерлерге орналастырылды, шейіттік оңтүстіктегі бұл Киркуку мен Күрдістанның басқа аудандарына да қатысты болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://voanews.com/russian/archive/2003-04/a-2003-04-12-3-1.cfm|title=Саддам погубил иракские болота|publisher=News.com|date=12 сәуір 2003|accessdate=???|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYeda2F|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt; [[Халықаралық коалиция]]ның жеңісіне (әскери, сол сияұты экономикалық) қарамастан Ирактан санкция алынбады. Иракқа жаппай қыру қаруларының барлық түрін, оның ішінде [[ядролық]], [[химиялық]] және [[биологиялық қару]] түрлерін толық түрде жойғанға дейін оған қарсы санкция сақталатынын айтып, қатаң шарт қойылды. Иракқа жаппай қыру қаруларын сақтау мен өндіру мүмкіндігін бақылайтын халықаралық ұйымдар өкілдері жіберілді. Санкция тәртібі [[1996 жыл]]ы БҰҰ-ның ирак мұнайын азық-түлікке дәрі-дәрмекке және т.б. келесі сатып алумен [[БҰҰ]] бақылауында сатуды қарастырған «Мұнайдың азық-түлікке айырбасы» бағдарламасы қабылданған уақытта едәуір жеңілдетілді. Бұл бағдарлама БҰҰ әкімшілігі үшін де, сол сияқты Саддамның өзі үшін де жемқорлық көзіне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inopressa.ru/wsj/2005/10/28/11:58:02/oil|title=Волкер 5.0|publisher=Inopressa|datepublished=28.10.2005|archiveurl=http://www.webcitation.org/60qYfABxQ|archivedate=2011-08-11}}&lt;/ref&gt;

=== Жеке басқа табыну ===

====  Саддам Хусейнмұражайына сыйлықтар ====

==== Саддам Хусейннің медальдары ====

==== Биографияны білу====

=== Саддам — жазушы ===

=== Саддам мен ирак халқы ===

=== Қастандық пен астыртын әрекет===

=== Қайта сайлау ===

== АҚШ-тың Иракка басып кіруі ==
=== Соғыс алдында ===

=== Құлату ===

[[Сурет:SaddamStatue.jpg|thumb|Багдадта Саддам ескерткіші құлату сәтінде.. 9 сәуір 2003]]

== Жазаға тартылушы ==
[[Сурет:Saddamcapture.jpg|thumb|150px|Саддам Хусейн қамауға алынғаннан кейін жасалған бейне.]]

== Өлім жазасы ==
Саддам Хусейн [[2006 жыл|2006 жылы]] [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] [[Дүниежүзілік үйлестірілген уақыт|UTC]] бойынша 02:30 мен 03:00 аралығында ([[Астана уақыты|Астана]] уақытымен сағат 9:00-де, [[Бағдат|Багдат]] уақытымен сағат 6:00-де) асылып өлтірілді. Асылдыру рәсімі таңертең ерте, [[Құрбан айт]] (ислам дінінің құрбандық мейрамы) басталуына бірнеше минут қалғанда өтті.

=== Үкім мен өлім жазасына қоғамның  реакциясы===
Орындау рәсімінің ресми емес видеожазбасы [[Ғаламтор|желіде]] таралды, онда күзетшілер Саддамды өліміне дейін мазақ еткені көрінген, тіпті сотты қолдаушылардың көбі де рәсімді ар-намысқа сай емес және оны қырғынға айналдырған деп сынады. 

====  Ресейде және бұрынғы кеңестік елдерде====
[[Ресей|Ресейдің]] ұстанымы сын-талдаулы және ескертуші сипатта болды. [[Ресей Сыртқы істер министрлігі]] рақымшылыққа шақырған үндеулердің еленбегеніне терең өкініш білдірді. Мәскеу «асығыс өлім жазасы» Ирак мәселелерін шешпейді, керісінше бөлінуді тереңдетіп, жаңа құрбандарға әкеледі деп есептеді. [[Қазақстан]] және басқа [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдерінің ұстанымы елдердің жалпы дипломатиялық бағытына сәйкес сақ әрі бейтарап болды.

==== Батыс елдерінде ====
Көптеген көшбасшылар ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]]) оны әділеттілік актісі және Ирактағы демократия жолындағы маңызды белес деп атады, ал [[Еуропа одағы|Еуропалық Одақ]] пен адам құқықтары ұйымдары ([[Amnesty International]]) өлім жазасын өзі &quot;жабайылар әдісі&quot; және «жеңімпаз әділдігі» деп айыптады.

==== Ислам әлемінде ====
[[Ирак]] пен [[Иран|Ирандағы]] [[Шииттер|шииттік]] аймақтарда асылдыру рәсімін мерекелік шаралармен қарсы алды, ал [[Сунниттер|сунниттердің қоғамы]] мен көптеген [[Араб мемлекеттері Лигасы|араб елдері]] оны қасиетті Құрбан айттағы мерекенің қарсаңында орындалғаны үшін мұсылмандардың сезімін қорлау деп санап, қатты наразы болды.

==== Израильде ====
Ресми түрде [[Израиль]] билігі Ирактың ішкі істеріне араласпау үшін өлім жазасына қатысты пікір білдірмеуге шешім қабылдады. Алайда жеке пікірлер мен [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-тағы реакциялар қанағат болды.

==== «үшінші әлем» елдерінде====
Осы өңірлердегі көптеген елдер [[Өлім жазасы|өлім жазасың]] әділеттің жеңісі емес, күш көрсетудің көрінісі деп қабылдады. Ашу-ызаның басты себебі – оны өткізу уақыты (қасиетті мейрам) болды, ол [[Азия]] мен [[Африка|Африкадағы]] көптеген адамдардың көзінде Саддамды [[Диктатор|тираннан]] «[[Шаһид|шаһидке]]&lt;nowiki/&gt;» айналдырды.

== Марапаттары мен дәрежелері==

== Басқа да мәліметтер ==

==Дереккөздер==
&lt;references&gt;

[[Санат:Ирак президенттері]]
[[Санат:Ирак премьер-министрлері]]
[[Санат:Ирак жазушылары]]
[[Санат:Қырғи қабақ соғысы көшбасшылары]]</text>
      <sha1>drvgsoxolwrsakssj89u2l34ji4yb0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рио-де-Жанейро</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171559</id>
    <revision>
      <id>3599380</id>
      <parentid>2918922</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35659" sha1="73iy8hi28owrh2yxaulhp78xcbmhs5j" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала 
 |қазақша атауы           = Рио-де-Жанейро
 |шынайы атауы            = {{lang-pt|Rio de Janeiro}} 
 |сурет                   = Rio Collage.png
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Бразилия
 |елтаңба                 = Brasão da cidade do Rio de Janeiro.gif 
 |ту                      = Bandeira da cidade do Rio de Janeiro.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 100
 |ту ені                  = 100
 |lat_dir =S |lat_deg=22 |lat_min=54|lat_sec=30
 |lon_dir =W |lon_deg=43 |lon_min=11|lon_sec=47
 |CoordAddon              =
 |ел картасының өлшемi    = 300 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты 
 |аймағы                  = Рио-де-Жанейро
 |кестедегі аймақ         = Рио-де-Жанейро (штат){{!}}Рио-де-Жанейро
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Марсело Кривела
 |құрылған уақыты         = 1565 жыл
 |алғашқы дерек           = 1502 жыл
 |бұрынғы атаулары        =
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1260
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 31
 |климаты                 = тропикалық
 |ресми тілі              = Португал тілі
 |тұрғыны                 = 6 476 631&lt;ref name=&quot;IBGE_Pop_2014&quot;&gt;{{cite web|url=ftp://ftp.ibge.gov.br/Estimativas_de_Populacao/Estimativas_2014/estimativa_dou_2014.pdf|title=ESTIMATIVAS DA POPULAÇÃO RESIDENTE NO BRASIL E UNIDADES DA FEDERAÇÃO COM DATA DE REFERÊNCIA EM 1º DE JULHO DE 2014|data=28 августа 2014}}{{ref-pt}}&lt;/ref&gt;
 |санақ жылы              = 2016
 |тығыздығы               = 4,781
 |шоғырлануы              = 12 620 000
 |ұлттық құрамы           = 
 |конфессионалдық құрамы  = 
 |этнохороним             = 
 |уақыт белдеуі           = -3
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = +55 21
 |пошта индекстері        = 20000-000
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://www.rio.rj.gov.br/
 |сайт тілі               = pt
}}
'''Рио-де-Жанейро''' ({{lang-pt|Rio de Janeiro}} — ''қаңтардағы өзен'') — [[Бразилия]]дағы қала. [[Рио-де-Жанейро (штат)|Рио-де-Жанейро штатының]] әкімшілік орталығы, [[1764]] - [[1960]] жылдары аралығында [[Бразилия]]ның астанасы. Халқы — 4,781 миллион адам, тұрғындары санынан Бразилиядағы [[Сан-Паулу]]дан кейін екінші қала (Америкадағы 6-шы, әлемдегі 26-шы). Қаланың [[лақап ат]]ауы — «''Ғажайып қала''» ({{lang-pt|Cidade Maravilhosa}}).

Рио-де-Жанейро [[ЖІӨ]] бойынша Бразилиядағы екінші қала ([[2008 жыл]]ы бойынша әлемдегі 30-шы), шамамен $201 миллиард [[АҚШ доллары|АҚШ долларға]] бағаланған.

Қалада көптеген университеттер мен институттар орналасқан. Бразилиядағы ірі ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі, [[2005 жыл]]дың мәліметі бойынша, ұлттық ғылыми өндірісінің 17% құрайды.

Рио-де-Жанейро — оңтүстік жарты шардағы туристер саны бойынша бірінші орында және өзінің табиғатымен, карнавал тойлануымен, [[самба]]сымен, Босса-новамен және жағажайларымен (Барра-да-Тижука, Копакабана, Ипанема және Леблон) танымал. Сондай-ақ, жағажайлардан басқа қаланың ең танымал назар аударарлық орындарының бірі, Корковадо тауында орналасқан [[Құтқарушы Христостың мүсіні|Құтқарушы Мәсіх мүсіні]] ('Cristo Redentor') [[әлемнің жаңа жеті кереметі]]нің тізіміне енгізілді. Рио [[Оңтүстік Америка]]дағы алғаш рет өтетін [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2016|2016 жылдың жазғы Олимпиада ойындарын]] өткізеді. Сонымен қатар, қаланың басты спорттық аренасы - [[Маракана]] стадионында [[Футболдан әлем чемпионаты 2014|2014 жылдың футбодан әлем чемпионатының]] финалды матчі өткізіледі. [[Маракана]] стадионы әлемдегі ең үлкен стадиондарының бірі болып табылады.

== Тарихы ==
Гуанабара шығанағын  [[1502 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ында [[Португалия|португалдық]] теңіз саяхатшысы [[Гаспар де Лемуш]] ашты. Бірақ, португалдықтар Гуанабара шығанағын өзен сағасы деп ойлағандықтан, қаланың атауы [[португал тілі]]нен аударғанда ''қаңтарлық өзен'' деген мағынаны береді.

== Географиясы ==
[[Сурет:Rio de Janeiro, satellite image, LandSat-5, 2011-05-09.jpg|thumb|left|340px|Рио-де-Жанейро және қала маңайы, ғарыштық сурет (9 мамыр 2011 жылы)]]
Рио-де-Жанейро [[Бразилия]]ның Атлантикалық жағалауының алабында, [[Оңтүстік Тропик]] маңайында орналасқан, 22°54&quot; О. Е. 43°14&quot; Б. Б. Негізінде қала оңтүстікке қарай бағытталған. Қала [[Гуанабара]] айлағында қаланған. Рио-де-Жанейроның басты назар аударарлық орны — ''Pão de Açúcar'' тауы.

Рио орталығы Гуанабара айлағының батыс жағалауындағы жазықтықта орналасқан. Қаланың басым бөлігі Солтүстік аймақ деп аталатын, солтүстік-батыс жазықтарда, белестерде және шағын жартасты тауларда орналасқан. Ал, Рио-де-Жанейроның оңтүстік аймағы, теңізді қоршайтын жағажайлар, қаланың орталық және солтүстік бөліктерін жағалық таулармен бөледі. Бұл таулар мен белестер Бразилияның оңтүстік-шығысындағы [[Бразилия таулы үстірті]]нің оңтүстік баурайларын құрайтын [[Серра-ду-Мар]] ежелгі таулы жүйесінің тарамдары.

Қаланың жалпы аумағы 1260 км². Тұрғындардың саны 6,000,000 астам, ал шоғырлануы 11-13,5 млн адам. Рио-де-Жанейро Бразилияның астанасы ретінде [[1960 жыл]]ға дейін болған, ал қазір елдің бас қаласы - [[Бразилиа]]. Рионың ресми өлеңі &quot;Cidade Maravilhosa&quot;, композиторы Андре Фильо.

== Демографиясы ==
[[Сурет:Lagoa.jpg|thumb|right|Родриго де Фрейтас (''Rodrigo de Freitas'') шағын мүйісі]]
[[Сурет:Christ on Corcovado mountain.JPG|right|thumb|[[Құтқарушы Христостың мүсіні]], [[Әлемнің жаңа жеті кереметі|әлемнің жаңа жеті кереметтерінің]] тізіміне енгізілді.]]
[[Сурет:Crianças jogando futebol de areia.jpg|thumb|right|Жағажайда футбол ойнап жатқан балалар.]]
[[2010 жыл]]дың IBGE санағы бойынша, Рио-де-Жанейро қаласында тұратын тұрғындарының саны 5,940,224 адам. Санақ келесі статистиканы көрсетті: 3,234,812 ақ адамдар (51.2%), 2,307,104 қоңыр (көп ұлтты) адамдар (36.5%), 724,197 қара терілі адамдар (11.5%), 46,484 шығыс азия ұлттары (0.7%), 6,320 американдық ұлттар (0.1%).

2010 жылы Рио-де-Жанейро қаласы халық тығыздығы жөнінен Бразилиядағы [[Сан-Паулу]]дан кейін 2-орында. 
2010 жылы қалада 1,200,697 кері жынысты жұптар және 5,612 бір жынысты жұптар болған. Рио-де-Жанейро тұрғындарының жынысы бойынша статистикасы: 53.2% әйелдер және 46.8% еркектер.

Рио-де-Жанейро халқының қалыптасуына түрлі этникалық топтар да әсер етті. Еуропалық отаршылдықтың алдында, шамамен, 20 тілде сөйлейтін 7 әртүрлі жергілікті халықтар болған. Отаршылдықтан кейін олардың жартысы португалдықтарға, ал екінші жартысы француздарға қосылды. Француздарға қосылғандардың барлығы португалдықтармен жойылды.

;Рио-де-Жанейро қаласының демографиялық өзгерісі
&lt;timeline&gt;
Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize=width:530 height:230
PlotArea=left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat=x.y
Period=from:0 till:7000000
TimeAxis=orientation:vertical
AlignBars=justify
ScaleMajor=gridcolor:darkgrey increment:1500000 start:0
ScaleMinor=gridcolor:lightgrey increment:50000 start:0
BackgroundColors=canvas:sfondo

BarData=
 bar:1872 text:1872
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1920 text:1920
 bar:1940 text:1940
 bar:1950 text:1950
 bar:1960 text:1960
 bar:1970 text:1970
 bar:1980 text:1980
 bar:1991 text:1991
 bar:2000 text:2000
 bar:2007 text:2007

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1872 from:0 till: 274972
 bar:1890 from:0 till: 522651
 bar:1900 from:0 till: 811443
 bar:1920 from:0 till: 1157873
 bar:1940 from:0 till: 1764141
 bar:1950 from:0 till: 2377451
 bar:1960 from:0 till: 3281908
 bar:1970 from:0 till: 4251918
 bar:1980 from:0 till: 5090700
 bar:1991 from:0 till: 5336179
 bar:2000 from:0 till: 5851914
 bar:2007 from:0 till: 6093472

PlotData=

 bar:1872 at: 274972 fontsize:S text: 274.972 shift:(-8,5)
 bar:1890 at: 522651 fontsize:S text: 522.651 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 811443 fontsize:S text: 811.443 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 1157873 fontsize:S text: 1.157.873 shift:(-10,5)
 bar:1940 at: 1764141 fontsize:S text: 1.764.141 shift:(-10,5)
 bar:1950 at: 2377451 fontsize:S text: 2.377.451 shift:(-10,5)
 bar:1960 at: 2377451 fontsize:S text: 2.377.451 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 4251918 fontsize:S text: 4.251.918 shift:(-10,5)
 bar:1980 at: 5090700 fontsize:S text: 5.090.700 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 5336179 fontsize:S text: 5.336.179 shift:(-10,5)
 bar:2000 at: 5851914 fontsize:S text: 5.851.914 shift:(-10,5)
 bar:2007 at: 6093472 fontsize:S text: 6.093.472 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:
&lt;/timeline&gt;

Дерекнама: Planet Barsa Ltda.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://brasil.planetasaber.com/default.asp |title=Barsa Planeta Ltda |publisher=Brasil.planetasaber.com |accessdate=April 17, 2010}}&lt;/ref&gt; ''

== Діні ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#87cefa; color:white;&quot;
|'''Дін'''
|'''Пайыз'''
|'''Саны'''
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|Католицизм
|51.09%
|3,229,192
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|Протестантизм
|23.37%
|1,477,021
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|Дінсіздік
|13.59%
|858,704
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|Спиритизм
|5.90%
|372,851
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|Умбанда және Кандомбле
|1.29%
|72,946
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|Иудейлер
|0.34%
|21,800
|-
|colspan=&quot;3&quot;|''Қайнары: Бразилия география және статистика институты (IBGE) 2010.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/protabl.asp?c=2094&amp;z=cd&amp;o=7&amp;i=P |title=Sistema IBGE de Recuperação Automática&amp;nbsp;— SIDRA |publisher=Sidra.ibge.gov.br |accessdate=11 October 2012}}&lt;/ref&gt; ''
|}

== Климаты ==

Жыл сайынғы орташа минималды температурасы 21&amp;nbsp;°C, жыл сайынғы орташа максималды температурасы 27&amp;nbsp;°C және жыл сайынғы орташа температурасы 23&amp;nbsp;°C. Жыл сайынғы орташа жауын-шашын мөлшері 1,175 мм-ді құрайды. INMET мәліметі бойынша [[1928 жыл]]ы [[маусым]] айында [[Бразилия]]лық [[саванна]]дағы Афонсос жерінде минималды температура - 4.8&amp;nbsp;°C тіркелген, ал абсолюттық макисмум 44&amp;nbsp;°C [[ақпан]] айында болған. 21-ші ғасырда тіркелген ең төмен температура [[2011 жыл]]дың шілде айында тіркелген (8.1&amp;nbsp;°C). 10&amp;nbsp;°C-тан асып түсетін температура қалада өте сирек байқалады.

Теңіздің жыл сайынғы орташа температурасы 23–24&amp;nbsp;°C-тан 22&amp;nbsp;°C-қа дейін маусым-[[қазан]] айлары аралығында, және 26&amp;nbsp;°C ақпан мен наурыз айларында. Жылдың ең ылғалды және ыстық айлары — желтоқсан мен тамыз.

{{Қаланың ауа райы
 | Жер_ілік = Рио-де-Жанейро
 | Дерекнама = [http://climate-charts.com/Locations/b/BZ83743.php World Climate], 
[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=064738&amp;refer=&amp;cityname=Rio-De-Janeiro-Rio-De-Janeiro-Brazil Weatherbase]

 | Қаң_ор = 26.2       | Қаң_ор_ж-ш = 114.1
 | Ақп_ор = 26.5       | Ақп_ор_ж-ш = 105.3
 | Нау_ор = 26.0       | Нау_ор_ж-ш = 103.3
 | Сәу_ор = 24.5       | Сәу_ор_ж-ш = 137.4
 | Мам_ор = 23.0       | Мам_ор_ж-ш = 85.6
 | Мау_ор = 21.5       | Мау_ор_ж-ш = 80.4
 | Шіл_ор = 21.3       | Шіл_ор_ж-ш = 56.4
 | Там_ор = 21.8       | Там_ор_ж-ш = 50.5
 | Қыр_ор = 21.8       | Қыр_ор_ж-ш = 87.1
 | Қаз_ор = 22.8       | Қаз_ор_ж-ш = 88.2
 | Қар_ор = 24.2       | Қар_ор_ж-ш = 95.6
 | Жел_ор = 25.2       | Жел_ор_ж-ш = 169
 | Жыл_ор = 23.7       | Жыл_ор_ж-ш = 1172.9

 | Қаң_ор_мин = 23.3    | Қаң_ор_макс = 29.4
 | Ақп_ор_мин =23.5     | Ақп_ор_макс = 30.2
 | Нау_ор_мин =23.3     | Нау_ор_макс = 29.4
 | Сәу_ор_мин =21.9     | Сәу_ор_макс = 27.8
 | Мам_ор_мин =20.4     | Мам_ор_макс = 26.4
 | Мау_ор_мин =18.7     | Мау_ор_макс = 25.2
 | Шіл_ор_мин = 18.4    | Шіл_ор_макс = 25.3
 | Там_ор_мин = 18.9    | Там_ор_макс = 25.6
 | Қыр_ор_мин =19.2     | Қыр_ор_макс = 25.0
 | Қаз_ор_мин = 20.2    | Қаз_ор_макс = 26.0
 | Қар_ор_мин = 21.4    | Қар_ор_макс = 27.4
 | Жел_ор_мин = 22.4    | Жел_ор_макс = 28.6
 | Жыл_ор_мин =21.0     | Жыл_ор_макс = 27.2

 | Қаң_а_мин = 17     | Қаң_а_макс = 42
 | Ақп_а_мин = 17     | Ақп_а_макс = 42
 | Нау_а_мин = 17     | Нау_а_макс = 40
 | Сәу_а_мин = 15     | Сәу_а_макс = 40
 | Мам_а_мин = 10     | Мам_а_макс = 38
 | Мау_а_мин = 7      | Мау_а_макс = 37
 | Шіл_а_мин = 11     | Шіл_а_макс = 38
 | Там_а_мин = 10     | Там_а_макс = 42
 | Қыр_а_мин = 13     | Қыр_а_макс = 42
 | Қаз_а_мин = 12     | Қаз_а_макс = 42
 | Қар_а_мин = 13     | Қар_а_макс = 43
 | Жел_а_мин = 17     | Жел_а_макс = 41
 | Жыл_а_мин = 7     | Жыл_а_макс = 43
}}

== Әкімшілік бөлінуі==
{{Рио-де-Жанейро аудандары}}
Рио-де-Жанейро [[муниципалитет]]і 34 [[әкімшілік-аумақтық бөлініс|әкімшілік ауданға]] топтасқан 160 ауданнан тұрады. Сонымен қатар [[қала]]да 19 шағын аудан бар. Қала негізінен 4 ауданға бөлінеді: тарихи [[Орталық аймақ (Рио-де-Жанейро)|Орталық аймақ]] (Centro), туристік, бай отбасылар тұратын [[Оңтүстік аймақ (Рио-де-Жанейро)|Оңтүстік аймақ]] (Zona Sul), орта дәулетті отбасылар тұратын [[Солтүстік аймақ (Рио-де-Жанейро)|Солтүстік аймақ]] (Zona Norte), шеткері аймақ - [[Батыс аймақ (Рио-де-Жанейро)|Батыс аймақ]] (Zona Oeste). Сонымен қатар Санта-Крус пен Кампо Гранде, әрі американдық стильде салынған бай Барра-да-Тижука ауданы.

[[Сурет:Zoneamento da Cidade do Rio de Janeiro.svg|thumb|480px|center|Рио-де-Жанейро қаласының әкімшілік бөлінуі. 
{|width=&quot;100%&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent&quot;
|-
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legenda|#00923f|Батыс аймақ}}
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legenda|#005197|Солтүстік аймақ}}
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legenda|#f8c300|Оңтүстік аймақ}}
|valign=&quot;top&quot;|
{{Legenda|#da251d|Орталық аймақ}}
|}]]

== Негізгі назар аударарлық орындары ==
[[Сурет:Brasil.RioDeJaneiro.LeblonUndIpanema.jpg|thumb|left|275px|[[Ипанема]] жағажайы]]
[[Сурет:Corcovado statue01 2005-03-14.jpg|thumb|right|270px|[[Құтқарушы Христостың мүсіні]]]]
Жергілікті тұрғындар қаланы Ескі қала, Жаңа қала және қала түбіндегі елді мекендер деп бөледі. Ескі қалада [[кеден]], [[док]]тар, [[арсенал]], [[биржа]], Ұлттық көркемөнер академиясы, қалалық [[ратуша]] және мәдени ғимараттар, барлық театрлар және түгелге жуық мұражайлар орналасқан. Жаңа қала теңге сарайымен, түрмемен, басты вокзалымен және мүгедектер үйімен танымал. [[Ипанема]] және [[Копакабана]] жағажайлары, [[Фламенго]] саябағы, [[Корковаду (тау)|Корковаду]] тауындағы [[Құтқарушы Христостың мүсіні|Құтқарушы Христостың алып мүсіні]] , ''Pão de Açucar'' тауы, [[Маракана]] стадионы ({{lang-pt|Maracanã}}) — әлемдегі ең ірі футбол стадиондарының бірі (200 мың адам).

Қаланың ең танымал және  келушілер саны бойынша, сәулет ескерткішетеріне колониалдық шiркеулер, Сан-Бенто монастыры, Сан-Антонио және капуциндер ордені монастырлері және [[Кинта-да-Боа-Виста]] бұрынғы императорлық резиденциясы.

Аңыз бойынша, Әулие Құдай ана келген Лампедоса Құдай анасының шіркеуі [[Жерорта теңізі]]нде орналасқан [[Лампедос]] аралының атымен аталған. Оны [[1929 жыл]]ы [[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] ескірген ғимараттың орнына мексикалық сәулет мектебі ықпалымен неоклассикалық стилінде салынған. Әулие Лусия шіркеуінің негізгі назар аударарлық орны, [[1732 жыл]]ы салынған — табиғи бұрқақ.

Қаласының көшелері мен жағалауларында қалың өскен тропикалық өсімдіктердің көптігіне қарамастан, Рио-де-Жанейрода [[ботаникалық бақ]] және көптеген саябақтар бар. Ең үздік  ботаникалық бақтардың қатарына, шамамен, [[1808 жыл]]ы құрылған, 7000 өсімдіктердің түрі жиналған бақ та кіреді. [[Корковаду (тау)|Корковаду]] орналасқан [[Тижука ұлттық паркі]], әлемдегі ең ірі қалалық орман болып табылады. Онда маймылдар мен экзотикалық құстарды кездестіруге болады.

{{Фотобағана+|align=left|ені=750
|Rio Panorama.jpg|мәтін1=Рио-де-Жанейро қаласының көрінісі
|Rio de Janeiro Panoramic from Pão de Açúcar crop.jpg|мәтін2=
|Panorama from Rio de Janeiro.jpg|мәтін3= [[Корковаду (тау)|Корковаду]] тауынан көрініс
|Guanabara_Bay_pan.jpg|мәтін4=айлақтан қалаға қарай көрініс
|Botafogo180o_M.jpg|мәтін5=[[Ботафого шығанағы]]}}
{{clear}}

== Экономика ==
Рио-де-Жанейро — Бразилияның екінші ірі қаржы орталығы. Қала сенімді және жоғары әртараптандырылған экономикаға ие.

2008 жылы қаланың ЖІӨ 201 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша, Рио-де-Жанейро Латын Америка қалаларының арасындағы төртінші ең бай қала ретінде атанды ([[Мехико]]дан, [[Сан-Паулу]]дан және [[Буэнос-Айрес]]тен кейін), ал әлем қаларының ЖІӨ бойынша, [[Рим]], [[Барселона]] және [[Бейжің]] сияқты ірі қалаларды озып, 30-шы орынға орналасты.

Қалада Petrobras, Elektrobras және тағы басқа ірі мемлекеттік компаниялардың бас кеңселері орналасқан. Сонымен қатар, қалада [[Royal Dutch Shell]], [[EBX]], [[Esso]] сияқты мұнай компаниялардың бөлімшелері орналасқан. [[Кока-Кола]], [[IBM]] және [[El Paso]] ірі халықаралық компанияларының кеңселері де Рио-де-Жанейрода жұмыс істейді.

Қаланың өнеркәсіп кәсіпорындары тамақ өнімдерін, химиялық және мұнай өнімдерін, дәрі-дәрімектерді, жиһазды, металдан және тоқымадан жасалған бұйымдарды өндіреді. Бірақ экономиканың басымдық бөлігі — қызметтер көрсету аясы (банк ісін және Бразилиядағы белсенділік бойынша екінші қор нарығын қосқанда). Сонымен қатар, қала мен ел үшін туризм және ойын-сауық қызметі үлкен рөл атқарады.

== Спорт ==
[[Сурет:Stitched 003.jpg|thumb|''Энженьян'' стадионы]]
[[2009 жыл]]дың [[2 қазан]]ында [[халықаралық олимпиада комитеті]] Рио-де-Жанейроны [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2016|2016 жылдың жазғы Олимпиада ойындарының]] астанасы ретінде таңдады. Рио [[Олимпиялық ойындар|Олимпиада ойындарын]] өткізу туралы бірінші мәлімдемесін [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1936|1936 жыл]]ы жасаған, бірақ [[Берлин]]ге ұтылып қалды. Сонымен қатар [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2004|2004]] және [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2012|2012 жыл]]дың ойындарын өткізуге ықыласын білдірген, бірақ бұл ретте де жолы болмады. Ойындар [[Афина]] және [[Лондон]] қалаларында тиісінше өткізілген. Рио [[Бразилия]] мен [[Оңтүстік Америка]]дағы Олимпиада ойындарын өткізетін алғашқы қала.

[[2007 жыл]]дың [[30 қазан]] күні Бразилия [[Футболдан әлем чемпионаты|ФИФА әлем чемпионатының]] ресми ұйымдастырушы болып таңдалды. Рио-де-Жанейро - 2014 жылғы әлем чемпионатының қала-ұйымдастырушыларының бірі болып саналады және чемпионаттың финалы [[Маракана]] стадионында өткізілетіні әбден ықтимал. Сонымен қатар Рио-де-Жанейро 2011 жылдың 15-24 шілде күндері аралығында ''Дүниежүзілік Әскери Ойындарын'' өткізген. [[2011 жыл]]дың ''Дүниежүзілік Әскери Ойындары'' Бразилияда өткізілген ең ірі әскери-спорттық жарыстарының бірі болған. Оған шамамен 108 елден келген 4,900 атлет, спорттың 20 түрінен бақ сынасқан.

== Бауырлас қалалары ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#ffffef; float:left;&quot;
|-
! style=&quot;background:#811541&quot; |&amp;nbsp;
! style=&quot;background:#811541&quot; |&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Америка&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; |&amp;nbsp;
! style=&quot;background:#811541&quot; |&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Еуропа&lt;/span&gt;
! style=&quot;background:#811541&quot; |&amp;nbsp;
! style=&quot;background:#811541&quot; |&lt;span style=&quot;color:white;&quot;&gt;Азия және Африка&lt;/span&gt;
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Mexico}}
|'''[[Мехико]]''', [[Мексика]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Netherlands}}
|'''[[Амстердам]]''', [[Нидерланд]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Philippines}}
|'''[[Батангас]]''', [[Филиппиндер]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Nicaragua}}
|'''[[Манагуа]]''', [[Никарагуа]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Russia}}
|'''[[Санкт-Петербург]]''', [[Ресей]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Japan}}
|'''[[Кобе]]''', [[Жапония]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Venezuela}}
|'''[[Каракас]]''', [[Венесуэла]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Poland}}
|'''[[Варшава]]''', [[Польша]]&lt;ref name=&quot;Warsaw&quot;&gt;{{cite web |url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&amp;ak_id=3284&amp;kat=11 |title=Miasta partnerskie Warszawy |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |date=мамыр 4, 2005 |accessdate=August 29, 2008}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Tunisia}}
|'''[[Тунис (қала)|Тунис]]''', [[Тунис]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Chile}}
|'''[[Пуэрто-Варас]]''', [[Чили]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Portugal}}
|'''[[Лиссабон]]''', '''[[Санту-Тирсу]]''' және '''[[Вила-Нова-ди-Гая]]''', [[Португалия]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|South Korea}}
|'''[[Сеул]]''', [[Оңтүстік Корея]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Bolivia}}
|'''[[Ла-Пас]]''', [[Боливия]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Spain}}
|'''[[Барселона]]''', [[Испания]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Spain}}
|'''[[Санта-Крус-де-Тенерифе]]''', [[Испания]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|United States}}
|'''[[Майами]]''', [[АҚШ]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|France}}
|'''[[Монпелье]]''', [[Франция]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Israel}}
|'''[[Иерусалим]]''', [[Израиль]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|United States}}
|'''[[Оклахома (Оклахома)|Оклахома]]''', АҚШ
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|England}}
|'''[[Ливерпуль]]''', [[Англия]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|India}}
|'''[[Мумбай]]''', [[Үндістан]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|United States}}
|'''[[Нью-Йорк]]''', АҚШ
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|France}}
|'''[[Париж]]''', Франция
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|South Africa}}
|'''[[Дурбан]]''', [[ОАР]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|United States}}
|'''[[Атланта]]''', АҚШ
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Portugal}}
|'''[[Гимарайнш]]'''&lt;ref&gt;Lei nº 2.643/1998. Câmara Municipal do Rio de Janeiro. Página visitada em 26 de dezembro de 2008.&lt;/ref&gt; және '''[[Повуа-ди-Варзин]]''', [[Португалия]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Lebanon}}
|'''[[Бейрут]]''', [[Ливан]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Canada}}
|'''[[Ванкувер]]''', [[Канада]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rio2016.org.br/pt/Noticias/Noticia.aspx?idConteudo=1138 |title=Rio 2016 |publisher=Rio 2016 |accessdate=маусым 14, 2010}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Spain}}
|'''[[Мадрид]]''', Испания&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.munimadrid.es/portal/site/munimadrid/menuitem.dbd5147a4ba1b0aa7d245f019fc08a0c/?vgnextoid=4e84399a03003110VgnVCM2000000c205a0aRCRD&amp;vgnextchannel=4e98823d3a37a010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD&amp;vgnextfmt=especial1&amp;idContenido=1da69a4192b5b010VgnVCM100000d90ca8c0RCRD |title=Mapa Mundi de las ciudades hermanadas |language={{Es icon}} |publisher=www.munimadrid.es |accessdate=маусым 14, 2010}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Morocco}}
|'''[[Касабланка]]''', [[Морокко]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Argentina}}
|'''[[Буэнос-Айрес]]''', [[Аргентина]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Ukraine}}
|'''[[Киев]]''', [[Украина]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_do_Rio_de_Janeiro_4917_de_2008 |title=Lei Municipal do Rio de Janeiro 4917 de 2008 – Wikisource |language={{pt icon}} |publisher=Pt.wikisource.org |accessdate=маусым 14, 2010}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Nigeria}}
|'''[[Лагос]]''', [[Нигерия]]
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Brazil}}
|'''[[Сан-Боржа]]''', [[Бразилия]]&lt;ref&gt;http://spl.camara.rj.gov.br/spldocs/pl/2006/pl0980_2006_008195.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425045619/http://spl.camara.rj.gov.br/spldocs/pl/2006/pl0980_2006_008195.pdf |date=2012-04-25 }}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Romania}}
|'''[[Бухарест]]''', [[Румыния]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_do_Rio_de_Janeiro_3467_de_2002 |title=Lei Municipal do Rio de Janeiro 3467 de 2002 – Wikisource |language={{pt icon}} |publisher=Pt.wikisource.org |accessdate=маусым 14, 2010}}&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Senegal}}
|'''[[Руфиске]]''', [[Сенегал]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pt.wikisource.org/wiki/Lei_Municipal_do_Rio_de_Janeiro_3152_de_2000 |title=Lei Municipal do Rio de Janeiro 3152 de 2000 – Wikisource |language={{pt icon}} |publisher=Pt.wikisource.org |accessdate=маусым 14, 2010}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Brazil}}
|'''[[Натал]]''', [[Бразилия]]&lt;ref&gt;Leis sancionadas e vetos (21 de janeiro de 2008). Lei n.º 4.752/2008. Câmara Municipal do Rio de Janeiro. Página visitada em 26 de outubro de 2008.&lt;/ref&gt;
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Turkey}}
|'''[[Ыстамбұл]]''', [[Түркия]]
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|China}}
|'''[[Бейжің]]''', [[Қытай]]
|-
|
|
|style=&quot;background:#ffffcf;&quot;|{{flagicon|Georgia}}
|'''[[Батуми]]''', [[Грузия]]
|
|
|}
{{-}}

&lt;big&gt;&lt;big&gt;Әріптес қалалары&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;

* {{FRA}} [[Париж]] (достастық пен ынтымақтастық туралы шарт)&lt;ref name=paris&gt;[http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=6587&amp;document_type_id=5&amp;document_id=16468&amp;portlet_id=14974 Париждің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100718050920/http://www.paris.fr/portail/politiques/Portal.lut?page_id=6587&amp;document_type_id=5&amp;document_id=16468&amp;portlet_id=14974 |date=2010-07-18 }} {{ref-fr}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Rio de Janeiro city}}
* [http://www.rio.rj.gov.br Ресми сайты]
* [http://en.wikivoyage.org/wiki/Rio_de_Janeiro_(city) Рио-де-Жанейро / Wikivoyage]

{{Жазғы ОО астаналары}}
{{Жақсы мақала}}

[[Санат:Рио-де-Жанейро| ]]
[[Санат:Бразилия қалалары]]</text>
      <sha1>73iy8hi28owrh2yxaulhp78xcbmhs5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұхаммедрасул Меджидов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198309</id>
    <revision>
      <id>3599290</id>
      <parentid>3432586</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алишерсзз</username>
        <id>180771</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Professional career&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1316869315|Magomedrasul Majidov]]&quot;</comment>
      <origin>3599290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2681" sha1="5f6o2ukqtxdxl1qeg6wes4fdrw226pt" xml:space="preserve">[[Сурет:Məhəmmədrəsul Məcidov.jpg]]
'''Мұхаммедрасул Меджидов''' ({{lang-az|Məhəmmədrəsul Məcidov}}; [[Дағыстан]], [[Ресей]]) — Әзірбайжан құрамасына кіретін боксшы, [[Бокстан Әлем чемпионаты 2011|Бакудегі 2011 жылғы әлем чемпионатында]] бірінші орын алып, аса ауыр салмақ дәрежесінде (91+ кг) Лондон олимпиадасына жолдама алған.
2010-2011 жылғы маусымда [[Әлемдік бокс сериясы]]нда Baku Fires команда құрамасында жеке чемпионатқа жолдама алып италиандық Клементе Руссоға ғана жол берген. Айта кетерлігі осы жобада Бакуде қазақ боксшысы [[Руслан Мырсатаев]] Меджидовқа ұпаймен ұтылған.

[[Санат:Әзербайжан боксшылары]]
[[Санат:Бүкіләлемдік Бокс Сериясы]]

== Кәсіби мансабы ==


2019 жылдың қыркүйегінде Мажидов Эдди Хирннің АҚШ-тағы матчтық боксымен жарнамалық келісімшартқа отырғаны және өзінің кәсіби дебютін 2019 жылдың 13 қыркүйегінде Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер Гардендегі Эд Фонтанға қарсы өткізетіні белгілі болды. Жекпе-жек тікелей эфирде көрсетілді Sky Sports Ұлыбританияда және DAZN АҚШ-та андеркарттың бөлігі ретінде Девин Хани мен Заур Абдуллаевқа қарсы.[5][6][7] Мажидов жекпе-жекте төртінші айналымдағы техникалық нокаут (ТКО) арқылы жеңіске жетті.[8]

2021 жылдың сәуірінде Мажидов төртінші жекпе-жегінде мансабындағы алғашқы жеңіліске ұшырады, оны бірінші раундта Андрей Федосов тоқтатып, 30 айда бірінші рет жекпе-жек өткізгеніне қарамастан Мажидовты екі рет тастап кетті. Мажидов бірінші нокдауннан кейін тобығын бұрап, екінші нокдауннан кейін тобықты тіреуіш етікпен зембілмен сақинадан шығару керек болды.[9]</text>
      <sha1>5f6o2ukqtxdxl1qeg6wes4fdrw226pt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599291</id>
      <parentid>3599290</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Алишерсзз|Алишерсзз]] ([[User talk:Алишерсзз|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurken|Nurken]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3432586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1110" sha1="q46mae4eyt4f1gakpwihuaak65sv95s" xml:space="preserve">[[Сурет:Məhəmmədrəsul Məcidov.jpg]]
'''Мұхаммедрасул Меджидов''' ({{lang-az|Məhəmmədrəsul Məcidov}}; [[Дағыстан]], [[Ресей]]) — Әзірбайжан құрамасына кіретін боксшы, [[Бокстан Әлем чемпионаты 2011|Бакудегі 2011 жылғы әлем чемпионатында]] бірінші орын алып, аса ауыр салмақ дәрежесінде (91+ кг) Лондон олимпиадасына жолдама алған.
2010-2011 жылғы маусымда [[Әлемдік бокс сериясы]]нда Baku Fires команда құрамасында жеке чемпионатқа жолдама алып италиандық Клементе Руссоға ғана жол берген. Айта кетерлігі осы жобада Бакуде қазақ боксшысы [[Руслан Мырсатаев]] Меджидовқа ұпаймен ұтылған.

[[Санат:Әзербайжан боксшылары]]
[[Санат:Бүкіләлемдік Бокс Сериясы]]</text>
      <sha1>q46mae4eyt4f1gakpwihuaak65sv95s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ішкі Моңғолия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200643</id>
    <revision>
      <id>3599589</id>
      <parentid>3461443</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3402" sha1="gmym33vsf0fd0lxbtdpsho1n144tw8z" xml:space="preserve">[[File:Grasslands-menggu.jpg|thumb|300px|Ішкі Моңғолия даласы]]
'''Ішкі Моңғол''' ({{lang-mn|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ|size=1em|style=height:80px}}; {{lang-zh|內蒙古自治區}}) — солтүстік Қытайдағы автономды облыс [[Қытай]], 1 сәуір 1947 жылы негізі қаланды. Астанасы — [[Хух-Хот]], ең ірі қаласы — [[Бугт]]-Хот (Баотоу). Халқы 23,84 млн адам (23-орын).

== Халық және тіл мәселесі ==
Ішкі Моңғолияда моңғол тілі ресми тілдердің бірі болғанымен, '''2020 жылы''' Қытай үкіметі моңғол тіліндегі пәндерді (әдебиет, тарих, саясат) мандарин тіліне ауыстыруды бастады. Бұл шешімге жергілікті халық қарсы шығып, наразылық шерулері өтті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2020, 1 қыркүйек). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/30819270.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ішкі Моңғолия – Қытайдағы пайдалы қазбаларға бай және өндірістік тұрғыдан маңызды өңірлердің бірі. Мұнда көмір, сирек кездесетін металлдар өндіріледі. [[Баотоу]] қаласы — сирек металлдардың өндірісі бойынша әлемдегі ірі орталықтардың бірі.[[File:Desert - Inner Mongolia edit.jpg|thumb|300px|Шөл]][[File:Five Pagoda Temple, Huhhot, Inner Mongolia.JPG|thumb|250px|Ғибадатхана]]

== Қоғамдық толқулар ==
2011 жылы Ішкі Моңғолияда көмір өндірісіне қатысты жергілікті моңғол малшылар мен қытайлық компаниялар арасындағы қақтығыстар мен наразылықтар орын алды. Бұл этникалық және экологиялық мәселелердің шиеленісуін көрсетті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2011, 31 мамыр). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/unrest_in_inner_mongolia/24209392.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Сілттемелер ==
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm Large map of Inner Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326023112/http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm |date=2006-03-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.chengjisihan.com.cn/ Музей Чингисхана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729052124/http://www.chengjisihan.com.cn/ |date=2019-07-29 }}
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.russia.org.cn/rus/?SID=82&amp;ID=1319 Внутренняя Моңғолия на сайте посольства России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402044803/http://russia.org.cn/rus/?id=1319&amp;sid=82 |date=2016-04-02 }}

[[Санат:Моңғолия]]</text>
      <sha1>gmym33vsf0fd0lxbtdpsho1n144tw8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599592</id>
      <parentid>3599589</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:05:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Санат:Қытай автономды облыстары]]; ±[[Санат:Моңғолия]]→[[Санат:Ішкі Моңғолия]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3599592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3475" sha1="7beuw0gc2us4m9g0g3buj6ylp1irodg" xml:space="preserve">[[File:Grasslands-menggu.jpg|thumb|300px|Ішкі Моңғолия даласы]]
'''Ішкі Моңғол''' ({{lang-mn|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ|size=1em|style=height:80px}}; {{lang-zh|內蒙古自治區}}) — солтүстік Қытайдағы автономды облыс [[Қытай]], 1 сәуір 1947 жылы негізі қаланды. Астанасы — [[Хух-Хот]], ең ірі қаласы — [[Бугт]]-Хот (Баотоу). Халқы 23,84 млн адам (23-орын).

== Халық және тіл мәселесі ==
Ішкі Моңғолияда моңғол тілі ресми тілдердің бірі болғанымен, '''2020 жылы''' Қытай үкіметі моңғол тіліндегі пәндерді (әдебиет, тарих, саясат) мандарин тіліне ауыстыруды бастады. Бұл шешімге жергілікті халық қарсы шығып, наразылық шерулері өтті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2020, 1 қыркүйек). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/30819270.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ішкі Моңғолия – Қытайдағы пайдалы қазбаларға бай және өндірістік тұрғыдан маңызды өңірлердің бірі. Мұнда көмір, сирек кездесетін металлдар өндіріледі. [[Баотоу]] қаласы — сирек металлдардың өндірісі бойынша әлемдегі ірі орталықтардың бірі.[[File:Desert - Inner Mongolia edit.jpg|thumb|300px|Шөл]][[File:Five Pagoda Temple, Huhhot, Inner Mongolia.JPG|thumb|250px|Ғибадатхана]]

== Қоғамдық толқулар ==
2011 жылы Ішкі Моңғолияда көмір өндірісіне қатысты жергілікті моңғол малшылар мен қытайлық компаниялар арасындағы қақтығыстар мен наразылықтар орын алды. Бұл этникалық және экологиялық мәселелердің шиеленісуін көрсетті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2011, 31 мамыр). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/unrest_in_inner_mongolia/24209392.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Сілттемелер ==
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm Large map of Inner Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326023112/http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm |date=2006-03-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.chengjisihan.com.cn/ Музей Чингисхана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729052124/http://www.chengjisihan.com.cn/ |date=2019-07-29 }}
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.russia.org.cn/rus/?SID=82&amp;ID=1319 Внутренняя Моңғолия на сайте посольства России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402044803/http://russia.org.cn/rus/?id=1319&amp;sid=82 |date=2016-04-02 }}

[[Санат:Ішкі Моңғолия]]
[[Санат:Қытай автономды облыстары]]</text>
      <sha1>7beuw0gc2us4m9g0g3buj6ylp1irodg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599593</id>
      <parentid>3599592</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3481" sha1="lswnh5jmff799o30c3025bv7oasp088" xml:space="preserve">[[Сурет:Grasslands-menggu.jpg|thumb|300px|Ішкі Моңғолия даласы]]
'''Ішкі Моңғол''' ({{lang-mn|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ|size=1em|style=height:80px}}; {{lang-zh|內蒙古自治區}}) — солтүстік Қытайдағы автономды облыс [[Қытай]], 1 сәуір 1947 жылы негізі қаланды. Астанасы — [[Хух-Хот]], ең ірі қаласы — [[Бугт]]-Хот (Баотоу). Халқы 23,84 млн адам (23-орын).

== Халық және тіл мәселесі ==
Ішкі Моңғолияда моңғол тілі ресми тілдердің бірі болғанымен, '''2020 жылы''' Қытай үкіметі моңғол тіліндегі пәндерді (әдебиет, тарих, саясат) мандарин тіліне ауыстыруды бастады. Бұл шешімге жергілікті халық қарсы шығып, наразылық шерулері өтті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2020, 1 қыркүйек). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/30819270.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ішкі Моңғолия – Қытайдағы пайдалы қазбаларға бай және өндірістік тұрғыдан маңызды өңірлердің бірі. Мұнда көмір, сирек кездесетін металлдар өндіріледі. [[Баотоу]] қаласы — сирек металлдардың өндірісі бойынша әлемдегі ірі орталықтардың бірі.[[File:Desert - Inner Mongolia edit.jpg|thumb|300px|Шөл]][[File:Five Pagoda Temple, Huhhot, Inner Mongolia.JPG|thumb|250px|Ғибадатхана]]

== Қоғамдық толқулар ==
2011 жылы Ішкі Моңғолияда көмір өндірісіне қатысты жергілікті моңғол малшылар мен қытайлық компаниялар арасындағы қақтығыстар мен наразылықтар орын алды. Бұл этникалық және экологиялық мәселелердің шиеленісуін көрсетті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2011, 31 мамыр). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/unrest_in_inner_mongolia/24209392.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Сілттемелер ==
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm Large map of Inner Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326023112/http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm |date=2006-03-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.chengjisihan.com.cn/ Музей Чингисхана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729052124/http://www.chengjisihan.com.cn/ |date=2019-07-29 }}
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.russia.org.cn/rus/?SID=82&amp;ID=1319 Внутренняя Моңғолия на сайте посольства России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402044803/http://russia.org.cn/rus/?id=1319&amp;sid=82 |date=2016-04-02 }}

[[Санат:Ішкі Моңғолия]]
[[Санат:Қытай автономды облыстары]]</text>
      <sha1>lswnh5jmff799o30c3025bv7oasp088</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599599</id>
      <parentid>3599593</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:31:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5935" sha1="7m8ccnvtx6jnv6ln7ew65a5s4e7tmd4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Автономия]]
 |қазақша атауы           = Ішкі Моңғолия
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = {{CHN}}
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1 183 000
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 24 049 155
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 20.33
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Inner Mongolia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
[[Сурет:Grasslands-menggu.jpg|thumb|300px|Ішкі Моңғолия даласы]]
'''Ішкі Моңғол''' ({{lang-mn|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ|size=1em|style=height:80px}}; {{lang-zh|內蒙古自治區}}) — солтүстік Қытайдағы автономды облыс [[Қытай]], 1 сәуір 1947 жылы негізі қаланды. Астанасы — [[Хух-Хот]], ең ірі қаласы — [[Бугт]]-Хот (Баотоу). Халқы 23,84 млн адам (23-орын).

== Халық және тіл мәселесі ==
Ішкі Моңғолияда моңғол тілі ресми тілдердің бірі болғанымен, '''2020 жылы''' Қытай үкіметі моңғол тіліндегі пәндерді (әдебиет, тарих, саясат) мандарин тіліне ауыстыруды бастады. Бұл шешімге жергілікті халық қарсы шығып, наразылық шерулері өтті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2020, 1 қыркүйек). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/30819270.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ішкі Моңғолия – Қытайдағы пайдалы қазбаларға бай және өндірістік тұрғыдан маңызды өңірлердің бірі. Мұнда көмір, сирек кездесетін металлдар өндіріледі. [[Баотоу]] қаласы — сирек металлдардың өндірісі бойынша әлемдегі ірі орталықтардың бірі.[[File:Desert - Inner Mongolia edit.jpg|thumb|300px|Шөл]][[File:Five Pagoda Temple, Huhhot, Inner Mongolia.JPG|thumb|250px|Ғибадатхана]]

== Қоғамдық толқулар ==
2011 жылы Ішкі Моңғолияда көмір өндірісіне қатысты жергілікті моңғол малшылар мен қытайлық компаниялар арасындағы қақтығыстар мен наразылықтар орын алды. Бұл этникалық және экологиялық мәселелердің шиеленісуін көрсетті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2011, 31 мамыр). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/unrest_in_inner_mongolia/24209392.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Сілттемелер ==
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm Large map of Inner Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326023112/http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm |date=2006-03-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.chengjisihan.com.cn/ Музей Чингисхана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729052124/http://www.chengjisihan.com.cn/ |date=2019-07-29 }}
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.russia.org.cn/rus/?SID=82&amp;ID=1319 Внутренняя Моңғолия на сайте посольства России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402044803/http://russia.org.cn/rus/?id=1319&amp;sid=82 |date=2016-04-02 }}

[[Санат:Ішкі Моңғолия]]
[[Санат:Қытай автономды облыстары]]</text>
      <sha1>7m8ccnvtx6jnv6ln7ew65a5s4e7tmd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599618</id>
      <parentid>3599599</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Халық және тіл мәселесі */</comment>
      <origin>3599618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5929" sha1="rn77ohwsuupos6um4i93sa3zkblz5vn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Автономия]]
 |қазақша атауы           = Ішкі Моңғолия
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = {{CHN}}
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1 183 000
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 24 049 155
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 20.33
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Inner Mongolia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
[[Сурет:Grasslands-menggu.jpg|thumb|300px|Ішкі Моңғолия даласы]]
'''Ішкі Моңғол''' ({{lang-mn|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ|size=1em|style=height:80px}}; {{lang-zh|內蒙古自治區}}) — солтүстік Қытайдағы автономды облыс [[Қытай]], 1 сәуір 1947 жылы негізі қаланды. Астанасы — [[Хух-Хот]], ең ірі қаласы — [[Бугт]]-Хот (Баотоу). Халқы 23,84 млн адам (23-орын).

== Халық және тіл мәселесі ==
Ішкі Моңғолияда моңғол тілі ресми тілдердің бірі болғанымен, 2020 жылы Қытай үкіметі моңғол тіліндегі пәндерді (әдебиет, тарих, саясат) мандарин тіліне ауыстыруды бастады. Бұл шешімге жергілікті халық қарсы шығып, наразылық шерулері өтті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2020, 1 қыркүйек). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/30819270.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ішкі Моңғолия – Қытайдағы пайдалы қазбаларға бай және өндірістік тұрғыдан маңызды өңірлердің бірі. Мұнда көмір, сирек кездесетін металлдар өндіріледі. [[Баотоу]] қаласы — сирек металлдардың өндірісі бойынша әлемдегі ірі орталықтардың бірі.[[File:Desert - Inner Mongolia edit.jpg|thumb|300px|Шөл]][[File:Five Pagoda Temple, Huhhot, Inner Mongolia.JPG|thumb|250px|Ғибадатхана]]

== Қоғамдық толқулар ==
2011 жылы Ішкі Моңғолияда көмір өндірісіне қатысты жергілікті моңғол малшылар мен қытайлық компаниялар арасындағы қақтығыстар мен наразылықтар орын алды. Бұл этникалық және экологиялық мәселелердің шиеленісуін көрсетті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2011, 31 мамыр). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/unrest_in_inner_mongolia/24209392.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Сілттемелер ==
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm Large map of Inner Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326023112/http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm |date=2006-03-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.chengjisihan.com.cn/ Музей Чингисхана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729052124/http://www.chengjisihan.com.cn/ |date=2019-07-29 }}
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.russia.org.cn/rus/?SID=82&amp;ID=1319 Внутренняя Моңғолия на сайте посольства России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402044803/http://russia.org.cn/rus/?id=1319&amp;sid=82 |date=2016-04-02 }}

[[Санат:Ішкі Моңғолия]]
[[Санат:Қытай автономды облыстары]]</text>
      <sha1>rn77ohwsuupos6um4i93sa3zkblz5vn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599619</id>
      <parentid>3599618</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5981" sha1="3umxd53fzbq6z8pffn1krg3welq5a7d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Автономия]]
 |қазақша атауы           = Ішкі Моңғолия
 |шынайы атауы            = 
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = {{CHN}}
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1 183 000
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 24 049 155
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 20.33
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Inner Mongolia
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
[[Сурет:Grasslands-menggu.jpg|thumb|300px|Ішкі Моңғолия даласы]]
'''Ішкі Моңғол''' ({{lang-mn|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ ᠣᠷᠣᠨ|size=1em|style=height:80px}}; {{lang-zh|內蒙古自治區}}) — солтүстік Қытайдағы автономды облыс [[Қытай]], 1 сәуір 1947 жылы негізі қаланды. Астанасы — [[Хух-Хот]], ең ірі қаласы — [[Бугт]]-Хот (Баотоу). Халқы 23,84 млн адам (23-орын).

== Халық және тіл мәселесі ==
Ішкі Моңғолияда моңғол тілі ресми тілдердің бірі болғанымен, 2020 жылы Қытай үкіметі моңғол тіліндегі пәндерді (әдебиет, тарих, саясат) мандарин тіліне ауыстыруды бастады. Бұл шешімге жергілікті халық қарсы шығып, наразылық шерулері өтті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2020, 1 қыркүйек). &lt;nowiki&gt;https://www.azattyq.org/a/30819270.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Ішкі Моңғолия – Қытайдағы пайдалы қазбаларға бай және өндірістік тұрғыдан маңызды өңірлердің бірі. Мұнда көмір, сирек кездесетін металлдар өндіріледі. [[Баотоу]] қаласы — сирек металлдардың өндірісі бойынша әлемдегі ірі орталықтардың бірі.
[[Сурет:Desert - Inner Mongolia edit.jpg|thumb|300px|Шөл]]
[[Сурет:Five Pagoda Temple, Huhhot, Inner Mongolia.JPG|thumb|250px|Ғибадатхана]]

== Қоғамдық толқулар ==
2011 жылы Ішкі Моңғолияда көмір өндірісіне қатысты жергілікті моңғол малшылар мен қытайлық компаниялар арасындағы қақтығыстар мен наразылықтар орын алды. Бұл этникалық және экологиялық мәселелердің шиеленісуін көрсетті.&lt;ref&gt;Азаттық радиосы. (2011, 31 мамыр). https://www.azattyq.org/a/unrest_in_inner_mongolia/24209392.html&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm Large map of Inner Mongolia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326023112/http://www.muztagh.com/map-of-china/large-map-mongolia.htm |date=2006-03-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.chengjisihan.com.cn/ Музей Чингисхана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190729052124/http://www.chengjisihan.com.cn/ |date=2019-07-29 }}
* [http://www.smhric.org/ Southern Mongolian Human Rights Information Center]
* [http://www.russia.org.cn/rus/?SID=82&amp;ID=1319 Внутренняя Моңғолия на сайте посольства России в Китае] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402044803/http://russia.org.cn/rus/?id=1319&amp;sid=82 |date=2016-04-02 }}

[[Санат:Ішкі Моңғолия]]
[[Санат:Қытай автономды облыстары]]</text>
      <sha1>3umxd53fzbq6z8pffn1krg3welq5a7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Billboard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202039</id>
    <revision>
      <id>3599280</id>
      <parentid>3474239</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;News publishing&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351708831|Billboard (magazine)]]&quot;</comment>
      <origin>3599280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7613" sha1="n32w3d3zooxj7r5jbuxu0metbkz807c" xml:space="preserve">{{Журнал
 |атауы          = Биллборд
 |шынайы атауы = ''Billboard''
 |сурет       = Billboard logo.svg
 |өлшемі            = 
 |сурет атауы           = Логотипі
 |мамандануы     = музыкалық индустрия
 |мерзімділік     = апта сайынғы
 |қысқарту        = 
 |тілі              = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |редакция мекен-жайы    = 
 |бас редактор  = 
 |құрылтайшылары        = [[Nielsen SoundScan|Nielsen Company]]
 |баспашы          = Prometheus Global Media
 |ел            = [[АҚШ]]
 |тарихы           = 
 |құрылғаны         = 1894
 |көлемі             = 
 |жиынтықтылауы      = 
 |таралым             = 16 327
 |ISSN              = 0006-2510
 |сайты          = [http://www.billboard.com/ www.billboard.com]
}}
'''''Billboard''''' («Биллборд»)&amp;nbsp;— музыкалық индустрияға арналған апта сайынғы [[АҚШ|американдық]] [[журнал]]. Бұл кәсіпкерліктің түгелдей дерлiк тұрғыларын қамтиды, соның ішінде апта сайынғы жаңалықтар, авторлық мақалалар, аудио және видеосақтаушылардың сатылуы және т.б., дегенмен өзінің [[Хит-шеру|чарттарымен]] өте танымал. Олардың ең маңыздылары&amp;nbsp;— [[Billboard Hot 100]] және [[Billboard 200]].

== Тарихы ==
Журналдың алғашқы нөмірі [[1894 жыл]]ы жарық көрді. Бастапқы кезде журнал түгелдей ойын-сауық индустриясына арналған болатын, бірақ [[1905 жыл]]дан бастап киноиндустрия жаңалықтарын  баяндауды тоқтатты, ал [[1951 жыл]]дан көңілін толығымен музыкаға аударды. Хит-шерулердің күн сайынғы жариялау тәжірибесі [[1936 жыл]]ы енгізілді; қазіргі кезде олардың саны бірнеше ондықтарды құрайды. Хит-шерулер музыкалық жанрлар және басқа да критерийлері бойынша құрастырады. Жыл сайнғы сатылымдар нәтижесі бойынша, журнал [[Billboard Music Awards]] сыйлығымен марапаттайды.

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:Billboard01_FirstIssue.jpg|&lt;small&gt;Алғашқы басылым, 1894&lt;/small&gt;
Image:Billboard03_1896.jpg‎|&lt;small&gt;Рождестволық басылым, 1896&lt;/small&gt;
Image:Billboard02_10thAnniv.jpg‎|&lt;small&gt;Мерейтойлық басылым, 1904&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Инвесторлары==
[[2005 жыл]]дан бастап, Billboard голландиялық ''VNU'' конгломератының қолында.

== == Жаңалықтарды жариялау == ==

''Billboard'' — музыка, бейне және үйдегі ойын-сауық салалары туралы жаңалықтар жариялайтын веб-сайт пен апталық сауда журналы. Мақалалардың басым бөлігін штаттық журналистер жазады, ал кейбір материалдарды сала мамандары дайындайды.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Басылымда жаңалықтар, өсек-аяң, пікірлер және музыкалық шолулар жарияланады, алайда оның «ең тұрақты әрі ықпалды өнімі» — ''Billboard'' чарттары.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Чарттар музыкалық сатылымдарды, радио эфир уақытын және ең танымал әндер мен альбомдарға қатысты өзге де көрсеткіштерді қадағалайды.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ең танымал әндерді анықтайтын ''Billboard Hot 100'' чарты 1958 жылы енгізілген. Кейінірек ең көп сатылатын альбомдарды көрсететін ''Billboard 200'' коммерциялық табыстың маңызды көрсеткішіне айналды.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

''Billboard'' сондай-ақ ''Watson-Guptill'' баспасымен бірлесіп кітаптар шығарған және өз чарттарына негізделген ''American Top 40'' атты радио және телебағдарламалар сериясын ұсынған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

1997 жылдың ақпан айында күнделікті ''Billboard Bulletin'' енгізілді.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, ''Billboard'' жыл сайын шамамен 20 салалық іс-шара ұйымдастырады.

''Billboard'' музыка индустриясы жаңалықтарының ең беделді көздерінің бірі болып саналады.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Веб-сайтта ''Billboard'' чарттары, музыка жанрлары бойынша топтастырылған жаңалықтар және бейнематериалдар жарияланады, сондай-ақ бірқатар жеке жобаларға арналған бөлек веб-беттері бар. Бұдан бөлек, басылым түрлі тізімдер құрастырады, ''Pret-a-Reporter'' атты сәнге арналған веб-сайтты жүргізеді және бірнеше ақпараттық бюллетень шығарады.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Баспа нұсқасының тұрақты бөлімдеріне мыналар жатады:

* * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Hot 100&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — аптаның ең танымал 100 әнінің тізімі   * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Негізгі бөлім&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — апта жаңалықтары    * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;The Beat&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — хитмейкерлермен сұхбаттар, өсек-аяң және музыка индустриясындағы үрдістер    * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Стиль&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — сән және аксессуарлар    * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Ерекшеліктер&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — тереңдетілген сұхбаттар, профильдер және фотосуреттер    * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Пікірлер&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — жаңа альбомдар мен әндерге шолулар    * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Сахна арты&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — іс-шаралар мен концерттер туралы ақпарат    * &lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt;Чарттар және CODA&lt;nowiki&gt;'''&lt;/nowiki&gt; — &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Billboard&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; чарттарының қазіргі және тарихи нұсқалары туралы қосымша ақпарат

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Billboard magazine}}
* [http://www.billboard.com Ресми сайты]

[[Санат:АҚШ журналдары]]
[[Санат:1894 жылы пайда болған басылымдар]]
[[Санат:Ағылшын тілді журналдар]]
[[Санат:Billboard]]
[[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]]
[[Санат:Апталық журналдар]]</text>
      <sha1>n32w3d3zooxj7r5jbuxu0metbkz807c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599281</id>
      <parentid>3599280</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>Дереккөздері және жазып атқаныда дұрыс емес [[Арнайы:Үлесі/Baratrass|Baratrass]] ([[Қатысушы талқылауы:Baratrass|талқылауы]]) істеген нөмір 3599280 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3547" sha1="kfib8f4z478b1mpd0gdz01yncl4x278" xml:space="preserve">{{Журнал
 |атауы          = Биллборд
 |шынайы атауы = ''Billboard''
 |сурет       = Billboard logo.svg
 |өлшемі            = 
 |сурет атауы           = Логотипі
 |мамандануы     = музыкалық индустрия
 |мерзімділік     = апта сайынғы
 |қысқарту        = 
 |тілі              = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |редакция мекен-жайы    = 
 |бас редактор  = 
 |құрылтайшылары        = [[Nielsen SoundScan|Nielsen Company]]
 |баспашы          = Prometheus Global Media
 |ел            = [[АҚШ]]
 |тарихы           = 
 |құрылғаны         = 1894
 |көлемі             = 
 |жиынтықтылауы      = 
 |таралым             = 16 327
 |ISSN              = 0006-2510
 |сайты          = [http://www.billboard.com/ www.billboard.com]
}}
'''''Billboard''''' («Биллборд»)&amp;nbsp;— музыкалық индустрияға арналған апта сайынғы [[АҚШ|американдық]] [[журнал]]. Бұл кәсіпкерліктің түгелдей дерлiк тұрғыларын қамтиды, соның ішінде апта сайынғы жаңалықтар, авторлық мақалалар, аудио және видеосақтаушылардың сатылуы және т.б., дегенмен өзінің [[Хит-шеру|чарттарымен]] өте танымал. Олардың ең маңыздылары&amp;nbsp;— [[Billboard Hot 100]] және [[Billboard 200]].

== Тарихы ==
Журналдың алғашқы нөмірі [[1894 жыл]]ы жарық көрді. Бастапқы кезде журнал түгелдей ойын-сауық индустриясына арналған болатын, бірақ [[1905 жыл]]дан бастап киноиндустрия жаңалықтарын  баяндауды тоқтатты, ал [[1951 жыл]]дан көңілін толығымен музыкаға аударды. Хит-шерулердің күн сайынғы жариялау тәжірибесі [[1936 жыл]]ы енгізілді; қазіргі кезде олардың саны бірнеше ондықтарды құрайды. Хит-шерулер музыкалық жанрлар және басқа да критерийлері бойынша құрастырады. Жыл сайнғы сатылымдар нәтижесі бойынша, журнал [[Billboard Music Awards]] сыйлығымен марапаттайды.

&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
Image:Billboard01_FirstIssue.jpg|&lt;small&gt;Алғашқы басылым, 1894&lt;/small&gt;
Image:Billboard03_1896.jpg‎|&lt;small&gt;Рождестволық басылым, 1896&lt;/small&gt;
Image:Billboard02_10thAnniv.jpg‎|&lt;small&gt;Мерейтойлық басылым, 1904&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Инвесторлары==
[[2005 жыл]]дан бастап, Billboard голландиялық ''VNU'' конгломератының қолында.

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Billboard magazine}}
* [http://www.billboard.com Ресми сайты]

[[Санат:АҚШ журналдары]]
[[Санат:1894 жылы пайда болған басылымдар]]
[[Санат:Ағылшын тілді журналдар]]
[[Санат:Billboard]]
[[Санат:АҚШ музыкалық журналдары]]
[[Санат:Апталық журналдар]]</text>
      <sha1>kfib8f4z478b1mpd0gdz01yncl4x278</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эндрю Гарфилд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204530</id>
    <revision>
      <id>3599631</id>
      <parentid>3596656</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3599631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18092" sha1="9c1xjhuhearh5xrz3cotjy0z23udzl9" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                    = Эндрю Гарфилд
  |шынайы есімі        = Andrew Garfield
  |сурет                    = Andrew Garfield Comic-Con 3, 2011.jpg
  |сурет ені          = 
  |сурет атауы           = 
  |туған кездегі есімі    = Эндрю Рассал Гарфилд
  |туған күні            = 20.08.1983
  |туған жері             = [[Лос Анжелес]], [[Калифорния]], [[АҚШ]]
  |қайтыс болған күні        =
  |қайтыс болған жері        =
  |мамандығы            = {{актер|АҚШ}}
  |азаматтығы          = {{байрақ|Англия}}
  |белсенді жылдары   = 2005 – &lt;small&gt;осы уақытқа шейін&lt;/small&gt; 
  |бағыты               =Шекспир комедиялары
  |киностудия       =
  |марапаттары   = «Алтын глобус» (2022)
BAFTA TV (2008)
«Сатурн» (2011)
«Тони» (2018)
  |imdb_id              = 1940449
  |сайты             =
}}
'''Эндрю Гарфилд''' ({{lang-en|Andrew Garfield}}; 20 тамыз 1983 жыл&lt;ref&gt;https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/491287&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.munzinger.de/search/go/document.jsp?id=00000030951&lt;/ref&gt;, Лос Анжелес, АҚШ) — ағылшын және американдық актер. «Тони», «[[Алтын глобус]]&lt;nowiki/&gt;» және «BAFTA TV» сыйлықтарының иегері, сонымен қатар «Лоренс Оливье» сыйлығының номинанты, «[[Эмми]]&lt;nowiki/&gt;» сыйлығының номинанты, «Оскар» сыйлығының екі дүркін номинанты және АҚШ киноактерлер гильдиясының үш дүркін номинанты. 2022 жылы Time журналы оны әлемдегі ең ықпалды 100 адамның тізіміне енгізді&lt;ref&gt;https://epscape.com/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://time.com/collection/100-most-influential-people-2022/6177784/andrew-garfield/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523194917/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2022/6177784/andrew-garfield/ |date=2022-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Гарфилд Лос-Анджелесте, Калифорнияда дүниеге келген. Оның анасы Линн (Хилман негізгі есімі) Эссекс, Англиядан, ал әкесі Ричард Гарфилд Калифорниядан[8][9]. Оның атасы мен әжесі Ұлыбританиядан болған. Гарфилдтің ата-анасы үш жасында Лос-Анджелестен Ұлыбританияға көшіп келді және ол Суррей округінің Эпсом қаласында өсті. Гарфилдтің әкесі — еврей; Гарфилдтің өзі кез-келген діннен тыс тәрбиеленген және өзін «агностикалық пантеист» деп атайды, сондай-ақ ол өзін еврей деп санайды. Оның әкесінің ата-анасы Шығыс Еуропадан (Польша, Ресей, Румыния) Лондонға көшіп келген еврей отбасыларынан шыққан және фамилиясын «Гарфинкельден» «Гарфилдке» өзгерткен&lt;ref&gt;http://www.timeoutshanghai.com/features/Books__Film-Film_features/19056/Interview-Andrew-Garfield.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140430035441/http://www.timeoutshanghai.com/features/Books__Film-Film_features/19056/Interview-Andrew-Garfield.html |date=2014-04-30 }}&lt;/ref&gt;.

Гарфилдтің ата-анасы бұрын шағын интерьер дизайны кәсіпорнын басқарған; оның анасы балабақшада тәрбиешінің көмекшісі, ал әкесі жүзу мектебінде бас жаттықтырушы болып жұмыс істеген. Оның дәрігер болып жұмыс істейтін үлкен ағасы бар. Бала кезінде Гарфилд гимнаст және жүзуші болған. Бастапқыда ол бизнесте оқуды жоспарлаған, бірақ кейінірек актерлікке қызығушылық танытқан. Гарфилд 2004 жылы бітірген Лондон университетінің Корольдік драма және шешендік өнер мектебіне түскенге дейін Priory Preparatory School және City of London Freemen's School мектептерінде оқыды. Оны әке-шешесі мектепті бітірген соң, әртістік [[қабілет]]і бар екенін біліп, актерлік оқуға түсіреді. 2004 жылы оны аяқтап, мықты актер болып шығады&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131127172501/http://www.yourlocalguardian.co.uk/news/local/epsomnews/9069069.Priory_Preparatory_celebrates_90_year_anniversary/&lt;/ref&gt;.

== Мансабы ==
Эндрю Гарфилд мансабын театр сахнасында және теледидарда бастады. 9 жасында Гарфилд Суррейдің Гилфорд қаласында актерлік сабақ ала бастады және жастар театрының «Багси Мэлоун» қойылымында пайда болды [18]. Ол «Қозыларға арналған арыстандар» (2007) фильміндегі рөлімен үлкен экранда дебют жасады және сол жылы «Бала А» фильміндегі рөлі үшін BAFTA телевизиялық сыйлығын жеңіп алды.

Гарфилд 2010 жылы «Әлеуметтік желі» және «Мені жіберме» фильмдеріндегі қосалқы рөлдерімен танымал болды, оған BAFTA сыйлығына екі номинация, «Алтын глобус» номинациясы және «Сатурн» сыйлығы берілді.

Гарфилдке бүкіл әлемге әйгілі болу Марк Уэббтің (2012-2014) аттас дилогиясындағы «Өрмекші адам» рөлін әкелді.

2016 жылы Эндрю Гарфилд сыншылардың жоғары бағаланған екі драмасында басты рөлдерді ойнады — «Ар-ождан үшін» және «Үнсіздік». Фильмдердің біріншісіндегі Десмонд Досс рөлі оған «Оскар», «Алтын глобус» және «BAFTA» «үздік актер» номинацияларын жеңіп алды.

2021 жылы «Өрмекші адам: үйге жол жоқ» фильміндегі өрмекші адам рөліне балама ғаламнан Питер Паркер ретінде оралды. Сол жылы Эндрю Гарфилдтің қатысуымен тағы екі фильм шықты: «Тэмми Фэйдің көздері» және «Тик-так, бум!». «Тик-так, бум!» биографиялық фильм-мюзклдің Джонатан Ларсонн рөлі үшін Гарфилд «Алтын глобус» &quot;сыйлығын, сондай-ақ мансабындағы екінші «Оскар» номинациясын жеңіп алды&lt;ref&gt;https://kanobu.ru/news/endryu-garfild-nominirovan-na-oskar-v-kategorii-luchshaya-muzhskaya-rol-448093/&lt;/ref&gt;.

Фильм түсіруден басқа, Эндрю Гарфилд театрда да табысты мансапқа ие. Сонымен, 2012 жылы ол Артур Миллердің «Сатушының өлімі» пьесасының Бродвейдегі қойылымын жандандыруда Бифф рөлін ойнады және «Спектакльдегі ең жақсы қосалқы актер» номинациясында «Тони» сыйлығына ұсынылды. 2017 жылы Гарфилд Лондондағы Корольдік ұлттық театрда «Америкадағы періштелер» қойылымында Прайор Уолтердің рөлін ойнады, ол үшін ол «Үздік актер» номинациясында «Лоуренс Оливье» сыйлығына ұсынылды. 2018 жылы ол Бродвейдегі сол рөлге қайта оралды және спектакльдегі ең жақсы актер үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды.

2022 жылы Hulu ағындық қызметі Эндрю Гарфилд теледидардағы алғашқы басты рөлін сомдаған «Аспан туы астында» мини-сериалының — детектив Джеб Пайри Мормон қауымдастығындағы қатыгез кісі өлтіруді тергеуде эпизодымен премьерасын өткізді. Бұл жұмысы үшін Гарфилд алғаш рет «Эмми» сыйлығына ұсынылды — «Мини-сериалдағы немесе фильмдегі үздік актер» номинациясында және тағы да «Алтын глобус» сыйлығына ұсынылды&lt;ref&gt;https://www.mirror.co.uk/3am/us-celebrity-news/breaking-golden-globe-awards-2023-28713831&lt;/ref&gt;.

2022 жылдың шілдесінде Эндрю Гарфилд әйгілі британдық миллиардер Ричард Брэнсон туралы өмірбаяндық минисерияларда басты рөлді сомдайды, сонымен қатар осы жобаның атқарушы продюсерлерінің бірі болады деген ақпарат пайда болды&lt;ref&gt;https://deadline.com/2022/07/andrew-garfield-richard-branson-hot-air-limited-series-david-leitch-1235064595/&lt;/ref&gt;.

2023 жылдың наурызында Гарфилд Джон Кроулидің «Біз уақытпен өмір сүреміз» романтикалық мелодрамасында ойнайтыны және оның экрандағы жұбы Флоренс Пью болатыны жарияланды. Фильмнің түсірілімі 2023 жылдың сәуірінде Ұлыбританияда басталды. Сондай-ақ, актердің жоспарланған кинотуындыларының қатарына әйгілі астроном Карл Саганның рөлін сомдайтын «Саяхатшылар» фильмі және [[Гильермо дель Торо|Гильермо Дель Торо]] режиссерлік еткен «Франкенштейн» романының жаңа кино бейімделуі кіреді&lt;ref&gt;https://deadline.com/2023/03/oscar-isaac-andrew-garfield-mia-goth-guillermo-del-toros-frankenstein-1235299836/&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Гарфилд АҚШ пен Ұлыбританияның қос азаматтығына ие. Оның айтуынша, ол АҚШ-та да, Ұлыбританияда да «өзін үйде бірдей сезімде» сезінеді және «мәдени тіршіліктің алуан түрлілігімен» рахаттанады. Гарфилд жеке өмірінің егжей-тегжейін көпшілік алдында талқыламауды жөн көреді&lt;ref&gt;https://usatoday30.usatoday.com/life/people/story/2012-07-01/andrew-garfield-emma-stone/55967186/1&lt;/ref&gt;.

2010 жылдан бастап Гарфилд «Жаңа Өрмекші адам» фильміндегі серіктесі, актриса Эмма Стоунмен кездесті. 2015 жылдың аяғында үйлену тойына 3 ай қалғанда олар айырылысып кетті&lt;ref&gt;http://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-emma-stone-andrew-garfield-split-20151027-story.html&lt;/ref&gt;.

== Фильмографиясы ==
=== Кино және теледидарда ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жылы
!
!Орысша атаулары
!Түпнұсқа атаулары
!Рөлі
|-
|2005
|&lt;small&gt;кор&lt;/small&gt;
|Мамбо Джамбо
|''Mumbo Jumbo''
|Симмо
|-
|2005
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Сладкие чувства
|''Sugar Rush''
|&lt;abbr&gt;Том&lt;/abbr&gt;
|-
|2005
|вс
|Замах
|''Swinging''
|әртүрлі рөлдерде
|-
|2006
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Сила искусства
|''Simon Schama's Power of Art''
|Жемісі бар жігіт
|-
|2007
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Испытание и возмездие
|''Trial &amp; Retribution XI: Closure''
|&lt;abbr&gt;Мартин Дуглас&lt;/abbr&gt;
|-
|2007
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Замерзающий
|''Freezing''
|&lt;abbr&gt;Кит&lt;/abbr&gt;
|-
|2007
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Доктор Кто
|''Doctor Who''
|&lt;abbr&gt;Фрэнк&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2007
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Мальчик А
|''Boy A''
|Джек Бёридж
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2007
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Львы для ягнят
|''Lions for Lambs''
|Тодд Хейес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2008
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Ещё одна из рода Болейн
|''The Other Boleyn Girl''
|Фрэнсис Уэстон
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2009
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Воображариум доктора Парнаса
|''The Imaginarium of Doctor Parnassus''
|Антон
|-
|2009
|&lt;small&gt;кор&lt;/small&gt;
|Воздух
|''Air''
|Том
|-
|2009
|&lt;small&gt;тф&lt;/small&gt;
|Красный райдинг
|''Red Riding''
|&lt;abbr&gt;Эдвард Данфорд&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2010
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Социальная сеть
|''The Social Network''
|Эдуардо Саверин
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2010
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Не отпускай меня
|''Never Let Me Go''
|Томми
|-
|2010
|&lt;small&gt;кор&lt;/small&gt;
|Я здесь
|''I'm Here''
|Шелдон
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2012
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Новый Человек-паук
|''The Amazing Spider-Man''
|Питер Паркер / Өрмекші-адам
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2014
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Новый Человек-паук: Высокое напряжение
|''The Amazing Spider-Man 2''
|Питер Паркер / Өрмекші-адам
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2014
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|99 домов
|''99 Homes''
|Деннис Нэш
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2016
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|По соображениям совести
|''Hacksaw Ridge''
|Десмонд Досс
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2016
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Молчание
|''Silence''
|Себастьян Родригес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2017
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Дыши ради нас
|''Breathe''
|Робин Кавендиш
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2018
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Под Сильвер-Лэйк
|''Under the Silver Lake''
|Сэм
|-
|2019
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Королевские гонки Ру Пола: Великобритания
|''RuPaul’s Drag Race UK''
|&lt;abbr&gt;Камео&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2020
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Мейнстрим
|''Mainstream''
|Линк
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2021
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Глаза Тэмми Фэй
|''The Eyes of Tammy Faye''
|Джим Баккер
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2021
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Тик-так, бум!
|''Tick, Tick… Boom!''
|Джонатан Ларсон
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2021
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Человек-паук: Нет пути домой
|''Spider-Man: No Way Home''
|Питер Паркер / Өрмекші-адам
|-
|2022
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Под знаменем небес
|''Under the Banner of Heaven''
|Детектив Джеб Пайри
|-
|2023
|&lt;small&gt;мф&lt;/small&gt;
|Человек-паук: Паутина вселенных
|''Spider-Man: Across the Spiderverse''
|&lt;abbr&gt;Питер Паркер / Өрмекші-адам&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Мы живём во времени
|''We Live in Time''
|Тобиас
|-
| rowspan=&quot;&quot; |
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Путешественники
|''Voyagers''
|Карл Саган
|}

=== Театрда ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жылы
!Орысша атаулары
!Түпнұсқа атаулары
!Рөлі
!Алаңда
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2004
|Мерси
|''Mercy''
|Декки
|«Soho» театры
|-
|Кес
|''Kes''
|Билли
|Корольдік биржалық театр
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2005
|Проект Ларами
|''The Laramie Project''
|әртүрлі рөлдерде
|«Sound» театры
|-
|Ромео и Джульетта
|''Romeo &amp; Juliet''
|Ромео Монтекки
|Корольдік биржалық театр
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
|Красота
|''Beautiful Thing''
|Джейми
|«Sound» театры
|-
|Ожог / Чат / Гражданство
|''Burn / Chatroom / Citizenship''
|Бёрдмен / Джим / Стивен
|Корольдік ұлттық театр
|-
|Ошеломительный
|''The Overwhelming''
|Джоффри
|Ұлыбритания туры
|-
|2012
|Смерть коммивояжёра
|''Death of a Salesman''
|Бифф Ломан
|«Этель Берримор» театры
|-
|2017
|Детские монологи
|''The Children’s Monologues''
|әкесі қорлайтын жасөспірім жігіт
|Карнеги-холл
|-
|2017-2018
|Ангелы в Америке
|''Angels in America''
|Прайор Уолтер
|Корольдік ұлттық театр
«Нил Саймон» театры
|}

=== Музыкалық бейнелер ===
Arcade Fire — We Exist (2014)&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/music-news/arcade-fires-we-exist-video-stars-andrew-garfield-in-wig-and-dress-187262/&lt;/ref&gt;{{Commonscat|Andrew Garfield}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>9c1xjhuhearh5xrz3cotjy0z23udzl9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599632</id>
      <parentid>3599631</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[User talk:Z.Aldyar|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3547730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18027" sha1="inhz0wwfkbz4xanjeasf8gwll8o87og" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                    = Эндрю Гарфилд
  |шынайы есімі        = Andrew Garfield
  |сурет                    = Andrew Garfield Comic-Con 3, 2011.jpg
  |сурет ені          = 
  |сурет атауы           = 
  |туған кездегі есімі    = Эндрю Рассал Гарфилд
  |туған күні            = 20.08.1983
  |туған жері             = [[Лос Анжелес]], [[Калифорния]], [[АҚШ]]
  |қайтыс болған күні        =
  |қайтыс болған жері        =
  |мамандығы            = {{актер|АҚШ}}
  |азаматтығы          = {{байрақ|Англия}}
  |белсенді жылдары   = 2005 – &lt;small&gt;осы уақытқа шейін&lt;/small&gt; 
  |бағыты               =Шекспир комедиялары
  |киностудия       =
  |марапаттары   = «Алтын глобус» (2022)
BAFTA TV (2008)
«Сатурн» (2011)
«Тони» (2018)
  |imdb_id              = 1940449
  |сайты             =
}}
'''Эндрю Гарфилд''' ({{lang-en|Andrew Garfield}}; 20 тамыз 1983 жыл&lt;ref&gt;https://www.ibdb.com/broadway-cast-staff/491287&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.munzinger.de/search/go/document.jsp?id=00000030951&lt;/ref&gt;, Лос Анжелес, АҚШ) — ағылшын және американдық актер. «Тони», «Алтын глобус» және «BAFTA TV» сыйлықтарының иегері, сонымен қатар «Лоренс Оливье» сыйлығының номинанты, «Эмми» сыйлығының номинанты, «Оскар» сыйлығының екі дүркін номинанты және АҚШ киноактерлер гильдиясының үш дүркін номинанты. 2022 жылы Time журналы оны әлемдегі ең ықпалды 100 адамның тізіміне енгізді&lt;ref&gt;https://epscape.com/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://time.com/collection/100-most-influential-people-2022/6177784/andrew-garfield/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523194917/https://time.com/collection/100-most-influential-people-2022/6177784/andrew-garfield/ |date=2022-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Өмірбаяны ==
Гарфилд Лос-Анджелесте, Калифорнияда дүниеге келген. Оның анасы Линн (Хилман негізгі есімі) Эссекс, Англиядан, ал әкесі Ричард Гарфилд Калифорниядан[8][9]. Оның атасы мен әжесі Ұлыбританиядан болған. Гарфилдтің ата-анасы үш жасында Лос-Анджелестен Ұлыбританияға көшіп келді және ол Суррей округінің Эпсом қаласында өсті. Гарфилдтің әкесі — еврей; Гарфилдтің өзі кез-келген діннен тыс тәрбиеленген және өзін «агностикалық пантеист» деп атайды, сондай-ақ ол өзін еврей деп санайды. Оның әкесінің ата-анасы Шығыс Еуропадан (Польша, Ресей, Румыния) Лондонға көшіп келген еврей отбасыларынан шыққан және фамилиясын «Гарфинкельден» «Гарфилдке» өзгерткен&lt;ref&gt;http://www.timeoutshanghai.com/features/Books__Film-Film_features/19056/Interview-Andrew-Garfield.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140430035441/http://www.timeoutshanghai.com/features/Books__Film-Film_features/19056/Interview-Andrew-Garfield.html |date=2014-04-30 }}&lt;/ref&gt;.

Гарфилдтің ата-анасы бұрын шағын интерьер дизайны кәсіпорнын басқарған; оның анасы балабақшада тәрбиешінің көмекшісі, ал әкесі жүзу мектебінде бас жаттықтырушы болып жұмыс істеген. Оның дәрігер болып жұмыс істейтін үлкен ағасы бар. Бала кезінде Гарфилд гимнаст және жүзуші болған. Бастапқыда ол бизнесте оқуды жоспарлаған, бірақ кейінірек актерлікке қызығушылық танытқан. Гарфилд 2004 жылы бітірген Лондон университетінің Корольдік драма және шешендік өнер мектебіне түскенге дейін Priory Preparatory School және City of London Freemen's School мектептерінде оқыды. Оны әке-шешесі мектепті бітірген соң, әртістік [[қабілет]]і бар екенін біліп, актерлік оқуға түсіреді. 2004 жылы оны аяқтап, мықты актер болып шығады&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20131127172501/http://www.yourlocalguardian.co.uk/news/local/epsomnews/9069069.Priory_Preparatory_celebrates_90_year_anniversary/&lt;/ref&gt;.

== Мансабы ==
Эндрю Гарфилд мансабын театр сахнасында және теледидарда бастады. 9 жасында Гарфилд Суррейдің Гилфорд қаласында актерлік сабақ ала бастады және жастар театрының «Багси Мэлоун» қойылымында пайда болды [18]. Ол «Қозыларға арналған арыстандар» (2007) фильміндегі рөлімен үлкен экранда дебют жасады және сол жылы «Бала А» фильміндегі рөлі үшін BAFTA телевизиялық сыйлығын жеңіп алды.

Гарфилд 2010 жылы «Әлеуметтік желі» және «Мені жіберме» фильмдеріндегі қосалқы рөлдерімен танымал болды, оған BAFTA сыйлығына екі номинация, «Алтын глобус» номинациясы және «Сатурн» сыйлығы берілді.

Гарфилдке бүкіл әлемге әйгілі болу Марк Уэббтің (2012-2014) аттас дилогиясындағы «Өрмекші адам» рөлін әкелді.

2016 жылы Эндрю Гарфилд сыншылардың жоғары бағаланған екі драмасында басты рөлдерді ойнады — «Ар-ождан үшін» және «Үнсіздік». Фильмдердің біріншісіндегі Десмонд Досс рөлі оған «Оскар», «Алтын глобус» және «BAFTA» «үздік актер» номинацияларын жеңіп алды.

2021 жылы «Өрмекші адам: үйге жол жоқ» фильміндегі өрмекші адам рөліне балама ғаламнан Питер Паркер ретінде оралды. Сол жылы Эндрю Гарфилдтің қатысуымен тағы екі фильм шықты: «Тэмми Фэйдің көздері» және «Тик-так, бум!». «Тик-так, бум!» биографиялық фильм-мюзклдің Джонатан Ларсонн рөлі үшін Гарфилд «Алтын глобус» &quot;сыйлығын, сондай-ақ мансабындағы екінші «Оскар» номинациясын жеңіп алды&lt;ref&gt;https://kanobu.ru/news/endryu-garfild-nominirovan-na-oskar-v-kategorii-luchshaya-muzhskaya-rol-448093/&lt;/ref&gt;.

Фильм түсіруден басқа, Эндрю Гарфилд театрда да табысты мансапқа ие. Сонымен, 2012 жылы ол Артур Миллердің «Сатушының өлімі» пьесасының Бродвейдегі қойылымын жандандыруда Бифф рөлін ойнады және «Спектакльдегі ең жақсы қосалқы актер» номинациясында «Тони» сыйлығына ұсынылды. 2017 жылы Гарфилд Лондондағы Корольдік ұлттық театрда «Америкадағы періштелер» қойылымында Прайор Уолтердің рөлін ойнады, ол үшін ол «Үздік актер» номинациясында «Лоуренс Оливье» сыйлығына ұсынылды. 2018 жылы ол Бродвейдегі сол рөлге қайта оралды және спектакльдегі ең жақсы актер үшін «Тони» сыйлығын жеңіп алды.

2022 жылы Hulu ағындық қызметі Эндрю Гарфилд теледидардағы алғашқы басты рөлін сомдаған «Аспан туы астында» мини-сериалының — детектив Джеб Пайри Мормон қауымдастығындағы қатыгез кісі өлтіруді тергеуде эпизодымен премьерасын өткізді. Бұл жұмысы үшін Гарфилд алғаш рет «Эмми» сыйлығына ұсынылды — «Мини-сериалдағы немесе фильмдегі үздік актер» номинациясында және тағы да «Алтын глобус» сыйлығына ұсынылды&lt;ref&gt;https://www.mirror.co.uk/3am/us-celebrity-news/breaking-golden-globe-awards-2023-28713831&lt;/ref&gt;.

2022 жылдың шілдесінде Эндрю Гарфилд әйгілі британдық миллиардер Ричард Брэнсон туралы өмірбаяндық минисерияларда басты рөлді сомдайды, сонымен қатар осы жобаның атқарушы продюсерлерінің бірі болады деген ақпарат пайда болды&lt;ref&gt;https://deadline.com/2022/07/andrew-garfield-richard-branson-hot-air-limited-series-david-leitch-1235064595/&lt;/ref&gt;.

2023 жылдың наурызында Гарфилд Джон Кроулидің «Біз уақытпен өмір сүреміз» романтикалық мелодрамасында ойнайтыны және оның экрандағы жұбы Флоренс Пью болатыны жарияланды. Фильмнің түсірілімі 2023 жылдың сәуірінде Ұлыбританияда басталды. Сондай-ақ, актердің жоспарланған кинотуындыларының қатарына әйгілі астроном Карл Саганның рөлін сомдайтын «Саяхатшылар» фильмі және Гильермо Дель Торо режиссерлік еткен «Франкенштейн» романының жаңа кино бейімделуі кіреді&lt;ref&gt;https://deadline.com/2023/03/oscar-isaac-andrew-garfield-mia-goth-guillermo-del-toros-frankenstein-1235299836/&lt;/ref&gt;.

== Жеке өмірі ==
Гарфилд АҚШ пен Ұлыбританияның қос азаматтығына ие. Оның айтуынша, ол АҚШ-та да, Ұлыбританияда да «өзін үйде бірдей сезімде» сезінеді және «мәдени тіршіліктің алуан түрлілігімен» рахаттанады. Гарфилд жеке өмірінің егжей-тегжейін көпшілік алдында талқыламауды жөн көреді&lt;ref&gt;https://usatoday30.usatoday.com/life/people/story/2012-07-01/andrew-garfield-emma-stone/55967186/1&lt;/ref&gt;.

2010 жылдан бастап Гарфилд «Жаңа Өрмекші адам» фильміндегі серіктесі, актриса Эмма Стоунмен кездесті. 2015 жылдың аяғында үйлену тойына 3 ай қалғанда олар айырылысып кетті&lt;ref&gt;http://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-emma-stone-andrew-garfield-split-20151027-story.html&lt;/ref&gt;.

== Фильмографиясы ==
=== Кино және теледидарда ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жылы
!
!Орысша атаулары
!Түпнұсқа атаулары
!Рөлі
|-
|2005
|&lt;small&gt;кор&lt;/small&gt;
|Мамбо Джамбо
|''Mumbo Jumbo''
|Симмо
|-
|2005
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Сладкие чувства
|''Sugar Rush''
|&lt;abbr&gt;Том&lt;/abbr&gt;
|-
|2005
|вс
|Замах
|''Swinging''
|әртүрлі рөлдерде
|-
|2006
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Сила искусства
|''Simon Schama's Power of Art''
|Жемісі бар жігіт
|-
|2007
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Испытание и возмездие
|''Trial &amp; Retribution XI: Closure''
|&lt;abbr&gt;Мартин Дуглас&lt;/abbr&gt;
|-
|2007
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Замерзающий
|''Freezing''
|&lt;abbr&gt;Кит&lt;/abbr&gt;
|-
|2007
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Доктор Кто
|''Doctor Who''
|&lt;abbr&gt;Фрэнк&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2007
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Мальчик А
|''Boy A''
|Джек Бёридж
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2007
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Львы для ягнят
|''Lions for Lambs''
|Тодд Хейес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2008
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Ещё одна из рода Болейн
|''The Other Boleyn Girl''
|Фрэнсис Уэстон
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2009
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Воображариум доктора Парнаса
|''The Imaginarium of Doctor Parnassus''
|Антон
|-
|2009
|&lt;small&gt;кор&lt;/small&gt;
|Воздух
|''Air''
|Том
|-
|2009
|&lt;small&gt;тф&lt;/small&gt;
|Красный райдинг
|''Red Riding''
|&lt;abbr&gt;Эдвард Данфорд&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2010
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Социальная сеть
|''The Social Network''
|Эдуардо Саверин
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2010
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Не отпускай меня
|''Never Let Me Go''
|Томми
|-
|2010
|&lt;small&gt;кор&lt;/small&gt;
|Я здесь
|''I'm Here''
|Шелдон
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2012
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Новый Человек-паук
|''The Amazing Spider-Man''
|Питер Паркер / Өрмекші-адам
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2014
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Новый Человек-паук: Высокое напряжение
|''The Amazing Spider-Man 2''
|Питер Паркер / Өрмекші-адам
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2014
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|99 домов
|''99 Homes''
|Деннис Нэш
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2016
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|По соображениям совести
|''Hacksaw Ridge''
|Десмонд Досс
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2016
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Молчание
|''Silence''
|Себастьян Родригес
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2017
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Дыши ради нас
|''Breathe''
|Робин Кавендиш
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2018
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Под Сильвер-Лэйк
|''Under the Silver Lake''
|Сэм
|-
|2019
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Королевские гонки Ру Пола: Великобритания
|''RuPaul’s Drag Race UK''
|&lt;abbr&gt;Камео&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2020
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Мейнстрим
|''Mainstream''
|Линк
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2021
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Глаза Тэмми Фэй
|''The Eyes of Tammy Faye''
|Джим Баккер
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2021
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Тик-так, бум!
|''Tick, Tick… Boom!''
|Джонатан Ларсон
|-
| rowspan=&quot;&quot; |2021
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Человек-паук: Нет пути домой
|''Spider-Man: No Way Home''
|Питер Паркер / Өрмекші-адам
|-
|2022
|&lt;small&gt;с&lt;/small&gt;
|Под знаменем небес
|''Under the Banner of Heaven''
|Детектив Джеб Пайри
|-
|2023
|&lt;small&gt;мф&lt;/small&gt;
|Человек-паук: Паутина вселенных
|''Spider-Man: Across the Spiderverse''
|&lt;abbr&gt;Питер Паркер / Өрмекші-адам&lt;/abbr&gt;
|-
| rowspan=&quot;&quot; |
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Мы живём во времени
|''We Live in Time''
|Тобиас
|-
| rowspan=&quot;&quot; |
|&lt;small&gt;ф&lt;/small&gt;
|Путешественники
|''Voyagers''
|Карл Саган
|}

=== Театрда ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Жылы
!Орысша атаулары
!Түпнұсқа атаулары
!Рөлі
!Алаңда
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2004
|Мерси
|''Mercy''
|Декки
|«Soho» театры
|-
|Кес
|''Kes''
|Билли
|Корольдік биржалық театр
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2005
|Проект Ларами
|''The Laramie Project''
|әртүрлі рөлдерде
|«Sound» театры
|-
|Ромео и Джульетта
|''Romeo &amp; Juliet''
|Ромео Монтекки
|Корольдік биржалық театр
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2006
|Красота
|''Beautiful Thing''
|Джейми
|«Sound» театры
|-
|Ожог / Чат / Гражданство
|''Burn / Chatroom / Citizenship''
|Бёрдмен / Джим / Стивен
|Корольдік ұлттық театр
|-
|Ошеломительный
|''The Overwhelming''
|Джоффри
|Ұлыбритания туры
|-
|2012
|Смерть коммивояжёра
|''Death of a Salesman''
|Бифф Ломан
|«Этель Берримор» театры
|-
|2017
|Детские монологи
|''The Children’s Monologues''
|әкесі қорлайтын жасөспірім жігіт
|Карнеги-холл
|-
|2017-2018
|Ангелы в Америке
|''Angels in America''
|Прайор Уолтер
|Корольдік ұлттық театр
«Нил Саймон» театры
|}

=== Музыкалық бейнелер ===
Arcade Fire — We Exist (2014)&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/music-news/arcade-fires-we-exist-video-stars-andrew-garfield-in-wig-and-dress-187262/&lt;/ref&gt;{{Commonscat|Andrew Garfield}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>inhz0wwfkbz4xanjeasf8gwll8o87og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баренборстель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204793</id>
    <revision>
      <id>3599410</id>
      <parentid>2911931</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4626" sha1="rzjw4xdvaf2abj53sr83k66sxkt3vfn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Баренборстель 
 |шынайы атауы            = Bahrenborstel 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Bahrenborstel.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=34 |lat_sec=19 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=48 |lon_sec=40 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Дипхольц 
 |кестедегі аудан         = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 2 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хайнц Альберс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 31,27 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 44 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1181 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04273 
 |пошта индексі           = 27245 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 51 003 
 |ортаққордағы санаты     = Bahrenborstel 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Баренборстель''' ({{lang-de|Bahrenborstel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1181 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 31,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 003''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнц Альберс.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>rzjw4xdvaf2abj53sr83k66sxkt3vfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бальге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204795</id>
    <revision>
      <id>3599406</id>
      <parentid>3371421</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4570" sha1="nc2r7x59vgqyti4ex1nk1kado0zge6d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бальге 
 |шынайы атауы            = Balge 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Balge COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=43 |lat_sec=10 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=11 |lon_sec=11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ниэнбург-на-Везере 
 |кестедегі аудан         = Ниэнбург-на-Везере (аудан){{!}}Ниэнбург-на-Везере 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 10 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Барбара Кёниг-Майер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 33,07 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 23 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1791 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04257, 05021, 05022 
 |пошта индексі           = 31609 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = NI 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 56 001 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бальге''' ({{lang-de|Balge}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ниэнбург-на-Везере (аудан)|Ниэнбург-на-Везере]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1791 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 33,07 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 56 001''. Муниципалитеттің басшысы — Барбара Кёниг-Майер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 10 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>nc2r7x59vgqyti4ex1nk1kado0zge6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бальтрум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204796</id>
    <revision>
      <id>3599407</id>
      <parentid>2911865</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:10:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="19wkpg25926ult4ks0u0dweg8rkhr7w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бальтрум 
 |шынайы атауы            = Baltrum 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Baltrum COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=43 |lat_sec=44 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=22 |lon_sec=06 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Аурих 
 |кестедегі аудан         = Аурих (аудан){{!}}Аурих 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = ` 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Анте Витес-Паулик 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,5 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 5 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 493 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04939 
 |пошта индексі           = 26579 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = AUR 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 52 002 
 |ортаққордағы санаты     = Baltrum 
 |сайты                   = http://www.baltrum.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бальтрум''' ({{lang-de|Baltrum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Аурих (аудан)|Аурих]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 493 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 6,5 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 52 002''. Муниципалитеттің басшысы — Анте Витес-Паулик.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша ` бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.baltrum.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Аурих ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>19wkpg25926ult4ks0u0dweg8rkhr7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бантельн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204797</id>
    <revision>
      <id>3599408</id>
      <parentid>2911901</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4437" sha1="jtajlv237cffuudc5s545ayzgjrtupo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бантельн 
 |шынайы атауы            = Banteln 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Banteln.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=04 |lat_sec=05 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=45 |lon_sec=20 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хильдесхайм 
 |кестедегі аудан         = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Харри Найзе 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 7,51 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 79 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1579 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05182 
 |пошта индексі           = 31029 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HI 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 54 006 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бантельн''' ({{lang-de|Banteln}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1579 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 7,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 006''. Муниципалитеттің басшысы — Харри Найзе.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>jtajlv237cffuudc5s545ayzgjrtupo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баренбург</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204799</id>
    <revision>
      <id>3599411</id>
      <parentid>2911932</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4544" sha1="nwu8wzkre76m1l7wu5rwwq6kzjmcqo7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Баренбург 
 |шынайы атауы            = Barenburg 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen von Barenburg.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=37 |lat_sec=14 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=48 |lon_sec=02 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Дипхольц 
 |кестедегі аудан         = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Андрé Майер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,38 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 35 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1243 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04273 
 |пошта индексі           = 27245 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 51 004 
 |ортаққордағы санаты     = Barenburg 
 |сайты                   = http://www.barenburg.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Баренбург''' ({{lang-de|Barenburg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1243 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 16,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 004''. Муниципалитеттің басшысы — Андрé Майер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.barenburg.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>nwu8wzkre76m1l7wu5rwwq6kzjmcqo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барнсторф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204803</id>
    <revision>
      <id>3599413</id>
      <parentid>2911945</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:13:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="atcmnmd9i6blc30ndod7sm4oo0fyls5" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Барнсторф 
 |шынайы атауы            = Barnstorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Barnstorf.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=42 |lat_sec=37 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=30 |lon_sec=31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Дипхольц 
 |кестедегі аудан         = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Петер Лутер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 52,36 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 29 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 5846 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05442 
 |пошта индексі           = 49406 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 51 005 
 |ортаққордағы санаты     = Barnstorf 
 |сайты                   = http://www.barnstorf.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Барнсторф''' ({{lang-de|Barnstorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5846 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 52,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 005''. Муниципалитеттің басшысы — Петер Лутер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.barnstorf.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>atcmnmd9i6blc30ndod7sm4oo0fyls5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барзингхаузен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204804</id>
    <revision>
      <id>3599412</id>
      <parentid>2911935</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="ril4no7tl4fmu1vmuk5eby0wyv21srn" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Барзингхаузен 
 |шынайы атауы            = Barsinghausen 
 |сурет                   = Petrusgemeinde-Barsinghausen.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Barsinghausen.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=58 |lat_min=18 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=28 |lon_sec=52 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ганновер 
 |кестедегі аудан         = Ганновер (аудан){{!}}Ганновер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 18 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Вальтер Цизенис 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 102,65 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 142 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 33618 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05105, 05035, 05108 
 |пошта индексі           = 30890 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = H 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 41 002 
 |ортаққордағы санаты     = Barsinghausen 
 |сайты                   = http://www.barsinghausen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Барзингхаузен''' ({{lang-de|Barsinghausen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Ганновер (аудан)|Ганновер]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 33618 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 102,65 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 41 002''. Қаланың басшысы — Вальтер Цизенис.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 18 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.barsinghausen.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ганновер ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>ril4no7tl4fmu1vmuk5eby0wyv21srn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барум (Ильцен)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204805</id>
    <revision>
      <id>3599416</id>
      <parentid>2911963</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4757" sha1="qjssyma65qqt20jfx1tv631mrh7tyeb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Барум (Ильцен) 
 |шынайы атауы            = Barum (Landkreis Uelzen) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=03 |lat_sec=01 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=30 |lon_sec=58 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ильцен 
 |кестедегі аудан         = Ильцен (аудан){{!}}Ильцен 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Юрген Фрайэр фон Ходенберг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 22,25 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 60 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 790 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05806 
 |пошта индексі           = 29576 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = UE 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 60 003 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.barum-gemeinde.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Барум (Ильцен)''' ({{lang-de|Barum (Landkreis Uelzen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ильцен (аудан)|Ильцен]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 790 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 22,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 60 003''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Фрайэр фон Ходенберг.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.barum-gemeinde.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ильцен ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>qjssyma65qqt20jfx1tv631mrh7tyeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барфер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204807</id>
    <revision>
      <id>3599417</id>
      <parentid>2911965</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4421" sha1="j061ospgqx6zyts5dcrskml0aebzl48" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Барфер 
 |шынайы атауы            = Barver 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Barver COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=37 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=35 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Дипхольц 
 |кестедегі аудан         = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Детлеф Остербринк 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 25,9 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 37 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1038 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05448 
 |пошта индексі           = 49453 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 51 006 
 |ортаққордағы санаты     = Barver 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Барфер''' ({{lang-de|Barver}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1038 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 25,9 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 006''. Муниципалитеттің басшысы — Детлеф Остербринк.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>j061ospgqx6zyts5dcrskml0aebzl48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барведель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204808</id>
    <revision>
      <id>3599409</id>
      <parentid>2911924</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4303" sha1="f5a02bbpsyzosd6z7x78fq4wb3zrs55" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Барведель 
 |шынайы атауы            = Barwedel 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Barwedel.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=31 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=47 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Гифхорн 
 |кестедегі аудан         = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19,8 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 58 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1064 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05366 
 |пошта индексі           = 38476 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 1 51 002 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Барведель''' ({{lang-de|Barwedel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1064 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 19,8 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 002''. 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>f5a02bbpsyzosd6z7x78fq4wb3zrs55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барсель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204809</id>
    <revision>
      <id>3599415</id>
      <parentid>2911956</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4774" sha1="3kqrbzv43lahthvkks17jlb2t472loo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Барсель 
 |шынайы атауы            = Barßel 
 |сурет                   = Sitzverteilung Gemeinderat Barßel 2006.svg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = WappenBarssel.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=10 |lat_sec=13 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=44 |lon_sec=48 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Клоппенбург 
 |кестедегі аудан         = Клоппенбург (аудан){{!}}Клоппенбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 13 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Бернхард Шульте 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 84 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 2 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 12566 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04499 
 |пошта индексі           = 26676 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CLP 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 53 001 
 |ортаққордағы санаты     = Barßel 
 |сайты                   = http://www.barssel.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Барсель''' ({{lang-de|Barßel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Клоппенбург (аудан)|Клоппенбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 12566 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 84 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 53 001''. Муниципалитеттің басшысы — Бернхард Шульте.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 13 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.barssel.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Клоппенбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>3kqrbzv43lahthvkks17jlb2t472loo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Басдаль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204810</id>
    <revision>
      <id>3599418</id>
      <parentid>2911973</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4769" sha1="ciq21kit717pmhsss1labt1iefy9vs6" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Басдаль 
 |шынайы атауы            = Basdahl 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=26 |lat_sec=36 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=00 |lon_sec=11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ротенбург-на-Вюмме 
 |кестедегі аудан         = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ульрих Эленд 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 32,34 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 24 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1461 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04766 
 |пошта индексі           = 27432 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ROW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 57 004 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.basdahl.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Басдаль''' ({{lang-de|Basdahl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1461 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 32,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 004''. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Эленд.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.basdahl.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>ciq21kit717pmhsss1labt1iefy9vs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бассум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204811</id>
    <revision>
      <id>3599419</id>
      <parentid>2912000</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4653" sha1="8vi9f3yksnpr4ppis9k83yllfmlkwvf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Бассум 
 |шынайы атауы            = Bassum 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Bassum COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=50 |lat_sec=58 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=43 |lon_sec=36 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Дипхольц 
 |кестедегі аудан         = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 16 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Вильхельм Бекер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 169 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 42 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15870 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 042 41, 0 42 48 (Neubruchhausen),&lt;br /&gt; 04249 (Nordwohlde) 
 |пошта индексі           = 27211 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 51 007 
 |ортаққордағы санаты     = Bassum 
 |сайты                   = http://www.bassum.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бассум''' ({{lang-de|Bassum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 15870 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 169 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 007''. Қаланың басшысы — Вильхельм Бекер.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 16 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bassum.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>8vi9f3yksnpr4ppis9k83yllfmlkwvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бекдорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204813</id>
    <revision>
      <id>3599421</id>
      <parentid>2912161</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4641" sha1="id7pm5hgw3stnkshrdp3hhjmsv8qbh8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бекдорф 
 |шынайы атауы            = Beckdorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=24 |lat_sec=47 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=36 |lon_sec=38 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Штаде 
 |кестедегі аудан         = Штаде (аудан){{!}}Штаде 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Зигфрид Штрезов 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 21,9 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 40 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2580 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04167 
 |пошта индексі           = 21643 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = STD 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 59 006 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.beckdorf.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бекдорф''' ({{lang-de|Beckdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Штаде (аудан)|Штаде]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2580 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 21,9 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 59 006''. Муниципалитеттің басшысы — Зигфрид Штрезов.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.beckdorf.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Штаде ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>id7pm5hgw3stnkshrdp3hhjmsv8qbh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беккедорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204814</id>
    <revision>
      <id>3599422</id>
      <parentid>2912165</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:21:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4298" sha1="eoeg0hqahknkvuy8lpfdnhyjvjv2s6a" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Беккедорф 
 |шынайы атауы            = Beckedorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=20 |lat_sec=39 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=19 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Шаумбург 
 |кестедегі аудан         = Шаумбург (аудан){{!}}Шаумбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  =  
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 9,83 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 60 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1533 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05725 
 |пошта индексі           = 31699 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SHG 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 57 007 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Беккедорф''' ({{lang-de|Beckedorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Шаумбург (аудан)|Шаумбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1533 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 9,83 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 57 007''. 

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Шаумбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>eoeg0hqahknkvuy8lpfdnhyjvjv2s6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беденбостель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204816</id>
    <revision>
      <id>3599420</id>
      <parentid>2912129</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4524" sha1="nrilpzae6y6o1v7pol16dqr18rluhy4" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Беденбостель 
 |шынайы атауы            = Beedenbostel 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU_Beedenbostel_COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=38 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=15 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Целле 
 |кестедегі аудан         = Целле (аудан){{!}}Целле 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ульрих Ланге 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 1049 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 54 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1049 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05145 
 |пошта индексі           = 29355 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CE 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 51 003 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.beedenbostel.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Беденбостель''' ({{lang-de|Beedenbostel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Целле (аудан)|Целле]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1049 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 1049 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 51 003''. Муниципалитеттің басшысы — Ульрих Ланге.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.beedenbostel.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Целле ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>nrilpzae6y6o1v7pol16dqr18rluhy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бельм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204818</id>
    <revision>
      <id>3599424</id>
      <parentid>2912280</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4676" sha1="j7i41s25tcyeliq4jn7ywmeghw4jplq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бельм 
 |шынайы атауы            = Belm 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Belm COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=18 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=08 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Оснабрюк 
 |кестедегі аудан         = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Бернхард Вельман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 46,67 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 81 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 13583 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05406 
 |пошта индексі           = 49191 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = OS 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 59 008 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.belm.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бельм''' ({{lang-de|Belm}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 13583 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 46,67 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 008''. Муниципалитеттің басшысы — Бернхард Вельман.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.belm.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>j7i41s25tcyeliq4jn7ywmeghw4jplq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204819</id>
    <revision>
      <id>3599423</id>
      <parentid>2912241</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4627" sha1="ocxar902254vnhh7dz9n32eu8hg53xm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Белум 
 |шынайы атауы            = Belum 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Belum.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=49 |lat_sec=05 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=59 |lon_sec=44 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Куксхафе 
 |кестедегі аудан         = Куксхафе (аудан){{!}}Куксхафе 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Карл-Хайнц Линк 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 25,72 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 2 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 829 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04752 
 |пошта индексі           = 21785 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CUX 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 52 004 
 |ортаққордағы санаты     = Belum 
 |сайты                   = http://www.gemeinde-belum.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Белум''' ({{lang-de|Belum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Куксхафе (аудан)|Куксхафе]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 829 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 25,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 52 004''. Муниципалитеттің басшысы — Карл-Хайнц Линк.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.gemeinde-belum.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>ocxar902254vnhh7dz9n32eu8hg53xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бендесторф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204820</id>
    <revision>
      <id>3599425</id>
      <parentid>2912361</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4415" sha1="3c5or4djhhfkwrip09r59xf9uqhkrn9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Бендесторф 
 |шынайы атауы            = Bendestorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Bendestorf.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=20 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=57 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Харбург 
 |кестедегі аудан         = Харбург (аудан){{!}}Харбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Бернд Вегенер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 3,88 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 36 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2401 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04183 
 |пошта индексі           = 21227 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 53 003 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Бендесторф''' ({{lang-de|Bendestorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2401 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 3,88 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 003''. Муниципалитеттің басшысы — Бернд Вегенер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>3c5or4djhhfkwrip09r59xf9uqhkrn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берге (Төменгі Саксония)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204821</id>
    <revision>
      <id>3599426</id>
      <parentid>2912448</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4794" sha1="964pdobf6q178xlcklngnrineczsh0d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Берге (Төменгі Саксония) 
 |шынайы атауы            = Berge (Niedersachsen) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Berge (Niedersachsen).png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=37 |lat_sec=00 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=43 |lon_sec=00 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Оснабрюк 
 |кестедегі аудан         = Оснабрюк (аудан){{!}}Оснабрюк 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Фолькер Брандт 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 66,78 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 69 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3694 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05435 
 |пошта индексі           = 49626 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = OS 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 59 009 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.fuerstenau.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Берге (Төменгі Саксония)''' ({{lang-de|Berge (Niedersachsen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Оснабрюк (аудан)|Оснабрюк]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3694 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 66,78 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 59 009''. Муниципалитеттің басшысы — Фолькер Брандт.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.fuerstenau.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Оснабрюк ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>964pdobf6q178xlcklngnrineczsh0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Берген (Целле)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>204822</id>
    <revision>
      <id>3599427</id>
      <parentid>2912453</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="4an693o8lrxh2sue7v3a0iy6df057gq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Берген (Целле) 
 |шынайы атауы            = Bergen (Landkreis Celle) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Bergen (Celle).png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=48 |lat_sec=37 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=57 |lon_sec=40 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Целле 
 |кестедегі аудан         = Целле (аудан){{!}}Целле 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 13 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Райнер Прокоп 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 163,77 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 77 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 12942 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05051 
 |пошта индексі           = 29303 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CE 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 51 004 
 |ортаққордағы санаты     = Bergen (Celle) 
 |сайты                   = http://www.bergen-online.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Берген (Целле)''' ({{lang-de|Bergen (Landkreis Celle)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Целле (аудан)|Целле]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 12942 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 163,77 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 51 004''. Қаланың басшысы — Райнер Прокоп.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 13 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bergen-online.de Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Целле ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>4an693o8lrxh2sue7v3a0iy6df057gq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виттлих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211211</id>
    <revision>
      <id>3599436</id>
      <parentid>2899614</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T01:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>152929</id>
      </contributor>
      <comment>photo added</comment>
      <origin>3599436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4812" sha1="k0cijmqsje4ohxkhwhc5mdna977l9f2" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Виттлих 
 |шынайы атауы            = Wittlich 
 |сурет                   =  Wittlich BW 2018-07-29 14-31-40.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Wittlich COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=59 |lat_sec=13 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=53 |lon_sec=23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Бернкастель-Витлих 
 |кестедегі аудан         = Бернкастель-Витлих (аудан){{!}}Бернкастель-Витлих 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ральф Бусмер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 49,64 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 160 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 823 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06571 
 |пошта индексі           = 54501–54507, 54516 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WIL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 2 31 134 
 |ортаққордағы санаты     = Wittlich 
 |сайты                   = http://www.wittlich.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Виттлих''' ({{lang-de|Wittlich}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Бернкастель-Витлих (аудан)|Бернкастель-Витлих]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 17 823 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 49,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 2 31 134''. Қаланың басшысы — Ральф Бусмер.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.wittlich.de/ Ресми сайты]

{{Рейнланд-Пфальц аудандары}}
{{Германия:Бернкастель-Витлих ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>k0cijmqsje4ohxkhwhc5mdna977l9f2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599443</id>
      <parentid>3599436</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4827" sha1="1a7b914w156hezrnwri40smu3vc65o7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Виттлих 
 |шынайы атауы            = Wittlich 
 |сурет                   =  Wittlich BW 2018-07-29 14-31-40.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Wittlich COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=59 |lat_sec=13 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=53 |lon_sec=23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Бернкастель-Витлих 
 |кестедегі аудан         = Бернкастель-Витлих (аудан){{!}}Бернкастель-Витлих 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ральф Бусмер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 49,64 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 160 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 17 823 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06571 
 |пошта индексі           = 54501–54507, 54516 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WIL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 2 31 134 
 |ортаққордағы санаты     = Wittlich 
 |сайты                   = http://www.wittlich.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Виттлих''' ({{lang-de|Wittlich}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Бернкастель-Витлих (аудан)|Бернкастель-Витлих]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 17 823 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 49,64 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 2 31 134''. Қаланың басшысы — Ральф Бусмер.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.wittlich.de/ Ресми сайты]

{{Рейнланд-Пфальц аудандары}}
{{Германия:Бернкастель-Витлих ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>1a7b914w156hezrnwri40smu3vc65o7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Альтрих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>211364</id>
    <revision>
      <id>3599614</id>
      <parentid>2910856</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:14:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>-wuppertaler</username>
        <id>152929</id>
      </contributor>
      <comment>photo added</comment>
      <origin>3599614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4707" sha1="n2t2m6dkl0wvz9t6lfua1v4x25m297d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альтрих 
 |шынайы атауы            = Altrich 
 |сурет                   = Altrichkirche.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Altrich COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=57 |lat_sec=29 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=54 |lon_sec=41 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Бернкастель-Витлих 
 |кестедегі аудан         = Бернкастель-Витлих (аудан){{!}}Бернкастель-Витлих 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханс-Дитер Бонни 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,25 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 180 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1539 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06571 
 |пошта индексі           = 54518 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WIL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 2 31 001 
 |ортаққордағы санаты     = Altrich 
 |сайты                   = http://www.altrich.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альтрих''' ({{lang-de|Altrich}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Бернкастель-Витлих (аудан)|Бернкастель-Витлих]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1539 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 16,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 2 31 001''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Дитер Бонни.


== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.altrich.de Ресми сайты]

{{Рейнланд-Пфальц аудандары}}
{{Германия:Бернкастель-Витлих ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>n2t2m6dkl0wvz9t6lfua1v4x25m297d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599615</id>
      <parentid>3599614</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="4nxdpo189ofnfzso8wbl898wbk7lr3g" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Альтрих 
 |шынайы атауы            = Altrich 
 |сурет                   = Altrichkirche.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Altrich COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=57 |lat_sec=29 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=54 |lon_sec=41 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Рейнланд-Пфальц 
 |кестедегі аймақ         = Рейнланд-Пфальц 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Бернкастель-Витлих 
 |кестедегі аудан         = Бернкастель-Витлих (аудан){{!}}Бернкастель-Витлих 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханс-Дитер Бонни 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 16,25 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 180 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1539 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 06571 
 |пошта индексі           = 54518 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WIL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 07 2 31 001 
 |ортаққордағы санаты     = Altrich 
 |сайты                   = http://www.altrich.de 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Альтрих''' ({{lang-de|Altrich}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Рейнланд-Пфальц]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Бернкастель-Витлих (аудан)|Бернкастель-Витлих]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1539 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf Statistisches Landesamt Rheinland-Pfalz – Bevölkerung der Gemeinden am 31. Dezember 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131082852/http://www.statistik.rlp.de/fileadmin/dokumente/berichte/A1033_201022_hj_G.pdf |date=2012-01-31 }} (PDF; 727 KB)&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 16,25 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''07 2 31 001''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Дитер Бонни.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.altrich.de Ресми сайты]

{{Рейнланд-Пфальц аудандары}}
{{Германия:Бернкастель-Витлих ауданы:Қалалар}}
{{RhinelandPalatinate-geo-stub}}

[[Санат:Рейнланд-Пфальц елді мекендері]]</text>
      <sha1>4nxdpo189ofnfzso8wbl898wbk7lr3g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баддеккенштедт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>212651</id>
    <revision>
      <id>3599405</id>
      <parentid>1827236</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4466" sha1="1am0oi9u0vt810dg8kc7bx64rnhmtkw" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Баддеккенштедт 
 |шынайы атауы            = Baddeckenstedt 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Baddeckenstedt.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=5 |lat_sec=5 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=13 |lon_sec=58 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Вольфенбюттель 
 |кестедегі аудан         = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хеннинг Кёниг 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 20,47 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 110 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2901 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05345, 05062 
 |пошта индексі           = 38271 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 1 58 002 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.baddeckenstedt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Баддеккенштедт''' ({{lang-de|Baddeckenstedt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2901 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 20,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 002''. Муниципалитеттің басшысы — Хеннинг Кёниг.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.baddeckenstedt.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>1am0oi9u0vt810dg8kc7bx64rnhmtkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>213062</id>
    <revision>
      <id>3599442</id>
      <parentid>3587985</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>67438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Haina (Suedthueringen).png]] → [[File:DEU Haina (Römhild) COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>3599442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4642" sha1="peznkxgevlvdzlxqx12xhfl16invn0w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Хайна 
 |шынайы атауы            = Haina 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Haina (Römhild) COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=25 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=31 |lon_sec=59 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Тюрингия 
 |кестедегі аймақ         = Тюрингия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хильдбургхаузен 
 |кестедегі аудан         = Хильдбургхаузен (аудан){{!}}Хильдбургхаузен 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Мартин Хёфер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19,71 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 315 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1004 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 036948 
 |пошта индексі           = 98631 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HBN 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 16 0 69 018 
 |ортаққордағы санаты     = Haina 
 |сайты                   = http://www.roemhild.info/verwaltungsgemeinschaft.html/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Хайна''' ({{lang-de|Haina}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Хильдбургхаузен (аудан)|Хильдбургхаузен]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1004 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 19,71 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 69 018''. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Хёфер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.roemhild.info/verwaltungsgemeinschaft.html/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106021223/http://www.roemhild.info/verwaltungsgemeinschaft.html |date=2009-01-06 }}

{{Тюрингия аудандары}}
{{Германия:Хильдбургхаузен ауданы:Қалалар}}
{{Thuringia-geo-stub}}

[[Санат:Тюрингия елді мекендері]]</text>
      <sha1>peznkxgevlvdzlxqx12xhfl16invn0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Алдар Көсе</title>
    <ns>1</ns>
    <id>337123</id>
    <revision>
      <id>3599324</id>
      <parentid>1281617</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Sagzhan [[Талқылау:Алдаркөсе]] бетін [[Талқылау:Алдар Көсе]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>1281617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="7b4a4gnp600p6hvugjf7l8p5ds53yku" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</text>
      <sha1>7b4a4gnp600p6hvugjf7l8p5ds53yku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Невиль-Сен-Реми</title>
    <ns>0</ns>
    <id>433324</id>
    <revision>
      <id>3599304</id>
      <parentid>2965031</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JackyM59</username>
        <id>173801</id>
      </contributor>
      <comment>Photograph updated</comment>
      <origin>3599304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6121" sha1="rzmbuku5khwy1fmo2e1p3qcf3em0yrj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]]
 |қазақша атауы           = Невиль-Сен-Реми
 |шынайы атауы            = Neuville-Saint-Rémy
 |сурет                   = Mairie de Neuville-Saint-Rémy.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Франция
 |елтаңба                 = Blason de la ville de Neuville-Saint-Rémy (59) Nord-France.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= |lat_deg=50.1883333333 |lat_min= |lat_sec=
  |lon_dir= |lon_deg=3.22305555556 |lon_min= |lon_sec=
  |CoordAddon             = type:city(3748)_region:FR
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 270
 |аймақ картасының өлшемi = 270
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Франция аймақтары{{!}}Аймағы
 |аймағы                  = Нор-Па-де-Кале
 |кестедегі аймақ         = Нор-Па-де-Кале
 |аудан түрі              = Франция департаменттері{{!}}Департаменті
 |ауданы                  = Нор
 |кестедегі аудан         = Нор (департамент){{!}}Нор
 |қауым түрі              = Франция округтері{{!}}Округі
 |қауым                   = Камбре (округ){{!}}Камбре
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = &lt;!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:&lt;br /&gt; [[Камбре-Уест (кантон)|Камбре-Уест]] --&gt;
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Мэрі
 |басшысы                 = Jean-Jacques Ségard ([[2008]]-[[2014]])
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 2,37
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 42—67
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 3748
  |санақ жылы             = 2009
  |тығыздығы              = 1581,43
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1
 |DST                     = бар
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 59554
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = INSEE коды
 |сандық идентификаторы   = 59428
 |ортаққордағы санаты     = Neuville-Saint-Rémy
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Невиль-Сен-Реми''' ({{lang-fr|Neuville-Saint-Rémy}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Нор-Па-де-Кале]] аймағына қарасты [[Нор (департамент)|Нор]] департаментінде орналасқан. [[Камбре (округ)|Камбре]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 2,37 км² шамасында.

Коммунаның [[INSEE коды]] — ''59428'', [[пошта индексі]] — ''59554''.

== Демографиясы ==
[[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3748 адамды құрады&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;. Халық тығыздығы — 1581,43 адам/км².

{{Демография/FRA/Neuville-Saint-Rémy}}

Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&amp;ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}&lt;/ref&gt;:
{{ЖЖ-Кесте
 | макс=181 | барлығы=3692
 | е0=121 | ә0=66
 | е5=86 | ә5=95
 | е10=134 | ә10=119
 | е15=181 | ә15=164
 | е20=132 | ә20=94
 | е25=90 | ә25=77
 | е30=121 | ә30=103
 | е35=108 | ә35=118
 | е40=112 | ә40=148
 | е45=151 | ә45=128
 | е50=135 | ә50=154
 | е55=102 | ә55=145
 | е60=50 | ә60=64
 | е65=42 | ә65=112
 | е70=84 | ә70=98
 | е75=80 | ә75=97
 | е80=45 | ә80=80
 | е85=7 | ә85=49
}}

== Тағы қараңыз ==
* [[Нор департаментінің коммуналары]]

== Дереккөздер ==
{{reflist}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Neuville-Saint-Rémy|Невиль-Сен-Реми}}

* [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59428-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121025051334/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&amp;codeZone=59428-COM |date=2012-10-25 }}
* [http://www.mapquest.com/?q=50.1883333333,3.22305555556&amp;zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы]

{{France-geo-stub}}
{{Нор департаментінің коммуналары}}

[[Санат:Нор департаментінің коммуналары]]</text>
      <sha1>rzmbuku5khwy1fmo2e1p3qcf3em0yrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұсабек батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484480</id>
    <revision>
      <id>3599276</id>
      <parentid>3386971</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4279" sha1="djib8ragign3sglzc5hxzemb8lhi5km" xml:space="preserve">'''Мұсабек батыр Қалдарбекұлы''' (1815–1886) жылдар аралығында казіргі Оңтүстік Қазақстан облысының [[Сыр]] өңірінде өмір сүрген. Мұсабек батыр, [[Қоқан хандығы]]на қарсы күрес жүргізген Қоңырат тайпасының [[Байлар-Жандар]] руынан шыққан атақты қазақ батырларының бірі.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/238517-qoqan-&amp;#x20;ezgisine-qarsy-shyqqan-batyr Қоқан езгісіне қарсы күрес, патша құжаттары (2020)]&lt;/ref&gt; Өз заманында алты алашқа аты шыққан[[ Сапақ датқа Қалдарбекұлының]] туған інісі. [[Қоқан]] хандығы 19 ғасырдың екінші жартысында алым саққа қазақ қыздарын ала бастағанда, ел арасында толқулар болып, Қоқан хандығына деген халықтың ашу ызасын тудырады. Мұсабек батыр қол бастап, қазақ батырларын жинап, [[Бадам (өзен)|Бадам]] өзенінің жағасы Ордабасы тауында Ташкент құсбегі Мырза бидің басын алады.&lt;ref&gt;[https://qazaquni.kz/alash/52357-&amp;#x20;myrzabidi-oltirgen-musabek-batyr Мырзабиді өлтіру оқиғасы (2016).]&lt;/ref&gt; Бұл ұрыста Қоңырат [[Жаманқара]] батыр, Қоңырат [[Белес]] батыр, Қоңырат [[Ербөбек]] батыр, Ұлы жүз батыры [[Рысқұлбек]], Маделіқожа және тағыда басқа да батырлар болған. Мұсабек батыр жайлы ақындар көп жырлаған.                 

Майлы қожа:                 

: Сары даланы шаң қылған,

: Қоқаннан олжа мол қылған.

: Мырза биді өлтіріп,

: Батырлығын даң қылған,

: Мұсабек батыр жандардан.

Молда Мұса:
 
: Қоңыратта білемісің Мұсабекті,

: Солардай болар едің болсаң текті.

: Өлтіріп Мырза биді намыс үшін,

: Қоқанның хандығынан алған кекті.


Мұсабек батырдың ерлігін бейнелеуге арнап ақын [[Нәмет Сүлейменов]] жеке-дара бір кітап-поэма жазып шығарды. Ағартушы-ұстаз ақын [[Тәңірберген Отарбаев]], жазушы [[Әбжапар Жылқышиев]], ғалым [[Е. Құлымбетов]], Мұсабек батыр ұрпақтары Кенжебай, Нұржан, Шыналбай, Алибек құнды деректерге  аз да болса қол жеткізді. [[Сыр]] өңірінің айтулы ақыны [[Сәдуақас]] Мұсабек батыр орыстармен соғысты деп жазады өз еңбегінде. Оңтүстік Қазақстан обылысы, Ордабасы ауданы, Теспе ауылының тұрғыны өткен ғасырдың 90-жылдарында талай бәйгелерде топ жарған айтыскер ақын [[Талап Өскенбайов]] бабасы Мұсабек батырға арнап жыр-дастан жазды. Жас қазақ үні газетінің бас редаторы,саяси қайраткер [[Ақ жол ]]&lt;nowiki/&gt;партиясының мүшесі [[ Қазыбек Иса]] мырза да Мұсабек батырдың ерліктері кейінгі ұрпаққа үлгі болу үшін көп еңбектеніп жүр. [[Қалдарбек]] батырдың төрт ұлы [[Жандарбек]], [[Сапақ датқа]], Мұсабек батыр,[[Айдарбек]] жайлы әліде терең зерттелуде,алдағы уақыттарда жариялайтын боламыз.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;
[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>djib8ragign3sglzc5hxzemb8lhi5km</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3599602</id>
      <parentid>3599069</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3599602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17102" sha1="r6uf4t3kb4ys8dez0mkwwyoksmiap87" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35166]||623||26||18||263||28||3||34029||8||0||168||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2411]||260||7||6||309||8||13||1797||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1167]||37||0||0||11||17||0||1091||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 443]||1||0||0||16||3||2||401||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 353]||15||0||7||20||4||1||291||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>r6uf4t3kb4ys8dez0mkwwyoksmiap87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metro: Last Light</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492220</id>
    <revision>
      <id>3599659</id>
      <parentid>3519317</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>3599659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41207" sha1="56g6a2gbuhb1eda67phivr0zcdpn4cr" xml:space="preserve">{{Компьютерлік ойын
 | тақырып           = Metro: Last Light
 | жасаушы       = {{flagicon|Ukraine}} [[4A Games]]
 | баспагер          = {{flagicon|World}} [[Deep Silver]]
{{flagicon|CIS}} [[Бука]]
 | локализатор       ={{flagicon|Russia}} [[Бука]] Орыс тіліне аудармашы 
 | серия             = [[Метро 2033 сериясы]]
 | анонс күні       = [[3 ақпан]] [[2011]]
 | шығарылған күні      = '''Windows, Xbox 360, PlayStation 3''':&lt;br&gt;{{flagicon|USA}} [[14 мамыр]] [[2013]]&lt;br&gt;{{flagicon|World}} 17 мая 2013&lt;br&gt;'''macOS''':&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[10 қыркүйек]] [[2013]]&lt;br&gt;'''Linux''':&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[5 қараша]] [[2013]]&lt;ref name=&quot;Metro:LL for Mac and Linux &quot; /&gt;&lt;br&gt;'''Xbox One, PlayStation 4''':&lt;br&gt;{{flagicon|USA}} [[26 тамыз]] [[2014]]&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[28 тамыз]] [[2014]]&lt;br&gt;'''Nintendo Switch''':&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[28 ақпан]] [[2020]]
 | қозғалтқыш            = [[4A Engine]]
 | режимдер            = бір-ойыншы
 | лицензия          =Меншікті 
 | платформалар         = [[Windows]], [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]]
 | рейтингтер          = ACB: MA15+ &lt;br/&gt; ESRB: M (17+) &lt;br/&gt; RARS: 18+ &lt;br/&gt; PEGI: 18 &lt;br/&gt; BBFC: 15 &lt;br/&gt; CERO: D (17+) &lt;br/&gt; USK: 18
 | басқару құрылғылары          = [[Пернетақта]]&lt;br /&gt;[[тышқан (компьютер)|Тінтуір]]&lt;br /&gt;[[Терте|Геймпад]]
 | сайт              = http://www.enterthemetro.com
|интерфейс тілі=[[ағылшын тілі]], [[украин тілі]], [[орыс тілі]], [[неміс тілі]], [[француз тілі]], [[испан тілі]], [[италиян тілі]], [[поляк тілі]], [[чех тілі]], [[нидерланд тілі]]|сценарист=[[Дмитрий Глуховский]]|композитор=Алексей Омельчук|продюсер=Андрей Прохоров|жанрлар=[[First Person Shooter]] &lt;br/&gt; [[Survival Horror]] &lt;br/&gt; [[Стелс]]|жетекші=Андрей Прохоров|сурет=20130522165342!Metro- Last Light Cover Art.jpeg}}

'''Metro: Last Light''' (''[[Қазақ тілі|қаз.]] «Метро: Үміт сәулесі»'') — постапокалипс сеттингіндегі [[бірінші жақ шутері]] жанрындағы Survival Horror мен Stealth элементтері бар [[Метро 2033 сериясы|Метро 2033 сериясының]] ойыны. [[4A Games]] украиналық студиясымен жасалып, [[Deep Silver]] компаниясымен [[Компьютер|Компьютерге]], [[Playstation 3|PlayStation 3]], [[Xbox 360]] платформаларына басып шығарылған. Ойынның ресми анонсы — 2011 жылдың 3 ақпаны, ал шыққан күні - 2013 жылдың 14 мамыры. 2014 жылдың 28 тамызында [[Metro: Last Light Redux]] атты жаңартылған нұсқасы [[PlayStation 4]], [[Xbox one|Xbox One]] платформаларына шықты. Ал 2020 жылдың 28 ақпанында [[Nintendo Switch]] платформасына шықты.  

Ойынды шамамен 80 адам жасады, ал ойынның [[Сценарий|сценариін]] және барлық [[Диалог|диалогтарын]] [[Метро 2033]] романының авторы [[Дмитрий Глуховский]] өзі жазып шықты. Ойынның жасалу кезінде онлайн режимді енгізу мәселесі қарастырылып отырды, бірақ ол ойдан бас тартты. Басында, ойынның баспагері ретінде [[THQ]] компаниясы болатын. Ол ойынның жасалуына аз ақша бөліп, кейін банкрот болды. Кейін «Metro» франшизасына құқықтарды [[Deep Silver]] комапаниясы сатып алды. Жасалу процесінде онлайн режимінен басқа ойынның [[Nintendo Wii U]] платформасына нұсқасынан да бас тартты. 

== Ойын процесі ==
[[Сурет:Metro Last Light gameplay screenshot.jpg|alt=Metro: Last Light ойынының геймплейі|солға|нобай|Артем туннельде мутантпен шайқасуда]]
Ойынның үлкен бөлігі [[Мәскеу]] қаласының [[Метрополитен|метрополитенінде]] өтеді, бірақ сюжеттің кей бөліктері бізді ядролық жарылыстардан өткен [[Ресей]] көшелерінде жүргізеді. Ойынның негізгі геймплейі мутанттар мен адардармен қақтығыстардан тұрады. Басты кейіпкер Артем әртүрлі қару-жарақтарды қолдана алады. Ойында әртүрлі мылтықтар, пистолеттер, автоматтар, револьвер және пулемет бар&lt;ref name=&quot;RPSPre&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rockpapershotgun.com/metro-last-light-preview/|title=Tunnel Vision: Eyes-On With Metro: Last Light|first=Alec|last=Meer|work=[[Rock, Paper, Shotgun]]|date=2012-12-21|access-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008135336/https://www.rockpapershotgun.com/2012/12/21/metro-last-light-preview/|archive-date=2016-10-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.. Алдыңғы ойынмен салыстырғанда, локациялар кеңейтіліп, оларды өтудің бірнеше жолдары пайда болды. Ал жер үстіндегі локацияларды өту үшін енді белгілі бір тапсырманы орындау керек. Локациялар кең болғандықтан, ойыншы оны қалай зерттейтінін өзі шешеді&lt;ref name=&quot;The Underground&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|title=Thirteen Things You Should Know About Metro: Last Light|first=Jason|last=Schreier|work=[[Kotaku]]|date=2012-11-12|access-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824085331/http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|archive-date=2016-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Барлық локацияларда Артем жазған күнделіктер шашылған. Олардың барлығын жинап, сіз ойын &quot;лоры&quot; мен әлемде болған оқиғаларды және оған қоса Артемнің осының барлығына пікірін біле аласыз&lt;ref name=&quot;The Underground&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|title=Thirteen Things You Should Know About Metro: Last Light|first=Jason|last=Schreier|work=[[Kotaku]]|date=2012-11-12|access-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824085331/http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|archive-date=2016-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ойын сюжеті ==
''Metro: Last Light'' ойынының оқиғалары ''Metro 2033'' оқиғаларынан 1 жылдан кейін 2034 жылы Ресей Федерациясының астанасы Мәскеу қаласында өтеді. ''Metro 2033'' ойынының соңында Артем және ''Спарта'' жасағының жауынгерлері ''Қаралардың'' ұясына ракеталармен соққы жасады. Кейін &quot;Спарта&quot; жасағы әлі толық зерттелмеген Д6 жасырын бункерін алып, жаңадан жауынгерлерді жасаққа жинап, ол жасаққа Артемді да қосады. Артем Қараларды жою дұрыс жол болды ма деп күмәндана бастайды. Ал Д6 бункері мен оның байлықтары туралы өсектер барлық метроға таралады. Спарта жасағының қарсыластары [[Коммунизм|коммунистік]] Қызыл жолақ және [[Фашизм|фашистік]] Төртінші Рейх Д6 бункерін жаулау туралы ойластыра бастайды.

Бірінші ойыннан бері таныс саяхатшы-философ Хан Артемға және Спарта жасағына жер үстінде бала Қараның тірі қалғанын айтып, оның жарқын болашаққа жол екеніне сеніп, онымен бірге сөйлескісі келеді. Бірақ жасақ басшысы Мельник Қараны аса қауіпті мутант деп санап, оны өлтіруге Артемді және өз қызын Аннаны жібереді. 

Операция кезінде Артем Қараны табады, бірақ нацистердің қолына түседі. Артеммен бірге тұтқынға тағы екі адам түседі. Олардың біреуі [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Армия]] жауынгері Павел Морозовпен бірге Артем екеуі түрмеден метро туннельдері арқылы қашып кетеді. Бірақ кейіпкерлер Қызыл Жолақтың &quot;Театр&quot; атты жасырынған жеріне жеткенде, ол Павелдың жоғары дәрежелі офицер екенін біледі. Павел Артемді Спарта мен бала Қара туралы көбірек білу үшін тұтқынға алады. Артем коммунистерден қашып, Павелдың күштерімен жарысып, Спартандық сатқын және Қызыл Жолақтың тыңшысы Лесницкий ұрлап әкеткен [[Вирустар|вирус]] пен Аннаны іздейді. Артем өз жолында Октябрьская станциясының тұрғындарын өлтіріп жүрген коммунистік әскерлерді табады. Қызыл Жолақ Лесницкий ұрлаған вирусты станцияда шашыратып. Артем Аннаны тауып, оны босатады, бірақ оны құтқару кезінде жұқтырады және Анямен бірге карантинге түседі.

Артем мен Анна вирусқа теріс тест тапсырады, ал кейінірек Артем Ханды қайтадан кездестіреді. Аннаны палатада қалдырып, Артем мен Хан Қара баланы табады және галлюцинациялардан кейін басты кейіпкер оны бала кезінде қара құтқарғанын есіне алады. Ол осы тіршілік иелерімен психикалық байланыста болды және Қаралардың адамзатпен бейбіт байланыс орнатуы үшін аудармашы болуы керек еді. Артем өзі жасаған қателікті түзетуге ант береді және тірі қалған Қараларды кез келген жағдайда қорғауға шешім қабылдайды. Екеуі Мәскеу метросана қайта аттанып, Полиске барады. Ол жерде Спарта, Қызыл Жолақ, Төртінші Рейх және Ганза арасында Д6 туралы бейбіт конференция өтеді. Ол жаққа барар жолда Артем Павел мен Лесницкийді жеңеді, ал Қара бала Д6-да Қаралардың тобы бар екенін сезе бастайды. Полиске келгеннен кейін, Қара өзінің телепатикалық қабілеттерін Қызыл Жолақ төрағасы мен оның жетекшісі Москвинді өзінің &quot;бейбітшілік конференциясы&quot; қызыл сызық генералы Корбутқа бункерді басып алуға мүмкіндік беру үшін диверсия екенін көпшілік алдында мойындау үшін пайдаланады. Артем және басқа спартандықтар Корбут армиясына қарсы тұру үшін Д6-ға асығады, бірақ Спартандықтарды Қызыл армияның бронды пойызы тоқтады. Коммунистер спартандықтарды қоршап алып, Артемді және қалған әскерді өлтіруге дайындалуда.

&quot;Last Light&quot;-та екі аяқталу бар, олар ойыншының ойнау стиліне байланысты. &quot;Жаман&quot; аяқталуда Артем Корбуттың басқа фракцияларды жою үшін бункерді пайдалануына жол бермеу үшін алдын-ала миналанған Д6-ны жарып жібереді, нәтижесінде Артемнің, сондай-ақ тірі қалған барлық спартандықтар мен қызыл армиялардың өліміне әкеледі. &quot;Жаман&quot; аяқталудың соңында Анна ұлына қайтыс болған әкесінің батылдығы туралы айтады. &quot;Жақсы&quot; аяқталуында Артем Д6-ны жоюға дайындалып жатқан, бірақ оны бала Қара тоқтатады да, өзінің оянған туыстарымен бірге Корбуттың әскерін жояды. Ульман көптеген спартандықтар сияқты өледі. Мельник аман қалады, бірақ орденді арбада басқара бастайды (екі аяғынан да айырылды), ал Хан елес секілді жоғалып кетеді. Артем кішкентай бала Қараны адамзаттың соңғы &quot;Үміт Сәулесі&quot; деп атайды. Екі аяқталуда да бала Қара болашақта оралуға уәде беріп, қауіпсіз жерді табу үшін басқа Қаралармен бірге кетеді.

== Ойынның жасалуы ==
Ойынды [[Украина|украиналық]] [[4A Games]] компаниясы 80 адамға жуық күш кетіріп жасаған болатын&lt;ref name=&quot;AusInt&quot;/&gt;. ''Metro: Last Light'' Дмитрий Глуховскийдің [[Метро 2034]] кітабында негізделмеген. Бұл - оның алдындағы ''Metro 2033'' ойынының сиквелі. [[THQ]] коммуникация бөлімінің төрағасы Хью Бейнонның айтуы бойынша, &quot;Метро 2034&quot; романы &quot;артхаусты триллер&quot; болғандықтан кейін, оны ойынға бейімдеу қиынға соқты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.engadget.com/2011/05/31/metro-last-light-preview/|title=Metro: Last Light preview: Once more, with feeling|first=Christopher|last=Grant|work=[[Engadget]]|date=2011-05-31|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503130929/http://www.engadget.com/2011/05/31/metro-last-light-preview/|archive-date=2016-05-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен, Глуховский ойынға өзінің жеке сценарийін жазып, [[Microsoft Excel]]-де 3000-нан астам ұяшыққа диалогтарды жазып шықты&lt;ref name=&quot;writing&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Фомин-May2013&quot;&gt;{{cite web|author=Фомин, Константин|url=https://riotpixels.com/dmitriy-gluhovskiy-interview/|title=Интервью: “Метро 2033: Луч надежды”|website=[[Riot Pixels]]|date=2013-05-05|accessdate=2022-03-09|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120052016/https://riotpixels.com/dmitriy-gluhovskiy-interview/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Глуховский &quot;Riot Pexels&quot; сайтына интервьюында ойынның басты кейіпкері Хантер бола алғанын айтқан болатын, бірақ сосын ол Артемнің оқиғасын қалай жалғастыруға болатынын ойлап тапты.

Жасаушылардың ең басты мақсаттарының бірі ''Метро 2033-те'' болған мүмкіндіктерді дамытып, ойынның атмосферасын сақтап қалу болды&lt;ref name=&quot;RPSInt&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.videogamer.com/xbox360/metro_last_light/news/metro_last_light_wont_be_flawed_masterpiece.html|title=Metro: Last Light won't be 'flawed masterpiece'|first=Emily|last=Gera|work=VideoGamer.com|date=2011-08-30|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028150009/http://www.videogamer.com/xbox360/metro_last_light/news/metro_last_light_wont_be_flawed_masterpiece.html|archive-date=2015-10-28|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2011/05/31/e3-2011-metro-last-light-aims-to-fix-metro-2033|title=E3 2011: Metro Last Light Aims To Fix Metro 2033|first=Daemon|last=Hatfield|work=[[IGN]]|date=2011-05-31|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008115300/http://www.ign.com/articles/2011/05/31/e3-2011-metro-last-light-aims-to-fix-metro-2033|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Жасалу барысында [[физика]], қарулардың ату механикалары, анимациялар және графика дамыды, оған қоса жаулардың жасанды интеллекті мен стелс жетілдірілді&lt;ref name=&quot;AusInt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ausgamers.com/features/read/3232525|title=AusGamers Metro: Last Light Developer Interview|work=[[AusGamers]]|date=2012-08-06|access-date=2016-07-18|first=Steve|last=Farrelly|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008110837/http://www.ausgamers.com/features/read/3232525|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VG247Int&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2011/06/27/underground-sensation-thqs-beynon-on-metro-last-light/|title=Underground Sensation: Beynon on Metro: Last Light|first=Nathan|last=Grayson|work=[[VG247]]|date=2012-06-27|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818083614/http://www.vg247.com/2011/06/27/underground-sensation-thqs-beynon-on-metro-last-light/|archive-date=2016-08-18|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Жасанды интеллект]] қиындық деңгейңне де байланысты болып келеді. Авторлардың негізгі идеясы - ойын барысында алынатын ләззат сезімін қалдыру болды. Ойын ойыншыларды қателіктері үшін қатты жазаламайды&lt;ref name=&quot;AI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.polygon.com/2013/3/21/4129102/metro-last-light-pax|title=Metro: Last Light is 'what the first game could have been and more,' Deep Silver says|first=Tracey|last=Lien|date=2013-03-21|access-date=2016-07-20|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008124929/http://www.polygon.com/2013/3/21/4129102/metro-last-light-pax|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EuroGHL2&quot;/&gt;. Басында ойынға ''Метро'' сериясына ерекше бірнеше ойыншыларға арналған онлайн режим жасалуда болатын. Онлайнда бірнеше режимдер болу керек болатын, бірақ олардыңқатарына &quot;топтардың қақтығысы&quot; және &quot;байрақты жаулау&quot; кірмеген. Кейін онлайн режимнен бас тартып, күшті ойынның сюжеттік желісін дамуына тастаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://metro.co.uk/2012/05/31/metro-last-light-preview-and-interview-russian-winter-451448/|title=Metro: Last Light preview and interview – Russian winter|first=David|last=Jenkins|work=[[Metro (magazine)|Metro]]|date=2012-05-31|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008111501/http://metro.co.uk/2012/05/31/metro-last-light-preview-and-interview-russian-winter-451448/|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcgamer.com/metro-last-light-wont-have-multiplayer-at-release-despite-previous-announcement/|title=Metro: Last Light won't have multiplayer at release despite previous announcement|first=Tyler|last=Wilde|work=[[PC Gamer]]|date=2013-10-15|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730171620/http://www.pcgamer.com/metro-last-light-wont-have-multiplayer-at-release-despite-previous-announcement/|archive-date=2016-07-30|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Чаплюк, Андрей|url=https://www.igromania.ru/news/45468/Utrennie_blic-novosti.html|title=Утренние блиц-новости|website=[[Игромания (журнал)]]|date=2012-10-15|accessdate=2021-12-08|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208103451/https://www.igromania.ru/news/45468/Utrennie_blic-novosti.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

4A Games-тің тағы бір мақсаты ойыншының өзін ыңғайсыз сезінуінде болды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2012/05/29/were-aiming-to-unsettle-the-player-with-metro-last-light-says-thqs-beynon/|title=We're aiming to &quot;unsettle the player&quot; with Metro: Last Light, says THQ's Beynon|first=Johnny|last=Cullen|work=[[VG247]]|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907193416/http://www.vg247.com/2012/05/29/were-aiming-to-unsettle-the-player-with-metro-last-light-says-thqs-beynon/|archive-date=2015-09-07|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. ''Metro 2033-те'' болған хоррор элементтері осы ойынға да көшті&lt;ref name=&quot;AusInt&quot;/&gt;. [[THQ]] описывала игру как «попытку бороться с утомительностью шутеров», сфокусировавшись на тяжёлых однопользовательских сюжетах&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://venturebeat.com/2012/05/29/metro-last-light-preview/|title=Metro Last Light fights shooter fatigue with deeper single player (hands-on preview)|first=Dean|last=Takahashi|work=[[VentureBeat]]|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615045053/http://venturebeat.com/2012/05/29/metro-last-light-preview/|archive-date=2016-06-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Хью Бейнон айтуы бойынша ойынның философиясы ''[[Call of Duty (ойындар сериясы)|Call of Duty ойындар сериясының]]'' философиясына қарама-қарсы тұрады. ''Call Of Duty'' мультиплеерға арналған контентке толы болса, ''Last Light-та'' сюжетке көбірек мән бөлінді. Украиндықтардың айтуы бойынша, әр шайқас ойыншының есінде қалу керек&lt;ref name=&quot;EuroGHL2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2012-05-30-thq-hopes-to-rekindle-memories-of-half-life-2-with-metro-last-light|title=THQ hopes to rekindle memories of Half-Life 2 with Metro: Last Light|first=Wesley|last=Yin-Poole|work=[[Eurogamer]]|date=2012-05-30|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325192825/http://www.eurogamer.net/articles/2012-05-30-thq-hopes-to-rekindle-memories-of-half-life-2-with-metro-last-light|archive-date=2016-03-25|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Ойын әлемі реализмге аса назар аудара отырып құрылды. Сценарий жазу кезінде Дмитрий Глуховский ойынға ойынның төрт фракциясын қоршап тұрған көптеген жанама және драмалық оқиғаларды енгізді. Глуховскийдің айтуынша, бұл тәсілдің арқасында ойын басқа бірінші жақтағы шутерлерге қарағанда тереңірек және шынайы болады&lt;ref name=&quot;writing&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2013/05/08/not-your-regular-game-story-glukhovsky-on-writing-metro-last-light/|title=&quot;Not your regular game story&quot; – writing Metro: Last Light|first=Dave|last=Cook|work=[[VG247]]|date=2013-05-08|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919220517/http://www.vg247.com/2013/05/08/not-your-regular-game-story-glukhovsky-on-writing-metro-last-light/|archive-date=2016-09-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Дәл бірінші ойындағыдай, осы ойында моральді дилеммалар қалды. 4A Games осы механиканың ойын әлеміне біраз реализмді қосатынына сенімді. Андрей Прохоров әдейі ойынның интерфейсінің басым бөлігін алып тастады, себебі олар ойын атмосферасын құртып, бөгет болады&lt;ref name=&quot;PCGPre&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VG247Int&quot;/&gt;.

''Last Light'' 4A Gamesтің өзінің ''[[4A Engine]]'' атты ойын қозғалтқышында жасалған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-inside-metro-last-light|title=Inside Metro: Last Light|first=Richard|last=Leadbutter|work=[[Eurogamer]]|date=2013-05-26|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313013552/http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-inside-metro-last-light|archive-date=2016-03-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Топ жарық және заттардың қиратылу жүйелерін жақсартты, сонымен қатар түстер палитрасына өзгерістер еңгізді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-more-complete-than-2033/1100-6378866/|title=Metro: Last Light: &quot;More Complete&quot; Than 2033|first=Jane|last=Douglas|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514143955/https://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-more-complete-than-2033/1100-6378866/|archive-date=2019-05-14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ойын бастапқыда [[Nintendo Wii U]] платформасына да шығарылуы керек еді, дегенмен THQ бірнеше рет осы платформаға порт жасау мүмкін еместігін мәлімдеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nintendolife.com/news/2012/05/metro_last_light_no_longer_confirmed_for_wii_u|title=Metro: Last Light No Longer Confirmed for Wii U|first=James|last=Newton|work=Nintendo Life|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222630/http://www.nintendolife.com/news/2012/05/metro_last_light_no_longer_confirmed_for_wii_u|archive-date=2016-03-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 4A Games компаниясының техникалық директоры Олес Шишковцев Wii U процессорын ашық сынға алып, оны &quot;нашар және баяу&quot; деп атады&lt;ref name=&quot;polygon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.polygon.com/2012/11/21/3674818/metro-last-light-will-not-come-to-wii-u-due-to-its-horrible-slow-cpu|title=Metro: Last Light will not come to Wii U due to its 'horrible, slow CPU'|last=Gera|first=Emily|publisher=Polygon|date=2012-11-21|access-date=2012-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121129135932/http://www.polygon.com/2012/11/21/3674818/metro-last-light-will-not-come-to-wii-u-due-to-its-horrible-slow-cpu|archive-date=2012-11-29|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Чаплюк, Андрей|url=https://www.igromania.ru/news/45731/Razrabotchik_Metro_Last_Light_raskritikoval_Wii_U.html|title=Разработчик Metro: Last Light раскритиковал Wii U|website=[[Игромания (журнал)]]|date=2012-11-21|accessdate=2021-12-08|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208103124/https://www.igromania.ru/news/45731/Razrabotchik_Metro_Last_Light_raskritikoval_Wii_U.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Хью Бейнон 4A Gamesтің ''Metro: Last Light-ты'' Wii U-ге шығармайтынын айтты, өйткені студия &quot;ойынды Nintendo платформасына порт жасау үшін қажетті күш-жігерді ақтай алмады&quot;. Студия порттың дамуымен барлық жағынан тәжірибе жасады, бірақ соңында бас тарта салды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-wii-u-canceled-early-on/1100-6401531/|title=Metro: Last Light Wii U canceled early on|first=Eddie|last=Makuch|work=[[GameSpot]]|date=2012-12-16|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514143952/https://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-wii-u-canceled-early-on/1100-6401531/|archive-date=2019-05-14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

THQ компаниясы ''Metro 2033-тің'' де баспагері болды, алайды ойын жасалуына аса қатыспаған болатын. Бірақ ойынның сатылымдары THQ-ді таңғалдырды, сол себепті сиквелдің жасалуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2012/08/06/thq-a-little-too-late-to-capitalise-on-bonafide-hit-metro-2033/|title=THQ &quot;a little too late&quot; to capitalise on &quot;bonafide hit&quot; Metro 2033|first=Brenna|last=Hillier|work=[[VG247]]|date=2012-08-06|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913014241/http://www.vg247.com/2012/08/06/thq-a-little-too-late-to-capitalise-on-bonafide-hit-metro-2033/|archive-date=2016-09-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. THQ-дің сол кездегі бас директоры Дэнни Билсон украиндықтарға көбірек қолдау көрсетуге уәде берді және &quot;Last Light-тың&quot; әзірленуіне және маркетингіне көбірек ресурстар бөлетінін айтты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2011/02/09/waiting-for-metro-2034|title=Waiting For Metro 2034|first=Charles|last=Onyett|work=[[IGN]]|date=2011-02-08|access-date=2016-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319061853/http://www.ign.com/articles/2011/02/09/waiting-for-metro-2034|archive-date=2014-03-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Компанияның бұрынғы президенті Джейсон Рубин ойынның жасалуы аяқталған кезде өте қиын жұмыс жағдайлары мен украиндарға қойылған талаптар туралы айтты. Олардың офисінде электр қуатымен үлкен проблемалар болды. Бұл портативті генераторларды қолдануға мәжбүрледі, ал қуатты жабдықты сатып алу үшін қызметкерлер АҚШ-қа ұшып, кеден қызметкерлеріне түсіп қалмас үшін оны жасырын түрде Украинаға багажымен тасымалдады. Рубин оның компаниясы ойын жасалуына үшін өте аз бюджет бөлгенін қосты. Әзірлеушілердің жұмыс офисі толып кеткен және кішкентай болғандықтан, оны &quot;толып жатқан мектеп асханасымен&quot; салыстырды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ермаков, Глеб|url=https://stopgame.ru/newsdata/17758|title=ОБ УЖАСАХ РАЗРАБОТКИ METRO: LAST LIGHT|website=StopGame|accessdate=2020-03-08|archive-date=2016-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827185857/http://stopgame.ru/newsdata/17758|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Чаплюк, Андрей|url=https://www.igromania.ru/news/46958/Byvshiy_glava_THQ_rasskazal_o_tyazhelyh_budnyah_razrabotchikov_Metro_Last_Light.html|title=Бывший глава THQ рассказал о тяжелых буднях разработчиков Metro: Last Light|website=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|date=2013-05-16|accessdate=2021-12-08|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209135306/https://www.igromania.ru/news/46958/Byvshiy_glava_THQ_rasskazal_o_tyazhelyh_budnyah_razrabotchikov_Metro_Last_Light.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. THQ Президенті 4A Games-ті осындай қатал жағдайларда да сәтті аяқталған ойынның жасалуы үшін мақтады. Андрей Прохоров Джейсон Рубинді олардың офисын қарауға келіп жүрген THQ-дан жалғыз адам болғандығын айтты. &lt;ref name=&quot;triumph&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-15-jason-rubin-metro-last-light-is-the-triumph-of-an-underdog|title=Jason Rubin: Metro: Last Light is the &quot;triumph of an underdog&quot;|work=Gameindustry.biz|date=2013-05-15|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160726030316/http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-15-jason-rubin-metro-last-light-is-the-triumph-of-an-underdog|archive-date=2016-07-26|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2013/05/16/metro-last-light-creative-director-responds-to-rubins-account-of-terrible-working-conditions/|title=Metro: Last Light creative director responds to Rubin's account of 4A's terrible working conditions|first=Stephany|last=Nunneley|work=[[VG247]]|date=2013-05-16|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927112546/http://www.vg247.com/2013/05/16/metro-last-light-creative-director-responds-to-rubins-account-of-terrible-working-conditions/|archive-date=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Сатылымдар ===
''Metro: Last Light'' [[Британия|Британияда]] аптаның ең көп сатылатын ойыны болып атанда, бірақ бірінші ойынның сатылымдарын оза алмады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-20-metro-last-light-replaces-dead-island-riptide-as-uk-no-1|title=Metro: Last Light replaces Dead Island Riptide as UK No.1|first=Matt|last=Martin|work=Gameindustry.biz|date=2013-05-20|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008111802/http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-20-metro-last-light-replaces-dead-island-riptide-as-uk-no-1|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бірақ АҚШ-тағы ойынның сатылымы бірінші аптада &quot;Metro 2033&quot; - тен асып түсті&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-06-01-metro-last-light-sold-more-units-in-one-week-than-its-predecessor-did-in-three-months|title=Metro: Last Light sold more units in one week worldwide than its predecessor did in three months|first=Jeffery|last=Matulef|work=[[Eurogamer]]|date=2013-06-01|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315201641/http://www.eurogamer.net/articles/2013-06-01-metro-last-light-sold-more-units-in-one-week-than-its-predecessor-did-in-three-months|archive-date=2016-03-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[NPD Group]] деректері бойынша ''Last Light'' сол айдағы ең жақсы сатылатын ойындар арасынан алтыншы орынға ие болды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://venturebeat.com/2013/06/17/may-2013-npd-3ds-sells-well-on-strength-of-donkey-kong-and-luigi/|title=May 2013 NPD: 3DS sells well on strength of Donkey Kong and Luigi|first=Jeff|last=Grubb|work=[[VentureBeat]]|date=2013-06-17|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826153305/http://venturebeat.com/2013/06/17/may-2013-npd-3ds-sells-well-on-strength-of-donkey-kong-and-luigi/|archive-date=2016-08-26|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Кейін Deep Silver ''Metro Redux'' топтамасы бір жарым миллионнан астам көшірме санында сатылғанын айтты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/metro-redux-sells-1-5-million-copies/1100-6426640/|title=Metro Redux Sells 1.5 Million Copies|first=Eddie|last=Makuch|work=[[GameSpot]]|date=2015-04-15|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401111024/http://www.gamespot.com/articles/metro-redux-sells-1-5-million-copies/1100-6426640/|archive-date=2016-04-01|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ойынның жалғасы ==
2019 жылдың 15 ақпанында ''Metro: Last Light-тын'' жалғасы - ''[[Metro Exodus]]'' шыққан болатын. Осы ойын ''Last Light-тың'' жақсы аяқталуын канон ретінде алады. Артем тірі қалды және ол қалған Спарта жасағының адамдарымен бірге Мәскеулік метродан «Аврора» атты ескі пойызда кетіп, [[КСРО]] бойынша саяхаттап, өмір сүруге тиімді жерді іздейді&lt;ref name=&quot;exodus&quot;&gt;{{cite web|author=Пи, Лена|title=Metro: Exodus продолжит одну из концовок Metro: Last Light|url=https://www.igromania.ru/news/68148/Metro_Exodus_prodolzhit_odnu_iz_koncovok_Metro_Last_Light.html|website=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|accessdate=2021-12-18|archive-date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615165121/https://www.igromania.ru/news/68148/Metro_Exodus_prodolzhit_odnu_iz_koncovok_Metro_Last_Light.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ойын [[Компьютер|компьютерге]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]] платформаларында шығып, сыншылар мен ойыншылардан жақсы рецензиялар алды&lt;ref name=&quot;delay&quot;&gt;{{cite web | url=https://steamcommunity.com/games/412020/announcements/detail/1692688936996348718 | title=Title sequence revealed | work=Deep Silver | date=2018-12-13 | access-date=2019-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190330030438/https://steamcommunity.com/games/412020/announcements/detail/1692688936996348718 | archive-date=2019-03-30 |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/pc/metro-exodus |title=Metro Exodus for PC Reviews |website=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=2019-02-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021852/https://www.metacritic.com/game/pc/metro-exodus |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/xbox-one/metro-exodus |title=Metro Exodus for Xbox One Reviews |website=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=2019-02-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112000515/https://www.metacritic.com/game/xbox-one/metro-exodus |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/playstation-4/metro-exodus |title=Metro Exodus for PlayStation 4 Reviews |website=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=2019-02-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112005632/https://www.metacritic.com/game/playstation-4/metro-exodus |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 6 мамыр күні ''Metro Exodus-тың'' компьютерге жаңартылған нұсқасы шығады, 18 маусым күні [[PlayStation 5]] және [[Xbox Series X/S]] платформаларына шықты.
 
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.enterthemetro.com Ойынның ресми сайты]
{{stub}}
[[Санат:Компьютерлік ойындар]]
[[Санат:Xbox 360-қа арналған ойындар]]
[[Санат:Windows-ке арналған ойындар]]
[[Санат:PlayStation 3-ке арналған ойындар]]
[[Санат:Steam-ойындар]]</text>
      <sha1>56g6a2gbuhb1eda67phivr0zcdpn4cr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599667</id>
      <parentid>3599659</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:18:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[Қатысушы талқылауы:Z.Aldyar|талқылауы]]) істеген нөмір 3599659 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41186" sha1="rlyknacolfx3gutwgmspcrl1nvhefot" xml:space="preserve">{{Компьютерлік ойын
 | тақырып           = Metro: Last Light
 | жасаушы       = {{flagicon|Ukraine}} [[4A Games]]
 | баспагер          = {{flagicon|World}} [[Deep Silver]]
{{flagicon|CIS}} [[Бука]]
 | локализатор       ={{flagicon|Russia}} [[Бука]] Орыс тіліне аудармашы 
 | серия             = [[Метро 2033 сериясы]]
 | анонс күні       = [[3 ақпан]] [[2011]]
 | шығарылған күні      = '''Windows, Xbox 360, PlayStation 3''':&lt;br&gt;{{flagicon|USA}} [[14 мамыр]] [[2013]]&lt;br&gt;{{flagicon|World}} 17 мая 2013&lt;br&gt;'''macOS''':&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[10 қыркүйек]] [[2013]]&lt;br&gt;'''Linux''':&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[5 қараша]] [[2013]]&lt;ref name=&quot;Metro:LL for Mac and Linux &quot; /&gt;&lt;br&gt;'''Xbox One, PlayStation 4''':&lt;br&gt;{{flagicon|USA}} [[26 тамыз]] [[2014]]&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[28 тамыз]] [[2014]]&lt;br&gt;'''Nintendo Switch''':&lt;br&gt;{{flagicon|World}} [[28 ақпан]] [[2020]]
 | қозғалтқыш            = [[4A Engine]]
 | режимдер            = бір-ойыншы
 | лицензия          =Меншікті 
 | платформалар         = [[Windows]], [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]]
 | рейтингтер          = ACB: MA15+ &lt;br/&gt; ESRB: M (17+) &lt;br/&gt; RARS: 18+ &lt;br/&gt; PEGI: 18 &lt;br/&gt; BBFC: 15 &lt;br/&gt; CERO: D (17+) &lt;br/&gt; USK: 18
 | басқару құрылғылары          = [[Пернетақта]]&lt;br /&gt;[[тышқан (компьютер)|Тінтуір]]&lt;br /&gt;[[Терте|Геймпад]]
 | сайт              = http://www.enterthemetro.com
|интерфейс тілі=[[ағылшын тілі]], [[украин тілі]], [[орыс тілі]], [[неміс тілі]], [[француз тілі]], [[испан тілі]], [[италиян тілі]], [[поляк тілі]], [[чех тілі]], [[нидерланд тілі]]|сценарист=[[Дмитрий Глуховский]]|композитор=Алексей Омельчук|продюсер=Андрей Прохоров|жанрлар=[[First Person Shooter]] &lt;br/&gt; [[Survival Horror]] &lt;br/&gt; [[Стелс]]|жетекші=Андрей Прохоров|сурет=20130522165342!Metro- Last Light Cover Art.jpeg}}

'''Metro: Last Light''' (''[[Қазақ тілі|қаз.]] «Метро: Үміт сәулесі»'') — постапокалипс сеттингіндегі [[бірінші жақ шутері]] жанрындағы Survival Horror мен Stealth элементтері бар [[Метро 2033 сериясы|Метро 2033 сериясының]] ойыны. [[4A Games]] украиналық студиясымен жасалып, [[Deep Silver]] компаниясымен [[Компьютер|Компьютерге]], [[Playstation 3|PlayStation 3]], [[Xbox 360]] платформаларына басып шығарылған. Ойынның ресми анонсы — 2011 жылдың 3 ақпаны, ал шыққан күні - 2013 жылдың 14 мамыры. 2014 жылдың 28 тамызында [[Metro: Last Light Redux]] атты жаңартылған нұсқасы [[PlayStation 4]], [[Xbox one|Xbox One]] платформаларына шықты. Ал 2020 жылдың 28 ақпанында [[Nintendo Switch]] платформасына шықты.  

Ойынды шамамен 80 адам жасады, ал ойынның [[Сценарий|сценариін]] және барлық [[Диалог|диалогтарын]] [[Метро 2033]] романының авторы [[Дмитрий Глуховский]] өзі жазып шықты. Ойынның жасалу кезінде онлайн режимді енгізу мәселесі қарастырылып отырды, бірақ ол ойдан бас тартты. Басында, ойынның баспагері ретінде [[THQ]] компаниясы болатын. Ол ойынның жасалуына аз ақша бөліп, кейін банкрот болды. Кейін «Metro» франшизасына құқықтарды [[Deep Silver]] комапаниясы сатып алды. Жасалу процесінде онлайн режимінен басқа ойынның [[Nintendo Wii U]] платформасына нұсқасынан да бас тартты. 

== Ойын процесі ==
[[Сурет:Metro Last Light gameplay screenshot.jpg|alt=Metro: Last Light ойынының геймплейі|солға|нобай|Артем туннельде мутантпен шайқасуда]]
Ойынның үлкен бөлігі [[Мәскеу]] қаласының [[Метрополитен|метрополитенінде]] өтеді, бірақ сюжеттің кей бөліктері бізді ядролық жарылыстардан өткен [[Ресей]] көшелерінде жүргізеді. Ойынның негізгі геймплейі мутанттар мен адардармен қақтығыстардан тұрады. Басты кейіпкер Артем әртүрлі қару-жарақтарды қолдана алады. Ойында әртүрлі мылтықтар, пистолеттер, автоматтар, револьвер және пулемет бар&lt;ref name=&quot;RPSPre&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rockpapershotgun.com/metro-last-light-preview/|title=Tunnel Vision: Eyes-On With Metro: Last Light|first=Alec|last=Meer|work=[[Rock, Paper, Shotgun]]|date=2012-12-21|access-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008135336/https://www.rockpapershotgun.com/2012/12/21/metro-last-light-preview/|archive-date=2016-10-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.. Алдыңғы ойынмен салыстырғанда, локациялар кеңейтіліп, оларды өтудің бірнеше жолдары пайда болды. Ал жер үстіндегі локацияларды өту үшін енді белгілі бір тапсырманы орындау керек. Локациялар кең болғандықтан, ойыншы оны қалай зерттейтінін өзі шешеді&lt;ref name=&quot;The Underground&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|title=Thirteen Things You Should Know About Metro: Last Light|first=Jason|last=Schreier|work=[[Kotaku]]|date=2012-11-12|access-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824085331/http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|archive-date=2016-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Барлық локацияларда Артем жазған күнделіктер шашылған. Олардың барлығын жинап, сіз ойын &quot;лоры&quot; мен әлемде болған оқиғаларды және оған қоса Артемнің осының барлығына пікірін біле аласыз&lt;ref name=&quot;The Underground&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|title=Thirteen Things You Should Know About Metro: Last Light|first=Jason|last=Schreier|work=[[Kotaku]]|date=2012-11-12|access-date=2016-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824085331/http://kotaku.com/5967488/thirteen-things-you-should-know-about-metro-last-light|archive-date=2016-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ойын сюжеті ==
''Metro: Last Light'' ойынының оқиғалары ''Metro 2033'' оқиғаларынан 1 жылдан кейін 2034 жылы Ресей Федерациясының астанасы Мәскеу қаласында өтеді. ''Metro 2033'' ойынының соңында Артем және ''Спарта'' жасағының жауынгерлері ''Қаралардың'' ұясына ракеталармен соққы жасады. Кейін &quot;Спарта&quot; жасағы әлі толық зерттелмеген Д6 жасырын бункерін алып, жаңадан жауынгерлерді жасаққа жинап, ол жасаққа Артемді да қосады. Артем Қараларды жою дұрыс жол болды ма деп күмәндана бастайды. Ал Д6 бункері мен оның байлықтары туралы өсектер барлық метроға таралады. Спарта жасағының қарсыластары [[Коммунизм|коммунистік]] Қызыл жолақ және [[Фашизм|фашистік]] Төртінші Рейх Д6 бункерін жаулау туралы ойластыра бастайды.

Бірінші ойыннан бері таныс саяхатшы-философ Хан Артемға және Спарта жасағына жер үстінде бала Қараның тірі қалғанын айтып, оның жарқын болашаққа жол екеніне сеніп, онымен бірге сөйлескісі келеді. Бірақ жасақ басшысы Мельник Қараны аса қауіпті мутант деп санап, оны өлтіруге Артемді және өз қызын Аннаны жібереді. 

Операция кезінде Артем Қараны табады, бірақ нацистердің қолына түседі. Артеммен бірге тұтқынға тағы екі адам түседі. Олардың біреуі [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Қызыл Армия]] жауынгері Павел Морозовпен бірге Артем екеуі түрмеден метро туннельдері арқылы қашып кетеді. Бірақ кейіпкерлер Қызыл Жолақтың &quot;Театр&quot; атты жасырынған жеріне жеткенде, ол Павелдың жоғары дәрежелі офицер екенін біледі. Павел Артемді Спарта мен бала Қара туралы көбірек білу үшін тұтқынға алады. Артем коммунистерден қашып, Павелдың күштерімен жарысып, Спартандық сатқын және Қызыл Жолақтың тыңшысы Лесницкий ұрлап әкеткен вирус пен Аннаны іздейді. Артем өз жолында Октябрьская станциясының тұрғындарын өлтіріп жүрген коммунистік әскерлерді табады. Қызыл Жолақ Лесницкий ұрлаған вирусты станцияда шашыратып. Артем Аннаны тауып, оны босатады, бірақ оны құтқару кезінде жұқтырады және Анямен бірге карантинге түседі.

Артем мен Анна вирусқа теріс тест тапсырады, ал кейінірек Артем Ханды қайтадан кездестіреді. Аннаны палатада қалдырып, Артем мен Хан Қара баланы табады және галлюцинациялардан кейін басты кейіпкер оны бала кезінде қара құтқарғанын есіне алады. Ол осы тіршілік иелерімен психикалық байланыста болды және Қаралардың адамзатпен бейбіт байланыс орнатуы үшін аудармашы болуы керек еді. Артем өзі жасаған қателікті түзетуге ант береді және тірі қалған Қараларды кез келген жағдайда қорғауға шешім қабылдайды. Екеуі Мәскеу метросана қайта аттанып, Полиске барады. Ол жерде Спарта, Қызыл Жолақ, Төртінші Рейх және Ганза арасында Д6 туралы бейбіт конференция өтеді. Ол жаққа барар жолда Артем Павел мен Лесницкийді жеңеді, ал Қара бала Д6-да Қаралардың тобы бар екенін сезе бастайды. Полиске келгеннен кейін, Қара өзінің телепатикалық қабілеттерін Қызыл Жолақ төрағасы мен оның жетекшісі Москвинді өзінің &quot;бейбітшілік конференциясы&quot; қызыл сызық генералы Корбутқа бункерді басып алуға мүмкіндік беру үшін диверсия екенін көпшілік алдында мойындау үшін пайдаланады. Артем және басқа спартандықтар Корбут армиясына қарсы тұру үшін Д6-ға асығады, бірақ Спартандықтарды Қызыл армияның бронды пойызы тоқтады. Коммунистер спартандықтарды қоршап алып, Артемді және қалған әскерді өлтіруге дайындалуда.

&quot;Last Light&quot;-та екі аяқталу бар, олар ойыншының ойнау стиліне байланысты. &quot;Жаман&quot; аяқталуда Артем Корбуттың басқа фракцияларды жою үшін бункерді пайдалануына жол бермеу үшін алдын-ала миналанған Д6-ны жарып жібереді, нәтижесінде Артемнің, сондай-ақ тірі қалған барлық спартандықтар мен қызыл армиялардың өліміне әкеледі. &quot;Жаман&quot; аяқталудың соңында Анна ұлына қайтыс болған әкесінің батылдығы туралы айтады. &quot;Жақсы&quot; аяқталуында Артем Д6-ны жоюға дайындалып жатқан, бірақ оны бала Қара тоқтатады да, өзінің оянған туыстарымен бірге Корбуттың әскерін жояды. Ульман көптеген спартандықтар сияқты өледі. Мельник аман қалады, бірақ орденді арбада басқара бастайды (екі аяғынан да айырылды), ал Хан елес секілді жоғалып кетеді. Артем кішкентай бала Қараны адамзаттың соңғы &quot;Үміт Сәулесі&quot; деп атайды. Екі аяқталуда да бала Қара болашақта оралуға уәде беріп, қауіпсіз жерді табу үшін басқа Қаралармен бірге кетеді.

== Ойынның жасалуы ==
Ойынды [[Украина|украиналық]] [[4A Games]] компаниясы 80 адамға жуық күш кетіріп жасаған болатын&lt;ref name=&quot;AusInt&quot;/&gt;. ''Metro: Last Light'' Дмитрий Глуховскийдің [[Метро 2034]] кітабында негізделмеген. Бұл - оның алдындағы ''Metro 2033'' ойынының сиквелі. [[THQ]] коммуникация бөлімінің төрағасы Хью Бейнонның айтуы бойынша, &quot;Метро 2034&quot; романы &quot;артхаусты триллер&quot; болғандықтан кейін, оны ойынға бейімдеу қиынға соқты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.engadget.com/2011/05/31/metro-last-light-preview/|title=Metro: Last Light preview: Once more, with feeling|first=Christopher|last=Grant|work=[[Engadget]]|date=2011-05-31|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503130929/http://www.engadget.com/2011/05/31/metro-last-light-preview/|archive-date=2016-05-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Дегенмен, Глуховский ойынға өзінің жеке сценарийін жазып, [[Microsoft Excel]]-де 3000-нан астам ұяшыққа диалогтарды жазып шықты&lt;ref name=&quot;writing&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Фомин-May2013&quot;&gt;{{cite web|author=Фомин, Константин|url=https://riotpixels.com/dmitriy-gluhovskiy-interview/|title=Интервью: “Метро 2033: Луч надежды”|website=[[Riot Pixels]]|date=2013-05-05|accessdate=2022-03-09|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120052016/https://riotpixels.com/dmitriy-gluhovskiy-interview/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Глуховский &quot;Riot Pexels&quot; сайтына интервьюында ойынның басты кейіпкері Хантер бола алғанын айтқан болатын, бірақ сосын ол Артемнің оқиғасын қалай жалғастыруға болатынын ойлап тапты.

Жасаушылардың ең басты мақсаттарының бірі ''Метро 2033-те'' болған мүмкіндіктерді дамытып, ойынның атмосферасын сақтап қалу болды&lt;ref name=&quot;RPSInt&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.videogamer.com/xbox360/metro_last_light/news/metro_last_light_wont_be_flawed_masterpiece.html|title=Metro: Last Light won't be 'flawed masterpiece'|first=Emily|last=Gera|work=VideoGamer.com|date=2011-08-30|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028150009/http://www.videogamer.com/xbox360/metro_last_light/news/metro_last_light_wont_be_flawed_masterpiece.html|archive-date=2015-10-28|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2011/05/31/e3-2011-metro-last-light-aims-to-fix-metro-2033|title=E3 2011: Metro Last Light Aims To Fix Metro 2033|first=Daemon|last=Hatfield|work=[[IGN]]|date=2011-05-31|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008115300/http://www.ign.com/articles/2011/05/31/e3-2011-metro-last-light-aims-to-fix-metro-2033|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Жасалу барысында [[физика]], қарулардың ату механикалары, анимациялар және графика дамыды, оған қоса жаулардың жасанды интеллекті мен стелс жетілдірілді&lt;ref name=&quot;AusInt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ausgamers.com/features/read/3232525|title=AusGamers Metro: Last Light Developer Interview|work=[[AusGamers]]|date=2012-08-06|access-date=2016-07-18|first=Steve|last=Farrelly|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008110837/http://www.ausgamers.com/features/read/3232525|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VG247Int&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2011/06/27/underground-sensation-thqs-beynon-on-metro-last-light/|title=Underground Sensation: Beynon on Metro: Last Light|first=Nathan|last=Grayson|work=[[VG247]]|date=2012-06-27|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818083614/http://www.vg247.com/2011/06/27/underground-sensation-thqs-beynon-on-metro-last-light/|archive-date=2016-08-18|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[Жасанды интеллект]] қиындық деңгейңне де байланысты болып келеді. Авторлардың негізгі идеясы - ойын барысында алынатын ләззат сезімін қалдыру болды. Ойын ойыншыларды қателіктері үшін қатты жазаламайды&lt;ref name=&quot;AI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.polygon.com/2013/3/21/4129102/metro-last-light-pax|title=Metro: Last Light is 'what the first game could have been and more,' Deep Silver says|first=Tracey|last=Lien|date=2013-03-21|access-date=2016-07-20|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008124929/http://www.polygon.com/2013/3/21/4129102/metro-last-light-pax|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EuroGHL2&quot;/&gt;. Басында ойынға ''Метро'' сериясына ерекше бірнеше ойыншыларға арналған онлайн режим жасалуда болатын. Онлайнда бірнеше режимдер болу керек болатын, бірақ олардыңқатарына &quot;топтардың қақтығысы&quot; және &quot;байрақты жаулау&quot; кірмеген. Кейін онлайн режимнен бас тартып, күшті ойынның сюжеттік желісін дамуына тастаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://metro.co.uk/2012/05/31/metro-last-light-preview-and-interview-russian-winter-451448/|title=Metro: Last Light preview and interview – Russian winter|first=David|last=Jenkins|work=[[Metro (magazine)|Metro]]|date=2012-05-31|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008111501/http://metro.co.uk/2012/05/31/metro-last-light-preview-and-interview-russian-winter-451448/|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pcgamer.com/metro-last-light-wont-have-multiplayer-at-release-despite-previous-announcement/|title=Metro: Last Light won't have multiplayer at release despite previous announcement|first=Tyler|last=Wilde|work=[[PC Gamer]]|date=2013-10-15|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160730171620/http://www.pcgamer.com/metro-last-light-wont-have-multiplayer-at-release-despite-previous-announcement/|archive-date=2016-07-30|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Чаплюк, Андрей|url=https://www.igromania.ru/news/45468/Utrennie_blic-novosti.html|title=Утренние блиц-новости|website=[[Игромания (журнал)]]|date=2012-10-15|accessdate=2021-12-08|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208103451/https://www.igromania.ru/news/45468/Utrennie_blic-novosti.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

4A Games-тің тағы бір мақсаты ойыншының өзін ыңғайсыз сезінуінде болды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2012/05/29/were-aiming-to-unsettle-the-player-with-metro-last-light-says-thqs-beynon/|title=We're aiming to &quot;unsettle the player&quot; with Metro: Last Light, says THQ's Beynon|first=Johnny|last=Cullen|work=[[VG247]]|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907193416/http://www.vg247.com/2012/05/29/were-aiming-to-unsettle-the-player-with-metro-last-light-says-thqs-beynon/|archive-date=2015-09-07|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. ''Metro 2033-те'' болған хоррор элементтері осы ойынға да көшті&lt;ref name=&quot;AusInt&quot;/&gt;. [[THQ]] описывала игру как «попытку бороться с утомительностью шутеров», сфокусировавшись на тяжёлых однопользовательских сюжетах&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://venturebeat.com/2012/05/29/metro-last-light-preview/|title=Metro Last Light fights shooter fatigue with deeper single player (hands-on preview)|first=Dean|last=Takahashi|work=[[VentureBeat]]|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160615045053/http://venturebeat.com/2012/05/29/metro-last-light-preview/|archive-date=2016-06-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Хью Бейнон айтуы бойынша ойынның философиясы ''[[Call of Duty (ойындар сериясы)|Call of Duty ойындар сериясының]]'' философиясына қарама-қарсы тұрады. ''Call Of Duty'' мультиплеерға арналған контентке толы болса, ''Last Light-та'' сюжетке көбірек мән бөлінді. Украиндықтардың айтуы бойынша, әр шайқас ойыншының есінде қалу керек&lt;ref name=&quot;EuroGHL2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2012-05-30-thq-hopes-to-rekindle-memories-of-half-life-2-with-metro-last-light|title=THQ hopes to rekindle memories of Half-Life 2 with Metro: Last Light|first=Wesley|last=Yin-Poole|work=[[Eurogamer]]|date=2012-05-30|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325192825/http://www.eurogamer.net/articles/2012-05-30-thq-hopes-to-rekindle-memories-of-half-life-2-with-metro-last-light|archive-date=2016-03-25|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Ойын әлемі реализмге аса назар аудара отырып құрылды. Сценарий жазу кезінде Дмитрий Глуховский ойынға ойынның төрт фракциясын қоршап тұрған көптеген жанама және драмалық оқиғаларды енгізді. Глуховскийдің айтуынша, бұл тәсілдің арқасында ойын басқа бірінші жақтағы шутерлерге қарағанда тереңірек және шынайы болады&lt;ref name=&quot;writing&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2013/05/08/not-your-regular-game-story-glukhovsky-on-writing-metro-last-light/|title=&quot;Not your regular game story&quot; – writing Metro: Last Light|first=Dave|last=Cook|work=[[VG247]]|date=2013-05-08|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919220517/http://www.vg247.com/2013/05/08/not-your-regular-game-story-glukhovsky-on-writing-metro-last-light/|archive-date=2016-09-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Дәл бірінші ойындағыдай, осы ойында моральді дилеммалар қалды. 4A Games осы механиканың ойын әлеміне біраз реализмді қосатынына сенімді. Андрей Прохоров әдейі ойынның интерфейсінің басым бөлігін алып тастады, себебі олар ойын атмосферасын құртып, бөгет болады&lt;ref name=&quot;PCGPre&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;VG247Int&quot;/&gt;.

''Last Light'' 4A Gamesтің өзінің ''[[4A Engine]]'' атты ойын қозғалтқышында жасалған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-inside-metro-last-light|title=Inside Metro: Last Light|first=Richard|last=Leadbutter|work=[[Eurogamer]]|date=2013-05-26|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313013552/http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-inside-metro-last-light|archive-date=2016-03-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Топ жарық және заттардың қиратылу жүйелерін жақсартты, сонымен қатар түстер палитрасына өзгерістер еңгізді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-more-complete-than-2033/1100-6378866/|title=Metro: Last Light: &quot;More Complete&quot; Than 2033|first=Jane|last=Douglas|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514143955/https://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-more-complete-than-2033/1100-6378866/|archive-date=2019-05-14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ойын бастапқыда [[Nintendo Wii U]] платформасына да шығарылуы керек еді, дегенмен THQ бірнеше рет осы платформаға порт жасау мүмкін еместігін мәлімдеді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nintendolife.com/news/2012/05/metro_last_light_no_longer_confirmed_for_wii_u|title=Metro: Last Light No Longer Confirmed for Wii U|first=James|last=Newton|work=Nintendo Life|date=2012-05-29|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222630/http://www.nintendolife.com/news/2012/05/metro_last_light_no_longer_confirmed_for_wii_u|archive-date=2016-03-03|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 4A Games компаниясының техникалық директоры Олес Шишковцев Wii U процессорын ашық сынға алып, оны &quot;нашар және баяу&quot; деп атады&lt;ref name=&quot;polygon&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.polygon.com/2012/11/21/3674818/metro-last-light-will-not-come-to-wii-u-due-to-its-horrible-slow-cpu|title=Metro: Last Light will not come to Wii U due to its 'horrible, slow CPU'|last=Gera|first=Emily|publisher=Polygon|date=2012-11-21|access-date=2012-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121129135932/http://www.polygon.com/2012/11/21/3674818/metro-last-light-will-not-come-to-wii-u-due-to-its-horrible-slow-cpu|archive-date=2012-11-29|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Чаплюк, Андрей|url=https://www.igromania.ru/news/45731/Razrabotchik_Metro_Last_Light_raskritikoval_Wii_U.html|title=Разработчик Metro: Last Light раскритиковал Wii U|website=[[Игромания (журнал)]]|date=2012-11-21|accessdate=2021-12-08|archive-date=2021-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208103124/https://www.igromania.ru/news/45731/Razrabotchik_Metro_Last_Light_raskritikoval_Wii_U.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Хью Бейнон 4A Gamesтің ''Metro: Last Light-ты'' Wii U-ге шығармайтынын айтты, өйткені студия &quot;ойынды Nintendo платформасына порт жасау үшін қажетті күш-жігерді ақтай алмады&quot;. Студия порттың дамуымен барлық жағынан тәжірибе жасады, бірақ соңында бас тарта салды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-wii-u-canceled-early-on/1100-6401531/|title=Metro: Last Light Wii U canceled early on|first=Eddie|last=Makuch|work=[[GameSpot]]|date=2012-12-16|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514143952/https://www.gamespot.com/articles/metro-last-light-wii-u-canceled-early-on/1100-6401531/|archive-date=2019-05-14|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

THQ компаниясы ''Metro 2033-тің'' де баспагері болды, алайды ойын жасалуына аса қатыспаған болатын. Бірақ ойынның сатылымдары THQ-ді таңғалдырды, сол себепті сиквелдің жасалуына жол ашты&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2012/08/06/thq-a-little-too-late-to-capitalise-on-bonafide-hit-metro-2033/|title=THQ &quot;a little too late&quot; to capitalise on &quot;bonafide hit&quot; Metro 2033|first=Brenna|last=Hillier|work=[[VG247]]|date=2012-08-06|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913014241/http://www.vg247.com/2012/08/06/thq-a-little-too-late-to-capitalise-on-bonafide-hit-metro-2033/|archive-date=2016-09-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. THQ-дің сол кездегі бас директоры Дэнни Билсон украиндықтарға көбірек қолдау көрсетуге уәде берді және &quot;Last Light-тың&quot; әзірленуіне және маркетингіне көбірек ресурстар бөлетінін айтты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2011/02/09/waiting-for-metro-2034|title=Waiting For Metro 2034|first=Charles|last=Onyett|work=[[IGN]]|date=2011-02-08|access-date=2016-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319061853/http://www.ign.com/articles/2011/02/09/waiting-for-metro-2034|archive-date=2014-03-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Компанияның бұрынғы президенті Джейсон Рубин ойынның жасалуы аяқталған кезде өте қиын жұмыс жағдайлары мен украиндарға қойылған талаптар туралы айтты. Олардың офисінде электр қуатымен үлкен проблемалар болды. Бұл портативті генераторларды қолдануға мәжбүрледі, ал қуатты жабдықты сатып алу үшін қызметкерлер АҚШ-қа ұшып, кеден қызметкерлеріне түсіп қалмас үшін оны жасырын түрде Украинаға багажымен тасымалдады. Рубин оның компаниясы ойын жасалуына үшін өте аз бюджет бөлгенін қосты. Әзірлеушілердің жұмыс офисі толып кеткен және кішкентай болғандықтан, оны &quot;толып жатқан мектеп асханасымен&quot; салыстырды&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ермаков, Глеб|url=https://stopgame.ru/newsdata/17758|title=ОБ УЖАСАХ РАЗРАБОТКИ METRO: LAST LIGHT|website=StopGame|accessdate=2020-03-08|archive-date=2016-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160827185857/http://stopgame.ru/newsdata/17758|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Чаплюк, Андрей|url=https://www.igromania.ru/news/46958/Byvshiy_glava_THQ_rasskazal_o_tyazhelyh_budnyah_razrabotchikov_Metro_Last_Light.html|title=Бывший глава THQ рассказал о тяжелых буднях разработчиков Metro: Last Light|website=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|date=2013-05-16|accessdate=2021-12-08|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209135306/https://www.igromania.ru/news/46958/Byvshiy_glava_THQ_rasskazal_o_tyazhelyh_budnyah_razrabotchikov_Metro_Last_Light.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. THQ Президенті 4A Games-ті осындай қатал жағдайларда да сәтті аяқталған ойынның жасалуы үшін мақтады. Андрей Прохоров Джейсон Рубинді олардың офисын қарауға келіп жүрген THQ-дан жалғыз адам болғандығын айтты. &lt;ref name=&quot;triumph&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-15-jason-rubin-metro-last-light-is-the-triumph-of-an-underdog|title=Jason Rubin: Metro: Last Light is the &quot;triumph of an underdog&quot;|work=Gameindustry.biz|date=2013-05-15|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160726030316/http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-15-jason-rubin-metro-last-light-is-the-triumph-of-an-underdog|archive-date=2016-07-26|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vg247.com/2013/05/16/metro-last-light-creative-director-responds-to-rubins-account-of-terrible-working-conditions/|title=Metro: Last Light creative director responds to Rubin's account of 4A's terrible working conditions|first=Stephany|last=Nunneley|work=[[VG247]]|date=2013-05-16|access-date=2016-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160927112546/http://www.vg247.com/2013/05/16/metro-last-light-creative-director-responds-to-rubins-account-of-terrible-working-conditions/|archive-date=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Сатылымдар ===
''Metro: Last Light'' [[Британия|Британияда]] аптаның ең көп сатылатын ойыны болып атанда, бірақ бірінші ойынның сатылымдарын оза алмады&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-20-metro-last-light-replaces-dead-island-riptide-as-uk-no-1|title=Metro: Last Light replaces Dead Island Riptide as UK No.1|first=Matt|last=Martin|work=Gameindustry.biz|date=2013-05-20|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008111802/http://www.gamesindustry.biz/articles/2013-05-20-metro-last-light-replaces-dead-island-riptide-as-uk-no-1|archive-date=2016-10-08|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Бірақ АҚШ-тағы ойынның сатылымы бірінші аптада &quot;Metro 2033&quot; - тен асып түсті&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/2013-06-01-metro-last-light-sold-more-units-in-one-week-than-its-predecessor-did-in-three-months|title=Metro: Last Light sold more units in one week worldwide than its predecessor did in three months|first=Jeffery|last=Matulef|work=[[Eurogamer]]|date=2013-06-01|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315201641/http://www.eurogamer.net/articles/2013-06-01-metro-last-light-sold-more-units-in-one-week-than-its-predecessor-did-in-three-months|archive-date=2016-03-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. [[NPD Group]] деректері бойынша ''Last Light'' сол айдағы ең жақсы сатылатын ойындар арасынан алтыншы орынға ие болды&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://venturebeat.com/2013/06/17/may-2013-npd-3ds-sells-well-on-strength-of-donkey-kong-and-luigi/|title=May 2013 NPD: 3DS sells well on strength of Donkey Kong and Luigi|first=Jeff|last=Grubb|work=[[VentureBeat]]|date=2013-06-17|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826153305/http://venturebeat.com/2013/06/17/may-2013-npd-3ds-sells-well-on-strength-of-donkey-kong-and-luigi/|archive-date=2016-08-26|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Кейін Deep Silver ''Metro Redux'' топтамасы бір жарым миллионнан астам көшірме санында сатылғанын айтты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gamespot.com/articles/metro-redux-sells-1-5-million-copies/1100-6426640/|title=Metro Redux Sells 1.5 Million Copies|first=Eddie|last=Makuch|work=[[GameSpot]]|date=2015-04-15|access-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401111024/http://www.gamespot.com/articles/metro-redux-sells-1-5-million-copies/1100-6426640/|archive-date=2016-04-01|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Ойынның жалғасы ==
2019 жылдың 15 ақпанында ''Metro: Last Light-тын'' жалғасы - ''[[Metro Exodus]]'' шыққан болатын. Осы ойын ''Last Light-тың'' жақсы аяқталуын канон ретінде алады. Артем тірі қалды және ол қалған Спарта жасағының адамдарымен бірге Мәскеулік метродан «Аврора» атты ескі пойызда кетіп, [[КСРО]] бойынша саяхаттап, өмір сүруге тиімді жерді іздейді&lt;ref name=&quot;exodus&quot;&gt;{{cite web|author=Пи, Лена|title=Metro: Exodus продолжит одну из концовок Metro: Last Light|url=https://www.igromania.ru/news/68148/Metro_Exodus_prodolzhit_odnu_iz_koncovok_Metro_Last_Light.html|website=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|accessdate=2021-12-18|archive-date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615165121/https://www.igromania.ru/news/68148/Metro_Exodus_prodolzhit_odnu_iz_koncovok_Metro_Last_Light.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ойын [[Компьютер|компьютерге]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]] платформаларында шығып, сыншылар мен ойыншылардан жақсы рецензиялар алды&lt;ref name=&quot;delay&quot;&gt;{{cite web | url=https://steamcommunity.com/games/412020/announcements/detail/1692688936996348718 | title=Title sequence revealed | work=Deep Silver | date=2018-12-13 | access-date=2019-01-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190330030438/https://steamcommunity.com/games/412020/announcements/detail/1692688936996348718 | archive-date=2019-03-30 |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/pc/metro-exodus |title=Metro Exodus for PC Reviews |website=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=2019-02-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112021852/https://www.metacritic.com/game/pc/metro-exodus |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/xbox-one/metro-exodus |title=Metro Exodus for Xbox One Reviews |website=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=2019-02-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112000515/https://www.metacritic.com/game/xbox-one/metro-exodus |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.metacritic.com/game/playstation-4/metro-exodus |title=Metro Exodus for PlayStation 4 Reviews |website=[[Metacritic]] |publisher=[[CBS Interactive]] |access-date=2019-02-13 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112005632/https://www.metacritic.com/game/playstation-4/metro-exodus |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. 6 мамыр күні ''Metro Exodus-тың'' компьютерге жаңартылған нұсқасы шығады, 18 маусым күні [[PlayStation 5]] және [[Xbox Series X/S]] платформаларына шықты.
 
== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.enterthemetro.com Ойынның ресми сайты]
{{stub}}
[[Санат:Компьютерлік ойындар]]
[[Санат:Xbox 360-қа арналған ойындар]]
[[Санат:Windows-ке арналған ойындар]]
[[Санат:PlayStation 3-ке арналған ойындар]]
[[Санат:Steam-ойындар]]</text>
      <sha1>rlyknacolfx3gutwgmspcrl1nvhefot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3599249</id>
      <parentid>3598375</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3599249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21787" sha1="921h9slky675ts24zaldlai243glvbf" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:4457}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2135}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1503}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1240}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:724}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:412}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 7 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:342}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 8 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:332}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 9 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:316}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 10 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:228}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 11 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:225}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 12 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 13 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:197}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 14 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 15 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:122}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}}
|-
| 16 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:121}}]] || {{Permissions|19642206g}}
|-
| 17 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:118}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 18 || [[User:Рысмаханов Курманбек|Рысмаханов Курманбек]] || [[Special:Contributions/Рысмаханов Курманбек|{{formatnum:113}}]] || {{Permissions|Рысмаханов Курманбек}}
|-
| 19 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:107}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 20 || [[User:Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] || [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|Құралай Мұратқызы}}
|-
| 21 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:105}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}}
|-
| 22 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:103}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}}
|-
| 23 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:103}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 24 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}}
|-
| 25 || [[User:Dariga Zhumagaliyeva|Dariga Zhumagaliyeva]] || [[Special:Contributions/Dariga Zhumagaliyeva|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Dariga Zhumagaliyeva}}
|-
| 26 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}}
|-
| 27 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}}
|-
| 28 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}}
|-
| 29 || [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] || [[Special:Contributions/Гулжайна Усен|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Гулжайна Усен}}
|-
| 30 || [[User:Сқақ Зере|Сқақ Зере]] || [[Special:Contributions/Сқақ Зере|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Сқақ Зере}}
|-
| 31 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}}
|-
| 32 || [[User:Ayala Ulankyzy|Ayala Ulankyzy]] || [[Special:Contributions/Ayala Ulankyzy|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Ayala Ulankyzy}}
|-
| 33 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}}
|-
| 34 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}
|-
| 35 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 36 || [[User:Асимова Гульнафис|Асимова Гульнафис]] || [[Special:Contributions/Асимова Гульнафис|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Асимова Гульнафис}}
|-
| 37 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 38 || [[User:Жанерке Асылбекқызы|Жанерке Асылбекқызы]] || [[Special:Contributions/Жанерке Асылбекқызы|{{formatnum:87}}]] || {{Permissions|Жанерке Асылбекқызы}}
|-
| 39 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}}
|-
| 40 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}}
|-
| 41 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}}
|-
| 42 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}}
|-
| 43 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}}
|-
| 44 || [[User:Дәриға Жалынқызы|Дәриға Жалынқызы]] || [[Special:Contributions/Дәриға Жалынқызы|{{formatnum:74}}]] || {{Permissions|Дәриға Жалынқызы}}
|-
| 45 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}}
|-
| 46 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Aigul ao}}
|-
| 47 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}}
|-
| 48 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 49 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}}
|-
| 50 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 51 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}}
|-
| 52 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}}
|-
| 53 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}}
|-
| 54 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}}
|-
| 55 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}}
|-
| 56 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}}
|-
| 57 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}}
|-
| 58 || [[User:Digital Jetisu|Digital Jetisu]] || [[Special:Contributions/Digital Jetisu|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Digital Jetisu}}
|-
| 59 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 60 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}}
|-
| 61 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 62 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}}
|-
| 63 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}}
|-
| 64 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}}
|-
| 65 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}}
|-
| 66 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}}
|-
| 67 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}}
|-
| 68 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}}
|-
| 69 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:44}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 70 || [[User:Шелек филиалы|Шелек филиалы]] || [[Special:Contributions/Шелек филиалы|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Шелек филиалы}}
|-
| 71 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}}
|-
| 72 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}}
|-
| 73 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}}
|-
| 74 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}}
|-
| 75 || [[User:Itsasau|Itsasau]] || [[Special:Contributions/Itsasau|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Itsasau}}
|-
| 76 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}}
|-
| 77 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}}
|-
| 78 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}}
|-
| 79 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}}
|-
| 80 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}}
|-
| 81 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:29}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 82 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}
|-
| 83 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 84 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}}
|-
| 85 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Coffee86}}
|-
| 86 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 87 || [[User:Ерекешова Жаныгуль|Ерекешова Жаныгуль]] || [[Special:Contributions/Ерекешова Жаныгуль|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерекешова Жаныгуль}}
|-
| 88 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 89 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 90 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}}
|-
| 91 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}}
|-
| 92 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}}
|-
| 93 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}}
|-
| 94 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}}
|-
| 95 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}}
|-
| 96 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}}
|-
| 97 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Meyirim}}
|-
| 98 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 99 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}}
|-
| 100 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}}
|-
| 101 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|С.Жания}}
|-
| 102 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}}
|-
| 103 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}}
|-
| 104 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}}
|-
| 105 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}}
|-
| 106 || [[User:Шеримова Сауле|Шеримова Сауле]] || [[Special:Contributions/Шеримова Сауле|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Шеримова Сауле}}
|-
| 107 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}}
|-
| 108 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}}
|-
| 109 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}}
|-
| 110 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Lanananna}}
|-
| 111 || [[User:Zhanar Orazaliyeva|Zhanar Orazaliyeva]] || [[Special:Contributions/Zhanar Orazaliyeva|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Zhanar Orazaliyeva}}
|-
| 112 || [[User:Zhaniya yerikovna|Zhaniya yerikovna]] || [[Special:Contributions/Zhaniya yerikovna|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Zhaniya yerikovna}}
|-
| 113 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}}
|-
| 114 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}}
|-
| 115 || [[User:Фыефытр|Фыефытр]] || [[Special:Contributions/Фыефытр|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Фыефытр}}
|-
| 116 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}}
|-
| 117 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}}
|-
| 118 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 119 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 120 || [[User:NnnnoNam|NnnnoNam]] || [[Special:Contributions/NnnnoNam|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|NnnnoNam}}
|-
| 121 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}}
|-
| 122 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}}
|-
| 123 || [[User:Zhandos M|Zhandos M]] || [[Special:Contributions/Zhandos M|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Zhandos M}}
|-
| 124 || [[User:Нұрали Н|Нұрали Н]] || [[Special:Contributions/Нұрали Н|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Нұрали Н}}
|-
| 125 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}}
|-
| 126 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}}
|-
| 127 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}}
{{/end}}</text>
      <sha1>921h9slky675ts24zaldlai243glvbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майкл Джордан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492391</id>
    <revision>
      <id>3599642</id>
      <parentid>3584604</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3599642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24220" sha1="jsm68wc9ft5a30bbfh3z8scoxquz64a" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі             = Майкл Джордан
| шынайы есімі       = {{lang-en|Michael Jordan}}
| суреті             = Michael_Jordan_in_2014.jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = 
| клубы             = Мансабын аяқтады
| нөмірі             = 
| қызметі            = 
| позициясы          = [[шабуылшы қорғаушы]]
| лақап аттары       = ''Air Jordan, Оның Әуелігі (His Airness)''
| бойы               = 198 см
| салмағы            = 98 кг
| азаматтығы         = {{Байрақ|АҚШ}}
| жынысы             = ер
| туған күні         = 17.02.1963
| туған жері         = [[Бруклин]], {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
| мектебі            = Эмсли Лэйни ([[Уилмингтон (Солтүстік Каролина)|Уилмингтон]], [[Солтүстік Каролина]])
| колледжі           = Солтүстік Каролина Университеті (1981—1984)
| драфт              = 3-ші (1-ші раунд)
| драфт жылы         = 1984
| драфт командасы    = [[Чикаго Буллз]]
| ойындары           = 1072
| ұпайлары           = 32292
| подборлары         = 6672
| пастары            = 5633
| тартып алулары     = 2514
| блок-шоттар        = 893
| командалары        = 
1984—1993 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]&lt;br /&gt;
1995—1998 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]&lt;br /&gt;
2001—2003 {{Ту|АҚШ}} [[Вашингтон Уизардс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* 6 дүркін [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998)
* 6 дүркін [[ҰБА финалдарының ең құнды ойыншысы|ҰБА финалдарының MVP]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998)
* 5 дүркін [[ҰБА ең құнды ойыншысы|ҰБА MVP]] (1988, 1991, 1992, 1996, 1998)
* 14 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар ойны|ҰБА барлық жұлдыздар ойнына]] қатысты (1985—1993, 1996—1998, 2002, 2003)
* 3 дүркін [[ҰБА барлық жұлдыздар матчының ең құнды ойыншысы|ҰБА барлық жұлдыздар ойынның MVP]] (1988, 1996, 1998)
* [[ҰБА үздік қорғаушысы|ҰБА үздік қорғаушысы]] (1988)
* 10 дүркін ҰБА маусымының ең нәтижелі ойыншысы (1987—1993, 1996—1998)
* 3 дүркін ҰБА тартып алулар көшбасшысы (1988, 1990, 1993)
* [[ҰБА жыл жаңалығы|ҰБА жыл жаңалығы]] (1985)
* 10 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар құрамасы|ҰБА бірінші нышандық құрамасына]] енді (1987—1993, 1996—1998)
* 9 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар қорғаныс құрамасы|ҰБА бірінші қорғаныс құрамасына]] енді (1988—1993, 1996—1998)
* ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 50 ұлы ойыншы|50 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (1996)
* ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 75 ұлы ойыншы|75 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (2021)
* «Буллз» және «Майами Хит» сапында 23 нөмірі оның құрметіне айналымнан шығарылған
* Колледждегі үздік ойыншы марапаттары: Нейсмит сыйлығы (1984), Джон Вуден сыйлығы (1984)
| медальдары         = 
{{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}}
{{медаль|Алтын|[[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Лос-Анджелес 1984]]|баскетбол}}
{{медаль|Алтын|[[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Барселона 1992]]|баскетбол}}
{{турнир|[[Панамерикалық ойындар]]}}
{{медаль|Алтын|[[Панамерикалық ойындар 1983|Каракас 1983]]|баскетбол}}
{{турнир|[[Америка чемпионаты (баскетбол)|Америка чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|Портленд 1992}}
{{турнир|Мемлекеттік марапаттар}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Азаттық президенттік медалі}}
{{!}}}
| Даңқ залы         = https://www.hoophall.com/hall-of-famers/michael-jordan/ 2009
| ортаққор           = Michael Jordan
}}
'''Майкл Джеффри Джордан''' ({{lang-en|Michael Jeffrey Jordan}}, 1963 жылы, 17 ақпанда Бруклин, [[Нью-Йорк]] қаласында дүниеге келген) — америкалық баскетболшы. NBA-ның бұрынғы ойыншысы. Ойында шабуылдаушы-қорғаушы позициясында өнер көрсетті. 1980-1990 жылдары бүкіл әлемде ҰБЛ (НБА) мен баскетболды кеңінен насихаттау жолында Джорданның үлесі оразан зор болды. 
Өз еңбек жолын 1982-1984 жылдары Солтүстік Каролина Университетінің баскетбол командасында ойнаумен бастаған Джордан 1982 жылы NCAA біріншілігінде жеңіске жетті. 1984 жылы  Джордан «Чикаго Буллз» командасының құрамында өнер көрсете бастады. Биікке керемет секіру қабілетінің арқасында ол «Air Jordan»  лақап атқа ие болды.  Ол сонымен қатар баскетбол тарихындағы ең үздік қорғаушы болып табылады. 1991 жылы «Буллз» құрамында ол өзінің тұңғыш ҰБЛ чемпионатын жеңіп алды.  1992 жылы және  1993 жылы ол өз жетістігін қайталады. Әкесінің қазасынан кейін баскетболдан кетпек болған Джордан бейсболда бағын сынап көрмек болды. Алайда 1995 жылы баскетбол аланына кері оралып, «Буллз» командасына тағы үш атақты жеңіп беріп, ҰБЛ-ның бір маусымда жеңіске жеткен матчтар саны бойынша рекордын жаңартты. 1995-96 жылғы маусымда 72 мәрте жеңіске жеткен. 1999 жылы Джордан тағы да баскетболмен қоштаспақ болды, алайда 2001 жылы тағы екі ойын маусымында  «Вашингтон Уизардс» жейдесін киіп, сол құрама сапында өнер көрсетті. 
1984 жылы Джордан [[Nike]] фирмасымен жарнама келісімшартына отырды, бұл компания Джордан мырза үшін әдейі  [[Air Jordan]] кроссовкасын ойнап тапқан болатын. Бұл жобаның табысты болғаны сонша, соңында Air Jordan жеке дара спорттық киім үлгісінің брендына айналды. 1996 жылы Джордан өз түралы «Космический Джэм»  көркем филіміне де түсті. Oakley Inc компаниясының басқарушылар құрамына кіреді. Бүгінгі таңда «Шарлотт Хорнетс»  командасының иесі болып табылады. Осылайша Майкл Джордан ҰБЛ клубын иеленген тұңғыш ойыншы.

== Балалық шағы ==
Майкл 1962 жылы Бруклинде өмірге келеді. Әкесі Джеймс Джордан АҚШ Әскери Әуе Қызметінде жұмыс жасаған, ал анасы Делорис Пиплс банк қызметкері. Майкл отбасындағы бес баланың төртіншісі болатын. Оның екі ағасы : Ларри, Джеймс, әпкесі Делорис және қарындасы Розлин. Бірақ көп ұзамай оның отбасы Солтүстік Каролина штатына қарасты шағын қала Уилмингтонға қоныс аударады. Басқа бауырларына қарағанда еріншектігімен, бірақ, доп ойнауға деген құштарлығымен жастайынан ерекшеленген Майкл балалық шағы туралы былай деп ой тербейді: Бес жасында алғаш рет баскетбол ойынына куә болып, ҰБЛ-дағы (НБА) кәсіпқойлар сияқты допты шығыршыққа үстінен салуға қатты құмарта бастайды. Сегізінші сыныпта оқып жүргенінде (ол кезде бойының ұзындығы небәрі 173 см. бола тын) тұңғыш рет допты шығыршыққа төбесінен енгізген.  Бұған дейінгі жаттығулардың бірде-біреуінде дәл бұлайша биікке секіріп көрмеген.  Ал сол жолғы ойында ол тура  қанат біткендей тым биікке көтеріліп, допты шығыршыққа атып ұрды. Майкл Джордан тек өзінің қиялындағы емес, сон дай-ақ баскетбол добын қолына алған сан мыңдаған спортшы армандаған ұлы баскетболшыға айналды. Миллиондаған жанкүйердің жүрегін жаулаған ол тек Американың емес, күллі әлем бас кетболының шоқ жұлдызы ретінде танылды.

Майклдың анасы да ұлының балалық шағынан-ақ даңқты баскетболшы болуға тал пын ғанын растайды. Майкл шамамен 11-12 жасында өзінің қайткенде де Олимпиадаға қатысатындығын айтып, анасына  уәде берді. Арманы 1984 жылы орындалды, 22 жасар Майкл ұлттық құрама сапында өнер көрсетті. 
Даңқты ұлын әкесі Джеймсте мақтан тұтқан. Майкл өзінің туған ағасы Ларримен үнемі бірге баскетбол ойнап, бастапқысында  өзінен төрт жас кіші інісін Ларри ұтып кететін. Бірақ жыл өткен сайын Майкл есеп айырмасын айтарлықтай қысқартып отырды. Ал он беске толған шағында ол өзінің ағасын ұта бастады.
Майклдың ата-анасы туралы сөз қозғағанда, оның анасына тартқандығын айта кеткен абзал. Өйткені Джордандар тұқымында бойшаң адамдар әсте болған емес. Олардың ең ұзын дегенінің өзі 183 сантиметрден аспаған көрінеді. Сондай-ақ Майклдың өзі де бойының ұзын болуы үшін аянбай тер төгіп, осы мақсатқа арналған жаттығуларды үзбей жасап отырған. Кім біледі, соның арқасы болар 18-ден 19-ға қараған жылы оның бойы 12,5 сантиметрге бір-ақ секіріп, 198-ге жетеді.
Оның Эмсли Лэйни мектебінің қабырғасындағы жаттықтырушысы Фред Линч болатын. Майкл  9-сыныпта оқып жүргенінде бойының ұзындығы 183 см. Болған.  Сол кездің өзінде ол алаңға мектептің негізгі құрамында шыққысы келетін. Бірақ ол сол тұста жоғары сынып оқушылары әкелетіндей нәтижеге қол жеткізе алмайтын-ды. Әйтсе де Майкл өзінің табандылығының арқасында бір жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде негізгі құрамнан команданың белді ойыншысы ретінде орын алды. Ал 11-12- сыныптарда оқып жүрген шағында ол тек мектебіміздің емес, сондай-ақ бүкіл Солтүстік Каролина штатының үздік ойыншысы болып табылды. Ал кейінірек АҚШ оқушылары арасындағы үздік он баскетболшының қатарында Майклдың да есімі аталды. Майкл баскетбол және басқа да жеңіл атлетикалық жарыстарға деген құштарлығының кесірінен сабаққа мүлдем көңіл бөлмеген. Тек жоғары сыныптарға жеткенде ол өзінің қателігін түсініп, орташа баллын жоғарлатуға ұмтыла бастады. Ол әсіресе математиканы жақсы меңгеріп шыққан.  
Мектепті бітірісімен Майкл баскетбол бағдарламасына жете көңіл бөлінген Солтүстік Каролина университетінде оқуға ше шім қабылдайды. Оның мықты баскетболшы ретінде қа лыптасып, үлкен же тіс тіктерге жетуіне осы білім ор дасының көп көмегі тиді деуге толық негіз бар. Бұл жерде де Майкл үшін оқудан гөрі өзінің сүйікті ойыны баскетбол маңыздырақ болғаны жасырын емес. Дегенмен ол университеттің негізгі құрамына бірден алына қоймады.Мұндағы бапкерлер назарын өзіне аударту үшін тағы да біраз тер төгуіне тура келді. Ақыры 1982 жылы жоғары оқу орындары арасындағы турнирде ол көпшілікті мойындатты. Джорджтаун университетімен финалдық кездесуде бәсекеге түскен Солтүстік Каролина университеті жиырма жасар, бірінші курстың студенті Майкл Джордан салған шешуші голдың көмегімен жеңіске жетті. Осы оқу ордасының қабырғасында-ақ Майкл ұшатын, әуе Джорданы деген лақап аттарға ие болды. Солтүстік Каролина университетінің баскетболы Майкл Джордан мен Сэм Перкенсонның арқасында АҚШ ЖОО-лары-ның арасында үш жыл бойы үлкен нәтижелерге иек артты.
Майкл Джордан өмірінің жарқын беттері әйгілі «Чикаго буллз» командасымен тікелей байланысты екені даусыз. Осы команданың капитаны бола жүріп ол үлкен биіктерді бағын дырды, талайды тамсандырды. 


=Рекордшы=
Майклдың келуімен өткен он үш маусымда «Чикаго Буллз» Ұлттық баскетбол лигасының алты дүркін жеңімпазы атанды. Майкл Джордан болса алты рет ҰБЛ фи налдарының ең пайдалы ойын шысы ретінде танылды. 1988 жылы ол ҰБЛ -дың үздік қорғаушысы деген құрметті атаққа ие болды. 1986 жылдың сәуір айында «Бостонмен» өткен кездесуде Майкл 63 ұпай жинап, үлкен сенсация жасады. Оның осы рекорды әлі күнге дейін жаңарған жоқ. Сондай-ақ Майкл он рет ҰБЛ-дың үздік сұрмергені болды.
Дегенмен спорттың көптеген түрінде Олимпиада ойында рының орны ерекше. Майкл Джордан 1992 жылғы Барселона Олимпиадасында да өзін жақсы қырынан көрсетті. Бұл жарыста АҚШ ұлттық құрамасы тағы да бас жүлдені жеңіп алды. Әрине, бұл ретте де АҚШ баскетбол шы ларының жеңісі тікелей Джор дан ның есімімен байла ныс тырылды. Ол командасына ең көп пайда әкелген баскетболшы болып танылды.
1993 жылы Майкл «Чикаго Бул лздың» сапында тағы да чем пион атанды. Бірақ дәл осы жыл ол үшін қаралы болды. Оның әкесі Солтүстік Каролинада қылмыскерлердің қолынан қаза тапты. 6 қазан күні Майкл спортпен қоштасатынын мәлім деді. Майталманның өнеріне тәнті жанкүйерлер бұл хабарды жабырқай қабылдады. Өйткені алаңдағы арпалыс кезінде өзін үнемі еркін ұстайтын, қарсылас тарының қитығына тиетін және ойлы да көркем қимылымен, ең бастысы, өзіне ғана тән секіру ерекшелігімен көрермен көңіліне жол таба білген осынау бас кет болшымен қоштасуға ешкімнің құлқы жоқ еді. Оны баскетбол- сүйер қауым әлі де ойынның бел ортасынан көргісі келетін. Бірақ ол өз дегенінен қайтпады. Спорт тан кетті.
Дегенмен 1995 жылдың 19 наурызында, араға екі жыл салып, Джордан қайта баскетбол алаңына оралды. Бірден сүйікті ұжымы «Чикаго Буллздың» жейдесін киген ол бәсекеге бел сене араласты, өз командасының сапында тағы үш рет чемпиондық атақты жеңіп алды.
1999 жылдың қаңтарында Майкл Джордан үлкен спортпен екінші рет қоштасты. Алайда 2001 жылдың соңына таман ол алаңға қайта шығып, бұл жолы «Вашингтонның» жейдесін киеді. Плей-офф сериясына шығу міндеттемесін алған команда жаңа ойыншының арқасында чемпионатты тәп-тәуір бастады. Бірақ Майклдың жарақат алып қалуына байланысты «Вашинг тон» көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады. Бұл Майклдың бас кетбол өнеріндегі алғашқы сәт сіздігі еді. Өмірдің қара жолағы мұнымен де таусылмады. 2003 жылы вашингтондықтар плей-оффтан тағы да тыс қалды. Бұл жағдайлар Майкл Джорданға әсер етпей қоймады. Ақыры ол қырық жасында баскетболмен біржолата қоштасты.
=Марапаттары мен жетістіктері=  
Майкл Джордан  бес рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясының ең маңызды ойыншысы атағын иеленді, 1988ж, 1991ж, 1992ж, 1996ж, 1998ж), алты мәрте ҰБА финалының ең маңызды ойыншысы, (1991—93жж, 1996—98жж). ҰБА алты мәрте чемпионы атанды, (1991—93жж, 1996—98жж), екі дүркін олимпиада чемпионы(1984ж, 1992ж), он төрт рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясы жұлдыздарының матчтарына қатынасты. (1985—1993жж, 1996—1998жж, 2002—2003жж), осы ойындардың ең пайдалы ойыншысы атағын үш мәрте алып та ұлгерді. (1988ж, 1996ж, 1998ж), 3 мәрте жоғарыға секіріп шығыршыққа лактыру (Slam Dunk Contest) байқауына таңдалып алынды. Slam Dunk Contest лақтыруы бойынша екідүркін чемпион атанды. (1987ж, 1988ж). Баскетбол тарихында  ЛеБроном Джеймс және Майкл Джордан бір ойын маусымында олимпиада чемпионы, ҰБА чемпионы және ең бағалы ойыншы атақтарын иеленді. Майкл Джордан 1999 жылы Ассошиэйтед Пресс агенттігінің жариялаған ақпаратына сай  ESPN спорт арнасының версиясы бойынша Бейба Рута (ағылш. Babe Ruth)- дан кейін  20 ғасырдың Солтүстікамерикалық Ұлы баскетболшы атағына ие болды. 2009 жылдың 11 қыркүйегінде  Баскетбол Даңқ Залына сайланды.
=Дереккөздер=
Смит С. Правила Джордана = The Jordan Rules. — Pocket, 1993. — 384 с. — ISBN 0671796666
Хэлберстам Д. Игрок на все времена. Майкл Джордан и мир, который он сотворил = Playing for Keeps. Michel Jordan and the World He Made. — М.: АСТ, 2004. — 416 с. — 5100 экз. — ISBN 5-17-023229-2, 5-271-08550-3, 0-679-41562-9
Porter D. L. Michael Jordan: A Biography. — Westport, Connecticut: Greenwood, 2007. — 208 p. — (Greenwood Biographies). — ISBN 0313337675, 978-0313337673
Jordan M. For the Love of the Game : My Story. — NY: Crown, 1998. — 100 p. — ISBN 0609602063, 978-0609602065
Stout Gl., Peters St. Michael Jordan: Legends in Sports. — Little, Brown Books for Young Readers, 2008. — 188 с. — (Matt Christopher Legends in Sports). — ISBN 978-0-316-02380-1
Лоу Дж. Майкл Джордан: Уроки чемпиона = Michael Jordan Speaks: Lessons from the World's Greatest Champion. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 232 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-9614-4294-6

[[Санат:АҚШ баскетболшылары]]
[[Санат:Майкл Джордан]]</text>
      <sha1>jsm68wc9ft5a30bbfh3z8scoxquz64a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599651</id>
      <parentid>3599642</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Фото қосылды</comment>
      <origin>3599651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24306" sha1="fa4saefv35m0aiodn0itkrobi7a8634" xml:space="preserve">{{Баскетболшы
| есімі             = Майкл Джордан
| шынайы есімі       = {{lang-en|Michael Jordan}}
| суреті             = Michael_Jordan_in_2014.jpg
| сурет ені          = 250px
| қолтаңба           = 
| клубы             = Мансабын аяқтады
| нөмірі             = 
| қызметі            = 
| позициясы          = [[шабуылшы қорғаушы]]
| лақап аттары       = ''Air Jordan, Оның Әуелігі (His Airness)''
| бойы               = 198 см
| салмағы            = 98 кг
| азаматтығы         = {{Байрақ|АҚШ}}
| жынысы             = ер
| туған күні         = 17.02.1963
| туған жері         = [[Бруклин]], {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]
| мектебі            = Эмсли Лэйни ([[Уилмингтон (Солтүстік Каролина)|Уилмингтон]], [[Солтүстік Каролина]])
| колледжі           = Солтүстік Каролина Университеті (1981—1984)
| драфт              = 3-ші (1-ші раунд)
| драфт жылы         = 1984
| драфт командасы    = [[Чикаго Буллз]]
| ойындары           = 1072
| ұпайлары           = 32292
| подборлары         = 6672
| пастары            = 5633
| тартып алулары     = 2514
| блок-шоттар        = 893
| командалары        = 
1984—1993 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]&lt;br /&gt;
1995—1998 {{Ту|АҚШ}} [[Чикаго Буллз]]&lt;br /&gt;
2001—2003 {{Ту|АҚШ}} [[Вашингтон Уизардс]]
| бапкерлік мансабы  = 
| марапаттары        = 
* 6 дүркін [[ҰБА чемпиондарының тізімі|ҰБА чемпионы]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998)
* 6 дүркін [[ҰБА финалдарының ең құнды ойыншысы|ҰБА финалдарының MVP]] (1991, 1992, 1993, 1996, 1997, 1998)
* 5 дүркін [[ҰБА ең құнды ойыншысы|ҰБА MVP]] (1988, 1991, 1992, 1996, 1998)
* 14 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар ойны|ҰБА барлық жұлдыздар ойнына]] қатысты (1985—1993, 1996—1998, 2002, 2003)
* 3 дүркін [[ҰБА барлық жұлдыздар матчының ең құнды ойыншысы|ҰБА барлық жұлдыздар ойынның MVP]] (1988, 1996, 1998)
* [[ҰБА үздік қорғаушысы|ҰБА үздік қорғаушысы]] (1988)
* 10 дүркін ҰБА маусымының ең нәтижелі ойыншысы (1987—1993, 1996—1998)
* 3 дүркін ҰБА тартып алулар көшбасшысы (1988, 1990, 1993)
* [[ҰБА жыл жаңалығы|ҰБА жыл жаңалығы]] (1985)
* 10 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар құрамасы|ҰБА бірінші нышандық құрамасына]] енді (1987—1993, 1996—1998)
* 9 рет [[ҰБА барлық жұлдыздар қорғаныс құрамасы|ҰБА бірінші қорғаныс құрамасына]] енді (1988—1993, 1996—1998)
* ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 50 ұлы ойыншы|50 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (1996)
* ҰБА тарихындағы [[ҰБА тарихындағы 75 ұлы ойыншы|75 ұлы ойыншының]] тізіміне енген (2021)
* «Буллз» және «Майами Хит» сапында 23 нөмірі оның құрметіне айналымнан шығарылған
* Колледждегі үздік ойыншы марапаттары: Нейсмит сыйлығы (1984), Джон Вуден сыйлығы (1984)
| медальдары         = 
{{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}}
{{медаль|Алтын|[[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Лос-Анджелес 1984]]|баскетбол}}
{{медаль|Алтын|[[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында Баскетбол|Барселона 1992]]|баскетбол}}
{{турнир|[[Панамерикалық ойындар]]}}
{{медаль|Алтын|[[Панамерикалық ойындар 1983|Каракас 1983]]|баскетбол}}
{{турнир|[[Америка чемпионаты (баскетбол)|Америка чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|Портленд 1992}}
{{турнир|Мемлекеттік марапаттар}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Азаттық президенттік медалі}}
{{!}}}
| Даңқ залы         = https://www.hoophall.com/hall-of-famers/michael-jordan/ 2009
| ортаққор           = Michael Jordan
}}
[[Сурет:Michael Jordan in 2014.jpg|нобай|2014, Майкл Джордан ]]
'''Майкл Джеффри Джордан''' ({{lang-en|Michael Jeffrey Jordan}}, 1963 жылы, 17 ақпанда Бруклин, [[Нью-Йорк]] қаласында дүниеге келген) — америкалық баскетболшы. NBA-ның бұрынғы ойыншысы. Ойында шабуылдаушы-қорғаушы позициясында өнер көрсетті. 1980-1990 жылдары бүкіл әлемде ҰБЛ (НБА) мен баскетболды кеңінен насихаттау жолында Джорданның үлесі оразан зор болды. 
Өз еңбек жолын 1982-1984 жылдары Солтүстік Каролина Университетінің баскетбол командасында ойнаумен бастаған Джордан 1982 жылы NCAA біріншілігінде жеңіске жетті. 1984 жылы  Джордан «Чикаго Буллз» командасының құрамында өнер көрсете бастады. Биікке керемет секіру қабілетінің арқасында ол «Air Jordan»  лақап атқа ие болды.  Ол сонымен қатар баскетбол тарихындағы ең үздік қорғаушы болып табылады. 1991 жылы «Буллз» құрамында ол өзінің тұңғыш ҰБЛ чемпионатын жеңіп алды.  1992 жылы және  1993 жылы ол өз жетістігін қайталады. Әкесінің қазасынан кейін баскетболдан кетпек болған Джордан бейсболда бағын сынап көрмек болды. Алайда 1995 жылы баскетбол аланына кері оралып, «Буллз» командасына тағы үш атақты жеңіп беріп, ҰБЛ-ның бір маусымда жеңіске жеткен матчтар саны бойынша рекордын жаңартты. 1995-96 жылғы маусымда 72 мәрте жеңіске жеткен. 1999 жылы Джордан тағы да баскетболмен қоштаспақ болды, алайда 2001 жылы тағы екі ойын маусымында  «Вашингтон Уизардс» жейдесін киіп, сол құрама сапында өнер көрсетті. 
1984 жылы Джордан [[Nike]] фирмасымен жарнама келісімшартына отырды, бұл компания Джордан мырза үшін әдейі  [[Air Jordan]] кроссовкасын ойнап тапқан болатын. Бұл жобаның табысты болғаны сонша, соңында Air Jordan жеке дара спорттық киім үлгісінің брендына айналды. 1996 жылы Джордан өз түралы «Космический Джэм»  көркем филіміне де түсті. Oakley Inc компаниясының басқарушылар құрамына кіреді. Бүгінгі таңда «Шарлотт Хорнетс»  командасының иесі болып табылады. Осылайша Майкл Джордан ҰБЛ клубын иеленген тұңғыш ойыншы.

== Балалық шағы ==
Майкл 1962 жылы Бруклинде өмірге келеді. Әкесі Джеймс Джордан АҚШ Әскери Әуе Қызметінде жұмыс жасаған, ал анасы Делорис Пиплс банк қызметкері. Майкл отбасындағы бес баланың төртіншісі болатын. Оның екі ағасы : Ларри, Джеймс, әпкесі Делорис және қарындасы Розлин. Бірақ көп ұзамай оның отбасы Солтүстік Каролина штатына қарасты шағын қала Уилмингтонға қоныс аударады. Басқа бауырларына қарағанда еріншектігімен, бірақ, доп ойнауға деген құштарлығымен жастайынан ерекшеленген Майкл балалық шағы туралы былай деп ой тербейді: Бес жасында алғаш рет баскетбол ойынына куә болып, ҰБЛ-дағы (НБА) кәсіпқойлар сияқты допты шығыршыққа үстінен салуға қатты құмарта бастайды. Сегізінші сыныпта оқып жүргенінде (ол кезде бойының ұзындығы небәрі 173 см. бола тын) тұңғыш рет допты шығыршыққа төбесінен енгізген.  Бұған дейінгі жаттығулардың бірде-біреуінде дәл бұлайша биікке секіріп көрмеген.  Ал сол жолғы ойында ол тура  қанат біткендей тым биікке көтеріліп, допты шығыршыққа атып ұрды. Майкл Джордан тек өзінің қиялындағы емес, сон дай-ақ баскетбол добын қолына алған сан мыңдаған спортшы армандаған ұлы баскетболшыға айналды. Миллиондаған жанкүйердің жүрегін жаулаған ол тек Американың емес, күллі әлем бас кетболының шоқ жұлдызы ретінде танылды.

Майклдың анасы да ұлының балалық шағынан-ақ даңқты баскетболшы болуға тал пын ғанын растайды. Майкл шамамен 11-12 жасында өзінің қайткенде де Олимпиадаға қатысатындығын айтып, анасына  уәде берді. Арманы 1984 жылы орындалды, 22 жасар Майкл ұлттық құрама сапында өнер көрсетті. 
Даңқты ұлын әкесі Джеймсте мақтан тұтқан. Майкл өзінің туған ағасы Ларримен үнемі бірге баскетбол ойнап, бастапқысында  өзінен төрт жас кіші інісін Ларри ұтып кететін. Бірақ жыл өткен сайын Майкл есеп айырмасын айтарлықтай қысқартып отырды. Ал он беске толған шағында ол өзінің ағасын ұта бастады.
Майклдың ата-анасы туралы сөз қозғағанда, оның анасына тартқандығын айта кеткен абзал. Өйткені Джордандар тұқымында бойшаң адамдар әсте болған емес. Олардың ең ұзын дегенінің өзі 183 сантиметрден аспаған көрінеді. Сондай-ақ Майклдың өзі де бойының ұзын болуы үшін аянбай тер төгіп, осы мақсатқа арналған жаттығуларды үзбей жасап отырған. Кім біледі, соның арқасы болар 18-ден 19-ға қараған жылы оның бойы 12,5 сантиметрге бір-ақ секіріп, 198-ге жетеді.
Оның Эмсли Лэйни мектебінің қабырғасындағы жаттықтырушысы Фред Линч болатын. Майкл  9-сыныпта оқып жүргенінде бойының ұзындығы 183 см. Болған.  Сол кездің өзінде ол алаңға мектептің негізгі құрамында шыққысы келетін. Бірақ ол сол тұста жоғары сынып оқушылары әкелетіндей нәтижеге қол жеткізе алмайтын-ды. Әйтсе де Майкл өзінің табандылығының арқасында бір жылға жетер-жетпес уақыттың ішінде негізгі құрамнан команданың белді ойыншысы ретінде орын алды. Ал 11-12- сыныптарда оқып жүрген шағында ол тек мектебіміздің емес, сондай-ақ бүкіл Солтүстік Каролина штатының үздік ойыншысы болып табылды. Ал кейінірек АҚШ оқушылары арасындағы үздік он баскетболшының қатарында Майклдың да есімі аталды. Майкл баскетбол және басқа да жеңіл атлетикалық жарыстарға деген құштарлығының кесірінен сабаққа мүлдем көңіл бөлмеген. Тек жоғары сыныптарға жеткенде ол өзінің қателігін түсініп, орташа баллын жоғарлатуға ұмтыла бастады. Ол әсіресе математиканы жақсы меңгеріп шыққан.  
Мектепті бітірісімен Майкл баскетбол бағдарламасына жете көңіл бөлінген Солтүстік Каролина университетінде оқуға ше шім қабылдайды. Оның мықты баскетболшы ретінде қа лыптасып, үлкен же тіс тіктерге жетуіне осы білім ор дасының көп көмегі тиді деуге толық негіз бар. Бұл жерде де Майкл үшін оқудан гөрі өзінің сүйікті ойыны баскетбол маңыздырақ болғаны жасырын емес. Дегенмен ол университеттің негізгі құрамына бірден алына қоймады.Мұндағы бапкерлер назарын өзіне аударту үшін тағы да біраз тер төгуіне тура келді. Ақыры 1982 жылы жоғары оқу орындары арасындағы турнирде ол көпшілікті мойындатты. Джорджтаун университетімен финалдық кездесуде бәсекеге түскен Солтүстік Каролина университеті жиырма жасар, бірінші курстың студенті Майкл Джордан салған шешуші голдың көмегімен жеңіске жетті. Осы оқу ордасының қабырғасында-ақ Майкл ұшатын, әуе Джорданы деген лақап аттарға ие болды. Солтүстік Каролина университетінің баскетболы Майкл Джордан мен Сэм Перкенсонның арқасында АҚШ ЖОО-лары-ның арасында үш жыл бойы үлкен нәтижелерге иек артты.
Майкл Джордан өмірінің жарқын беттері әйгілі «Чикаго буллз» командасымен тікелей байланысты екені даусыз. Осы команданың капитаны бола жүріп ол үлкен биіктерді бағын дырды, талайды тамсандырды. 


=Рекордшы=
Майклдың келуімен өткен он үш маусымда «Чикаго Буллз» Ұлттық баскетбол лигасының алты дүркін жеңімпазы атанды. Майкл Джордан болса алты рет ҰБЛ фи налдарының ең пайдалы ойын шысы ретінде танылды. 1988 жылы ол ҰБЛ -дың үздік қорғаушысы деген құрметті атаққа ие болды. 1986 жылдың сәуір айында «Бостонмен» өткен кездесуде Майкл 63 ұпай жинап, үлкен сенсация жасады. Оның осы рекорды әлі күнге дейін жаңарған жоқ. Сондай-ақ Майкл он рет ҰБЛ-дың үздік сұрмергені болды.
Дегенмен спорттың көптеген түрінде Олимпиада ойында рының орны ерекше. Майкл Джордан 1992 жылғы Барселона Олимпиадасында да өзін жақсы қырынан көрсетті. Бұл жарыста АҚШ ұлттық құрамасы тағы да бас жүлдені жеңіп алды. Әрине, бұл ретте де АҚШ баскетбол шы ларының жеңісі тікелей Джор дан ның есімімен байла ныс тырылды. Ол командасына ең көп пайда әкелген баскетболшы болып танылды.
1993 жылы Майкл «Чикаго Бул лздың» сапында тағы да чем пион атанды. Бірақ дәл осы жыл ол үшін қаралы болды. Оның әкесі Солтүстік Каролинада қылмыскерлердің қолынан қаза тапты. 6 қазан күні Майкл спортпен қоштасатынын мәлім деді. Майталманның өнеріне тәнті жанкүйерлер бұл хабарды жабырқай қабылдады. Өйткені алаңдағы арпалыс кезінде өзін үнемі еркін ұстайтын, қарсылас тарының қитығына тиетін және ойлы да көркем қимылымен, ең бастысы, өзіне ғана тән секіру ерекшелігімен көрермен көңіліне жол таба білген осынау бас кет болшымен қоштасуға ешкімнің құлқы жоқ еді. Оны баскетбол- сүйер қауым әлі де ойынның бел ортасынан көргісі келетін. Бірақ ол өз дегенінен қайтпады. Спорт тан кетті.
Дегенмен 1995 жылдың 19 наурызында, араға екі жыл салып, Джордан қайта баскетбол алаңына оралды. Бірден сүйікті ұжымы «Чикаго Буллздың» жейдесін киген ол бәсекеге бел сене араласты, өз командасының сапында тағы үш рет чемпиондық атақты жеңіп алды.
1999 жылдың қаңтарында Майкл Джордан үлкен спортпен екінші рет қоштасты. Алайда 2001 жылдың соңына таман ол алаңға қайта шығып, бұл жолы «Вашингтонның» жейдесін киеді. Плей-офф сериясына шығу міндеттемесін алған команда жаңа ойыншының арқасында чемпионатты тәп-тәуір бастады. Бірақ Майклдың жарақат алып қалуына байланысты «Вашинг тон» көп ұзамай сәтсіздікке ұшырады. Бұл Майклдың бас кетбол өнеріндегі алғашқы сәт сіздігі еді. Өмірдің қара жолағы мұнымен де таусылмады. 2003 жылы вашингтондықтар плей-оффтан тағы да тыс қалды. Бұл жағдайлар Майкл Джорданға әсер етпей қоймады. Ақыры ол қырық жасында баскетболмен біржолата қоштасты.
=Марапаттары мен жетістіктері=  
Майкл Джордан  бес рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясының ең маңызды ойыншысы атағын иеленді, 1988ж, 1991ж, 1992ж, 1996ж, 1998ж), алты мәрте ҰБА финалының ең маңызды ойыншысы, (1991—93жж, 1996—98жж). ҰБА алты мәрте чемпионы атанды, (1991—93жж, 1996—98жж), екі дүркін олимпиада чемпионы(1984ж, 1992ж), он төрт рет Ұлттық Баскетбол Ассоциациясы жұлдыздарының матчтарына қатынасты. (1985—1993жж, 1996—1998жж, 2002—2003жж), осы ойындардың ең пайдалы ойыншысы атағын үш мәрте алып та ұлгерді. (1988ж, 1996ж, 1998ж), 3 мәрте жоғарыға секіріп шығыршыққа лактыру (Slam Dunk Contest) байқауына таңдалып алынды. Slam Dunk Contest лақтыруы бойынша екідүркін чемпион атанды. (1987ж, 1988ж). Баскетбол тарихында  ЛеБроном Джеймс және Майкл Джордан бір ойын маусымында олимпиада чемпионы, ҰБА чемпионы және ең бағалы ойыншы атақтарын иеленді. Майкл Джордан 1999 жылы Ассошиэйтед Пресс агенттігінің жариялаған ақпаратына сай  ESPN спорт арнасының версиясы бойынша Бейба Рута (ағылш. Babe Ruth)- дан кейін  20 ғасырдың Солтүстікамерикалық Ұлы баскетболшы атағына ие болды. 2009 жылдың 11 қыркүйегінде  Баскетбол Даңқ Залына сайланды.
=Дереккөздер=
Смит С. Правила Джордана = The Jordan Rules. — Pocket, 1993. — 384 с. — ISBN 0671796666
Хэлберстам Д. Игрок на все времена. Майкл Джордан и мир, который он сотворил = Playing for Keeps. Michel Jordan and the World He Made. — М.: АСТ, 2004. — 416 с. — 5100 экз. — ISBN 5-17-023229-2, 5-271-08550-3, 0-679-41562-9
Porter D. L. Michael Jordan: A Biography. — Westport, Connecticut: Greenwood, 2007. — 208 p. — (Greenwood Biographies). — ISBN 0313337675, 978-0313337673
Jordan M. For the Love of the Game : My Story. — NY: Crown, 1998. — 100 p. — ISBN 0609602063, 978-0609602065
Stout Gl., Peters St. Michael Jordan: Legends in Sports. — Little, Brown Books for Young Readers, 2008. — 188 с. — (Matt Christopher Legends in Sports). — ISBN 978-0-316-02380-1
Лоу Дж. Майкл Джордан: Уроки чемпиона = Michael Jordan Speaks: Lessons from the World's Greatest Champion. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 232 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-9614-4294-6

[[Санат:АҚШ баскетболшылары]]
[[Санат:Майкл Джордан]]</text>
      <sha1>fa4saefv35m0aiodn0itkrobi7a8634</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үнтаспа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>498113</id>
    <revision>
      <id>3599491</id>
      <parentid>2153746</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2015" sha1="slhrfxdxs1j949om3omh1x2mophtui8" xml:space="preserve">[[Сурет:Kaseta magnetofonowa ubt.jpeg|thumb|Үнтаспа]]
''Үнтаспа'' (музыкальная кассета) - XX ғасырдың екінші жартысында кеңінен тарала бастаған ақпарат(дыбыс, әуен) тасушы магнитті таспа.&lt;ref&gt;Әлемдік энциклопедия&lt;/ref&gt; Ол дыбысты жазу және сандық ақпаратты сақтауға қолданылған. Жазба оған ені 3,81 мм, қалыңдығы әдетте 9-27 мкм болатын екі (моно) және төрт (стерео) магнитті таспада жүзеге асырылады. Таспаның қалыпты қозғалу жылдамдығы тыңдау барысында 4,76 см/с-қа тең.  Ол 240 минуттық ақпаратты бойында ұстауға бейім болған. Көбіне магнитофондарда, музыкалық жүйелерде, кейбір музыкалық аппаратураларда және сирек компьютерлерде тыңдауға болады. &lt;br /&gt;
=== Тарихы ===
Үнтаспа алғаш рет 1963 жылы Philips корпорациясында көрсетілген. Ол ұзақ уақыт бойы ең танымал аудиотасушы құрал ретінде қолданылды, салыстырмалы түрде бағасы арзан және өте ыңғайлы болатын. Таспаны, яғни, лентаны шектен тыс айналдырғанда үнтаспаның сапасы нашарлап, тез тозуға бейім болады. Оны лентаның шырмалып қалуынан білуге болады. Алайда, XXI ғасырдың басында компакт-дискілер шығып, оның қолданыс аясы тарылды. &lt;br /&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Дыбысжазу]]</text>
      <sha1>slhrfxdxs1j949om3omh1x2mophtui8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Такелаж</title>
    <ns>0</ns>
    <id>498258</id>
    <revision>
      <id>3599501</id>
      <parentid>1950951</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:12:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1903" sha1="kri0g8egmtfynhi3a5erg3vhov05g8r" xml:space="preserve">[[Сурет:Plate CXLVIII from 1st Encyclopaedia Britannica.jpg|thumb|Такелаж сызбанұсқасы]]
'''Такелаж''' (голл. takelage) — рангоутты (кеменің палуба үстілік құрылыстары) бекітуге, желкендерді басқаруға және жүк көтеру жұмыстарына арналған жабдықтардың жиынтығы.

=== Қолданыста ===
Орнықты такелаж рангоуттың кейбір бөліктерін (мачта, стеньг т.б) қозғалтпай ұстап тұруы үшін қажет. Болат арқандардан, шынжырлардан құралған орнықты такелаждың екі жағы (ұшы) мықтап бекітіліп қойылады. Жылжымалы такелаж сигналдық белгілерді, шлюпканы, жебені, жүкті т.б. көтеріп-түсіру үшін, ал желкенді кемелерде ол рангоуттың қозғалмалы бөлігі мен желкендерді басқару үшін пайдаланылады. Мұндай такелаждың бір ұшы қозғалмайтындай етіп (не жылжымалы элементке) бекітілсе, екінші ұшы күштік механизмге (не уақытша түрде) бекітіледі. Рангоуттың жылжымалы такелажына фал, шкот, штов, галс т.б жатады. Ауыр жүктерді көтеруге арналған құрылғылар мен трос, строп, шынжырларды, сондай-ақ монтаждау, құрылыстық т.б. жұмыстарда пайдаланылатын құрал-жабдықтарды да айтады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>kri0g8egmtfynhi3a5erg3vhov05g8r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көтен Тәуіп Байғотанұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>498844</id>
    <revision>
      <id>3599502</id>
      <parentid>3144677</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4012" sha1="nxez3omj9gn545881jounvn6ohao8ie" xml:space="preserve">[[Сурет:Kotentauip.jpg|нобай|оңға|Байғотанұлы Көтен Тәуіп кесенесі, 1993 жыл]]
[[Сурет:KOTENTAUIPK.jpg|нобай|оңға|Жөндеуден өтіп жаңартылған Көтен Тәуіп кесенесі]]
'''Көтен баба Байғотанұлы''' (''кей деректерде Қоңырбайұлы; Шын аты – Қойлыбай; [[18 ғасыр|XVIII ғасырда өмір сүрген]]'') – аузы дуалы би, әулие, емші, көріпкел, бақсы, қобызшы, ұста. Әулиенің құдіретін білген [[Абылай хан]] «Жалаңаш әулие» деп есім берген. Әулие бабамыз [[Абылай хан]] мен [[Қабанбай батыр]]дың ақылшысы болған.&lt;ref&gt;http://zhetysu.gov.kz/news-view-5442.html{{Deadlink|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Шыққан тегі – [[Найман]] елі [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан.

==Өмірбаяны==
'''Көтен Тәуіп Байғотанұлы''' туралы мәліметтер мұрағаттардан табылған жоқ. Бірақ, Жансүгіров поселкесінде тұратын шөбересі Садырбай Байжұмановтың айтуынша: «Алтынарық бойында шамамен 1835 жылы дүниеге келген әулие Көтен Тәуіп менің үшінші әкем дейді. Шыққан тегі [[Найман]] баласы, [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]]. Ол туысымен жаны нармен кетуі мүмкін, сондықтан дұғасын оқып баланың атын бұрыс қою керек деп табады да азан шақырып баланы Көтен деп қойған екен. Сонымен Көтен бала өсе береді. 
Көтен Тәуіп әулие Сыр бойында дүниеге келген. Өзі үш ағайынды болған, бірінші ағасы Түгел, екінші ағасы Күшмән батыр, өзінің азан шақырған аты Қойлыбай.
&lt;br&gt;
Әулиелік жолды 13 жас мүшелінен бастаған. Алланың сүйікті құлы, және ұста шебері болған. [[Абылай хан]]ның жау-ұрыстарынан жараланған әскерлерін емдеумен айналысқан.
----
Солардың жүрегіне күш қайрат ұялата білген. Әулиенің құдіретін білген [[Абылай хан]] атаға «Жалаңаш» әулие есімін қойған. Әулие бабамыз [[Абылай хан]] мен [[Қабанбай батыр]]дың ақылшысы болған. Қобыз тартып, бақсылық ұстап, халық емшісі болған кісілерге ақылын айтып, ұғындырып ауыл адамдарын біріктіріп отырған. «Әулие» атасы 71 жасында дүниеден өтіпті».

==Кесенесі==
Ақсу ауданында орналасқан кесенесі  сопақша келген, қабырғалары 21 қатар ақ силикат қышынан қаланған көлемі (25х12х8) үш қақпадан тұрады. Орталық қақпаның екі жағында 37 қатар ақ белгі темірден жасалған ай орналастырылған. Фасад қабырғаларының бетіне қуыстар, розеттер, темірден оюланып жасалған. Кесенеге алдындағы 5 сатымен көтеріліп кіреді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Тарихи тұлғалар]]</text>
      <sha1>nxez3omj9gn545881jounvn6ohao8ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мамырбай би Қалқайұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>503496</id>
    <revision>
      <id>3599623</id>
      <parentid>3446276</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>3599623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3588" sha1="aaqjyxbiu3qfazse4a7fsgzvy720nxr" xml:space="preserve">'''Қалқай ишанұлы Мамырбай''' — (шамамен [[1822 жыл|1822]]–[[1824 жыл|1824]], Қарабдал-Абыла, – өлген жылы белгісіз, сол жерде). Бұл қазіргі [[Қызылорда облысы]] Қармақша ауданының Қармақшы ауылында. Осы маңда Марал ишан қорымы бар.

Мамырбай Марал ишанның немересі, [[Қалқай Ишан|Қалқай ишан]]ның екінші ұлы. 1850–1851 жылдары ел билігіне араласа бастады. Елдің бірлігіне мен тірлігіне басшылық жасаған. Уезд бастығы да Мамырбайдың жұртшылық алдындағы беделін ескеріп, оны өз ауыл-аймағынан түтінпұл жинайтын жергілікті бастық етіп тағайындайды. Мұрағат құжаттарында  оның 1863–1866 жылдары 180 түтінді басқарып, түтінпұл жинағаны және оны өткізгені туралы  Мамырбай Қалқаевтың қолын қойып, мөрін басқан құжаты сақтаулы.

Марал баба аталатын қорымды сәнді салынған Қалқай ишан үй-тамы бар. Оны салғызған Мамырбай екен. Мамырбай әкесі Қалқайдың арықтарын тазалатып, су жүруін үнемі қадағалап, егін егуге де елді бейімдеген екен.

Марал, Қалқай ишан балаларының ішінде орыс қызметіне араласқан Мамырбай болса  да, Мамырбайға баба қасиеті қонған деседі. Бірде қырдан күзге Сырға оралған Мамырбай Қараөзектен өтуге келсе, қайық арғы бетте болыпты. Арғы жағадағыларға Мамырбай ишан: «Қайықты бері әкеліңдер»,-дейді. Олар: «Қатты жел болып тұр, қайықты аударып аламыз»,- дегесін, атын тебініп жіберіп, толқындап жатқан Қараөзек суына салып жібереді. Не болғаны белгісіз, Мамырбай аман-есен дариядан өте шығыпты.	
	
Мамырбайдың үлкен ағасы Алдажар ишан өзінен кейінгі ұрпақтарының мінезі мен басқа жағдайларын өлеңмен айта отырып: ...«Біз Мамырбай екеуміз кәріппіз», - деп өздерінің қарттығын білдірсе керек.

Ишанның басқа ұлдары сияқты Мамырбай балалары да қудалауға түскен. Ол мұрағат құжаттарында 1902–1905 жылдары  сайлаушылар бетінен  жиналысқа қатысып қол қойған. Сонда Мамырбай ишан 1902 жылы өмірде бар болған.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>aaqjyxbiu3qfazse4a7fsgzvy720nxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599624</id>
      <parentid>3599623</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[User talk:Z.Aldyar|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3369862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3584" sha1="frmkl51ox2s1lcmwatapky2rut6gooc" xml:space="preserve">'''Қалқай ишанұлы Мамырбай''' — (шамамен [[1822 жыл|1822]]–[[1824 жыл|1824]], Қарабдал-Абыла, – өлген жылы белгісіз, сол жерде). Бұл қазіргі Қызылорда облысы Қармақша ауданының Қармақшы ауылында. Осы маңда Марал ишан қорымы бар.

Мамырбай Марал ишанның немересі, [[Қалқай Ишан|Қалқай ишан]]ның екінші ұлы. 1850–1851 жылдары ел билігіне араласа бастады. Елдің бірлігіне мен тірлігіне басшылық жасаған. Уезд бастығы да Мамырбайдың жұртшылық алдындағы беделін ескеріп, оны өз ауыл-аймағынан түтінпұл жинайтын жергілікті бастық етіп тағайындайды. Мұрағат құжаттарында  оның 1863–1866 жылдары 180 түтінді басқарып, түтінпұл жинағаны және оны өткізгені туралы  Мамырбай Қалқаевтың қолын қойып, мөрін басқан құжаты сақтаулы.

Марал баба аталатын қорымды сәнді салынған Қалқай ишан үй-тамы бар. Оны салғызған Мамырбай екен. Мамырбай әкесі Қалқайдың арықтарын тазалатып, су жүруін үнемі қадағалап, егін егуге де елді бейімдеген екен.

Марал, Қалқай ишан балаларының ішінде орыс қызметіне араласқан Мамырбай болса  да, Мамырбайға баба қасиеті қонған деседі. Бірде қырдан күзге Сырға оралған Мамырбай Қараөзектен өтуге келсе, қайық арғы бетте болыпты. Арғы жағадағыларға Мамырбай ишан: «Қайықты бері әкеліңдер»,-дейді. Олар: «Қатты жел болып тұр, қайықты аударып аламыз»,- дегесін, атын тебініп жіберіп, толқындап жатқан Қараөзек суына салып жібереді. Не болғаны белгісіз, Мамырбай аман-есен дариядан өте шығыпты.	
	
Мамырбайдың үлкен ағасы Алдажар ишан өзінен кейінгі ұрпақтарының мінезі мен басқа жағдайларын өлеңмен айта отырып: ...«Біз Мамырбай екеуміз кәріппіз», - деп өздерінің қарттығын білдірсе керек.

Ишанның басқа ұлдары сияқты Мамырбай балалары да қудалауға түскен. Ол мұрағат құжаттарында 1902–1905 жылдары  сайлаушылар бетінен  жиналысқа қатысып қол қойған. Сонда Мамырбай ишан 1902 жылы өмірде бар болған.&lt;ref&gt;“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ би-шешендері]]</text>
      <sha1>frmkl51ox2s1lcmwatapky2rut6gooc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шіңкілдек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>508124</id>
    <revision>
      <id>3599516</id>
      <parentid>2884796</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:17:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1520" sha1="7spzz6y83touhcke9x8n3zduvkqdmt6" xml:space="preserve">[[Сурет:Шіңкілдек.jpg|нобай|150px|оңға|Шіңкілдек]]
Шағын үлгіде жасалатын, балаларға арналған екі ішекті '''шіңкілдек''' [[Музыкалық аспаптар|аспабынын]] жалпы ұзыны 45-50 см. ені 8-10 см болып келеді. Шанағы құрамалы немесе тұтас ағаштан ойып та жасалады. Сыртына ұлттык ою-өрнектер салынып жасалатын нәзік, ашық үнді аспап. Шіңкілдек басқа аспаптардын дыбысымен косылғанда ашық үні ерекшеленіп тұрады. Оның үні әсіресе [[шертер]] мен [[кылқобыз]]ға, [[сазсырнай]] мен [[адырна]]ға қосылғанда ерекше байқалады. Аспап негізінен 4  және 7-10 жас аралығындағы балаларға арнап жасалады. Балалардың жан дүниесіне, нәзік сезіміне. қиялына, музыкалық қабілетіне үйлесімді болып келеді. Жасалу тәсілі қарапайым. домбыра жасау әдісімен ортақ.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{уики}}
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{Қазақтың саз аспаптары}}
[[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]</text>
      <sha1>7spzz6y83touhcke9x8n3zduvkqdmt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үш ішекті домбыра</title>
    <ns>0</ns>
    <id>508126</id>
    <revision>
      <id>3599514</id>
      <parentid>2513725</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1127" sha1="7tpslo789svog5bcvbv8ixsmalhzuj4" xml:space="preserve">[[Сурет:Үш_ішекті_домбыра1.jpeg|thumb|right|200px|]]


Домбыра тобындағы сирек қолданылатын үш ішекті нұсқасы. Ертедегі өнерпаздар арасында колданыста болған, бұл домбыра негізінен Шығыс және Орталық Қазакстан өңірлерінде дамыған. Кәдімгі екі ішекті домбыраның құрылысынан және жасалу тәсілінен айырмашылығы жок. Аспап ішек санымен және орындалатын шығармаларымен ерекшеленеді. Ұлы Абайдың кезінен, өз ән-күйлерін сүйемелдеген, үш ішекті тарихи домбырасы сақталған. Шанағы ұзынша, бұрышты, бет тақтайы қайыннан жасалған, шегелермен бекітілген, мойыны жалпақтау болып келеді.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Аспаптар]]</text>
      <sha1>7tpslo789svog5bcvbv8ixsmalhzuj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Alukaaika</title>
    <ns>2</ns>
    <id>510856</id>
    <revision>
      <id>3599393</id>
      <parentid>2702640</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7168" sha1="f3k26kq7ojdhjuykhmg6bt8bqb7p1bo" xml:space="preserve">Менің жазған мақалаларым:
#[[Александр Леньков]] 	
#[[Валерий Степанович Громовиков]]
#[[Сергей Бадюк]] 	
#[[Андрей Малахов]] 	
#[[Станислав Сергеевич Ярушин]]
#[[Кристина Асмус]] 	
#[[Настасья Самбурская]] 	
#[[Анна Александровна Хилькевич]]
#[[Дилан О'Брайен]] 	
#[[Малей]] 	
#[[Ариана Гранде]] 	
#[[Кеке Палмер]] 		
#[[Аштық ойындары (трилогия)]] 	
#[[Сүйкімді өтірікшілер]] 	
#[[Sagat]] 	
#[[Миранда Керр]] 	
#[[Хаас, Конрад]] 	
#[[Эмели санде]] 	
#[[Маккензи Фой]]
#[[Илзе Лиепа]] 	
#[[Юрий Смирнов]] 	
#[[Владимир Аркушенко]] 	
#[[Юрий Борисович Шерстнёв]] 	
#[[Иван Рыжов]] 	
#[[Матлюба Алимова]] 	
#[[Леонид Неведомский]] 	
#[[Владимир Александрович Грамматиков]] 	
#[[Константин Бутаев]] 	
#[[Кристоф Айхгорн]] 	
#[[Ханна Шигулла]] 	
#[[Всеволод Ларионов]] 	
#[[Анна Фроловцева]] 	
#[[Наталья Сайко]] 	
#[[Иван Иванович Мацкевич]] 	
#[[Ольга Волкова]] 	
#[[Таисия Додина]] 	
#[[Вячеслав Дугин]] 	
#[[Владимир Осенев]] 	
#[[Герман Качин]] 	
#[[Всеволод Сафонов]] 	
#[[Наталья Величко]] 	
#[[Эугения Шулгайте]] 	
#[[Серафима Холина]] 	
#[[Игорь Иванов]] 	
#[[Леонид Реутов]] 	
#[[Данута Столярская]] 	
#[[Андрей Петров]] 	
#[[Николай Добронравов]] 	
#[[Анатолий Чемодуров]] 	
#[[Николай Тимофеев]] 	
#[[Наталья Медведева]] 	
#[[Николай Бармин]] 	
#[[Юрий Кузьменко]] 	
#[[Нина Гребешкова]] 	
#[[Татьяна Лаврова]]
#[[Зинаида Шенеман]] 	
#[[Алексей Рудяков]] 	
#[[Вениамин Левитин]] 	
#[[Николай Кузьмин]] 	
#[[Аркадий Вовси]] 	
#[[Сергей Блинников]] 	
#[[Сергей Плотников]] 	
#[[Валерий Рыжаков]] 	
#[[Александра Данилова]] 	
#[[Евгений Тетерин]] 	
#[[Светлана Харитонова]] 	
#[[Борис Новиков]] 	
#[[Антонина Дмитриева]] 	
#[[Герман Полосков]] 	
#[[Вера Лескова]] 	
#[[Владислав Баландин]] 	
#[[Виктор Зощулин]] 	
#[[Валентина Ананьина]] 	
#[[Николай Горлов]] 	
#[[Станислав Любшин]] 	
#[[Валерий Долженков]] 	
#[[Раиса Недашковская]] 	
#[[Николай Добрынин]] 	
#[[Наташа Манор]] 	
#[[Зоя Кайдановская]] 	
#[[Михаил Филиппов]] 	
#[[Витаутас Паукште]] 	
#[[Алексей Консовский]] 	
#[[Анна Лисянская]] 	
#[[Роза Макагонова]] 	
#[[Александр Жуков]]	
#[[Даниил Сагал]] 	
#[[Александр Суснин]] 	
#[[Майя Блинова]] 	
#[[Светлана Мазовецкая]] 	
#[[Анатолий Абрамов]] 	
#[[Олег Хроменко]] 	
#[[Нелли Лазарева]] 	
#[[Искандер Хамраев]] 	
#[[Михаил Екатерининский]] 	
#[[Любовь Тищенко]] 	
#[[Галина Семенова]] 	
#[[Юрий Мальцев]] 	
#[[Галина Баркова]] 	
#[[Кира Крейлис-Петрова]] 	
#[[Александр Соловьев]] 	
#[[Елена Борзова]] 	
#[[Вячеслва Кириличев]] 	
#[[Олег Голубицкий]] 	
#[[Вадим Захарченко]] 	
#[[Феликс Яворский]] 	
#[[Николай Крючков]] 	
#[[Наталья Фатеева]]	
#[[Борис Романов]] 	
#[[Юрий Дубровин]] 	
#[[Виктор Григорьевич Ильичев]]	
#[[Владимир Анатольевич Федоров]]
#[[Игорь Класс]] 	
#[[Анатолий Васильев]] 	
#[[Альберт Леонидович Филозов]] 	
#[[Александр Пятков]] 	
#[[Мария Виноградова]]	
#[[Сергей Сергеевич Яковлев]] 	
#[[Людмила Полякова]]	
#[[Анатолий Алексеевич Солоницын]]	
#[[Владимир Васильевич Гостюхин]] 	
#[[Алексей Рыбников]] 	
#[[Борис Плотников]]	
#[[Виталий Мефодьевич Соломин]]
#[[Юрий Мефодьевич Соломин]] 	
#[[Кирилл Демин]] 	
#[[Роман Леденев]] 	
#[[Николай Воронов]] 	
#[[Александр Солдаткин]] 	
#[[Татьяна Мухина]] 	
#[[Наталья Костенева]] 	
#[[Филипп Котов]] 	
#[[Алена Фонина]] 	
#[[Максим Пежемский]] 	
#[[Семен Фурман]] 	
#[[Сабина Ахмедова]] 	
#[[Александр Кулагин]] 	
#[[Александр Бобровский]] 	
#[[Наталья Унгард]]	
#[[Тимур Боканча]] 	
#[[Родион Юрин]] 	
#[[Игорь Золотвицкий]] 	
#[[Таисия Вилкова]] 	
#[[Николай Николаевич Афонин]] 	
#[[Полина Максимова]] 	
#[[Екатерина Шпица]] 	
#[[Лео Арнштам]] 	
#[[Евгений Иосифович Габрилович]] 	
#[[Валентин Иванович Ежов]] 	
#[[Наталия Рязанцева]] 	
#[[Илья Авербах]] 	 	
#[[Игорь Масленников]] 	
#[[Гарри Борисович Гордон]] 	
#[[Владимир Владимирович Сычев]]
#[[Chanel]] 	
#[[Coco Mademoiselle]] 	
#[[Юлия Самойленко]] 	
#[[Ольга Дибцева]] 	
#[[Екатерина Мадалинская]] 	
#[[Андрей Лавров]] 	
#[[Дмитрий Филимонов]] 	
#[[Валерия Чугунова]] 	
#[[Юрий Павлов]] 	
#[[Игорь Геннадьевич Арташонов]]
#[[Ксения Непотребная]] 	
#[[Андрей Лебедев]] 	
#[[Андрей Свиридов]] 	
#[[Александр Сухинин]] 	
#[[Николай Аверюшкин]] 	
#[[Евгения Свиридова]] 	
#[[Анна Яновская]] 	
#[[Елена Валерьевна Бирюкова]] 	
#[[Лада Марис]] 	
#[[Валерий Трошин]] 	
#[[Нина Персиянинова]] 
#[[Алексей Владимирович Климушкин]]
#[[Валентина Павловна Рубцова]]
#[[Виталий Евгеньевич Гогунский]]
#[[Андрей Сергеевич Гайдулян]] 
#[[Владислав Юрьевич Котлярский]]</text>
      <sha1>f3k26kq7ojdhjuykhmg6bt8bqb7p1bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шөптер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>511962</id>
    <revision>
      <id>3599641</id>
      <parentid>3234613</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4056" sha1="5lnlmt70hy29xw0yuhtspth8m2imfwa" xml:space="preserve">[[Сурет:Grass-JW.jpg|thumb|right|200px|]]
'''Шөптер''' - фармацевтикалық практикада өсімдіктің жер үсткі бөлігінің дәрілік шикізаты. 

Шикізаттың құрамы [[сабақ]]тан, [[гүлдер]]ден, [[жапырақ]]тан, піспеген жемістерден тұрады. 
Сыртқы белгілерін анықтаған кезде сабақтарының құрылысын, жапырақтарының, гүлдерінің құрылысын қарусыз көзбен немесе лупа көмегімен көріп зерттейді. Керек болған жағдайда шикізатты бірнеше минут ылғалдайды, кейін сабағы мен жапырақтарын жөндеп зерттейді. 
Сабағын тексерген кезде оның: қысқартылған немесе ұзын, қарапайын немесе [[бұтақ]]ты, сабағының пішіні цилиндр тәрізді, қабырға тәрізді, төрт қырлы, т.б, түктілігі, өлшемдері (ұзындығы, диаметрі), жапырақтардың орналасуы, гүлшоғырдың типі, гүлдердің, жемістердің құрылысы бойынша анықтайды.

Түсті -  құрғақ шикiзатта күндiзгi жарықта анықтайды; иiстi - уқалауда; дәм, құрғақ шикiзатты шақпақ немесе (тек қана улы емес объектiлерде) оның қайнатпасынан дәм татаанықтайды.
Жапырақтың орналасу типі
ДӨШ «Шөбі» тобына сыртқы көрінісі арқылы морфологиялық талдау жүргізудің реті:
# Шикізаттың түрі  (бастырылған тұтас гүлденгiш ұшарбастар және басқалар) шикiзаттың өңi 
# Сабақтың құрылысы.
# Түктену.
# Көлемі (ұзындық және диаметр түбегейде) сабақтың мөлшерлерi. 
# Жапырақтың орналасуы. 
# Жапырақтардың пішіні. 
# Гүл шоғыры немесе жеке гүлдер. 
# Жемiс және [[тұқым]]. 
# Иісі. 
# Дәмі (тек улы емес)

== '''Шөптердің түрлері''' ==
* [[Ағаш]] тектес дәнді дақылдар - қатқыл, берік сабақтары бар шөптер. Оларға [[бамбук]] жатады.
* Көгалдық шөптерді әдетте ойын алаңдарында, алаңқайларда өсіреді. Бермуд шөбі мен [[үйбидайық]]көгалдық шөптерге жатады.
* Сәндік шөптер саябақтарды безендіруге қолданылады.
* Дақылдар - азық ретінде өсірілетін шөптер. Оларға бидай, күріш пен жүгері жатады.
* Жайылымдық шөптер - [[сиыр]], [[ешкі]], [[жылқы]], басқа да шөппен қоректенетін жануарлардың азығы. Оларға сұлыбас, түлкіқұйрық, дантония жатады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сұлтаева А. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өсімдіктер әлемі. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Астана |орны=|баспасы=Фолиант |жыл=2014|томы= |беттері=48|барлық беті=158|сериясы= |isbn=978-601-292-685-9 |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{commons|Category:Herbaceous plants}}

[[Санат:Өсімдіктердің тіршілік формалары]]
[[Санат:Шөптер]]</text>
      <sha1>5lnlmt70hy29xw0yuhtspth8m2imfwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пештақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>514227</id>
    <revision>
      <id>3599497</id>
      <parentid>2065403</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="919" sha1="3xr12ic0cirk2wq5z028wl5dkhcoroy" xml:space="preserve">Пештақ, пиштақ — портал улгісі. Таяу және Орта Шығыс елдерінің орта ғасырдағы қоғамдық және діни ғимараттарына тән. П., негізінен, шаршыланып келген, еңселі. Ортасында кіре беріс есігі бар жебеге ұқсас үлкен арқа орналасады. П. Орта Азияда 11 ғ-дан белгілі. 14 ғ-дың аяғы – 17 ғ-да П. құрылысы бірмаша өріс алды. Осы кезде П. тұрғызу өзіндік мәнермен (әсем нақышты, жылтыр тақташаламен көмкерілген, т.б.) жүзіге асырылып отырды. Кейбір П-тар әсемдігі мен еңселілігі жағынан негізгі ғимараттан оқшауланып тұрады.</text>
      <sha1>3xr12ic0cirk2wq5z028wl5dkhcoroy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сент-Бёв, Шарль Огюстен де</title>
    <ns>0</ns>
    <id>514259</id>
    <revision>
      <id>3599383</id>
      <parentid>3232269</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3599383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="0xgl3k0els45hwa26mkwje8tcz02e3m" xml:space="preserve">[[File:Sainte-Beuve.jpg|300px|right]]
'''Шарль Огюстен де Сент-Бёв''' (фр. Charles Augustin de Sainte-Beuve; 1804 жылдың 23 желтоқсаны, Булонь-сюр-Мер —1869 жыл 13 қазан, Париж) —Француз сыншысы және ақыны. ХҮІ-ХІХ ғасырлардағы француз әдебиетінің тарихын, француз театрының қалыптасу жолдарын, Шатобриан т.б. драматургтер шығармашылығын зерттеуші. Негізгі еңбектері: “ХҮІ ғасырдағы француз поэзиясы мен француз театрына тарихи және сыни шолу”, “Пор-Рояль”, “Шатобриан және оның Империя кезеңіндегі әдеби топ”. 
	
Шарль мектептi тәмамдағаннан кейiн Мезьередегi әскери-инженерлiк мектепке қабылданады. 1761 жылы Шарльға лейтенант шенi берiлiп, Мартиника аралында әскери форт салуға жiберiледi. Тоғыз жылдық құрылыс практикасынан кейiн Шарль Францияға қайтып оралады. 1776 жылы “Архитектураға қатысы бар, статиканың кейбiр мәселелерiне максимумдар және минимумдар әдiсiн пайдалану туралы&quot; – еңбегiн жариялайды. Кезектi ғылыми жұмыстары жiбек жiптi және шашты бұраған кездегi физикалық заңдылықтарына қатысты. Үйкелiстi зерттеу жұмыстары (1781ж.) оны жаңа жетiстiктерге жеткiздi. Бұл еңбектерi үшiн Шарль Париж ғылым академиясының сыйлығын алады, кейiннен бұл академияның мүшесi болып сайланады.

1784 жылы Шарль “Бұрау кезiнде бұрау бұрышына пропорционал реакция күшi бар металл жiптердiң қасиетiне негiзделген – электрлiк салмақтарды&quot; ойлап тапты. 1785 жылы ол “электрдiң iргелi заңын&quot; ашты, ол былай айтылады: аттас зарядталған екi кiшкене шариктердiң тебiлу күшi бұл шариктердiң центрлерiнiң арақашықтығының квадратына керi пропорционал. Бұдан кейiн Шарль электр күшiнiң зарядтардан тәуелдiлiгiн орнатып, физика тарихында Шарль заңы деп аталатын заңды тұжырымдады. Шарль электр және магнетизм мәселелерiне жетi жұмысын - “мемуарларын&quot; арнады.

Шарль 70 жасында Парижде қайтыс болады. Француздың ойшыл ғалымының құрметiне электр зарядының бiрлiгi – Шарль (Кл) атауы 1881 жылдан берi практикада қолданылады.

	Сент-Бёва әдеби өмірлік жолы іздеу жолы саналады. Шілде революциясынан соң ол Гюго ұйымынан шығып жаңа қызығушылықтарымен айналысты. Шілде монархиясына оппозицияда бола тұра, ол сенсимонизммен Ламеннэнің католиктік идеяларына көшті. 1844 жылы романтик Сент-Бёв Француз академиясына кіреді, онда роялисттер мен классицизм жақтаушыларымен танысады, бірақ 1848 жылы «Chateaubriand et son groupe littéraire sous l’Empire» кітабын шығарады.  Кейін ол Наполеону III бағынады, легитимисттер мен орлеанисттердің қарсыласына айналады, өмірінің соңғы жылдары клерикализмге қарсы шықты.

=Дереккөздер=

•	Кроме указ. в тексте: Poésies complètes (собр. стих. С.-Б.), P., 1840; Histoire de Port-Royal (история янсенизма), 4 vv., P., 1840—1848, 2-me éd., 5 vv., P., 1860; Portraits de femmes, P., 1844; Portraits littéraires, 2 vv., P., 1844, 3 vv., P., 1864; Portraits contemporains, 2 vv., P., 1846; Causeries du lundi, 15 vv., P., 1857—1862; Etude sur Virgile, P., 1857; Nouveaux lundis, 13 vv., 
•	Кушетки мадам Рекамье — имя, ставшее нарицательным| http://artwood.org.ua/recamier.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518192153/http://artwood.org.ua/recamier.html |date=2021-05-18 }}</text>
      <sha1>0xgl3k0els45hwa26mkwje8tcz02e3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венцель Антон Кауниц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>517120</id>
    <revision>
      <id>3599597</id>
      <parentid>2592461</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2390" sha1="nalgs3nsixszrsbc4za3n02q6rymm0i" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі = Кауниц Венцель Антон
| Шынайы есімі = Wenzel Anton, Prince of Kaunitz-Rietberg 
| Суреті =Jean-Etienne Liotard 12.jpg
| Ту = Blason France moderne.svg
| Туған күні = 02.02.1711
| Туған жері = Виенна
| Қайтыс болған күні = 27.01.1794
| Қайтыс болған жері = Виенна
| Әкесі =
| Анасы = 
| Жұбайы =
| Балалары = 
| Лауазым = 
| Ізашары =
| Басталу кезеңі = 
| Аяқталу кезеңі =
| Ізбасары =  
| Ту = 
| Ұлты = 
| Қолтаңбасы = 
}}
'''Кауниц Венцель Антон''' — кінәз, Австрияның мемлекеттік қайраткері, дипломат. 1742–1744 жылдары Туриндегі кіші елші, 1750–1753 жылдары Франциядағы елші; 1753–1792 жылдары мемлекеттік канцлер болды. Польшаны бірнеше рет (1772) бөліске салуды әзірлеуге және Австрия монархиясының барлық басқа сыртқы саясат әрекеттеріне қатысты. Австрияның Франциямен одақ құрын (1756), Ресеймен жақындасуына жәрдемдесті. 1792 жылы отставкаға шықты.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Венада туғандар]]
[[Санат:27 маусымда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Венада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алтын руна орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әулие Стефан корольдік венгр орденінің Үлкен крест иегерлері]]
[[Санат:Кауництер]]
[[Санат:XVIII ғасыр тарихы]]
[[Санат:Аустрия сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Аустрия канцлерлері]]
[[Санат:Аустрия дипломаттары]]
[[Санат:Ауустрияның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Иллюминаттар]]</text>
      <sha1>nalgs3nsixszrsbc4za3n02q6rymm0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599598</id>
      <parentid>3599597</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2274" sha1="rc5fzxmufz5yrrjdku8pki2gqj4wzip" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі = Кауниц Венцель Антон
| Шынайы есімі = Wenzel Anton, Prince of Kaunitz-Rietberg 
| Суреті =Jean-Etienne Liotard 12.jpg
| Ту = Blason France moderne.svg
| Туған күні = 02.02.1711
| Туған жері = Виенна
| Қайтыс болған күні = 27.01.1794
| Қайтыс болған жері = Виенна
| Әкесі =
| Анасы = 
| Жұбайы =
| Балалары = 
| Лауазым = 
| Ізашары =
| Басталу кезеңі = 
| Аяқталу кезеңі =
| Ізбасары =  
| Ту = 
| Ұлты = 
| Қолтаңбасы = 
}}
'''Кауниц Венцель Антон''' — кінәз, Австрияның мемлекеттік қайраткері, дипломат. 1742–1744 жылдары Туриндегі кіші елші, 1750–1753 жылдары Франциядағы елші; 1753–1792 жылдары мемлекеттік канцлер болды. Польшаны бірнеше рет (1772) бөліске салуды әзірлеуге және Австрия монархиясының барлық басқа сыртқы саясат әрекеттеріне қатысты. Австрияның Франциямен одақ құрын (1756), Ресеймен жақындасуына жәрдемдесті. 1792 жылы отставкаға шықты.&lt;ref&gt;Қазақ Совет энциклопедиясы: Алматы, 1974. 5 том.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Венада туғандар]]
[[Санат:Венада қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алтын руна орденінің иегерлері]]
[[Санат:Әулие Стефан корольдік венгр орденінің Үлкен крест иегерлері]]
[[Санат:Кауництер]]
[[Санат:XVIII ғасыр тарихы]]
[[Санат:Аустрия сыртқы істер министрлері]]
[[Санат:Аустрия канцлерлері]]
[[Санат:Аустрия дипломаттары]]
[[Санат:Ауустрияның Франциядағы елшілері]]
[[Санат:Иллюминаттар]]</text>
      <sha1>rc5fzxmufz5yrrjdku8pki2gqj4wzip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оңтүстік бұлбұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522391</id>
    <revision>
      <id>3599507</id>
      <parentid>2405541</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2846" sha1="41gdetmasy79hyynw7lvxyje7fv1y1f" xml:space="preserve">Оңтүстік бұлбұл (Luscinia megarhynchos) — кәдімгі бұлбұлға өте ұқсас құс.
 
== Таралуы ==
Бұл құс Батыс Еуропада және Азияның оңтүстік аудандарында өмір сүреді, сондықтан Еуропада оны - батыстық, ал Азияда оңтүстіктік бұлбұл деп атайды. Ол кәдімгі бұлбұл сияқты Орталық Африкада және Арабияның оңтүстігінде қыстайды. Оңтүстік бұлбұл Қазақстанда, оның оңтүстік жартысында, бұл өңірде кәдімгі бұлбұлдың жоқтығын ескергендей, әжептәуір кең таралған. Сәуірдің аяғында ұшып келіп, тамызда ұшып кетеді. Өзендердің таулы және шөлді аңғарларын бойлай ағаш-бұталар қалың өскен жерлерге мекендейді. Дегенмен осы заманғы ірі қалаларға дейін елді мекендерде бақтар және тынымбақтарға қоныстанудан да қашқақтамайды.
==Биологиялық сипаттама==
Одан айырмашыдығы - құйрығы ашық қызғылттау, бауыры да ешқандай алабажақсыз ақ түсті. Ұялау қылығы да кәдімгі бұлбұл сияқты, бірақ ұясын көбінесе тікелей жерге емес, шөбі қалың өсіп жасырған бұталардың төменгі бұтақтарына салады. Қалған қылықтарының барлығы - жұмыртқаларының саны, түсі, аталығы мен аналығының арасында міндет бөлісуі кәдімгі бұлбұлдікі сияқты.Оңтүстік бұлбұл кәдімгі бұлбұлдан едәуір нашар сайрайды деп саналады. Алайда екі түрдің де сайрауында өте үлкен географиялық (әйгілі курскілік бұлбұлдарды еске алсақ) және тіпті дара өзіне тән айырмашылығы бар. Оңтүстік бұлбұл аталықтарының арасында да әйгілі осы заманғы туыстары ішінен орташа орындаудан кем түспей, асып түсетін тамаша сайрағыштар жиі кездеседі. Әсіресе сайрау сапасын бағалау көбінесе әділетсіз болады.

[[Санат:Бұлбұлдар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>41gdetmasy79hyynw7lvxyje7fv1y1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарабауыр ұлар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522501</id>
    <revision>
      <id>3599489</id>
      <parentid>3147956</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3035" sha1="ocg0n20h7hi1fht5m4kutz5c1ijkn00" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қарабауыр ұлар
| image = Himalayan Snowcock.jpg
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22678673 |title=''Tetraogallus himalayensis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Galliformes]]
| familia = [[Қырғауылдар тұқымдасы]]
| subfamilia = [[Perdicinae]]
| genus = ''[[Tetraogallus]]''
| species = '''''T. himalayensis'''''
| binomial = ''Tetraogallus himalayensis''
| binomial_authority = [[George Robert Gray|G. R. Gray]], 1843
| range_map = TetraogallusHimalayensisMap.svg
}}
'''Қарабауыр ұлар''' (Tetraogallus himalayensis) — [[тауықтәрізділер]] отрядының ірі денелі (биіктігі - 60 см шамасында, салмағы 3 килоға жуық) өкілі.

== Биологиялық сипаттама ==
Реңі - шұбар, сұрғылт қоңыр болғандықтан, жартастар мен сусымалар ұларды жақсы жасырады. Ұларлардың дауысы - соңында жоғарылайтын өте ерекше ұнамды ысқырық. Негізінде топ түзеді, ұялау кезінде ғана жұпқа бөлінеді. Ұларлар тек қана жоғарыдан төмен қарай ұшады - мұны жалпақ қанатын қақпай қалықтау десе де болады. Жоғары қарай жорғалап шығады, ол жақсы жүгіре де алады. Өсімдіктердің әр түрлі бөліктерімен, көбінесе ылғалды топырақтан қазып алған тамыршылармен қоректенеді. Жағдайы келсе, бунақденелілерді де жейді. Ұясын қандай да болса қалқадағы шұңқырға орналастырады. Салындыдағы 7-16 секпілді ашық қоңыр жұмыртқаларды тек қана аналығы басады. Жас балапандарды да аналығы өргізеді.

== Таралуы ==
Орта Азия, Памир, Тәңіртау, Гималайдың солтүстік-батыс сілеміне дейінгі таулардың альпілік белдеуінде қоныстанады. Сондықтан бұл түрдің екінші атауы - гималайлық ұлар. Қазақстанда оңтүстік-шығыс және оңтүстік тауларында мекендейді. Ұларлар - отырықшы құстар, олар қыста қары аздау беткейлерге онша ұзамай орын ауыстырады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ұларлар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>ocg0n20h7hi1fht5m4kutz5c1ijkn00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қара шақшақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522503</id>
    <revision>
      <id>3599509</id>
      <parentid>2186183</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3686" sha1="fuo1nzg13tnup2lvucccnmfu3jq5gua" xml:space="preserve">
{{Taxobox
| name = Қара шақшақ
| image = Pied Bush Chat.jpg
| image_caption = Pied bush chat male from Munnar, [[Kerala]], [[India]]
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22710209 |title=''Saxicola caprata'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Muscicapidae]]
| genus = '' [[Saxicola]] ''
| species = '''''S. caprata'''''
| binomial = ''Saxicola caprata''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766
| synonyms = ''Pratincola caprata''
&lt;gallery&gt;
[[File:Pied bushchat - female.jpg|thumb|Pied bush chat - female]]
&lt;/gallery&gt;
}}
Қара ШАҚШАҚ (Saxicola caprata) - басқалардан бүкіл денесінің жылтыр қара реңктілігімен ерекшеленетін шақшақ. 
==Биологиялық сипаттама==
Оның тек қана бауырының соңғы бөлігі және қанатының жабын қауырсындар бөлігі ақ түсті. Күйттік жасанудағы ересек аталық міне осындай. Аналығының жоны - қызыл қошқыл, құйрықүсті - қызғылтсары, денесінің астыңғы жағы - сары, тек қана тамағы және бауыры - ақшылдау. Көпшілікке онша таныс емес бұл құс туралы кейбір түсініктер оның қылығын былай сипаттайды: «Қара шақшақ қарама- қарсы реңімен, сондай-ақ бұтаның ұшар басында және таста қонақтау әдетімен өзіне көңіл аудартады. Дауысы - құлақ тұндыратын «шақ-шақ» деген тұрақты дыбыс, оны тасты таспен ұрғандағы үнмен салыстыруға болады. Құс мазасызданып, жүйкесі қозған кезде үш буынды «қуит-шақ-шақ» деген дыбыс шығарады. Аталықтар күйттеу кезеңінде әуеге көтеріліп, құсойнақ жасайды. Олар қанатын дірілдетіп, төмен құлдырайды, бұл кезде көтерілген қанаттан ақ теңбілдер айқын көрінеді, бұдан соң құйрығын баяу тарқатады, қанатын бастан жоғары көтеріп, келесі бұтаға төмендей түседі (Птицы Казахстана. Т. 3. 569- бет). Қара шақшақтың тұқымтоптық өмір сүру дағдысы аз зерттелген. 
==Таралуы==
Бұл оңтүстіказиялық шақшақ Қазақстанда тек қана оңтүстікте - Қызылқұм шұратын бойлай және Сырдария аңғарын бойлай Қызылордаға дейін кездеседі. Ылғалды шалғындарда және арықтардың жағасын бойлай, соның ішінде елді мекендерде де, тіпті қала шетінде өмір сүреді.Олар Қазақстанда тек қана оңтүстікте - сәуір-мамырдан тамыздың соңына дейін кездеседі.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Шақшақтар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>fuo1nzg13tnup2lvucccnmfu3jq5gua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақ шақшақай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522507</id>
    <revision>
      <id>3599511</id>
      <parentid>2908562</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:15:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3322" sha1="lz4zs0jzltb0or9of5qb81kii4icuf8" xml:space="preserve">
{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22718348 |title=''Motacilla alba'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2013 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = White-Wagtail.jpg
| image_caption = ''M. alba alba''
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Торғайтәрізділер]]
| familia = [[Motacillidae]]
| genus = '' [[Motacilla]] ''
| species = '''''M. alba'''''
| binomial = ''Motacilla alba''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
}}
[[File:Poetsende man en jong witte kwikstaart-4962012.webm|thumb|Motacilla alba]]
[[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.39.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Motacilla alba'']]
'''Ақ шақшақай'''  ({{lang-la|Motacilla alba}}) - шағын денелі (20-25 г), әдемі, жіңішке тұмсықты, ұзын құйрықты құс. 
==Биологиялық сипаттама==
Қазақстанда көптеген жерлерде әркімге белгілі бұл құсты «шымшық» деп қате атап жүр. Ақ шақшақайдың жоны - сұр және бауыры - ақ, төсі - қара, қара «телпегі» бар. Әдетте жерде жүреді, ұзын құйрығын жоғарыдан төмен қарай теңселтіп, көзі шалған бунақдененің соңынан қуалап, біраз жүгіреді де, бунақденені әуеде аулау үшін ұшып, көтеріледі. Толқындата, бір сарынды көтеріліп-төмендеп ұшады. Дауысы сыңғырлап, аздап қысқа әуенмен сайрайды.Ұяларды шақшақай кез келген қуыстарға салып, көбінесе жүн және қауырсын төсеп жылылайды. Салындыдағы 5-6 ақшыл сұр жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады. Балапандарды ата-енелері бірлесіп сонша уақытқа жуық қоректендіреді. Бұл жазда екі рет балапан өргізіп үлгереді.
==Таралуы==
Бұл шақшақай - тек қана Қазақстанның солтүстігі мен шығысында қоныстанады, негізінде орман және орманды дала өңірінің құсы. Суқоймаға таяу орнығады, алайда соңғы жылдары адам түрғын үйлеріне барған сайын жақын орын тебуде. Соның ішінде үлкен қалалар да бар. Қыркүйек және қазан айларында қыстау үшін Азияның оңтүстік өңірлеріне ұшып кетеді. Наурыз-сәуірде қайта оралады. Бұл кезде Қазақстан аумағының барлығынан ұшып өтеді, сондықтан барлық жерде кездесуі мүмкін.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Шақшақтар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>lz4zs0jzltb0or9of5qb81kii4icuf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қарабас шақшақай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522508</id>
    <revision>
      <id>3599519</id>
      <parentid>2405797</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1844" sha1="kceqw6efedvw3kq8nu4cesfw8sot1yo" xml:space="preserve">{{Taxobox
| image = Yellow_wagtail.jpg 
| image_width = 240px
| image_caption = Adult male blue-headed wagtail (''M. f. flava'')
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22718385 |title=''Motacilla flava'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2013 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Motacillidae]]
| genus = '' [[Motacilla]] ''
| species = '''''M. flava'''''
| binomial = ''Motacilla flava''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| subdivision_ranks = [[Subspecies]]
| subdivision = 
Some 15-20, but see [[#Systematics|text]]
| synonyms =
}}
Қарабас ШАҚШАҚАЙ (Motacilla feldegg) - сары шақшақайға өте ұқсас, бірақ басы - қара (бұрын қарабас шақшақайды сары шақшақайдың түршесі ғана деп есептеген) құс.
Қазақстан аумағының барлық оңтүстік жазықтығына, қайткенде де сол жерде сары шақшақайдың жоқтығын білдірмейтін сияқты, қоныстанады. Сондай- ақ жайылмалы шалғын және басқа ылғалды орындарда бойлай орын тебеді, сонымен бірге тауға көтерілмейді. Қарабас шақшақайдың барлық қылықтары сары шақшақайға ұқсайды, тіпті Қазақстанға келу мерзімі де біріне-бірі сәйкес.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Торғайтәрізділер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>kceqw6efedvw3kq8nu4cesfw8sot1yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәдімгі шиқылдақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522513</id>
    <revision>
      <id>3599508</id>
      <parentid>3154647</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:15:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4513" sha1="tt5uumdh7v5677o0olffm72idqx6mvm" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22735060 |title=''Certhia familiaris'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Certhia familiaris 01.jpg
| image_caption = Subspecies ''C. f. macrodactyla'' or ''C. f. familiaris''
| image2 = Eurasian Treecreeper (Certhia familiaris) (W1CDR0001463 BD5).ogg
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[passerine|Passeriformes]]
| familia = [[treecreeper|Certhiidae]]
| genus = ''[[treecreeper|Certhia]]''
| species = '''''C. familiaris'''''
| binomial = ''Certhia familiaris''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| range_map = Treecreepermap.png
| range_map_width = 250px
| range_map_caption =Green – resident all year&lt;br/&gt;
Blue – winter visitor only&lt;br/&gt;Magenta – subspecies now often split as &lt;br/&gt;Hodgson's treecreeper
}}
[[File:Certhia familiaris macrodactyla MHNT.ZOO.2010.11.184.25.jpg|thumb|''Certhia familiaris macrodactyla'']]
Кәдімгі ШИҚЫЛДАҚ (Certhia familiaris)- шиқылдақ туысты құстардың кәдуілгі өкілі. 
==Биологиялық сипаттама==
Кәдімгі шиқылдақ - кішкене құс, жоны - қоңырқай сұр, ақшыл теңбілдер бойлай созылады; тұмсығы - жіңішке және имек, аяғы - қысқа. Аяғы діңнің бетімен өрмелеуге жақсы бейімделген, жермен жүруге жарамсыз. Орнитолог И.Ф. Бородихин бұл құсты былай сипаттаған: «басқа да өрмелегіш құстар тәрізді өте әрекетшіл, үнемі қимылдаумен болады десе де болады. Тындырымды және оңай көтеріліп, бірде төменнен - жоғары, бірде діңге орала ағаш діңдеріне шебер өрмелейді. Өрмелегенде жұлқылағандай оп-оңай көтеріледі. Өрмелеген кезде, құйрығын тірек етеді, жуан бұтақтарға шалқасынан асылып, астыңғы бетімен қозғала алады. Көбінесе арқа қауырсындарын көтеріп, ағаш қабығы аясында байқалмайтындай қалыпқа келеді. Жерге өте сирек түседі және жерде жүруге өте ебедейсіз... Бір ағашты байқап болған соң, екіншісінің түбіне ұшып барып, тағы да жоғары көтеріледі. Шиқылдақтардың әдеттегі шиқылы кейде екі-үш рет қайталанатын созылып естілетін «ции» немесе «сии» деген жіңішке дыбыс... Аталықтарының әуені - жылдам және ақырын естілетін әжептәуір әуезді құбылмалы үн» (Птицы Казахстана. Т.4. 329-бет).Ұяларды саңылауланған ағаш қуысына және қылқанды ағаштардың қопсыған қабығының астына орналастырады. Ұя салатын да, салындыдағы 5-7 жұмыртқаларды 13-15 күн басатын да аналығы. Балапандарды ата-енелері ұяда 15- 16 күн қоректендіреді. 
==Таралуы==
Кәдімгі шиқылдақ Қазақстанда Алтай, Сауыр, Жоңғар Алатауы, Солтүстік және Орталық Тәңіртаудың қылқанды және аралас ормандарында, сондай-ақ Семей төңірегіндегі таспа шоқ қарағайларға ұялайды. Қыста кеңірек - Батыс Тәңіртауға және кейбір шөл өзендерінің тоғайлы ормандарына дейін кездеседі. Оңтүстікте бір жазда 2 рет балапан өргізіп үлгереді. Қыста Жайық аңғарынан да кездеседі.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Торғайтәрізділер]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>tt5uumdh7v5677o0olffm72idqx6mvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тағанақтардың негізгі туысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523305</id>
    <revision>
      <id>3599515</id>
      <parentid>2406346</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:17:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1387" sha1="kdd91hoj7gquap5omcynbbrkqbj8cw5" xml:space="preserve">{{Taxobox
| image = Lanius_excubitor_1_(Marek_Szczepanek).jpg
| image width = 250px
| image_caption = Great grey shrike
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum =  [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[shrike|Laniidae]]
| genus = '''''Lanius'''''
| genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| subdivision_ranks = species
| subdivision = 
''Many, see text''
}}
'''Тағанақтар'''дың негізгі туысы (Lanius) - тағанақ тұқымдастардың негізгі туысы. Қазақстанда республика аумағы бойынша кең таралған 7 түрі бар. «Тағанақ - сорокопут» атауының екі түрлі түсіндіріледі. Біреуі - өзге құстардың дауысына тұрақты еліктеушілік десе, екіншісі - ірі денелі тағанақтар қанатындағы ақ дақтар алыста ұшқан кезде сауысқанмен шатастырудан туған деседі. Дене мөлшері кішірек тағанақтарды Қазақстанда «қарқанақ-жулан» деп атайды.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тағанақтар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>kdd91hoj7gquap5omcynbbrkqbj8cw5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таңшымшықтар туысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523310</id>
    <revision>
      <id>3599518</id>
      <parentid>2952099</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:18:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1570" sha1="6hp3seftp21q4yly0m5zo5i3wlnekzy" xml:space="preserve">[[c:Special:MyUploads|Загруженные файлы мультимедиа]]{{Taxobox
| image = ErithacusRubecula.jpg
| image_caption = European robin
| image_width = 250px
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum =  [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Muscicapidae]]
| genus = '''''Erithacus'''''
| genus_authority = [[Georges Cuvier|Cuvier]], 1800
| subdivision_ranks = Species
| subdivision = 
''[[European robin|E. rubecula]]''&lt;br&gt;
''[[Japanese robin|E. akahige]]''&lt;br&gt;
''[[Ryukyu robin|E. komadori]]''
}}
'''Таңшымшықтар туысы''' ([[Латын тілі|лат]]. Erithacus) — Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздестер отрядының сайрақ тұқымдастарға жататын 13 туысының бірі. Таңшымшық туыстылар – Еуразияның солтүстігінде ылғалды орманның төменгі қабатында орын тебетін, танымал сайрақ құрылымды, шағын денелі (15-25 г), орманда мекендейтін, бунақденелілермен қоректенетін құстар. Қоңыржай ендіктерде қыстайды. Бар болғаны – екі түр, оның біреуі – таңшымшық – Қазақстанда кездеседі.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Шымшықтар тұқымдасы]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>6hp3seftp21q4yly0m5zo5i3wlnekzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәдімгі сушылқара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523348</id>
    <revision>
      <id>3599505</id>
      <parentid>3155900</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:14:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5283" sha1="jrx698lwtd7rbbfm5vdkvzfdsmblfor" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22708156 |title=''Cinclus cinclus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Cinclus cinclus -Kirkcudbright, Scotland-8.jpg
| image_width = 300px
| image_caption = In Scotland
| range_map =Cinclus cinclus01 distr-2.png
| range_map_caption = &lt;br/&gt;{{legend0|#008040|Resident|border=solid 1px black}} {{legend0|#A8FFD3|Winter|border=solid 1px black}}&lt;ref&gt;{{cite book|last=Brewer|first=David|title=Wrens, Dippers and Thrashers|year=2001|publisher=[[Pica Press]]|isbn=978-1-873403-95-2}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Animal]]ia
| phylum = [[Chordate|Chordata]]
| classis = [[Bird|Aves]]
| ordo = [[Passerine|Passeriformes]]
| familia = [[dipper|Cinclidae]]
| genus = ''[[dipper|Cinclus]]''
| species = '''''C. cinclus'''''
| binomial = ''Cinclus cinclus''
| binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758)
}}
[[Сурет:Cinclus cinclus  MHNT.ZOO.2010.11.185.1.jpg|thumb|''Cinclus cinclus '']]
Кәдімгі сушылқара (Cinclus cinclus) - дене бітімі мығым, қараторғайдай денесі орташа (50-60 г) құс.

== Биологиялық сипаттама ==
Жоны - қошқыл және бауыры - ақ кішкене құс тау өзенінің маңынан үнемі кездеседі, оны өзге құстармен шатастыруға болмайды. Біздің сайрағыш құстарды жақсы білетін И.Ф. Бородихин жемдік орындағы оның қылығын былай сипаттайды: «Сушылқара суға телміре қарап, бірде жем байқалған су камераға қарай (суқойма жағасындағы су шегі) жүгіре жөнеледі, бірде дәл осы мақсатта бірде суға күмп ете түсіп, сүңгиді.
Көбінесе басын және мойнын суға батырып, таяз су жағасынан қоректенеді. Сонымен бірге ол тереңірек жерлерде толығырақ батып енеді де, құрлықтағыдай жүріп, судың түбімен қорегін іздейді. Ол бұдан соң суға жай ғана сүңгіп шығады немесе келесі жағаға дейін жүріп, судан жайлап шығады... Су астында жүзген кезде аяғы мен қанатын пайдаланады» (Птицы Казахстана. Т. 3. 408-6.). Сушылқара көбінесе тау ағын суының ортасындағы тастан көрінеді, тас үстінде серпімді аяғына тізерлеп, қошқыл көзін ақ қабағымен аз уақыт жауып, тізерлеу ырғағымен жыпылықтатады. Денесін ауыр көтеріп, әдетте өзендер мен бұлақтардың барлық иінін қадағалап, анда-санда құрлық арқылы төтелей, қашықтықты қысқартып, түзу ұшады. Ұшып бара жатқанда тіпті тау өзенінің гүрілінен де жақсы естілетін ерекше ащы қиқу шығарады. Әуені қатты болғанымен, айқын емес. Сушылқаралар, сондай-ақ сирек сайрайды. Жұбымен өмір сүреді, үлкен топ, тіпті шағын топ та түзбейді. Ұялау орындары жылма-жыл тұрақты. Сушылқаралар мүктен жасаған бір жағында кіретін аузы бар шар тәрізді абажадай ұяларын көбінесе жағалаудағы тастар арасындағы қуысқа тығады. Ұяның кіретін аузы жиі- жиі шашыранды су пердесімен жабылып қалады, яғни ұя шындығында су астына жасырылады. Аналық құс тау толқынды ағынның түбімен ұяға еркін енеді, алайда жыртқыштар оған мүлде жолай алмайды. Ұны ата-енелер салады, ал салындыдағы 4-5 ақ жұмыртқаларды аналық басады, оны кейде аталық қоректендіреді. Балапандарды ұяда 3 аптаға жуық, ұядан ұшып шыққан соң тағы бір аптадай ата-енелер қоректендіреді. Ұялас балапандар едәуір тез тарқап кетеді де, жас балапандар жалғыз-жалғыздан өмір сүреді.

== Таралуы ==
Қазақстанда Тәңіртау және Алтай тауларында таралған. Барлық жерде әдеттегідей жеткілікті мөлшерде тіршілік етеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Сушылқаралар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>jrx698lwtd7rbbfm5vdkvzfdsmblfor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мон-Сен-Мишель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523373</id>
    <revision>
      <id>3599499</id>
      <parentid>2805800</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2864" sha1="r93pb4xevyn15z53q5hsbosu2z1q9yz" xml:space="preserve">[[File:Mont St Michel 3, Brittany, France - July 2011.jpg|250px|right|Мон-Сен-Мишель аббаттығы]]
Мон-Сен-Мишёль Әулие Михаил тауы — Париждің солтүстік-батысына қарай 400 шақырым жердегі Бретания мен Нормандияның шекарасында орналасқан құз жартасты арал.  Мұнда Мон-Сен-Мишёль абаттығы орналасқан. Бұл гранитті жартастың диаметрі - шамамен 930 м, биіктігі -теңіз деңгейінен 92 м.

== Тарихы ==
Аббаттықтың тарихы 708 жылдан басталады. Аңызға сенсек, Архангел Михаил Авранш есімді епископқа Мон-Томб тауына ғибадатхана тұрғызу тапсырылады. XI ғасырда аралға бенедикт-монахтар келеді, аббаттықтың негізін осы монахтар қалаған. Аббаттық ғасырлар бойы діндарлардың зиярат ететін орны болды. Сондай-ақ әр кезеңдерде түрменің, монастырьдің қызметін атқарды. Франция мен Англия арасында болған жүзжылдық соғыста Мон-Сен-Мишель француздардың Нормандиядағы алдыңғы қатарлы бекінісі болды. Бұл бекіністі жаулар ешқашан ала алмаған. Абаттықтың төменгі көлік тұратын бөлігі су тасқыны кезінде суға батып кеткен. Орта ғасырларда бұл аббаттықты адамдар жұмаққа теңеген. 1790 жылы монахтар монастырьден біржола кетіп, аббаттық 1863 жылға дейін түрме ретінде пайдаланылған.  1874 жылы аббаттыққа тарихи ескерткіш дәрежесі беріліп, бастапқы әсем қалпына келтіру мақсатында көптеген жөндеу жұмыстары жүргізілді. 
Қазіргі уақытта
Бүгінде Мон Сен-Мишель аббаттығы Франциядағы ең әйгілі туристік орын болып табылады. Бұл жерге жылына 3,5 миллион саяхатшы келеді.
1979 жылдан бастап Мон-Сен-Мишель аббаттығы және ол орналасқан шығанақ ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мәдени және табиғи мұралар тізіміне енді.

[[Санат:Франция аралдары]]</text>
      <sha1>r93pb4xevyn15z53q5hsbosu2z1q9yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Апо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523785</id>
    <revision>
      <id>3599496</id>
      <parentid>3200762</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3223" sha1="4aq5px1tuwwt1dj7fg76jijbhnrwnys" xml:space="preserve">[[Сурет:MountApo1.jpg|350px|нобай|оңға|Апо тауы]]
Апо тауы Филиппиндегі Минданао аралындағы үлкен стратожанартау болып табылады. Апо тауының ұшар басы жазық. Таудың үш шыңы бар. Апо тауы ені 500 м-ді қурайтың шағын көлдері бар жанартау кратерінен турады.
Таудың атауы «шебер ата» деген мағынаны білдіреді.
Апо тауы - теңіз деңгейінен 3000 м биіктікте орналасқан Филиппиндегі ең биік тау. Оның шыңдары аспанмен таласып тур.Апо тауы - биіктігі бойынша Азиядаәы екінші тау
Бұл тау Котабатодаң Давао дель Сурдаң Агусандағы Даваодан бастап Солтүстік Минданаодағы Мисамис Ориенталға дейін созылып жатқан ұзын таулы үстірт болып табылады.
Апо тауына Филиппиндегі альпинистер жиі көтеріледі. Себебі оның шыңына көтерілу оңай.
Апо тауы - осы елдегі ең биік тау. Ол Давао қаласында бой көтерген.
1936 жылдың 9 мамырында президент Мануэль Л.Кесон Апо тауын «Ұлттық саябақ» деп жариялады.
Жалпы тау 72796 га аумақты алып жатыр. Ол тропикалық ормандардаң өзендерден сарқырамалардаң түрлі өсімдіктер мен жануарлардан турады. Апо тауы - жойылуға айналған филиппин бүркіті үшін таптырмас мекен.Аталған тауға 1880 жылы 10 қазанда Дон Хоакин Раджал бастаған топ көтерілген болатын.
Мұндағы көз тартарлық көрікті орындардың бірі - Филиппиндегі ең биік көлдер қатарына кіретің Апо тауының шыңына таяу орналасқаң аталған таудың көне кратері Ведано көлі болып табылады.
Апо тауының атауы «шебер ата» деген мағынаны білдіреді.
==Галерея==
&lt;gallery&gt;
File:Mount Apo.JPG|Венадо көлінен қарағандағы Апо тауы және оның баурайы.
File:Mount Apo (3854826623).jpg|Филлипин Әуе Қарулы Күштерінің ұшығы Апо тауының үстінен ұшып бара жатыр. 
File:Mount Apo sulfur vent4.JPG|Апо тауындағы күкірт ағып жатқан тесік.
File:Lake venado.JPG|Венадо көлі.
&lt;/gallery&gt;
== Әдебиет ==
* Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек».

[[Санат:Филиппин]]
[[Санат:Сөнген жанартаулар]]</text>
      <sha1>4aq5px1tuwwt1dj7fg76jijbhnrwnys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Классикалық музыка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523929</id>
    <revision>
      <id>3599484</id>
      <parentid>3583335</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23515" sha1="6omwaxn2992z2tgdl8dgffpxy26bnn2" xml:space="preserve">[[Сурет:Classical music composers montage.JPG|thumb|320px|Атақты композиторлар (солдан оңға қарай):&lt;br /&gt;жоғарғы қатарда — [[Антонио Лучо Вивальди|Антонио Вивальди]], [[Йоганн Себастиан Бах|Иоганн Себастьян Бах]], [[Георг Фридрих Гендель|Георг Гендель]], [[Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Людвиг ван Бетховен]]; &lt;br /&gt;екінші қатарда — [[Джоаккино Россини]], [[Феликс Мендельсон]], [[Фредерик Шопен]], [[Рихард Вагнер]], [[Джузеппе Верди]]; &lt;br /&gt;үшінші қатарда — [[Иоганн Штраус]], [[Йоханнес Брамс|Иоганнес Брамс]], [[Жорж Бизе]], [[Пётр Ильич Чайковский]], [[Антонин Дворжак]]; &lt;br /&gt;төменгі қатарда — [[Эдвард Григ]], [[Эдуард Элгар]], [[Сергей Васильевич Рахманинов|Сергей Рахманинов]], [[Джордж Гершвин]], [[Арам Ильич Хачатурян|Арам Хачатурян]].]]
'''Классикалық музыка''' ({{lang-la|classicus}} - «үлгілі») ұғымын көбіне классицизм кезеңіндегі, оның кейінгі [[Ағарту дәуірі]]ндегі жазылған музыкамен байланыстырады. Әсіресе Еуропаның дәстүрлі музыкалық өнерінің туындыларымен.

Егер де классикалық музыка деп Еуропадан басқа жерге қатысты қолданса - бұл түсінік қазіргі заман музыкасынан тыс, ертеден келе жатқан дәстүрлі музыканы айқындайды. Мысалы, классикалық араб музыкасы, классикалық түрік музыкасы, классикалық қытай музыкасы, т.б.

== Тарихы ==
=== Ежелгі заман ===
Батыс классикалық музыкасы ресми түрде ертедегі [[Шіркеу|христиан шіркеуі]] жасаған музыкадан басталады. Ертедегі шіркеу ежелгі [[Грекия]] мен [[Рим империясы|Римнің]] басым музыкасынан алшақтағысы келген болуы мүмкін, өйткені сол ежелгі мемлекеттерде [[Христиандық|христиан діні]] қудаланған пұтқа табынушылардың діні болғандай көрсетті. Осылайша, христиан шіркеуінің музыкасына, демек, тұтастай алғанда батыс классикалық музыкасына бұрынғы ежелгі музыканың қаншалықты әсер еткені нақты белгісіз. Сол кездің адамдары музыканың құрылуы туралы жалпы көзқарасты  ежелгі грек және рим музыка теоретиктерінен және ойшыларынан алды. Грек-рим қоғамында сияқты ерте заманда музыканы оқыту өте маңызды болды; арифметика, геометрия және астрономиямен қатар музыка орта ғасырлардағы стандартты гуманитарлық білім берудің, [[Куәдриуием|куәдриуиемнің]], маңызды бір бөлігі еді. Музыкаға деген жоғары құрметті алғаш рет ғалымдар [[Кассиодор]], [[Севильялық Исидор]] және [[Боэций]] көрсетті, олар [[Пифагор]], [[Аристотель]] және [[Платон]] сияқты  ойшылардың көзқарастарын ортағасырлық музыка теориясына қосып, оның дамуында шешуші рөл атқарды. Дегенмен, ортағасырлық музыка [[Ғалым|теоретиктері]] мен [[Сазгер|сазгерлері]] грек және рим жазбаларын үнемі қате немесе бұрыс түсінетін. Бұл ортағасырлық музыканттарға қол жетімді грек-римдік музыкалық шығармалардың болмауына байланысты болды, Севильялық Исидор  ''&quot;егер дыбыстар адамның есінде қалмаса, олар өледі, өйткені оларды жазу мүмкін емес&quot;'' деп мәлімдеді. Сол кездерде ежелгі Грекияда нота жазу жүйесінің болғаны туралы бейхабар ортағасырлық сазгерлер үшін музыкалық шығармаларды парақ үстіне жазудың өзі қиыншылық тудыратын.

Классикалық музыканың ежелгі дүние музыкасымен кей анық байланыстары бар. Музыкалық шығармалардағы [[монофония]], [[импровизация]] және мәтіннің маңыздылығы сияқты негізгі элементтер ерте ортағасырлық музыкада да, көптеген ежелгі өркениеттердің музыкасында да байқалады. [[Аристоксен]] мен Пифагордың идеяларынан жасалған шіркеу әуендері мен грек мәдениеті музыка дамуына үлкен әсер етті. [[Ежелгі Грекия|Ежелгі Грекияның]] [[Аулос (музыкалық аспап)|аулос]] және [[Лира (аспап)|лира]] (кіші арфаға ұқсас ішекті аспап) сияқты аспаптары қазіргі симфониялық оркестр аспаптарының дамуына әсер етті.

==== Ортағасыр ====
{{Main|Ортағасырлық музыка}}
[[File:Vielle.jpg|thumb|Ортағасырлық [[Фиел (музыкалық аспап)|фиелдегі]] ойын (14 ғасырлы манускрипт)]]

Ортағасырлық музыка 476 жылы Батыс Рим империясы құлағаннан кейін шамамен 1400-ші жылға дейінгі Батыс Еуропа музыкасын қамтиды. Монофониялық ән, сондай-ақ жазық ән немесе [[григориан әні]] ретінде белгілі, шамамен 1100 жылға дейін үстемдік етті. Христиан дін қызметшілері шіркеу әндерді жазуды стандарттау үшін алғашқы еуропалық нота жазу жүйесін құрады. &lt;ref&gt;{{cite book|url = https://books.google.com/books?id=3fExcE3ouRYC&amp;q=catholic%20monks%20classical%20music&amp;pg=PA173|title = Making Music and Having a Blast!: A Guide for All Music Students|first1 = Bonnie|last1 = Blanchard|first2 = Cynthia|last2 = Blanchard Acree|publisher = Indiana University Press|date = 2009|isbn = 978-0-253-00335-5|page = 173|access-date = 9 November 2020|archive-date = 17 February 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220217100801/https://books.google.com/books?id=3fExcE3ouRYC&amp;q=catholic+monks+classical+music&amp;pg=PA173|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Fnu0BgAAQBAJ&amp;q=catholic+monks+classical+music&amp;pg=PA256|title=The Rough Guide to Classical Music|first=Rough|last=Guides|date=3 May 2010|publisher=Rough Guides UK|access-date=21 June 2018|via=Google Books|isbn=978-1-84836-677-0|archive-date=17 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217100802/https://books.google.com/books?id=Fnu0BgAAQBAJ&amp;q=catholic+monks+classical+music&amp;pg=PA256|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Хор ән шырқау монофониялы әннен кейінгі ортағасырда [[Ренессанс|Ренессансқа]], соның ішінде [[мотет]] сияқты күрделі түрлерге дейін дамиды. Ерте ортағасырлық кезеңде литургиялық жанрдағы [[Вокалдық музыка|дауысты музыка]], атап айтқанда, Григориандық әндер [[бір дауысты]] болды, жалғыз дауысты әуен жолағын қолданды.&lt;ref&gt;Hoppin, Richard (1978). Medieval Music. The Norton Introduction to Music History (1st ed.). New York: W. W. Norton &amp; Company. ISBN 978-0-393-09090-1.&lt;/ref&gt; Дербес дауысты әуендері бар полифониялы дауысты стильдер кейнігі ортағасырлық дәуірде пайда бола бастады, XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында кең тарады. Ортағасырлық сазгерлердің арасында [[Хильдегард Бинген|Бинген Хильдегард]], [[Леонин]], [[Перотин]], [[Филипп де Витри]], [[Гийом де Машо]], [[Фрәншеске Ландини]] және [[Йоан Шиһония]] бар.

Көптеген ортағасырлық музыкалық аспаптар бүгінгі күнге дейін бар бірақ өзгеше түрде кездеседі бар. Ортағасырлық аспаптарға флейта, блокфлейта және лютня сияқты шертпелі ішекті аспаптар кірді. [[Орган]] мен [[Скрипка|скрипканың]] (немесе [[Фиеле|фиеленің]]) ерте нұсқалары да кең тараған. Еуропада ортағасырлық аспаптар көбінесе [[бурдон]] нотасымен жеке немесе анда-санда ансамбілдерде қолданылатын. Аспаптар кем дегенде XIII-XV ғасырлар аралығында '&lt;nowiki/&gt;'''һаут'''&lt;nowiki/&gt;' (шулы және діріл, ашық ауада қолдануға арналған) және ''''басс'''&lt;nowiki/&gt;' (тыныш және неғұрлым жақын) болып жіктелді.&lt;ref&gt;Bowles, Edmund A. (1954). &quot;Haut and Bas: The Grouping of Musical Instruments in the Middle Ages&quot;. Musica Disciplina. 8: 115–140. JSTOR 20531877.&lt;/ref&gt; Кейбір аспаптар шығыстан және ортағасырлық ислам әлемінен шығып бейімделген.&lt;ref&gt;{{citation |last=Sachs |first=Curt |title=The History of Musical Instruments |publisher=Dover Publications |year=1940 |isbn=978-0-486-45265-4|page=260}}&lt;/ref&gt; Мысалы, арабтың [[Ребаб|ребабысы]] лира, ребек және скрипка сияқты еуропалық ішекті аспаптардың атасы болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/487848/rabab |title=rabab (musical instrument) |publisher=Encyclopædia Britannica |access-date=17 August 2013 |archive-date=17 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217231213/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/487848/rabab |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |last=Encyclopædia Britannica |title=lira |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira |publisher=[[Encyclopædia Britannica Online]] |access-date=20 February 2009 |year=2009 |archive-date=1 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090801000612/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/343204/lira |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Ренессанс ====
{{main|Ренессанс музыкасы}}
[[Ренессанс]] дәуірі 1400-1600 жылдар арасында орын алды. Сол кездерден бастап жалпы аспаптарды көбірек, бірнеше жолақы нота жүйені және ерте [[Басс (дыбыс)|басс аспаптарды]] қолдана бастады. [[Би (өнер)|Би]] әулеметті құбылыс ретінде кеңінен таралды, сондықтан биге арналған музыка жиі кездесетін. Сол уақыт ішінде [[нота жазуы]] және басқа [[музыкалық нота|нота]] элементтері дамыды.{{sfn|Grout|1973|p=61}} Бұл музыканы сазгердің қатысуынсыз құрастыруға және орындауға мүмкіндік берді.{{sfn|Grout|1973|pp=75–76}} XV ғасырда [[Баспа машинасы|баспа машинасының]] өнертабысы музыканың сақталуы мен таралуына қатты әсер етті.{{sfn|Grout|1973|pp=175–176}}

[[Сурет:Chigi codex.jpg|thumb|upright=1.35|[[Chigi codex|Чиги кодексі]] деп аталатын туындының нота жазуының басы]]
Көптеген аспаптар [[Ренессанс|Ренессанс (қайта өрлеу дәуірі)]] кезінде пайда болды немесе жетілдірілді. Кейбіреулері әлі күнге дейін бар болса, қалған кейбіреулері тек тарихи көріністерде ғана қолданылады. Аспаптар жез, ішекті, соқпалы, ағаш үрмелі болып жіктелді. [[Гильдия]] мамандары ойнайтын жезден жасалған аспаптарға ағаш [[корнет]] және [[труба]] кірді. Ішекті аспаптарға [[скрипка]], [[ребек]], арфа тәрізді [[лира]], [[дауылпаз]], [[гитара]] кірді. Клавишті аспаптарға [[клавесин]] және [[клавихорд]] кірді. Соқпалы аспаптарға [[Үшбұрыш (музыкалық аспап)|үшбұрыш]], [[еврей арфасы]], [[бубен]], қоңыраулар, дүңгіршектер, түрлі барабандар кірді. Ағаш үрмелі аспаптарға қос қамысты [[шавм]], [[қамыс құбыры]], [[көлденең флейта]], блокфлейта, дульциан кірді. Қарапайым [[Орган|органдар]] негізінен шіркеулерде тұрған.{{sfn|Grout|1973|pp=72–74}} Баспа машинасының арқасында аспаттарды жасау нұсқалықтарын, техникалық сипаттамалар мен пайдалану нұсқауларын жасау орасан жеңілденді. Соның арқасында аспаптардың өздері ортақ стандарт бойынша жасала басталды {{sfn|Grout|1973|p=222–225}}

Ренессанс дәуірі дауысты музыканың күрделі [[полифония|полифониялық]] стильдің өркендеуімен ерекшеленді. Монодия, [[мадригал комедиясы]] және [[интермедия]] сияқты ерте опера түрлері пайда болды. Шамамен 1597 жылы итальяндық композитор [[Жакопо Пери]] &quot;''[[Дафне]]&quot;'' шығармасын жазды, бұл алғашқы [[опера]] туындысы. Ол сондай-ақ &quot;''[[Эвридица (Пери)|Эвридица]]&quot;'', қазіргі күнге дейін сақталған ең көне операсын жазды.

Қайта өрлеу дәуірінің көрнекті композиторлары: [[Жоскин де През]], [[Джованни Пьерлуиджи да Палестрина]], [[Джон Данстапл]], [[Иоганн Оккегем]], [[Орлан де Лассус]], [[Гийом Дю Фай]] , [[Гиллес Бинчойс]], [[Томас Таллис]], [[Уильям Берд]], [[Джованни Габриели]], [[Карло Гесуалдо]], [[Джон Дауланд]], [[Джейкоб Обрехт]], [[Адриан Виллаерт]], [[Жак Аркадел]] және [[Сиприано де Роре]].


==== Барокко ====
{{Main|Барокко Музыкасы}}
[[File:Baschenis - Musical Instruments.jpg|thumb|Барокко аспаптары, соның ішінде [[дауылпаз]], [[клавесин]], [[виола да гамба]], [[Лютня (аспап)|лютна]], [[барокко скрипка]] және [[барокко гитара]]]]
Барокко музыкасы өзінің күрделі тональды [[Контрапункт|контрапунктімен]] және бассо континуосымен {{Lang-en|basso continuo}}, үздіксіз бас дауысының қолданысымен танымал. Бұрынғы кезеңдерге қарағанда, барокко музыкасы күрделеніп, жетіліп кетті.&lt;ref name=Kirgiss&gt;{{cite book|last=Kirgiss|first=Crystal|title=Classical Music|year=2004|page=6|publisher=Black Rabbit Books|isbn=978-1-58340-674-8}}&lt;/ref&gt; [[Соната түрі (музыка)|Соната түрінің]] дамуы [[Канцона (музыка)|канцонадан]] басталып, одан тағы [[вариация]] тәсілі дамыды. [[Диссонанс]] пен [[Хроматизм|хроматизмді]] тиімді ойнау үшін негізгі және кіші клавиштер пайдаланылған.{{sfn|Grout|1973|pp=300–32}}

[[Клавесин]] және [[орган]] сияқты клавишті аспаптар көп қолданылған, ал скрипка болса қазіргі заманғы түрінен еш айырмашылығы болмады. Опера ерекше музыкалық драма жанырына айналды, ал [[кантата]] мен [[оратория]] сияқты дауысты шығарма түрлері кеңінен тарады. {{sfn|Grout|1973|pp=341–355}} Әншілер өз қойылымдарына сәнді ерекшеліктерді қоса бастады.&lt;ref name=Kirgiss/&gt;

[[Тең Темперамент (музыка)|Темпераменттің]] тепе-теңдігіне қатысты теориялар тәжірибеде кеңірек қолданыла бастады, өйткені ол күйге келтіру қиын клавишті аспаптарында хроматикалық мүмкіндіктердің кең ауқымын қамтамасыз етті. Дегенмен [[Йоганн Себастиан Бах|Й.С. Бах]] ондай тәсілді пайдаланбады.{{sfn|Grout|1973|p=378}}

Барокко кезеңі өткен кезеңдердің аспаптарын және жаңа шыққан аспаптарды (мысалы, [[гобой]], [[фагот]], [[виолончель]] және [[фортепиано]]) қамтиды. Шом, циттерн, ракетт және ағаш корнет сияқты кейбір ескі аспаптар қолданыстан шығып қалды. Негізгі ішекті аспаптарға [[скрипка]], [[альт]], [[виолончель]], [[контрабас]], [[Лютня (аспап)|лютня]], [[теорбо]], [[мандолина]], [[барокко гитара]], [[арфа]] және [[дауылпаз]] кірді. Ағаш үрмелі аспаптар [[флейта]], [[гобой]], [[блокфлейта]] және [[Фагот|фаготты]] қамтыды. Жезден жасалған аспаптарға [[корнет]], [[Серпент (музыкалық аспап)|серпент]] және [[тромбон]] кірді. [[Клавикорд]] фортепианоға дейін өзгерді. 

Барокко мен одан кейінгі классикалық дәуір арасындағы басты айырмашылық ол барокко ансамбльдерінде қолданылатын аспаптар түрлері әлдеқайда аз стандартталған (бір келкілік) еді. Барокко ансамблі клавишті аспаптардың бірнеше түрлерін, ішекті аспаптарды, ағаш үрмелі, жезден жасалған және басс-континуода ойнайтын түрлі аспаптарды қамтиды. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bitesize/guides/z2mv34j/revision/2|title=Baroque orchestral music|website=BBC|access-date=6 June 2019|archive-date=7 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190607011803/https://www.bbc.com/bitesize/guides/z2mv34j/revision/2|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

Барокко дауысты шығармаларына [[Оратория|ораториялар]] мен [[Кантата|кантаталар]] кірді.&lt;ref name=&quot;BritannicaCantata&quot;&gt;{{cite web|title=Cantata|url=https://www.britannica.com/art/cantata-music|website=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=4 November 2017|archive-date=7 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507153049/https://www.britannica.com/art/cantata-music|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BritannicaOratorio&quot;&gt;{{cite web|title=Oratorio|url=https://www.britannica.com/art/oratorio|website=Encyclopædia Britannica|access-date=4 November 2017|archive-date=3 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210603170947/https://www.britannica.com/art/oratorio|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Дінге қатысы жоқ музыка аз таралған еді және негізінен аспаптық музыка болды. [[Барокко]] өнерінің негізін діннің қасиеттілігі мен [[Католик шіркеуі|католик шіркеулерінің]] маңызы құрды.&lt;ref&gt; &quot;TheSacredBaroqueintheCatholicWorld&quot;. smarthistory. Retrieved 18 May 2023.&lt;/ref&gt;

Осы дәуірдің негізгі композиторлары: [[Йоганн Себастиан Бах|Йоганн Себастьян Бах]], [[Антонио Лучо Вивальди|Антонио Лучо Вивалди]], [[Георг Фридрих Гендель]], [[Йоганн Пачелбель]], [[Генри Пурсел]], [[Клаудио Монтеверди]], [[Барбара Строцци]], [[Доменико Скарлатти]], [[Георг Филипп Телеман]], [[Арканджело Корелли]], [[Джеорг Филипп Телеманн]], [[Алессандро Скарлатти]], [[Жан-Филипп Рамо]], [[Жан-Батист Люлли]] және [[Генрих Шютц]].

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{art-stub}}

[[Санат:Өнертану]]
[[Санат:Академиялық пәндер]]
[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>6omwaxn2992z2tgdl8dgffpxy26bnn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тейде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525246</id>
    <revision>
      <id>3599490</id>
      <parentid>2190277</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:00:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3133" sha1="n5qw8g6ewc5de6qan00dex4atoy5bwl" xml:space="preserve">[[Сурет:Teide Teneriffa.JPG|250px|нобай|солға|Тейде жанартауы]]
Тейде тауы - Ұлттық сая- бақтың табиғи демалыс орны.
Саябақта көп тараған өсімдіктің түрі - Тейде ақ шілігі.
Аталған жанар- тауды Біріккен *
Ұйымының табиғи апаттар зардаптарын азайту комитеті Декадалық жанартау деп атаған болатын.
Таудың атауы испан тілінде «Ечид» және «Ечейд» деген атаулардан шықса керек. Ол «тозақ» деген мағынаны білдіреді екен.

Тейде тауы Ұлттық саябағының аумағы өте кең, ол адам аяғы баспаған тасты қурылымдарға, дала гүлдері мен емен ормандарына ұласып, түрлене түседі. Саябақтың аумағы 18900 гектарды қурайды.
Мунда өсетін өсімдіктің турі көп. Ағаштар, әдемі гүлдермен қатар тауды мекендейтін түрлі жәндіктер, қустар мен басқа да жануарларды кездестіруге болады. Бұл аймақ әлемдегі ең қызықты табиғи аймақтар қатарына қосылған.
Тейде тауы теңіз деңгейінен 3718 м биіктікте орналасқан.

Тейде тауы 2007 жылы 29 маусымда ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұралар тізі- міне енгізілді.
1954 жылы Тейде жанартауы өзінің аумағы мен кіршіксіз табиғатының арқасында «Ұлттық саябақ» деген дәрежеге ие болды.
Теңіз деңгейінен 3718 м, ал Атлант мұхиты түбінен 7500 м биіктікте орналасқан Тейде тауы Испаниядағы ең биік тау болып саналады.

Тейде жанартауы соңғы рет 1909 жылы атқылаған болатын. Ол әлемдегі ең ірі жанартаулар арасында З-ші орынды иеленген.
Сонымөн қатар Тейде Атлант мүхитындағы ең биік тау болып саналады.
[[Сурет:Panorama Teide BW.jpg|center|1200px|thumb|Кальдера панорамасы .]]
== Галерея==
&lt;gallery perrow=3&gt;
Сурет:El_Teide_landscape.jpg|Тейде ұлттық саябағының &quot;марстық&quot; пейзажы
Сурет:Echium Wildpretii at The Teide.jpg|[[Echium wildpretii]] Тейде суретінде
Сурет:Tejde.JPG|Тейде шыңы.
Сурет:Finger tejde.JPG| Тейде &quot;саусағы&quot;.
Сурет:Teide 3d - version2.gif|Тейде 3D.
&lt;/gallery&gt;
== Әдебиет ==
* Алматы: «Аруна» баспасы. 208 бет. Сер.: «1100 қызықты дерек».</text>
      <sha1>n5qw8g6ewc5de6qan00dex4atoy5bwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маракас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527840</id>
    <revision>
      <id>3599258</id>
      <parentid>2202726</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Etymology&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1343144161|Maraca]]&quot;</comment>
      <origin>3599258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2355" sha1="7qnl4naxkxreln5ej65m0ccki9gu7ft" xml:space="preserve">[[Сурет:Sambaballen.JPG|200px|thumb|right|Маракас аспабы]]
'''Мара́кас''' немесе '''мара́ка''' ({{lang-es|maraca}}) - [[Антиль аралдары]]ның байырғы халықтары таино үнділерінің соқпалы - шулы аспабы. Бұл аспаптың түрлі дыбыстар шығаратын бірнеше түрлері бар. Сылдырмақтың бір түрі қаққанда, сілкігенде судырлақ дыбыс шығарады. Маракас аспаптары қазірде барлық [[Латын Америкасы]]нда танымал және латынамерикалық музыканың бір нышаны болып табылады. Ереже бойынша марака аспабында ойнайтын музыкант әр қолына бір сылдырмақтан ұстайды. 

== Этимология ==
«Марака» термині гуарани тіліндегі *mbaraka* сөзінен шыққан деп есептеледі.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Басқа авторлар оны араб тіліндегі *mitraqah* сөзінің бұрмаланған нұсқасы деп қарастырады; бұл сөз кейбір африкалық аймақтарда қоңырау мен балғаны білдіретін қос мағынада қолданылған.

Алайда кейбір зерттеушілер бұл этимологияға күмән келтіреді, өйткені *mitraqah* сөзінің өзі испан тіліндегі *matraca* сөзінен шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бұл аспап Латын Америкасы мен Кариб бассейні аймағында әртүрлі атаулармен белгілі, соның ішінде Бразилияда — maracá, Шығыс Кариб теңізінде — chac-chac немесе shak-shak, ал Пуэрто-Рикода — higuera (калабаш ағашына сілтеме жасайды). Бразилияда сондай-ақ adjá, canzá, ganzá және xeque сияқты бірқатар аймақтық атаулары қолданылады.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==


[[Санат:Музыкалық аспаптар]]</text>
      <sha1>7qnl4naxkxreln5ej65m0ccki9gu7ft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599261</id>
      <parentid>3599258</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Baratrass|Baratrass]] ([[User talk:Baratrass|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекханби Асанұлы|Бекханби Асанұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>2202726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1004" sha1="qh75nw0b16bkp7a49sdl9f9igvpqfoh" xml:space="preserve">[[Сурет:Sambaballen.JPG|200px|thumb|right|Маракас аспабы]]
'''Мара́кас''' немесе '''мара́ка''' ({{lang-es|maraca}}) - [[Антиль аралдары]]ның байырғы халықтары таино үнділерінің соқпалы - шулы аспабы. Бұл аспаптың түрлі дыбыстар шығаратын бірнеше түрлері бар. Сылдырмақтың бір түрі қаққанда, сілкігенде судырлақ дыбыс шығарады. Маракас аспаптары қазірде барлық [[Латын Америкасы]]нда танымал және латынамерикалық музыканың бір нышаны болып табылады. Ереже бойынша марака аспабында ойнайтын музыкант әр қолына бір сылдырмақтан ұстайды. 

==Дереккөздер==


[[Санат:Музыкалық аспаптар]]</text>
      <sha1>qh75nw0b16bkp7a49sdl9f9igvpqfoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599265</id>
      <parentid>3599261</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Etymology&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1343144161|Maraca]]&quot;</comment>
      <origin>3599265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2355" sha1="7qnl4naxkxreln5ej65m0ccki9gu7ft" xml:space="preserve">[[Сурет:Sambaballen.JPG|200px|thumb|right|Маракас аспабы]]
'''Мара́кас''' немесе '''мара́ка''' ({{lang-es|maraca}}) - [[Антиль аралдары]]ның байырғы халықтары таино үнділерінің соқпалы - шулы аспабы. Бұл аспаптың түрлі дыбыстар шығаратын бірнеше түрлері бар. Сылдырмақтың бір түрі қаққанда, сілкігенде судырлақ дыбыс шығарады. Маракас аспаптары қазірде барлық [[Латын Америкасы]]нда танымал және латынамерикалық музыканың бір нышаны болып табылады. Ереже бойынша марака аспабында ойнайтын музыкант әр қолына бір сылдырмақтан ұстайды. 

== Этимология ==
«Марака» термині гуарани тіліндегі *mbaraka* сөзінен шыққан деп есептеледі.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Басқа авторлар оны араб тіліндегі *mitraqah* сөзінің бұрмаланған нұсқасы деп қарастырады; бұл сөз кейбір африкалық аймақтарда қоңырау мен балғаны білдіретін қос мағынада қолданылған.

Алайда кейбір зерттеушілер бұл этимологияға күмән келтіреді, өйткені *mitraqah* сөзінің өзі испан тіліндегі *matraca* сөзінен шыққан болуы мүмкін.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бұл аспап Латын Америкасы мен Кариб бассейні аймағында әртүрлі атаулармен белгілі, соның ішінде Бразилияда — maracá, Шығыс Кариб теңізінде — chac-chac немесе shak-shak, ал Пуэрто-Рикода — higuera (калабаш ағашына сілтеме жасайды). Бразилияда сондай-ақ adjá, canzá, ganzá және xeque сияқты бірқатар аймақтық атаулары қолданылады.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
==Дереккөздер==


[[Санат:Музыкалық аспаптар]]</text>
      <sha1>7qnl4naxkxreln5ej65m0ccki9gu7ft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599267</id>
      <parentid>3599265</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>ДЕРЕККӨЗДЕР? [[Арнайы:Үлесі/Baratrass|Baratrass]] ([[Қатысушы талқылауы:Baratrass|талқылауы]]) істеген нөмір 3599265 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1004" sha1="qh75nw0b16bkp7a49sdl9f9igvpqfoh" xml:space="preserve">[[Сурет:Sambaballen.JPG|200px|thumb|right|Маракас аспабы]]
'''Мара́кас''' немесе '''мара́ка''' ({{lang-es|maraca}}) - [[Антиль аралдары]]ның байырғы халықтары таино үнділерінің соқпалы - шулы аспабы. Бұл аспаптың түрлі дыбыстар шығаратын бірнеше түрлері бар. Сылдырмақтың бір түрі қаққанда, сілкігенде судырлақ дыбыс шығарады. Маракас аспаптары қазірде барлық [[Латын Америкасы]]нда танымал және латынамерикалық музыканың бір нышаны болып табылады. Ереже бойынша марака аспабында ойнайтын музыкант әр қолына бір сылдырмақтан ұстайды. 

==Дереккөздер==


[[Санат:Музыкалық аспаптар]]</text>
      <sha1>qh75nw0b16bkp7a49sdl9f9igvpqfoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599268</id>
      <parentid>3599267</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1005" sha1="ci1n3tej7eyw1h2ed1k7kdbn792f44k" xml:space="preserve">[[Сурет:Sambaballen.JPG|200px|thumb|right|Маракас аспабы]]
'''Мара́кас''' немесе '''мара́ка''' ({{lang-es|maraca}}) — [[Антиль аралдары]]ның байырғы халықтары таино үнділерінің соқпалы - шулы аспабы. Бұл аспаптың түрлі дыбыстар шығаратын бірнеше түрлері бар. Сылдырмақтың бір түрі қаққанда, сілкігенде судырлақ дыбыс шығарады. Маракас аспаптары қазірде барлық [[Латын Америкасы]]нда танымал және латынамерикалық музыканың бір нышаны болып табылады. Ереже бойынша марака аспабында ойнайтын музыкант әр қолына бір сылдырмақтан ұстайды.

==Дереккөздер==


[[Санат:Музыкалық аспаптар]]</text>
      <sha1>ci1n3tej7eyw1h2ed1k7kdbn792f44k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артемида</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533079</id>
    <revision>
      <id>3599485</id>
      <parentid>2232417</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:54:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6584" sha1="pgc0gopobf92ik6hcbuh8al5jz7roh6" xml:space="preserve">[[Сурет:Artemis Louvre.jpg|thumb]]
'''Артемида''' — мәңгілік қыз. Үйлену тойының алдында құдайға кешірім үшін құрбандық шалады. Аңыздардың көбісінде Артемида кекшіл және қатал көрінеді: Актеонды, Ниобаның балаларын өлтіріп, [[Агамемнон|Агамемнонға]] өз қызын Ифгенияны құрбандыққа шалсын деп бұйрық береді.

== Мифологоия мен табынушылық ==
Артемиданың жоятын қыры оның ескі өткенімен байланысты - [[Крит|Криттаға]] жануарлардың билеушісі.  Ең көне тұрғыда аңшы. 

Бұндай Артемида, құрбандық шалуда, ежелгі құдай-аналарға жақын. Мысалы, Кибеле мен Иштар; құдайдың шұрайлығын танытатын, оригиалық табынушылық элементтерін осыдан көруге болады. Онымен Илифия, босанған әйелдердің көмекшісі, Геката - түнектің құдайы, сиқыршылардың қорғаушысы, Селена - айдың шын түрі; Артемида, әйелдер мен балаларды қорғап, өліп жатқандардың азабын жеңілдетеді, ол туылу мен өлумен бірге ұқсастырады.
Артемиданың аюмен байланысы қызық, бірақ түсініксіз. Брауронда, шығыс жағажайда қазылған Артемида Брауронии деген ғибадатхана бар. Бір жағынан, бұл ғибадатханаға туып жатқан кезде өлген әйелдерді киімі арналған: бұл Артемиданың босанатын әйелдердің жәрдемімен байланысты және өзінде ешқандай күтпегендік ұстамайды. Бірақ, бұл ғибадатханамен әдеттен тыс дәстүрлер байланысты: афиналық қыздар 5 жастан 10 жасқа дейін осы ғибадатханада тұрып, &quot;аюлар&quot; деп аталған және төрт жылда бір тойланатын Браурони мерекесінің уақытында, бәйшешекпен боялған киімдерді киген адамдар Артемидаға арналған мерекелерді іске асыратын. Бұл дәстүрмен, Артемиданың серігі [[Каллисто]] туралы мифті теңестіреді. Бұл мифте Артемида Каллистоны аюға айналдырады.

Котте бойынша, үш Артемида болған: [[Зевс]] пен Перфесоның қызы, Герместен қанатты Эротты туды; үшінші Зевстің қызы; Упис деп атайтын, Упис пен Главканың қызы.

Египеттің аңызы бойынша, Артемида - Деметраның қызы. Құдайлар Египетке қашқанда, ол мысыққа айналып кетті.

Артемида табынушылары барлық жерге тарады және оның [[Кіші Азия|Кіші Азиядағы]] [[Эфесе ғибадатханасы|Эфесе ғибадатхана]] ерекше танымал болды. 

== Артемида ашуының құрбан боғандар ==
[[Сурет:Artemis Gabii Louvre Ma529 n1.jpg|thumb|150px]]
Агаменон. Артемида, Агамемнонға қызын Ифигенияны құрабандыққа шалдырсын деп талап етеді.

Адонис. Адонисқа жабайы шошқаны жіберді.

Актеон. Бұғыға айналдырып жіберді.

Алоады. Артемида бұғыға айналып, екеуі бір-бірін өлтірді.

Алфей. Артемиданы жақсы көріп қалды.

Амфион және оның қыздыры. Садақпен өлтірілген

Аталанта мен Гиппомен. Арыстандарға айналдырылды

Бротей. Отқа құлады.

Аркадиядағы Буфаг. Садақпен өлтірілді.

== Әдебиет пен өнерде ==
Артемидаға Гомердің IX пен XXVII  әнұрандары арналды, Каллимаханың III әнұраны.

== Дереккөздер ==
# '''↑''' Цицерон. О природе богов III 58
# '''↑''' Геродот. История II 156; Павсаний. Описание Эллады VIII 37, 6
# '''↑''' Овидий. Метаморфозы V 330
# '''↑''' Павсаний. Описание Эллады I 19, 6
# '''↑''' Плутарх. Об Эроте 14
# '''↑''' Павсаний. Описание Эллады VIII 23, 6-7
# ↑ Перейти к:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Климент. Протрептик 38, 3
# ↑ Перейти к:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Павсаний. Описание Эллады I 29, 2
# ↑ Перейти к:&lt;sup&gt;'''''1'''''&lt;/sup&gt; &lt;sup&gt;'''''2'''''&lt;/sup&gt; Павсаний. Описание Эллады I 23, 7
# '''↑''' Аристофан. Лисистрата 643
# '''↑''' Орфические гимны XXXVI 2
# '''↑''' Павсаний. Описание Эллады VIII 37, 1
# '''↑''' Павсаний. Описание Эллады VIII 47, 6
# '''↑''' Орфика, фр.188 Керн
# '''↑''' Нонн. Деяния Диониса V 491
# '''↑''' Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.311
# '''↑''' Павсаний. Описание Эллады III 24, 9
# '''↑''' Стаций. Фиваида II 243
# '''↑''' Павсаний. Описание Эллады VIII 41, 5
# '''↑''' Павсаний. Описание Эллады VIII 35, 8
# '''↑''' Орозий. История против язычников I 7, 1 комм.
# '''↑''' Лукиан. О пляске 10
# '''↑''' Стаций. Фиваида I 577

[[Санат:Мифология]]
[[Санат:Грек құдай әйелдері]]</text>
      <sha1>pgc0gopobf92ik6hcbuh8al5jz7roh6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пикттер патшаларының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537634</id>
    <revision>
      <id>3599503</id>
      <parentid>3489872</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2605" sha1="2k97ymt74qpr5rmjbbyadlr98fdj6ce" xml:space="preserve">'''[[Пикттер]] патшасы''' — қазіргі Шотландия жерінде болған патшалықтағы басшысының титулы.

== Пикттер патшалары ==

* [[Дрест I]] 413—480 немесе 413—513
* [[Талорк I]] 480—484 немесе 513—516
* [[Нехтон I]]  484—508 немесе 516—539
* [[Дрест II]] 508—538 немесе 539—569
* [[Галан]] 538—550 немесе 569—581
* [[Дрест III]] 550—555 немесе 581—586
* [[Дрест IV]] 550—560 немесе 581—591
* [[Гартнарт I]] 560—567 немесе 591—598
* [[Кэйлтрам]] 567—568 немесе 598—599
* [[Талорк II]] 568—578 немесе 599—610
* [[Дрест V]] 578—579 немесе 610—611
* [[Галам Кенналеф]] 579 немесе 552-580 немесе 611—613
* [[Бруде I]] 556—586
* [[Гартнарт II]] 586—597
* [[Нехтон II]]  597—620
* [[Киниох]] 620—631
* [[Гартнарт III]] 631—635
* [[Бруде II]] 635—641
* [[Талорк III]] 641—653
* [[Талоркан I]] 653—657
* [[Гартнарт IV]] 657—663
* [[Дрест VI]] 663—672
* [[Бруде III]] 672—693
* [[Таран (пикттер королі)]] 693—697
* [[Бруде IV]] 697—706
* [[Нехтон III]] 706—724
* [[Дрест VII]] 724—726
* [[Альпин I]] 726—728
* [[Нехтон III]] 728—732
* [[Энгус I]] 732—761
* [[Бруде V]] 761—763
* [[Киниод I]] 763—775
* [[Альпин II]] 775—780
* [[Талоркан II]] 780—782
* [[Дрест VIII]] 782—787
* [[Коналл]] 787—789
* [[Константин]]  790—820
* [[Энгус II]] 820—834
* [[Дрест IX]]  834—836
* [[Эоганан]] 836—839
* [[Вурад]] 839—842
* [[Бруде VI]] 842
* [[Киниод II]] 842—843
* [[Бруде VII]] 843—845
* [[Дрест X]] 845—847
* [[Кеннет I]] 847—858, сонымен қатар [[Дал Риад патшасы]]

Кеннет мак Алпин [[Пикттер]] мен [[Скоттар]]ды сәтті біріктіріп, Алба патшалығын құрды, алайда «''пикттер патшасы ''» атағын оның ұрпақтары  [[IX ғасыр]]ға дейін қолданды.

== Сілтемелер ==
* http://www.allmonarchs.net/uk/other/scotland.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509213700/http://www.allmonarchs.net/uk/other/scotland.html |date=2013-05-09 }}

[[Санат:Шотландия королдері]]</text>
      <sha1>2k97ymt74qpr5rmjbbyadlr98fdj6ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3599492</id>
      <parentid>3598902</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3599492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60649" sha1="7e8zx878v8pmx7p6akfr7f32qi3j7wu" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;95629&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 629]
| data-sort-value=&quot;1089&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1089]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86333&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 333]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84034&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 034]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;81180&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 81 180]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55511&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 511]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48162&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 162]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;24323&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 24 323]
| data-sort-value=&quot;44&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 44]
|2023-12-17
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;21279&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 279]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;18709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 709]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;17067&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 067]
| data-sort-value=&quot;103&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 103]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;16951&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 951]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16068&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 068]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 722]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11139&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 139]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10031&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8335&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8335]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8187&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7904&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7904]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;7818&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7818]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7393&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7393]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7064&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7064]
| data-sort-value=&quot;21&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4321&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4168]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3352&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3352]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2871]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2535&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2535]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2189&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2189]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;1986&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1986]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1792&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1792]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1598&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1598]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1519&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1519]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1140&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1037&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1037]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;663&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 663]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;660&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 660]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;619&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 619]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>7e8zx878v8pmx7p6akfr7f32qi3j7wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мир Асадулла Мир Алескерұлы Миркасимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>538006</id>
    <revision>
      <id>3599382</id>
      <parentid>2565584</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:35:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Toghrul R</username>
        <id>75622</id>
      </contributor>
      <origin>3599382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2460" sha1="s5p7msvdz7fc5ymemrojts2chvjxtih" xml:space="preserve">{{Infobox Biography
| subject_name   = '''Мир Асадулла Мир Алескерұлы Миркасимов'''&lt;br /&gt;{{lang-az|Mir Əsədulla Mirqasımov}}
| image_name     = Mirəsədulla Mirqasımov.jpg
| image_size     = 200px
| image_caption  = 
| date_of_birth  = 17.11.1883
| place_of_birth = [[Баку]], [[Әзербайжан]]
| date_of_death  = 20.07.1958
| place_of_death = Баку, Әзербайжан
| occupation     =
| spouse         = 
}}

'''Мир Асадулла Мир Алескерұлы Миркасимов''' ({{lang-az|Mir Əsədulla Yunis oğlu Mirqasımov}} ([[17]]. [[11]]. [[1883]],[[Баку]]-[[20]]. [[7]]. [[1958]],[[Баку]]) – совет хирургі, [[профессор]], [[академик]] ,[[Әзірбайжан]] медицина  ғылымның негізін салушы,[[Әзірбайжан]]ның еңбек сіңірген ғылым қайраткері, медицина ғылымдарының докторы.

==Өмірбаяны==
1913 жылы [[Одесса]]дағы Новоросийск университетінің медицина факультетін  бітірді. Миркасимов еңбектерінің көпшілігі бүйрекке, несеп жолдарына  тас байлану ауруларының  этиологиясын, жараны, іріңді перитонит және іш сүзегі перетонитын емдеу мәселелеріне арналған.Солардың ішінде «Хирургия брюшного тифа» деген екі томдық  монографиясы және әзербайжан тілінде хирургиядан жазылған  кітабының  медициналық маңызы зор.  Сол себебтен Миркасимов Ленин орденімен , 2 рет Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен және бірнеше медальдармен мараптталған.
&lt;ref&gt;  Қазақ совет энциклопедиясы&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1883 жылы туғандар]]
[[Санат:1958 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Дәрігерлер]]
==Сілтемелер ==
* [http://www.elm.az/ru/ Официальный сайт АНА]
* [http://www.ikt.az/ru/  Академия Наук Азербайджана (eng)]</text>
      <sha1>s5p7msvdz7fc5ymemrojts2chvjxtih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолий Алексеевич Солоницын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>541175</id>
    <revision>
      <id>3599387</id>
      <parentid>3415620</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>TalgatSnow [[Анатолий Солоницын]] бетін [[Анатолий Алексеевич Солоницын]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3415620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2503" sha1="7kndtb76kczrl3n4n244iaiwzr3qx16" xml:space="preserve">'''Анато́лий (О́тто) Алексе́евич Солони́цын ''' ''(30 тамызда 1934, [[Богородск]], КСРО — 11 шілдеде 1982, [[Мәскеу]], КСРО)'' — [[театр]] мен [[кино]]ның кеңестік [[актер]]і.Рсейдің еңбегі сінген әртісі.

== Биография ==

Анатолий Солоницын 30 тамызда 1934 жылы Богородск қаласында туған.Оның әкесі тілші болды,[[«Горьковская правда»]] [[газет]]тің хатшысы болды. Анатолий Сонициннің шын аты-[[Отто]].Ол өмірге келген жылы барлық [[халық]] челюскинецтердің құтқару [[эпопея]]сына қарап отырды.Әкесі кішкентай баланы экспедицияның жетекшісі Отто Шмидт құрметіне атады.Ұлы Отан соғысында осы өте әйгілі ат кеңес [[уақыт]]ында өзінің маңыздылығың жоғалтты,сондықтан Отто Солоницын Анатолий Солоницинге айналды.

Соғыстан кейін Солоницын отбасысы Саратовке көшті,ананың туған қаласы.Мектепті бітіріп Анатолий құрал [[техникум]]ына түсті.Сол жерде құрал-сайман жасаушы-слесарь маманың алып,ол зауыдқа көшті,бірақ оның [[жұмыс]] биографиясы көпке шыдаған жоқ,себебі оның әкесің жұмыс бойынша Кырғызстанға ауыстырды және осы отбасы Фрунзе қаласына көшті.Сол жерде Анатолий оқуды жалғастыруға шешті және ол 9-шы сыныпқа барды.Осы жерде ол түрлі тақпақтарды оқыды.

[[1955]] жылы Солоницын Мәскеуге ГИТИСке түсу үшін барады,бірақ ол өте алмады,содан ол Свердловск студиясына Свердловск драма театрына түседі және өтіп кетеді.

[[Санат:1982 жылы туғандар]]
[[Санат:1982 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ресей актерлері]]</text>
      <sha1>7kndtb76kczrl3n4n244iaiwzr3qx16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SM Entertainment</title>
    <ns>0</ns>
    <id>544941</id>
    <revision>
      <id>3599488</id>
      <parentid>3086740</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:57:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18108" sha1="k3ptml834zcjmzpxqh8hqbaojcy40iq" xml:space="preserve">'''S.M. Entertainment''' (кор. SM엔터테인먼트) — таланттарды іздеу агенттігі, продюсерлік ететін және корейлік  музыкаларды жазатын агенттік, Ли Суманның бастамасы бойынша Оңтүстік Кореяда ашылған. Алғашында,  «SM»  аббревиатурасы  Ли Су Манның инициалын білдірді,  бірақ қазір ол «Жұлдызды мұражай» дегенді білдіреді (Star museum).
СМ-ге [[H.O.T.]], [[S.E.S.]], [[Shinhwa]]  сияқты танымал топтар тиесілі. Кейбір СМ Жұлдыздары күні бүгінге дейін атақты, мысалы, Kangta, [[BoA]], [[TVXQ]], [[TRAX]], [[The Grace]], [[Super Junior]], [[Чжан Лиинь]], [[Girls' Generation]], [[J-Min]], [[SHINee]], [[f(x)]], [[EXO]] және [[Red Velvet]] . Сонымен қатар,  СМ Авекс Тракспен (Avex Trax)  бірге Кореяда [[Аюми Хамасаки]], [[Нами Амуро]] және [[Куми Кода]] сияқты жапон әртістерін ұсынады.

СМ 2006 жылдың 15 ақпанында өзінің 10 жылдығын атап өтті. Қазіргі уақытта компания [[Ким Ёнмин]] басқарады.
Financial Times айтуынша, компанияның нарықтық капиталдандыруы  ₩ 1,38 трлн жетті ($ 1,24 млрд АҚШ доллары). [[MTV lggy]] - дағы [[Janine Bower]]  См -ды мега-корпорация деп санайды, ал [[The Wall Street Journal]] - дағы Эван Рамстад оны «K-поп электростанциясы»  деп атайды.

== Тарихы ==
Сеул Ұлттық университетін тәмамдағаннан кейін және әншілік карьерасын аяқтағаннан кейін, Ли Суман жасөспірім қыздардан олардың қандай музыкалық топтардың болуы керектігін сұрады.
Суман [[H.O.T.]] бойз-бэндтерін және [[S.E.S.]]  әйелдер тобын құрды. Екі топ та 1990 жылыдың соңында табысты болды. Осыдан соң көп ұзамай, Суман [[Shinhwa]] тобын құрды. 1999 жылы Ли Суманның табысты топтарының тізіміне қосылған алғашқы Корейлік [[R&amp;B]] дуэтін құрды. Алайда, [[H.O.Т.]] тобының ыдырауы барысында СМ - де қаржылық қиыншылықта басталды. H.O.Т.  тобының ыдырауының себептерінің бірі қаржылық мәселе деп аталатын, бірақ нақты себебі жұртшылықтың назарына ешқашан ілінбеген. H.O.T. тобы ыдырағаннан кейін бір жылдан соң S.E.S. тобы да ыдырап кеткен, ал бірнеше жыл өткеннен соң 2003 жылы СМ-ды  Shinhwa тобы тастап кетті. СМ жаңа әртістерді Исаак&amp;Чиён және [[Black  Beat]] - ті көпшілікке ұсынған, бірақ бұлар онша танымал болған жоқ. Кейінірек, SM жаңа әртістерді іздей бастады. 2000 жылы соло - әнші [[BoA]], 2003 жылы  [[DBSK]] тобы дебют жасады. [[TRAX]] рок-тобы 2004 жылы дебют жасады. 2007 жылы [[Girls' Generation]] тобының 9 қатысушысы,2008 жылы 5 қатысушыдан тұратын [[SHINee]] бойз-бэндтері дебют жасады. 2009 жылы 5 қатысушыдан тұратын [[f(x)]], 2010 жылы 4 қатысушыдан тұратын S.M. the Ballad, 2012 жылы 12 қатысушыдан тұратын [[EXO]], 2014 жылы 4 қатысушыдан тұратын [[Red Velvet]] топтары дебют жасады. 2015 жылы олардың  құрамына жаңа қатысушы қосылды. 

==Негізгі даталар==
===1990 жыл===
1995 жылы ақпан айында СМ ның бастапқы капиталы құрылды, ол 50,000,000 вон.
1997 жылы сәуір айында бас офис Сеул қаласының Yadangri Kyohamyon Paju Kyungki ауданына ауыстырылды. 1998 жылы қазан айында бас директор қызметіне Ким Кёнъук сайланды. 1999 жылы СМ Apgujung dong Kangnam gu-де, Сеулде филиал құрылды.

===2000 жыл===
2000 жылдың басында СМ акцияларының бағасын 5000 воннан 500 вонға дейін түсіруге келісім берген болатын. 2000 жылдың ортасында компания аттестоцияланды  және 041510 номерімен KOSDAQ тізіміне енді. Осы жылдың соңында СМ мен Avex Trax азиялық лицензиялы музыкалық агенттік құру үшін келісім шартқа қол қойды. 2000 жылдың желтоқсанында СМ Fandago Korea құрамына енді. 2001 жылдың қаңтарында СМ – SM  Entertainment Japan Co., Ltd (СМ Энтетейнмент Джапан Компани) бірлескен шетелдік корпорациясын құрды. Осы жылдың наурыз айында Ким Кёнъук үшінші рет СМ-ның Генеральный директоры болып сайланды. 2001 жылдың мамырында СМ алғашқы бірлескен инвестициялық қордағы корей музыкалық өнеркәсібі ұйымдастыру үшін 10 млрд вон жұмсалды. 2002 жылдың сәуір айында қосымша 1,341,180 акцияның шығарылымы өтті, ал маусымда 61,048 акциясының жарғылық капиталының үшінші өсуі болды. 2002 жылдың соңында SM экспорттық корей музыкасының мәдениетіне қосқан үлесі үшін «Мәдениет және туризм» министрлігінің бас жүлдесімен  марапатталды. 2003 жылы СМ – Starlight Corporation Ltd-тің құрамына енді және корей музыкасының мәдениетіне қосқан үлесі үшін марапатталды. 2004 жылдың ақпанында 271,428 акциясының жарғылық капиталы артты. Сол жылдың сәуір айында  бас офис Paju Kyungi-дан Apgujung dong Kangnam gu-ға ауысты.
Бірайдан соң СМ C-Cube Entertainment Corporation-тің мүшесі болып қабылданды.
2005 жылдың мамыр айында төртінші бас директоры болып Ким Ёнмин сайланды.
Ол 1970 жылы 13 сәуірде дүниеге келген, әлеуметтану факультетінің корей университетінде білім алған. 1999 жылдың қыркүйек айында Ким Ёнмин СМ компаниясына шет елдермен жұмыс жөніндегі бөлімінің бастығы ретінде келді, сонымен қатар, 2001 жылдан 2005 жылға дейін ол Fandango Korea ның бас директоры болды. 

===2010 жыл===
Біріккен Азия басқарулары SM Entertainment, YG Entertainment, JYP Entertainment, KeyEast, AMENT және Star J Entertainment үлкен Азия агенттігін &quot;United Asia Management &quot; құру үшін күштерін біріктірді. Бұл бірлескен инвестициялық ұйым «Корей толқынын» «Азия толқынына»дейін жетектеу үшін құрылған ұйым.Біріккен Азия басқармасы музыканттарды әлемдік нарыққа бағытталған және барлық алты компаниялардың әртістері дерекқор жүйесіне жазылады.UAM - әртістер үшін жаһандық агенттік  ретінде жұмыс жасайды және олардың алға жылжуын қадағалайды . 2011 жылдың сәуір айында UAM ресми түрде құрылған болатын.
'''SM True'''
2011 жылдың 16 тамызында СМ TrueVisions Group- пен бірігіпөзінің бірінші халықаралық жобасын жасады. Ол - SM True деп аталды. Оган Канта менSHINee және  СМ-ның бас директоры Ким Ёнмин қатысты.

==Тыңдалым==
2006 жылдың күзінен бастап, 2007 жылға дейін СМ  әр түрлі жанрда ашық кастинг  ұйымдастырды. Тыңдалым Нью-Йоркте, Чикагода(Иллинойс), Сан-Францискода (Калифорния), Лос-Анджелесете (Калифорния), Сиэтле и Торонтода (Онтарио), Ванкувереде (Британская Колумбия) және  Вашингтонда (Коламбия) өтті. Жыл аяғында тыңдалым Тайванада,  Таиландта және Малайзияда өтті.  СМ 2008 жылы жаңа кастинг ұйымдастырды.  Ол 2008 жылдың 19 қыркүйегінде басталып, 25 қазанға дейін созылды. Таңдаулар келесі номинациялар бойынша өткізілді : әншілер, кино және теле актерлер, модельдер, бишілер және музыка және сөздер авторлары. Тыңдалым Гавайда, Лос-Анджелесте, Вашингтонда, Орандж Кантриде, Нью-Йоркете, Сан-Францискода, Ванкувереде и Торонтода және көптеген Азия елдерінде өтті.  СМ 2011 жылы Қазақстанда, Алматы қаласында кастинг өткізді.  Олар келбеттері Азиялықтарға ұқсас адамдарды жаһандық ауқымдағы түрлі сахынаға шығару үшін іздейді. СМ 2015 жылдың шілдесінде Ресейде алғаш рет тыңдалым жасамақшы.

==Жұлдыздары==

SM Town  1999 жылы жазғы және қысқы альбомдардың жобаларын жасап бастады  (SM Town Summer Vacation и SM Town Winter Vacation). SMTown  альбом жазуға СМ ның  барлық актерлері  қатысты. Әрбір альбом SMTown-ның арнайы  әндерінен және  әр орындаушының немесе топтың соло  әндерін қамтиды.


===Әртістері===
* Кенджи
* Сон Гвансик
* Ю Ёнджин
	
===Актёрлері===
* Ли Ёнхи
* Ким Минджон
* Го Ара
* Пак Хибон
* Со Хёнджин
* О Юнсу
* Чхве Джонъюн
* Чхве Минхо (SHINee)
* Ким Кибом (SHINee)
* Ли Тхэмин (SHINee)
* Им Юна (Girls Generation)
* Солли (f(x))
* Кристал (f(x))
* Bиктория(f(x))
* Квон Юри (Girls Generation)
* Чхве Суён (Girls Generation)
* Чон Джессика (Girls Generation)
* Ким Хичоль (Super Junior)
* Ли Донхэ (Super Junior)
* Ли Сонмин (Super Junior)
* Чхве Шивон (Super Junior)
* БоА
* Со Джу Хён (Girls Generation)
* Ким Чун Мён (EXO)
* До Кён Су (EXO)
* Пак Чан Ёль (EXO)
* Чжан Исин (EXO)
* Бён Бэк Хён (EXO)
* Юн Со Хи

===VJ, DJ===
*  Ким Исаак
* Ким Джонхён(SHINee)
*  Реук (Super Junior)
*  Шиндон (Super Junior)
*  Канин (Super Junior)
* Тэён (Girls' Generation)
*  Санни (Girls' Generation)

===Пианист===
* Сон Кван Сик
* Со Джухён (Girls' Generation)
* Ли Тэмин (SHINee)
* Итук (Super Junior)
* Чжан Исин (EXO)
* Бён Бэк Хён (EXO)
* Пак Чан Ёль (EXO)
* Гeнри (Super Junior M)
* Реук (Super Junior)

===Топ бөліктері===
* Super Junior-K.R.Y.
* Super Junior-T
* Super Junior-M
* Super Junior-Happy
* Super Junior Donghae and Eunhyuk
* The Grace - Dana &amp; Sunday
* Girls' Generation - TTS
* Toheart
* EXO-K
* EXO-M

===Жобалар ===
* Kangta&amp;Vaness
* The BLUE
* The Ballad
* M&amp;D
* Taetiseo
* The manager's

==Бұрынғы қатысушылыры==
Агeнттіктен кеткедер
* Хан Гён (Super Junior)
* Ким Джэджун (DBSK)
* Пак Ючон (DBSK)
* Ким Джунсу (DBSK)
* Fly To The Sky
* Кан Джону (TRAX)
* Но МинУ (TRAX)
* Чан Нара
* Чан Ухёк (H.O.T.)
* Ли Джэвон (H.O.T.)
* Мун Хиджун (H.O.T.)
* Тони Ан (H.O.T.)
* Пак Мёнсу
*Shinhwa
* Крис (EXO)
* Лухан (EXO)
* Джессика (Girls'Generation)

===Бұрынғы стажёрлер===
* Солби (Typhoon тобының бұрынғы мүшесі, қазіргі уақытта SidusHQ Entertainment құрамында)
* G-Dragon (қазір  YG Entertainment  құрамында және Big Bang тобының басшысы)
* Чхве Хвисон (YMC Entertainment бас директоры)
* Ли Хёри (B2M Entertainment бас директоры)
* Ли Джунги (қазіргі уақытта JG компаниясында )
* Хо Ёнсэн (қазір B2M entertainment – те және  SS501 тобының вокалисті)
* Пэк Минхён (Super Junior’06 тобының мүшесі болуы тиісті, қазір J one plus Entertainment құрамында )
* Ли Сонми (Wonder Girls тобының бұрынғы мүшесі, JYP Entertainment құрамында)
* Пак Гюри (The Grace тобының мүшесі болуы тиісті, қазір DSP Media құрамында және KARA тобының басшысы)
* Пак Соён (SNSD тобының басшысы болуы тиісті еді, қазір MBK Entertainment құрамында және  T-ara тобының бас вокалисті)
* Хо Чанми (SNSD тобының мүшесі болуы тиісті, қазіргі уақытта MBK Entertainment құрамында және Coed School тобының бас вокалисті)
* Хо Гаюн (қазір Cube Entertainment құрамында, 4minute тобында вокалисттердің бірі)
* Чо Хёнён (қазір DSP Media құрамында, Rainbow тобында вокалисттердің бірі)
* Го Ури (DSP Media құрамында, Rainbow тобының мүшесі)
* Сим Хёнкён (I-ME тобының бір мүшесі)
* Стелла Ким (SNSD- пен бірге дебют жасауға тиісті еді, бірақ АҚШ-қа кетірп қалды)
* Ли СонЕль (Woollim Entertainment құрамында, Infinite тобының мүшесі)
* Чон Мино (стажер, қазіргі уақытта YG Entertainment астында стажер)
* Ким Минсо (онлайн тыңдалымнан өтті, бірақ белгісіз жағдайлармен YG Entertainment- тен кетіп қалды)
* Азамат Ашмақын (қазіргі уақытта Қазақстандық Q-pop бағытындағы Ninety one тобының мүшесі)

==Қазіргі уақыттағы стажерлер==
* Ким Йеджин (1993) - SHINee (Amigo) тобының бейне баянына түсті.
* Ю Сынён (1992)
* Ли Нара (1990)
* Ю Лина (1998)
* Ким Рина (1997)
* Но Даын (1989)
* Ким Хису (1994)
* Ли Хванхи
* Ю Доён (1994)
* Со Ёнхо (1995)
* Чо Джино (1992) - S.M The Ballad тобының мүшесі
* Николь Ким (1995)
* Пак Джин Хи (1998)

==SM ROOKIES==
* Хансоль (1994)
* Юта (1995)
* Тэён (1995)
* Джонни (1995)
* Доён (1996)
* Тен (1996)
* Дже Хен (1997)
* Марк (1999)
* Джено (2000)
* Донхён (2000)
* Джисон (2002)
* Лами (2003)

==Фильмография==
* Attack on the Pin-Up Boys (2007)
* Heading to the Ground (2009)
* Paradise Ranch (2011)
* I AM. (2012)
* To The Beautiful You  (2012)
* The Heirs (Мұрагерлер) (2013)
* Miss Korea (Мисс Корея) (2014)


==Серіктестік==
*  Starworld Entertainment
* Fandango Korea
* Avex Entertainment
* Sony Music Entertainment Japan
* Nayutawave Records
* EMI Music Japan
* TrueVisions Group&lt;ref&gt;Әлемдік энциклопедия&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.smtown.com SM Entertainment Official Site]
* [http://www.smtown.jp SM Entertainment Japan Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226102750/http://www.smtown.jp/ |date=2011-02-26 }}
* [http://www.avexnet.or.jp Avex Trax Japan Official Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430014736/http://www.avexnet.or.jp/sm/ |date=2010-04-30 }}


[[Санат:SM Entertainment| ]]
[[Санат:Медиакомпаниясы]]
[[Санат:Букинг-агенттігі]]
[[Санат: Оңтүмтік Корея Компаниясы ]]
[[Санат:Поп-лейблы]]</text>
      <sha1>k3ptml834zcjmzpxqh8hqbaojcy40iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лалагүлділер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>551092</id>
    <revision>
      <id>3599657</id>
      <parentid>2418859</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3230" sha1="ioq1qnxipbm845vtbj1zih4r04kybo4" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Лалагүлділер 
| fossil_range = {{fossil range|120}}[[Early Cretaceous]]- Recent
| image = Lilium martagon 250605a.jpg
| image_caption = ''[[Lilium martagon]]'' (Martagon lily)
| regnum = [[Өсімдіктер]]
| unranked_divisio = [[Жабық тұқымдылар]]
| unranked_classis = [[Дара жарнақтылар]]
| ordo = '''Liliales'''
| ordo_authority = [[Karl Julius Perleb|Perleb]] (1826){{sfn|APG III|2009}}
| subdivision_ranks = Тұқымдастары:
| subdivision = [[Alstroemeriaceae]]&lt;br/&gt;
[[Campynemataceae]]&lt;br/&gt;
[[Colchicaceae]]&lt;br/&gt;
[[Corsiaceae]]&lt;br/&gt;
[[Лалагүлдер тұқымдасы]]&lt;br/&gt;
[[Melanthiaceae]]&lt;br/&gt;
[[Petermannia]]ceae&lt;br/&gt;
[[Philesiaceae]]&lt;br/&gt;
[[Ripogonaceae]]&lt;br/&gt;
[[Smilacaceae]]
| type_species=''[[Lilium candidum]]'' &lt;small&gt;[[L.]]&lt;/small&gt;
}}
'''Лалагүлділер'''  ({{lang-la|Liliáles}}) — [[Дара жарнақтылар]]дың шөптектес көпжылдық өсімдіктер сабы. Тамыры - тамырсабақ, түйнекі пиязшық немесе пиязшықты келеді. Қандауыр немесе таспа пішінді жапырақтары болады. [[Гүл]]і - қосжынысты, шашақ гүлшоғырына жиналады, ірі гүлдері жеке орналасады. [[Аталығ]]ы - 6, бұлар да 2 шеңберлі. Аналығы - 1. Жемісі - қауашақ немесе жидек. [[Өсімдік]] [[бунақденелі]]лер арқылы тозаңданады&lt;ref&gt;Биология. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы : &quot; Атамұра &quot;&lt;/ref&gt;
.

== '''Көбейтілуі''' ==
* [[Бадана|пиязшықтың]] бөлінуінен;
* сабақтағы қауашақ пиязшықпен;
* сабақтағы жарты пиязшықтармен;
* [[Тұқым|тұқымдармен]];
* лабораторияда өсірілген [[Ұлпа|ұлпалық]];
* [[будандастыру ]]арқылы.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сұлтаева А. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өсімдіктер әлемі. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Астана |орны=|баспасы=Фолиант |жыл=2014|томы= |беттері=57|барлық беті=158|сериясы= |isbn=978-601-292-685-9 |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Тұқымдастары==
Лалагүлділер сабына келесі тұқымдастар кіреді (2009):
* [[Alstroemeriaceae]] [[Dumort.]] (1829)
* [[Campynemataceae]] [[Dumort.]] (1829)
* [[Colchicaceae]] [[DC.]] (1804)
* [[Corsiaceae]] [[Becc.]] (1878)
* [[Лалагүлдер тұқымдасы|Liliaceae]] [[Juss.]] (1789)
* [[Melanthiaceae]] [[Batsch]] (1796) 
* [[Petermanniaceae]] [[Hutch.]] (1934) 
* [[Philesiaceae]] [[Dumort.]] (1829) 
* [[Rhipogonaceae]] [[Conran]] &amp; [[Clifford]] (1985) 
* [[Smilacaceae]] [[Vent.]] (1799)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Лалагүлдер]]</text>
      <sha1>ioq1qnxipbm845vtbj1zih4r04kybo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магнолиялар тұқымдасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556563</id>
    <revision>
      <id>3599663</id>
      <parentid>3362843</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayazhan10</username>
        <id>180289</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5480" sha1="oer79rm98fm9nbwn2xlshe1o63po1zh" xml:space="preserve">{{taxobox
|name = Магнолиялар тұқымдасы
|fossil_range = {{fossil range|80|0}}{{Citation needed|date=May 2009}}[[Cretaceous]] - Recent
|image = Sweetbay1082.jpg
|image_caption = ''Magnolia virginiana''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|unranked_classis = [[Магнолиидтер]]
|ordo = [[Магнолиидтер тармағы]]
|familia = '''Magnoliaceae'''
|familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]&lt;ref name=APGIII2009&gt;{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/122630309/abstract | format= PDF |accessdate=2013-06-26 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x |issn=0024-4074}}&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = Genera
|subdivision = Тұқымдас тармақтары '''Magnolioideae'''
*Триба '''Magnolieae'''
**''[[Kmeria]]'' (5 түр)
**''[[Magnolia]]'' (128 түр)
**''[[Manglietia]]'' (29 түр)
**''[[Pachylarnax]]'' (2 түр)
* Трибас '''Michelieae'''
**''[[Elmerrillia]]'' (4 түр)
**''[[Michelia]]'' (49 түр)
Тұқымдас тармағы '''Liriodendroidae'''
*''[[Liriodendron]]'' (2 түр)
|}}
'''Магнолиялар тұқымдасы''' ({{lang-la|Magnoliaceae}}) — [[гүлді өсімдіктер]]дің Қосжарнақтылар класының Магнолиидтер класс тармағының (Magnoliidae) тұқымдасы.

[[Магнолиялар]] тұқымдасы 14 туыс, 240 түрді біріктіреді. Басым түрде Солтүстік жарты шардың субтропикалық аудандарына тараған. Магнолилер Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия, Солтүстік Американың оңтүстік-шығысында, Орталық Америка және Вест-Индияда басым түрде кездеседі. Кейбір түрлері ғана Оңтүстік жартышарда кездеседі. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияда магнолиялардың көп түрі ғана емес, көптеген қарапайым туыстары мен түрлері шоқталған. Тек қана Азияда тұқымдастың манглиетия туысы кездеседі.

Тіршілік формалары – ағаш, көбіне өте ірі, кейде бұталар. Кейбір түрлерінің биіктігі 35-40 м., ал америкалық жауқазын ағашы (американское тюльпанное дерево) – 75 м. Жапырақтары кезекті, жай, қауырсын жүйелі, мәңгі жасыл немесе түсетін бөбе жапырақты. Магнолиялардың гүлдері ірі, (ірі жапырақты магнолияның гүлінің диаметрі 32-46 см жетеді), ашық, ациклді немесе спироциклді, қосжынысты немесе кей жағдайда біржынысты, энтомофильді, жалғыздан. Магнолиялардың кейбір азиаттық түрлерінің гүлдері ерте көктемде жапырақ түзгенге дейін ашылады (ақпанда), басқалары жапырақ түзгенге немесе жапырақ жарғаннан кейін гүлдейді. Ерте гүлдейтін азиат түрлері бақша өсіретіндерді қызықтырады. 

Өкілдері:
* [[Жауқазын ағашы]] ({{lang-la|Liriodendron tulipifer}}a),
* азиаттық түрлері 
** [[Аромадендрон]] ({{lang-la|Aromadendron nutans}}),
** [[Сингапур талаумасы]] ({{lang-la|Talauma singapurensis}}),
* [[Вирджиния магнолиясы]] ({{lang-la|Magnolia virginiana}}).  

{{Фотоқатар|Starr 070320-5726 Michelia x alba.jpg|Magnolia Watsoni.JPG|Yulan.jpg|Magnolia sprengeri 'Diva' Fruit 2000px.jpg|Magnolia cylindrica B.jpg|мәтін=…|color=#BBBBDD}}

== '''Қасиеттері''' ==
Магнолиялар тұқымдасына жататын өсімдіктердің қасиеттері:
* ірі қанық түсті гүлдері;
* қарапайым бүтін [[Жапырақтар|жапырақтары]];
* мәңгі жасыл жапырақтары;
* көптеген қарапайым түйіндерден түзілетін пішіні [[конус]] тәрізді [[Жеміс|жемістері]];
* жіңішке жіптерге ілінген қызғылт түсті тұқымдары болады.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Сұлтанова А. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Өсімдіңтер әлемі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Астана |орны=|баспасы=Фолиант |жыл=2014|томы= |беттері=61|барлық беті=158|сериясы= |isbn=978-601-292-685-9 |тиражы=  }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{бастама}}

[[Санат:Магнолиялар]]</text>
      <sha1>oer79rm98fm9nbwn2xlshe1o63po1zh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қоңыр қоян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>556999</id>
    <revision>
      <id>3599552</id>
      <parentid>3585471</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27082-12</username>
        <id>180796</id>
      </contributor>
      <origin>3599552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2875" sha1="mmmml6yfofpdywxtz81gjhwrfa927cm" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} 

'''Қоңыр қоян''' сүтқоректілер класы, қоянтәрізділер отрядының бір тармағына жатады. 

Ол Солтүстік Орталық және [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]], [[Азия|Азияда]] тіршілік етеді. 

Қоңыр қоян [[Ұлыбритания|Ұлыбританияға]], [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияға]], [[Чили|Чилиге]] және [[Солтүстік Америка|Солтүстік Америкаға]] жерсіндірілген.

Қоңыр қоян – қояндардың ішіндегі ең ірісі, дене тұрқы – 50 – 70 см, құйрығының ұзындығы – 7 – 11 см. Салмағы – 2,5 – 6,5 – келі. Құлағы – ұзын. Артқы аяғы – алдыңғы аяқтарынан ұзындау және мықтырақ, табандары – қысқа әрі жіңішке.

Шөппен қоректенеді. Жазда өсімдіктердің жұмсақ бөліктерін, қар астында қураған шөптерді жейді.

Қоңыр қоянның дұшпандары – жыртқыш құстар, қызыл түлкі және қасқыр.

Қоңыр қоян ашық жерлерді мекен етеді. Өте сақ, дұшпанын байқап қалса, сағатына 70 шақырым жылдамдықпен қашады.

Қоңыр қоян күндіз қалың шөптердің арасында жасырынып жатады. Түнде қорек іздеуге шығады. Ол мекенін күн сайын ауыстырып тұрады.

Қоянтәрізділердің 60-қа жуық түрі бар. Олар – қояндар және шақылдақтар деген екі тұқымдасқа топтасады.

Қоңыр қоян жылы аймақтарды ұнатады. [[Ақ қоян|Ақ қоянмен]] салыстырғанда оның денесі де ірілеу, құлағы да ұзындау болып келеді.

Қоңыр қоян заңмен қорғалмаған, оларды аулауға тыйым салынбаған. Себебі олар көбейіп кетсе, жас ағаштар мен дәнді дақылдар, бау-бақшаға зиян келтіреді.

Наурыз айында қояндардың күйлеуі басталады. Осындай кезде жыртқыштар оларға оңай жақындай алады.&lt;ref&gt;Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>mmmml6yfofpdywxtz81gjhwrfa927cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйтей (Алматы облысы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>557824</id>
    <revision>
      <id>3599341</id>
      <parentid>3538249</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:19:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3599341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6229" sha1="5r49qtg0b7jtlufi7jhsr992klkihhx" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = Ауыл
 |атауы                   = Әйтей 
 |сурет                   =Әйтей ауылы.jpg
 |әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
   |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
    |lat_dir =N |lat_deg =43 |lat_min =14 |lat_sec =01
  |lon_dir =E |lon_deg =76 |lon_min =36 |lon_sec =05
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 300
 |ел картасы              = 
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi =
 |облысы                  = Алматы облысы
 |кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы
 |ауданы                  = Қарасай
 |кестедегі аудан         = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай
 |мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
 |мекені                  = Әйтей ауылдық округі{{!}}Әйтей
 |ішкі бөлінісі            = 
 |әкімі                   =Қатубаев Жарқын Қанатұлы. (2013-2029) 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Интернационал''
 |статус алуы               = 
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}6923
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
|конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   =
 |сайт тілі               =
}}
{{мағына|Әйтей}}
'''Әйтей''' (1992 ж. дейін — ''Интернационал'')&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/P920008000_ О пpисвоении наименований и пеpеименовании отдельных администpативно-теppитоpиальных единиц Республики Казахстан]&lt;/ref&gt; — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]ндағы ауыл, [[Әйтей ауылдық округі]] орталығы. КАТО коды  — 195220200.

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы – [[Қаскелең]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде.

== Тарихы ==
Бұл аудандағы оқу орындарының тарихы [[1937 жыл|1937]] жылдан басталды. Бұл елді мекен [[1930 жыл|1930]] жылдардың аяғында  Интернационал атауын алған толық қалыптасқан елді мекен ретінде болды. [[1963 жыл|1963]] жылдың 3 сәуіріндегі жарлығымен [[Қаскелең]] қала болған соң Интернационал (қазіргі Әйтей) іргелес елді мекендердің бірі ретінде ресми түрде оның әкімшілік бағыныстылығына енді.&lt;ref&gt;[https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%B9_(%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C) Әйтей (Алматы облысы)]&lt;/ref&gt;  Ауыл ауданында [[1990 жыл|1990]] жылдан бері ірі [[Қоқыстан тазарту|қоқыс полигоны]] жұмыс істеп, қазіргі уақытта заманауи қоқыс өңдейтін зауыт салынуда.&lt;ref&gt;[https://vlast.kz/novosti/33210-musornyj-poligon-v-almatinskoj-oblasti-byl-peredan-v-arendu-na-49-let.html Алматы облысындағы полигон 49 жылға жалға берілді.]&lt;/ref&gt; [[2013 жыл|2013]] жылдың 12 сәуірінде орталығы Әйтей ауылында орналасқан [[Әйтей ауылдық округі]] ресми түрде құрылды. Оның құрамына [[Еңбекші (Қарасай ауданы)|Еңбекші]], [[Үштерек (Алматы облысы)|Үштерек]], [[Сауыншы (Әйтей ауылдық округі)|Сауыншы]], [[Құмарал]] ауылдары да кірді.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/rus/docs/V13D0002348 Қарасай ауданындағы Әйтей және Жамбыл ауылдық округтерін құру туралы.]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||1569||{{өсім}}3081 ||{{өсім}}6923 ||224,7 ||1455 ||{{өсім}}3438 ||236,3 ||1626 ||{{өсім}}3485 ||214,3
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қарасай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>5r49qtg0b7jtlufi7jhsr992klkihhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Макгилл университеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558217</id>
    <revision>
      <id>3599504</id>
      <parentid>3575984</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3539" sha1="6j9xgehdpfhmft1cc4bgh3kgdps7ho1" xml:space="preserve">'''Макгилла университеті''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]]&amp;nbsp;''&lt;span lang=&quot;en&quot;&gt;McGill University&lt;/span&gt;'') — 
Канададағы көне және ең танымал университет.

== Тарихы ==
[[Сурет:Mcgill_Building1.jpg|left|thumb|174x174px|Инженер Шулиха атындағы кітаптхана.]]
&lt;div&gt;Университетте 30000 студент оқуда, оның 80% канадалықтар. Макгиллада бар- жоғы 21 факультет, 300- ден көп мамандықтар бар. 2010 жылғы  The Guardian газетінің жасаған рейтингіне сәйкес әлем бойынша 19 орында.&lt;/div&gt;&lt;div&gt;Канадалық сырттай оқу ең алғаш 100 жыл бұрын айда болды. Дәл сол уақытта, Монреалдағы Макгилла университеті оқудың ішкі процесіне қатыса алмаған мұғалімдерге қарсы еді. 1920 жылы Британдық Колумбия білім басқармасы  шалғай аудандағы тұрғындарға хабарлады және осындай дәрістер ең алғаш рет провинция дәрежесінде пайда болды. 1941 жылы канадалық фермерлер далада алғаш рет радиолы оқу жобасын эфирде көрді.&lt;/div&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;40&quot; id=&quot;cx2208c5b268b98edf&quot; data-cx-draft=&quot;true&quot; data-source=&quot;2208c5b268b98edf&quot; data-cx-weight=&quot;253&quot; contenteditable=&quot;true&quot;&gt;&lt;div&gt;Университет нысандары  сол уақыттағы Макгилла колледжі) бернсайд Плейсте орналасқан, « институт Корольді оқу- әдістемелік даму 10000 фунт стерлингпен бірге, Джеймс Макгиллдың ерігімен 1813 жылы болды. Университеттің ең алғашқы корпусы 1843 жылы салынды.&lt;/div&gt;&lt;/span&gt;&lt;div&gt;1821 жылы бой түзеп, 1829 жылы Монреалда (Квебек, Канада) ашылды.&lt;/div&gt;

== Сілтемелер ==
* [http://www.mcgill.ca McGill University]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.mcgill.ca/facts2004-05/lookingback/ История университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224102844/http://www.mcgill.ca/facts2004-05/lookingback/ |date=2008-12-24 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.mcgill.ca/bellairs/ McGill’s Bellairs Research Institute — Barbados, West Indies]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.mcgill.ca/macdonald McGill’s Macdonald Campus]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.tvmcgill.com/ TV McGill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110217094318/http://www.tvmcgill.com/ |date=2011-02-17 }}&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.)
* [http://www.ckut.ca/ CKUT Radio McGill]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(ағылш.)&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(фр.).

[[Санат:Канада жоғарғы оқу орындары]]</text>
      <sha1>6j9xgehdpfhmft1cc4bgh3kgdps7ho1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558555</id>
    <revision>
      <id>3599498</id>
      <parentid>2827427</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:09:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="685" sha1="4zcx414oul2aqv8fxyrtul74masnyu6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Лан''' ({{lang-de|Lahn}}) — Германиядағы өзен. Рейн өзенінің оң жақ бетіндегі саласы. Судың 1 жылдық шығымы — 57 м³/с. 

[[Сурет:Image-Lahn bei Buchenau 2.jpg|thumb|right|200px|]]

Өзен көп бөлігі Рейн өзені жақтағы таудан ағады. 

Салалары: Бибер, Цвестер-Ом.

[[Санат:Гессеннің өзендері]]
[[Санат:Алфавит бойынша өзендер]]</text>
      <sha1>4zcx414oul2aqv8fxyrtul74masnyu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ян Хён Сок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>558736</id>
    <revision>
      <id>3599513</id>
      <parentid>3581843</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:16:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4228" sha1="ctb5eukpge35u20xp9jtfycpj0hivzp" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ян Хён Сок''' (хангыль: 양현석; 1969&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/9347|title=양현석, &quot;9년간 사랑한 여인은 이은주&quot;|date=2010-03-09|publisher=[[Munhwa Broadcasting Corporation]]|accessdate=2016-04-02|language=Korean}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.donga.com/ISSUE/100people/view?idxno=11|publisher=[[DongA Ilbo]]|title=양현석(1969년생)YG엔터테인먼트 대표|accessdate=2016-04-02|year=2014|language=Korean}}&lt;/ref&gt; жылдың желтоқсанында дүниеге келген ) — Оңтүстік Кореялық [[әнші]], әндердіӊ авторы, Seo Taiji &amp; Boys тобының мүшесі. Сонымен қатар YG Entertainment компаниясының негізін қалаушы, иесі және бас директоры болып  табылады. 

Seo Taiji &amp; Boys

Seo Taiji &amp; Boys  тобы 1991 жылы құрылды. Топ мүшелері Со Тхэджи, Ли Чжуно және Ян Хён Сок. Ұжым корей музыкалық индустриясына үлкен ықпал ете алды, «I Know» (корей тілінде: 난 알아요; Nan Arayo; қазақша: Мен білемін) синглы ерекше табысқа жетті. Көптеген альбомдары сындарға ұшырады, әсіресе «Regret of the Times» (корей тіліндде: 시대유감; Shidaeyugam; қазақша: Уақыт өкініштері) әні, сол себептен 1996 жылы алдыӊғы-цензура заңы жойылған еді. Топ 1996 жылы тарап кетті, мүшелердің әрқайсысы жеке шығармашылықпен айналысты.  

YG Entertainment 1998 жылы Ян Хен Сок YG Entertainment агенттігінің негізін қалады және Со Тхэджи жазып берген әнмен, бірінші соло-альбомын шығарды. Бұл олардың топ ыдырағаннан кейінгі алғашқы бірігуі болды.  Ян Хён Сок  өз агенттігінде табысты әртістерге продюсер болып жұмыс жасады. Солардың ішінде атап өтетіні: Jinusean, 1TYM, Se7en, Gummy, [[Big Bang]] , 2NE1, [[PSY]] және Табло. Ал жаңа толықтыруларға Ли Хай, Akdong Musican, WINNER мен iKON жатады. 

Жеке өмірі

2010 жылы наурыз айында Ян Хен Соктың өзінен 12 жасқа кіші  Swi.T  тобының бұрынғы мүшесі Ли Ын Чжумен 9 жыл бойы жүріп жүргендігі жария болды. 2010 жылы 5 наурызда Ли Ын Чжу олардың тұңғышын - Ян Ю Чжин атты қыз баланы дүниеге әкелді. 2011 жылы желтоқсанда отбасыларында толығу болатындығы халыққа жария болды. Ал сол жылдың сәуірінде Ян Хен Соктың әйелі оған шекесі торсықтай ұл баланы сыйлады, әкесінің айтуы бойынша ұлы YG Entertainment компаниясына мұрагер болады.

== Дискография ==

=== Студиялық альбомдар ===
* Yang Hyun Seok (1998)

=== Seo Taiji &amp; Boys дискографиясы ===

==== Альбомдар ====
* Seotaiji and Boys (1992)
* Seotaiji and Boys II (1993)
* Seotaiji and Boys III (1994)
* Seotaiji and Boys IV (1995)

==== Жанды концерттер ====
* Taiji Boys '95 다른 하늘이 열리고 (Farewall to sky) (1995)
* Seotaiji and Boys '93 마지막축제 (Last Festival) (1994)
* Taiji Boys Live &amp; Techno Mix (1992)

==== Синглдар ====
* Seotaiji and Boys Goodbye Best Album (1996)
* Sidae-Yoogam [시대유감-時代遺憾 Regret of the Times] (1996)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ctb5eukpge35u20xp9jtfycpj0hivzp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тәутенов Айғали Ерманұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568121</id>
    <revision>
      <id>3599648</id>
      <parentid>2490971</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Байгалиева Жадыра</username>
        <id>180321</id>
      </contributor>
      <comment>/* Соғыстағы ерліктері */</comment>
      <origin>3599648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4979" sha1="3s0vos450yku7gvkio1zul14smyh9mx" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}}
 &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
Тәутенов Айғали Ерманұлы – Ұлы Отан соғысының ардагері. 1923 жылы Қызылорда облысы Тереңөзек ауданында орта шаруаның көп балалы отбасында дүниеге келген. Сырдың бойында  Шіркейлі арнасының жағасында орналасқан Хан мектебінде білім алып, жетіжылдықты 1939 жылы бітіреді. Колхозда әртүрлі жұмыстар атқарады.
===Соғыстағы ерліктері===
 1942 жылы маусым айында Қызыл Армия қатарына шақырылып, соғысқа аттанады. Сонан Уфа қаласында бір айлық дайындықтан өткен соң Калинин майданына жіберіліп, 45 гвардиялық атқыштар полкі құрамында соғысқа кіреді. Сол қанды қырғыннан бір рет жамбасынан ауыр жарақат, бір рет контузия және бір рет жеңіл жарақат алып аман қалады. Ржевті неміс басқыншыларынан азат еткен соң жауынгер жолы әрі қарай жалғаса берді. Ол Ресейдің Торжок, Торопец, Великие Луки, Невель, Старая Русса қалаларын азат ету ұрыстарына қатысып, соғыста шыңдала береді.
     1945 жылдың сәуірінде Кеңес Одағы Қарулы күштерінің өткізген ірі әскери операцияларының бірі Шығыс Пруссиядағы қамал-қала Кенигсбергті алу.    Қатардағы жауынгер А.Тәутенов жеңіл жарақаттарына қарамастан осы әскери-соғыс операциясына аяғына дейін қатысып, жау оғынан аман қалды.
    Фашистік Германия тізе бүккенімен оның шығыстағы одақтасы Жапония әлі де күшті еді. Мамыр айы аяқталмастан ол кісі  қатарында болған 39-армия Еуразияны көктей өтіп, жапон милитаристеріне қарсы шайқасқа аттанды.
     Ол осы шығыс майданы операцияларына қатысты.
   Жауынгер А.Тәутенов Порт-Артур гарнизонында 1947 жылдың көктеміне Сыр бойындағы туған ауылына оралды.

===Марапаттары===
А.Тәутенов соғыста көрсеткен ерліктері үшін «Отан соғысы» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Елге оралған соң 1947-1953 жылдар аралығында колхозда шаруашылықпен айналысып бригадир, ферма меңгерушісі колхоз бастығы, партия ұйымының хатшысы қызметтерін атқарған. 1960-1961 жылдары қой фермасында бригадир, ал 1962 жылдан бастап Тереңөзек созхозының К.Маркс бөлімшесінде егіс бригадирі болды. 1965 жылдан бастап Тереңөзек ауданы №1 күріш совхозында (кейін ҚазССР-ның 50 жылдығы атындағы) өндіріс бригадирі, бөлімше меңгерушісі болып, 1986 жылы 59 жыл еңбек өтілімен зейнеткерлікке шықты. А.Тәутенов мемлекет марапатына, ел алғысына бөленген жан. Оның есімі Қазақ Республикасының «Алтын кітабына» жазылды. Үздік еңбек көрсеткіштері үшін «Құрмет белгісі», «Еңбек Қызыл Ту» ордендерімен, «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалімен марапатталды. Ол Бүкілодақтық Халық Шаруашылығы жетістіктері көрмесінің күміс, қола белгілерінің иегері атанды.

Абзал жүректі қос майданның ардагері1999 жылы ақпан айында 76 жасында дүниеден өтті.
===Дереккөздер===
&lt;ref&gt;Алдашбай С.«Ғибратты ғұмыр»  Естеліктер  Газет -журналдар&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>3s0vos450yku7gvkio1zul14smyh9mx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парфюмер (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568501</id>
    <revision>
      <id>3599646</id>
      <parentid>3595741</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Байгалиева Жадыра</username>
        <id>180321</id>
      </contributor>
      <comment>/* &amp;nbsp;&amp;nbsp;Кейіпкерлер:&amp;nbsp; */</comment>
      <origin>3599646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11947" sha1="1mhxkv2ep1ltpqnf67emmd2bhm1l3kb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Парфюмер (роман)''' — неміс драматургы [[Патрик Зюскинд]] әйгілі романы болып есептелінеді. Ең алғаш рет [[1985 жыл]]ы басылып шықты. Жанр: [[детектив]], [[фэнтази]]. Бұл роман өзінің басты арманы болған махаббат әтірін жасау жолында өте қауіпті қылмысқа барған Жан-Батис Гренуй жайлы.

==&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''Кейіпкерлер:'''&amp;nbsp;==
* ''Жан-Батис Гренуй - басты кейіпкер. Ол иіске өте сезімтал алайда өзінің иісінен айырылған.''
* ''Гренуйдың анасы''- бала өлтірді деген айып тағылған.
* ''Террье әке-'' шіркеу қызметкері
* ''Мадам Гайер''- балалар үйінің бас қызметкері
* ''Грималь''- тері сатушы.Өте қатігез адам
* ''Марэ көшесіндегі бейтаныс қыз''- Гренуйдың алғашқы құрбаны
* ''Джузеппе Бальдини''- париждік парфюмер
* ''Пелисье''- Бальдинидің бақталасы
* ''Маркиз де ла Тайад-Эспинасс''- флюидальді теорияның негізін қалаушы
* ''Мадам Арнульфи''- Грасстағы парфюмердік жесірі
* ''Доминик Дрюо''- Грасстағы парфюмердік ұстасы әрі Мадам Арнульфидің көңілдесі
* ''Антуан Риши''-Грасстың екінші Консулы
* ''Лаура Риши''- Гренуйдің соңғы құрбаны, Антуан Ришидің қызы.

==&amp;nbsp; &amp;nbsp;'''Оқиға желісі:'''&amp;nbsp;==
[[Франция]]да он тоғызыншы ғасырдың ең данышпан және ең жексұрын тұлғасы болған адам тұрған. Оны Жан-Батис Гренуй деп атаған.

18 ғасыр. Париж. Жазда өте жағымсыз иіспен қапырықтың ортасында Жан-Батис Гренуй өмірге келеді. Гренуйдің анасы балық сататын базарда балық бастарының арасында оны &amp;nbsp;өмірге әкеледі. Оның анасын бала қастандығы үшін дарға асады, ал жаңа туған сәбиді тәртіп қызметкерлері бала емізушіге береді. Бала емімуші одан бас тартады оған себеп ретінде ол сәбидің “басқа балалар секілді иісі жоқ, иіссіз ” деп баланы сайтанға теңейді. Сонан соң оны Мадам Гайярдың балалар үйіне өткізеді. Бұнда Гренуй сегіз жасына дейін өмір сүреді. Басқа балалар оны шеттетіп одан алшақ жүреді әрі ол ұсқынсыз болады. Бірақ оның өткір иіссезгіштігі жайлы ешкім білмейді де сезбейді де. Сонан соң мадам Гайяр оны терішіге қара жұмысқа береді. Гренуй өте ауыр жағдайда жұмыс істейді, қара еденде қалдықпен ғана тамақтанады, сонымен қатар түрлі ауруды басынан кешіреді. Бірақ та ол барлық қиындыққа қарсы тұрып, қаймықпады. Оның жалғыз қуанышы бұл жаңа иістерді танып білу. Өткір иіс сезгіштігінен бөлек оның иіске деген өте керемет жады болды. Кез келген иісті бір сезген соң миында мәңгі сақтап қала алатын қабілеті болды. 

Осылай уақыт өтіп күндердің бір күні керемет хош иісті сезеді және бұл иіс оны магнитше тартады. Хош иістің көзі жас қыз болатын. Хош иіске мастанған Гренуй қызды қылғындырып өлтіреді де ештеңе болмағандай кетіп қалады. Оны ар-ождан мазаламайды, ол хош иістің тұтқынында болады. Бір күні Гренуй тері жеткізу үшін Бальдини деген парфюмерге келеді. Бальдини - парфюмер және ол сол уақытта бәсекелесі Пелисье секілді атақты емес болып шықты. Ол өзінің бәсекелісінің әтірінің формуласын таба алмай бас қатырады. Гренуй кездейсоқтықтан Бальдинидің әтір жасайтын зертханасында тап болады. Ол өзінің жоғары иіссезгіштігің арқасында сол әтірді Бальдинидің көз алдында жасап береді. Бальдини бұндайды өмірінде бұрын соңды көрмеген соң аса қатты таңырқайды. Сол уақыттан бастап Гренуй оның шәкірті атанады. Бальдини оны сублимация әдісін қолдана отырып түрлі гүлдерден хош иісті қалай алуға болатынын үйретеді. Бұл әдістің арқасында Гренуй ереже бойынша әтір шығаруды үйренді. Алайда барлық денелердің иістін бұл әдіспен алуға болмайтынын біліп қайғыға батады. 

Сонан соң Гренуй адамдардан бөлектеніп үңгірге тап болады. Ол өзінің жеке иісінің жоқ екенін біліп адамдар одан шеттеніп, бөлек көрмес үшін арнайы өзіне әтір ойлап табуды көздейді. Өз панасынан шығып Гренуй маркиз Тайад-Эспинасса “флюид теориясының” негізін қалаған адамның қолында болады. Кейін ол маркизді тастап Грас деген жерге аттанады.Ол жерде мадам Арнульфидің қол астында жұмыс жасайды. Кенеттен ол біреудін бақшасының жанында қайтадан керемет хош иісті сезеді бірақ бұл алдыңға тұншықтырып өлтірген қыздың иісінен анағұрлым керемет болады. Бұл керемет иістің иесі Лаура Риши. Гренуй бұл иісті барлық әтірледің шыңы деп есептейді және өмірің басты туынды: нағыз сұлулықты хош иісі деп біледі. Ол екі жыл бойы иісті алу ғылымында биік белестерге жетіп адамның шашының терісінің иісін маймен өңделеген мата жақсы тартып алатынына көз жеткізді. Сонан кейін қалада түрлі түсініксіз&amp;nbsp; адам өлімдері болады. Өлім құрбандары жас қыздар болып табылады. Бұл Гренуйдің ісі болатын. Ол жас қыздарды өлтіріп олардың иісін майдың арқасында тартып алып отырды.

Тұрғындар өлімнің не себептен болғанын түсінбей дал болады. Тек Грасса тұрғындарының арасында бір адам ғана басқаларынан бұрын бұл істердің себебін түсінеді. Бұл адам Лаураның әкесі консул Риши болатын. Ол барлық қайтыс болған қыздардың сұлу болғанын естіп өзінің туған қызын да дәл осылай өлтіріп кетуі мүмкін деп оны жасырын түрде қаладан тыс жерге жасырады. Алайда Гренуй оны тауып алып оны өлтіріп оның иісін тартып алып құтыға сақтап қояды. Енді Гренуй қажетті иістерді жинақтап оларды араластырып мінсіз әтір жасайды. Алайды оны түбінде тауып, алып кетеді. Гренуйді өлім жазасына кесу туралы шешім қабылданады. Гренуйді дарға асу алдында ол өзіне сол әтірді себеді. Әтірдің керемет болғаны сонша халық қаншама жас қыздың қыршынын қиған қаныпезер Гренуйді кешіріп оның аяғына жығылады. Адамдар есінен айырылады. Гренуй осының барлығына қарап тұрып адамдардың осалдығын пайдаланып көзден ғайып болады.Келесі күні халық кеше істеген істерін ұмытуды шешіп Гренуйдің орнына басқа адамның басын шаба салады.

Гренуй енді бостандықта. Алайда өте қайғылы. Ол адамдардың өзі жасаған туындыны бағалай алмайтыны жайлы түсінеді. Осылайша ол Париждегі қайтыс болған адамдарды тастайтын зиратқа келеді. Бұл жерде ол оттың басына жиналған үйсіздер мен ұры-қараны көреді. Ол басынан аяғына дейін әтірін сеуіп алады.Жұпар иіске масайған ұры-қараның барлығы бас салып оны аяқ- қолын парша паршасын шығарып ең керемет парфюмер Жан-Батис Гренуйді жеп талап тастайды.

Әрине бір жағынан қорқынышты болғанымен өте керемет роман екендігі сөзсіз.Қазіргі таңда неміс тілінде жазылған ең танымал кітап болып есептелінеді. Кітап 45 тілге аударылған. Бұдан бөлек кітап бойынша 2006ж фильм түсірілген.&lt;ref&gt;Зюскинд Патрик ,&quot;Парфюмер: История одного убийцы: Роман&quot;,Азбука, 2007 г.&lt;/ref&gt;
&amp;nbsp;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
==Сыртқы сілтемелер ==
* [https://briefly.ru/zjuskind/parfjumer/ Парфюмер. История одного убийцы]


[[Санат:Алфавит бойынша кітаптар]]
[[Санат:Патрик Зюскинд романдары]]
[[Санат:Сериялық өлтірулер туралы кітаптар]]
[[Санат:Неміс тіліндегі романдар]]
[[Санат:Париж туралы романдар]]</text>
      <sha1>1mhxkv2ep1ltpqnf67emmd2bhm1l3kb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қараөзек арнасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>568582</id>
    <revision>
      <id>3599643</id>
      <parentid>3560763</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Байгалиева Жадыра</username>
        <id>180321</id>
      </contributor>
      <origin>3599643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4392" sha1="eezijypv9mcdm7mb8s0w25eloem2hfg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

===Қараөзек арнасы===
Қараөзек арнасы - Сырдария өзенінің бұрынғы арнасы. Бұрын Сыр суының 75 пайызы Қараөзек арнасымен аққан. Арнаның екі жағалауындағы жүздеген ірі - майда көлдер және 50 мыңға жуық жайылымдық - шабындық жерлер суға толып жайқалып жатқан.Кеңес дәуірінде Сырдария ауданының көкөніс, бақша, картоп дақылдарының басым бөлігі Қараөзек арнасының бойында орналастырылған. 1950-1960 жылдары Қара - Арын көлдер жүйесінің маңында «1 май» атындағы балық колхозы жұмыс атқарған. Жылына 547,5 тонна түрлі балық ауланып, Қызылорда қаласының балық зауытына жіберіліп тұрған.
===Тартылу себептері===
Табиғаттың құбылысынан және адамның осы ресурстарды дұрыс пайдаланбағандығынан Арал теңізі құрғап, оның салдары Қараөзек арнасына да кері әсерін тигізді. Жоғарыда айтылған көлдер құрғап, шөлге айналды.
===Қайта қалпына келтіру үшін жасалған жұмыстар===
Сондықтан ҚР Үкіметі тарапынан Арал өңірінің экологиялық жағдайын жақсарту мақсатында «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтап қалу» ұзақ жылдық бағдарламасы қабылданды. 2003 Қараөзек арнасының бас сағасына жаңадан су жіберу қабілеті 300 текше метр су құрылысы  салыну жоспарланды.
===Жұмыстардың нәтижесі===
Осы бағдарламаның арқасында Сырдария өзенінің «Айтек» бөлімшесінде су жіберу қабілеті 700 текше метрлік су тоспасы құрылысы 2004 жылы және Қараөзек арнасына су жіберу қабілеті 250-300текше метрлік шандорлық типті бас саға су құрылысы салынып, 2006 жылы өндіріске пайдалануға берілді.

=== Қазіргі жағдай ===
Жаңа су нысаны Караөзек каналы бойындағы егістік алқаптар мен жайылымдарды суару, сондай-ақ жергілікті көлдер мен Казалин ауданының ауыл шаруашылық жерлерін суаруға мүмкіндік береді. Жобаланған су қоймасының сыйымдылығы – 775 миллион текше метр су. Оның құрылысын салу қажеттілігі ұзақ уақыттан бері өзекті болып келген. Сырдария өзеніндегі су деңгейінің сындарлы түрде төмендеуі салдарынан аграрлық сектордағы шаруалар жыл сайын күріш егістіктерін қысқартуға мәжбүр болып отыр. Мысалы, биылғы жылы өңірдің негізгі дақылы – күріштің егістігі 4 мың гектарға қысқарған, оның ішінде 500 гектардан астамы Казалин ауданында орналасқан. Құрылыс жұмыстары 2026 жылы басталады.&lt;ref&gt;https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda/press/news/details/174271?lang=ru&lt;/ref&gt;

===Дереккөздер===
&lt;ref&gt;Сырдария(Тереңөзек) ауданының шежірелік кітабы, 2009 жылғы басылым, &quot;Арыс&quot; баспасы.&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>eezijypv9mcdm7mb8s0w25eloem2hfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұлтты технология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>574434</id>
    <revision>
      <id>3599673</id>
      <parentid>3590201</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Байгалиева Жадыра</username>
        <id>180321</id>
      </contributor>
      <origin>3599673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4346" sha1="qetdwxaqtaj2dwpvy0iwl99xb466jt2" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Бұлтты технология''' — қызмет көрсететін әртүрлі ұғымдардан тұратын үлкен бір [[тұжырымдама]]. Бұлтты технология тұтынушыға [[ғаламтор]] арқылы [[Онлайн ойындар|онлайн]] жағдайында деректерді өңдеуге мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытының 10-сыныбына арналған оқулық/ Сапарғалиева Б.Қ., Масалимова Н.Е., Тезекбаева Г.А., Астана: &quot;Арман-ПВ&quot; баспасы, 2014. &lt;/ref&gt;  

== Айырмашылық ==
Бұлттық технологияда жұмыс істеудің әдеттегі программалармен жұмыс істеуден басты айырмашылығы - тұтынушы өз [[компьютер]]&lt;nowiki/&gt;інің ресурстарын емес, өзіне [[ғаламтор]]- қызметі ретінде берілген шалғайдағы мықты серверлердің ресурстарын пайдалануында. Сол арқылы тұтынушы өз дереккөздерімен жұмыс істеуіне толық мүмкіндік алады, бірақ сол дереккөздер орналасқан амалдық жүйеге, программалар базасына, есептегіш [[сервер]]&lt;nowiki/&gt;лердің жұмысына еш кедергі келтіріп, оны өзгерте алмайды.

== Пайдаланудың тиімді жақтары ==
* Үлкен ресурстарды қажет ететін қиын есептерді шешу үшін тұтынушы өзінде жоқ көптеген [[сервер]]&lt;nowiki/&gt;лерді, программаларды бұлттар тарапынан пайдалана алады; 

* Тұтынушы компьютерлік құрылғының осалдығына немесе оның сынып, бұзылуына немесе жұмыс істейтін программаның тоқтап, бұзылып қалуына [[Тәуелділік|тәуелді]] болмайды; 

* Тұтынушы кез келген жерден, кез келген уақытта [[ғаламтор]]&lt;nowiki/&gt;ға қосылған кез келген [[компьютер]]&lt;nowiki/&gt;лік құрылғымен өз дереккөздерімен жұмыс істей алады; 

* Тұтынушы өз дереккөздерімен басқа адамдармен еш қиындықсыз бөлісіп, сол дереккөздерімен олармен бірге қосылып жұмыс істей алады; 

* Жеке [[компьютер]]&lt;nowiki/&gt;дегі программалармен салыстырғанда бұлттық қызметтер көбінесе [[тегін]] немесе бағалары [[айлық]] [[жарна]] ретінде өте арзан келеді; 

* Кейбір жобаларды &quot;бұлтқа шығарудың&quot; әсіресе ірі [[компания]]&lt;nowiki/&gt;ларға тиімді болатын жағы - [[аппарат]]&lt;nowiki/&gt;тық және программалық қамтамасыз етулерді басқаруға, қолдауға, жаңартуға, лицензиялауға кететін шығындарды үнемдеуінде болып табылады; 

* Сонымен қоса сол программаларды жүргізетін білікті мамандар тапшылығы мәселесін сол жобаны &quot;бұлтқа шығару&quot; арқылы шеше алады. 

== Тағы қараңыз ==
# [[тұжырымдама]]
# [[ғаламтор]]
# [[Онлайн ойындар|онлайн]]
# [[сервер]]
# [[тегін]]
# [[айлық]]
# [[жарна]]
# [[компания]]
# [[аппарат]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

{{stub}}</text>
      <sha1>qetdwxaqtaj2dwpvy0iwl99xb466jt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ хандығы (телесериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>577940</id>
    <revision>
      <id>3599512</id>
      <parentid>3574132</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3599512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14381" sha1="8cvgay2b3zymyduwaty969nx2hw78r4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Телесериал
 |Қазақша атауы    = Қазақ хандығы
 |Шынайы атауы     = 
 |Суреті           = Қазақ хандығы.jpeg
 |Сурет ені        = 280px
 |Жанры            = [[тарихи фильм|тарихи]] 
 |авторы             = Арыстанбек Мұхамедиұлы
 |продюсері          = Арман Асенов
 |режиссёрі          = [[Рүстем Әбдірашев]] &lt;br&gt;
 |сценарист         = [[Смағұл Елубай]]&lt;br&gt;Тимур Жақсылықов
 |композиторы        = Әбілқайыр Әбдіраш
 |ролдерде           = [[Қайрат Кемалов]]&lt;br&gt;[[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайыров]]&lt;br&gt;[[Досхан Қалиұлы Жолжақсынов|Досхан Жолжақсынов]]&lt;br&gt;[[Иісбек Әбілмәжинов]]&lt;br&gt;[[Аян Өмірәліұлы Өтепберген|Аян Өтепберген]]&lt;br&gt;[[Мейірғат Амангелдин]]&lt;br&gt;[[Ниязбек Шайсұлтанов]]&lt;br&gt;[[Бекболат Қанайұлы Тілеухан|Бекболат Тілеухан]]&lt;br&gt;[[Арман Қожа]]&lt;br&gt;[[Шұғыла Сапарғали]]&lt;br&gt;[[Мадина Есманова]]&lt;br&gt;[[Қарлығаш Мұхамеджанова]]&lt;br&gt;[[Іңкәр Әбдіраш]]&lt;br&gt;[[Дінмұхамед Әкімов]] және басқалар. 
 |Қоюшы суретшілері= Өмірзақ Шманов&lt;br&gt;Сәбит Құрманбеков&lt;br&gt;Еділ Нүсіпов&lt;br&gt;Жаннат Баймұқанова
 |Операторы        = Сапар Койчуманов&lt;br&gt;Александр Плотников&lt;br&gt;Андрей Маслов.
 |Композиторы      = Әбілқайыр Әбдіраш
 |Компания         = [[Қазақфильм|Шәкен Айманов атындағы АҚ «Қазақфильм» киностудиясы]], [[«Centaurus Rustem Abdrashev production»]]
 |Бюджеті          =
 |Түсім            = 72 млн. теңге&lt;ref&gt;[http://www.kazakhfilmstudios.kz/kaz/press/news/8789/ 2017 жылы  5 қаңтарда жалпыұлттық прокатқа шыққан аталмыш толықметражды көркем фильм, қазақстандық прокатта 72 млн. астам қаржы жинап, көшбасшылар қатарынан көрінді.  {{ref-kz}}]&lt;/ref&gt; 
 |Мемлекет         = {{ҚАЗ}}
 |Тілі             = [[қазақ тілі|қазақша]]
 |маусымдар        = 3 
 |саны             = 10
 |сериялардың тізімі      = 
 |сайты              = 550kazakhan.kz
 |статусы            = түсірілуде
 |imdb_id           = 
 |tv_com            = 
}}
[[Қазақ хандығының 550 жылдығы]] мерекелеу аясында Қазақ хандығы туралы сериал жарық көрді.
Бұл ауқымды тарихи жобаның авторы — ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев. Фильмнің сценарийі Ілияс Есенберлиннің '''«Алмас қылыш» '''романының желісі бойынша  жазылған. Фильмнің режиссері – Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, кинорежиссер, сценарист және суретші Рүстем Әбдірашев.

== Фильм туралы ==
«Қазақ хандығы» сериалы «Қазақ елі» деп аталатын тарихи циклді сериалдың алғашқы бөлігі болып есептеледі. Жобаны жүзеге асыруға әу баста 5 млн доллар бөлінген. Кейін краудфандинг тәсілі арқылы отандастарымыз қосымша 101 млн теңге жинады. Сериал Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы желісімен түсіріліп жатыр.&lt;ref&gt;[http://kaztv.old3.kaztrk.kz/kz/news/portal/kazak-handygy-turaly-serial-astana-kuni-karsanynda-korsetilmek-1{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Жобаны жүзеге асыруға әу баста 5 млн доллар бөлінген. Кейін краудфандинг тәсілі арқылы отандастарымыз қосымша 101 млн теңге жинады. Сериал Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы желісімен түсіріліп жатыр. {{ref-kz}}]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

Орталық коммуникациялар қызметіндегі брфифингте Қазақстан Президентінің тапсырмасымен Қазақ хандығы туралы 20 сериялы фильм түсірілетіні ерекше аталып өтілді. Бұл туралы хабарды 2014 жылы қараша айында ҚР Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы мәлімдеген болатын.

2017 жылы 5 қаңтарда жалпыұлттық прокатқа шыққан аталмыш толықметражды көркем фильм, қазақстандық прокатта 72 млн. астам қаржы жинап, көшбасшылар қатарынан көрінді. Жалпы алғанда 2,5 мыңнан астам сеанс, оның 60% қазақ тілінде, ал 40% орыс тілінде көрсетілді.

ҚР Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы:
&lt;blockquote&gt;
''&quot;Қазіргі уақытта іс-шаралар жоспарына сәйкес, республикалық бюджеттен де, жергілікті бюджеттерден де қаражат қарастырылды, өзге қаражат көздерінен де қаржы тартылады. Бұл шаралардың көп шығынды болмайтынын айтқым келеді. Негізінен, олар тарихи және идеологиялық бағыттағы шаралар болады. Бір ғана бұқаралық шара өтеді - қорытынды шара: қыркүйек айында Шу мен Талас бойында сахналандырылған қойылым болады, қалған шаралар ғылыми бағытта. Әрине, Қазақ хандығы туралы сериалдың түсіріліміне қаржы жұмсалады. Қазір бюджет нақтыланып жатыр, сценарий түпкілікті дайын болған кезде оның бюджеті де белгілі болады&quot;, '' 
&lt;/blockquote&gt;

Жазушы, драматург Смағұл Елубайдың:
&lt;blockquote&gt;
''Қазақтың сан ғасырлық тарихын таныту кино арқылы жүзеге асса, құба-құп. Бұл &quot;Мәңгілік ел&quot; идеясын дәріптеуге сеп болады. &quot;Қазақ хандығы фильмі 20 бөлім болып, дайындық үстінде. Бұл жалпы біздің киноның тарихындағы бірінші тарихи телесериал. Осы Астана күніне орай оның 10 бөлімі көрсетіледі. Ал, қалған 10 сериясын алдағы Тәуелсіздік күніне дайындап жатырмыз&quot;, ''
&lt;/blockquote&gt;

==Сюжеті== 
ХV ғасырдың орта тұсында Қара теңіз жағалауынан Моңғолияға дейінгі Еуразия кеңістігінде бір кезде зор қуатты империя болған Алтын Орда құлағаннан кейін бірнеше жеке хандықтар құрылды. Олардың ішінен қазіргі Қазақстанның аумағын жайлап жатқан Ақ орда ерекшеленді. Ақ орда билігі  Шыңғысханның немересі,  Жошының үлкен ұлы Орда Еженнің әулетіне тиесілі болды. Арада уақыт өте келе Шайбаниттердің кіші тармағынан шығатын Әбілқайыр өз билігін күшейтіп, жеке хандық құрды. Ол көшпенділерге қатыгез, аяусыз саясат ұстанған болатын.


1460 жыл. Орда Еженніңұпақтары– Кереймен Жәнібектің айналасына біріккен  ондаған мың көшпенділер ақсақалдар кеңесінде шешім қабылдап, Әбілқайырдан бөлініп шығады. Сұлтандар Моғолстанның шекарасына дейін жеткенде, жергілікті билеуші Есен-бұға оларға қоныс беруге келіседі. Есімі аңызға айналған абыз Асанқайғы да көшке ілесіп, бөлініп шығуға себеп болған оқиғаларды жырына қосады.
Жәнібек пен Керей Әбілқайырдың хандығынан бөлініп, өз ұлыстарын құруға бекінді. Керей мен Жәнібекке қосылған рулардың басшы-билері құрылтай өткізеді. Ең алдымен, жұдырықтай жұмылған ынтымақ керек екенін ескерген олар Керейді хан сайлап, Қазақ хандығының құрылғанын паш етеді. 
==Рөлдерде== 
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;background:#f9f9f9; float:center;&quot;
|-
! style=&quot;background:#C6C9FF&quot; | Актер
! style=&quot;background:#C6C9FF&quot; | Рөлі
|-
| [[Қайрат Кемалов]] || ''[[Керей]]''
|-
| [[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайрыов]] ||''[[Жәнібек хан Есімұлы|Жәнібек хан]]''
|-
| [[Меирғат Амангелдин|Мейірғат Амангелдин]] || ''[[Бұрындық хан|Бұрұндық]]''
|-
| [[Аян Өмірәліұлы Өтепбергенов|Аян Өтепберген]] || ''[[Қасым хан|Қасым]]''
|-
| [[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов|Досхан Жолжақсынов]] || ''[[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр хан]]''
|-
| [[Қарлығаш Мұхамеджанованы|Қарлығаш Мұхамеджанова]] || ''[[Рәбия сұлтан бегім|Рәбия Сұлтан-Бегім]]''
|}

==Түсіруші топ==
*Режиссері: [[Рүстем Әбдірашев]].

*Бас продюсері: [[Арман Әсенов]] .

*Продюсері: [[Іңкәр Әбдіраш]] .

*Сценарист: Смағұл Елубай, Тимур Жақсылықов, [[Рүстем Әбдірашов]]

*Актерлер: [[Қайрат Кемалов]], [[Еркебұлан Мұратұлы Дайыров|Еркебұлан Дайыров]], [[Досхан Жолжақсынов]], [[Иісбек Әбілмәжинов]], [[Аян Өмірәліұлы Өтепберген|Аян Өтепберген]], [[Мейірғат Амангелдин]], [[Ниязбек Шайсұлтанов]], [[Бекболат Тілеухан]], [[Арман Қожа]], [[Шұғыла Сапарғали]], [[Мадина Есманова]], [[Қарлығаш Мұхамеджанова]], [[Іңкәр Әбдіраш]], [[Дінмұхамед Тілеулесұлы Әкімов|Дінмұхамед Әкімов]] және басқалар. 

*Қоюшы суретшілері: Өмірзақ Шманов, Сәбит Құрманбеков, Еділ Нүсіпов, Жаннат Баймұқанова.

*Операторы: Сапар Койчуманов, Александр Плотников, Андрей Маслов.

*Композиторы: Әбілқайыр Әбдіраш.

*Компания: [[Қазақфильм|Шәкен Айманов атындағы АҚ «Қазақфильм» киностудиясы]], [[«Centaurus Rustem Abdrashev production»]]

==Түсірілім барысы==
Фильмнің түсірілім жұмыстары Алматы және Алматы облысында өткен. Түсірілімнің бір бөлігі «Қазақфильмнің» павильондарында құрылған декорацияларда, сонымен қатар киностудияның аумағында суретшілер тұрғызған Шайбаншаһтың сарайында өткен. Фильмді жасауға 500-ден астам адам жұмылдырылған, олардың 200-ге жуығы түсірілім тобының мүшелері. Түсірілімдер бес айға созылып, 30 нысан пайдаланылған. 
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* https://kaz.tengrinews.kz/cinema/kazak-handyigyi-turalyi-serialdyin-kashan-korsetletn-belgl-268149/ 
* https://kaz.tengrinews.kz/cinema/kazak-handyigyi-turalyi-serial-tusrled-257959/ 
* http://www.kazakhfilmstudios.kz/kaz/press/news/8789/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170418215907/http://www.kazakhfilmstudios.kz/kaz/press/news/8789 |date=2017-04-18 }}
* https://brod.kz/kz/news/kazahstanskaya-premera-film-kazahskoe-hanstvo-almaznyj-mech-kz/</text>
      <sha1>8cvgay2b3zymyduwaty969nx2hw78r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бекболат Әшекеев ауылы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>585142</id>
    <revision>
      <id>3599321</id>
      <parentid>3567862</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <origin>3599321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6764" sha1="p8zt86gyl6wst1blaov9pd4x43u88b1" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан 
|статусы                 =  Ауыл
|атауы                 =Бекболат Әшекеев ауылы
|сурет               =Бекболат Әшекеев ауылы.jpg   
|әкімшілік күйі          = Ауылдық округ орталығы  
|елтаңба                 = 
|ту                      =  
|елтаңба сипаттамасы     = 
|ту сипаттамасы          = 
|елтаңба ені             = 
|ту ені                  = 
   |lat_deg =43 |lat_min =10|lat_sec = 06
   |lon_deg =76|lon_min = 28|lon_sec =37
   |CoordAddon             = type:city(1226000)_region:KZ
   |CoordScale             =
|ел картасы              = 
|облыс картасы           = 
|аудан картасы           = 
|ел картасының өлшемi    = 
|облыс картасының өлшемi = 
|аудан картасының өлшемi = 
|облысы                  = Алматы облысы
|кестедегі облыс         = Алматы облысы{{!}}Алматы
|ауданы                  = Қарасай
|кестедегі аудан         = Қарасай ауданы{{!}}Қарасай
|мекен түрі              = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі
|мекені                  = Первомай ауылдық округі (Қарасай ауданы){{!}}Первомай
|ішкі бөлінісі           = 
|әкімі                   =Мұқатаев Елдос Мұқатайұлы (2018-2026) 
|құрылған уақыты         =    
|алғашқы дерек           = 
|бұрынғы атаулары        =   
|статус алуы               = 
|жер аумағы                  = 
|климаты                 = 
  |тұрғыны                = {{өсім}}5156
  |санақ жылы             = [[2021 жыл|2021]]
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
|телефон             = 
|пошта индексі           = 
|пошта индекстері        = 
|ортаққордағы санаты     = 
|сайты                   =
|сайт тілі               =
}}

'''Бекболат Әшекеев ауылы''' — [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]]ндағы ауыл, [[Первомай ауылдық округі (Қарасай ауданы)|Первомай ауылдық округі]] орталығы. 

== Географиялық орны ==
Аудан орталығы - [[Қаскелең]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде.

== Тарихы ==
Шекарасы анық, әкімшілік мәртебесі бар құрылымдық елді мекен ретінде ауыл [[1920 жыл|1920]]-[[1930 жыл|1930]] жылдардағы ұжымдастыру және [[Колхоз|колхоздар]] құру кезеңінде пайда болды. Дәл сол кезде ол Первомайское атауын алды (сол дәуірдегі жаңа кеңестік елді мекендердің дәстүрлі атауы). Бекболат Әшекеев ауылы қазіргі атауын [[2001 жыл|2001]] жылдың 31 тамызында алған. Оған дейін елді мекен &quot;Первомайское&quot; деп аталған». Ауыл үшқоңырдың етегінде орналасқан – дәл осы жерлерде [[Бекболат Әшекеев]] 1916 жылғы шілдеде патша жарлығына [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс|қарсылық]] ұйымдастырған. [[2018 жыл|2018]] жылы ауылда саябақ ашылып, Бекболат батырға ескерткіш орнатылды.&lt;ref&gt;[https://ognialatau.kz/news/cat-6/2409/ Бекболат Әшекееевті еске алу].&lt;/ref&gt;

== Экономика ==
Бекболат Әшекеев ауылының экономикалық бейіні оның [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] етегінде орналасуымен және [[Алматы]] метрополитеніне жақындығымен айқындалады. [[Аграрлық өнеркәсіп|Аграрлық сектор]] экономиканың тірегін құрайды.&lt;ref&gt;[https://ba.prg.kz/195249100-bekbolat-ashekeev/170740020280-selskokhozyaystvenniy-proizvodstvenniy-kooperativ-bekbolat-ashekeev/ «БЕКБОЛАТ ӘШЕКЕЕВ» АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ ӨНДІРІСТІК КООПЕРАТИВІ]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Саны (1999, 2009, 2021)&lt;ref name=&quot;source122&quot;&gt;[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
!1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен
|-
||3496||{{құлдырау}}3222 ||{{өсім}}5156 ||160 ||1588 ||{{өсім}}2599 ||163,7 ||1634 ||{{өсім}}2557 ||156,5
|}

== Транспорт ==
[[2023 жыл|2023]] жылдың 16 желтоқсанында [[Бауыржан Момышұлы (метро бекеті)|Бауыржан Момышұлы метро]] [[Бауыржан Момышұлы (метро бекеті)|бекеті]] мен Әшекеев ауылы арасында жүретін №244 автобус жүргізілді.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/novosti/v-almaty-s-16-dekabrya-poyavitsya-novyi-prigorodnyi-marsrut-do-posyolka-asekeeva Алматыдан Әшекеев ауылына автобус жүргізілді.]&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Бекболат Әшекеев тақтайшасы.jpg|Ауылға бағытталған белгі. 
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қарасай ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Қарасай ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>p8zt86gyl6wst1blaov9pd4x43u88b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XXXTentacion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>602057</id>
    <revision>
      <id>3599253</id>
      <parentid>3093501</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life and education&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352054031|XXXTentacion]]&quot;</comment>
      <origin>3599253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12509" sha1="3ga925cjcgqecqxswiwtj3ov9lw1csr" xml:space="preserve">{{Музыкант|Есімі=Джасей Дуэйн Онфрой|Атауы=XXXTentacion|Сурет=Xxxtentacion (cropped).jpg|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=|Туған кездегі есімі=Jahseh Dwayne Onfroy|Толық аты=|Туған күні=23.01.1998|Қайтыс болған күні=18.06.2018 |Қайтыс болған жері=  |Туған жері=[[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]|Белсенділік жылдары=2013-2018|Мемлекет={{USA}}|Мамандықтары=|Дауыс түрі=|Аспаптары=|Жанрлары=[[хип-хоп]],
[[рэп-рок]] ,
[[R&amp;B]]|Лақап аттары=XXXTentacion, Young Dagger Dick|Ұжымдары=|Қызметтес болған=[[Denzel Curry]] • [[Robb Banks]] • [[Trippie Redd]] • [[Ski Mask the Slump God]]|Лейблдері=[[Empire Distribution]] • [[Bad Vibes Forever]] • [[Members only]] • [[1465music]]|Марапаттары=|Сайты=http://xxxtentacion.mp3hq.org/}}
'''Джасей Дуэйн Онфрой''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Jahseh Dwayne Onfroy''; 23 қаңтар 1998, [[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]] — 18 маусым 2018, [[Дирфилд-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]), көбінесе өзінің '''XXXTentacion''' (орындаушыдан tentación — азғыру; «XXX» приставкасы әншінің порнографияға құмарлығынан алынды&lt;ref&gt;https://genius.com/11351341&lt;/ref&gt;) лақап атымен танымал американдық рэпер.

Онфройдың [[17 xxxtentacion|17]] деп аталған алғаш альбомы 2017 жылы 25 тамызда шығып&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/gb/album/17/id1274653476&lt;/ref&gt;, [[Billboard 200]] тізімінде 2-ші орын иеленді&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209072602/http://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 |date=2017-12-09 }}&lt;/ref&gt;. Басылымның қолдауы ретінде шыққан сингл, «[[Jocelyn Flores|Jocelyn Flores»]], [[Billboard Hot 100]] тізімінде 31-ші орында&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion/chart-history/hot-100/song/1043196&lt;/ref&gt;. 27 наурыз 2018 жылы [[? xxxtentacion|?]] альбомындағы [[«SAD!»]] композициясы «[[Havana|Havana»]] және «[[Freaky Friday|Freaky Friday»]] сияқты шығармаларды озып, 19-шы жолдан 7-ші позицияға көтерілді&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion&lt;/ref&gt;.

== Биография ==
Джасей Дуэйн Онфрой 1998 жылы 23 қаңтарда [[Plantation]], Флорида штатында туды. Отбасында ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Фриман және үш әпке мен ағалары бар. Онфрой анасының қаржы жағдайына байланысты негізінде әжесінен Помпано-Бич, Флорида штаты және [[Лаудерхил]], Флорида штатында тәрбие алған. Онфрой сириялық, египеттік, индиялық, неміс, ямайкалық және итальяндық ата-тегіне ие. Алты жасында Онфрой анасына бас салған адамды ұрып, әжесімен тұруға мәжбүр болғаннан бұрын жастарға арналған бағдарламаға енді.

Джасейдің музыкаға құштарлығы тәтесі оны мектепшілік хорға, ал кейін шіркеулік хорға қатысуды сендіргеннен соң оянды. Басқа оқушыны ұрған үшін оны тез арада мектептік хордан шығарды. Одан кейін бірнеше төбелес үшін орта мектептен қуылды. Нәтижесінде ол алты айдан көп уақытқа Шеридан үйіне анасының ынтасымен қосылды. Сол кезде ол nu-metal, рэп және хард-рокпен қызығып, фортепиано мен гитара үйренуге тырысты.

Джасей Пайпер жоғарғы мектебінде 10-шы сыныпқа дейін оқыды. Осы кезеңде ол өзің «бейбақ» деп атады. Бұның себебі - Джасейдің өзінің танымал болғанына және төбелестерге жиі қатысуына қарамастан тыныш болғаны. Ол білекті жігіт болған жоқ және орта мектепте оқу ол үшін қиын болып, жиі басыңқы жүргендігін айтты.

[[2018 жыл]]дың [[18 маусым]]ы Онфрой [[Майами]]дегі мотосалонынан шығып кетіп, белгісіз адамның қолынан оқ құшқан. Жедел жәрдеммен ауруханаға жеткізілген Онфрой комаға түсіп, есін жимастан жан тапсырған.

== Дискография ==
'''Студиялық альбомдар'''
* 17 (2017)
* ? (2018)

'''Микстейптер'''
* I need Jesus (2017)
* Revenge (2017)

'''EP'''
* The Fall (2014)
* Ice Hotel (2014)
* ItWasntEnough (2016)
* Willy Wonka Was a Child Murderer (2016)
* A Ghetto Christmas Carol! (2017)

'''Бірлескен альбомдар'''
* Members Only, Vol. 1 (Ski Mask The Slump God-пен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 2 (Members Only-мен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 3 (Members Only-мен бірлесу) (2017)

== Жас кезі және білімі ==

Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ рэперлері]]</text>
      <sha1>3ga925cjcgqecqxswiwtj3ov9lw1csr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599254</id>
      <parentid>3599253</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Early life and education&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352054031|XXXTentacion]]&quot;</comment>
      <origin>3599254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18837" sha1="6oo37oqcms0c4ekh88d6z364fzaf9m7" xml:space="preserve">{{Музыкант|Есімі=Джасей Дуэйн Онфрой|Атауы=XXXTentacion|Сурет=Xxxtentacion (cropped).jpg|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=|Туған кездегі есімі=Jahseh Dwayne Onfroy|Толық аты=|Туған күні=23.01.1998|Қайтыс болған күні=18.06.2018 |Қайтыс болған жері=  |Туған жері=[[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]|Белсенділік жылдары=2013-2018|Мемлекет={{USA}}|Мамандықтары=|Дауыс түрі=|Аспаптары=|Жанрлары=[[хип-хоп]],
[[рэп-рок]] ,
[[R&amp;B]]|Лақап аттары=XXXTentacion, Young Dagger Dick|Ұжымдары=|Қызметтес болған=[[Denzel Curry]] • [[Robb Banks]] • [[Trippie Redd]] • [[Ski Mask the Slump God]]|Лейблдері=[[Empire Distribution]] • [[Bad Vibes Forever]] • [[Members only]] • [[1465music]]|Марапаттары=|Сайты=http://xxxtentacion.mp3hq.org/}}
'''Джасей Дуэйн Онфрой''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Jahseh Dwayne Onfroy''; 23 қаңтар 1998, [[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]] — 18 маусым 2018, [[Дирфилд-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]), көбінесе өзінің '''XXXTentacion''' (орындаушыдан tentación — азғыру; «XXX» приставкасы әншінің порнографияға құмарлығынан алынды&lt;ref&gt;https://genius.com/11351341&lt;/ref&gt;) лақап атымен танымал американдық рэпер.

Онфройдың [[17 xxxtentacion|17]] деп аталған алғаш альбомы 2017 жылы 25 тамызда шығып&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/gb/album/17/id1274653476&lt;/ref&gt;, [[Billboard 200]] тізімінде 2-ші орын иеленді&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209072602/http://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 |date=2017-12-09 }}&lt;/ref&gt;. Басылымның қолдауы ретінде шыққан сингл, «[[Jocelyn Flores|Jocelyn Flores»]], [[Billboard Hot 100]] тізімінде 31-ші орында&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion/chart-history/hot-100/song/1043196&lt;/ref&gt;. 27 наурыз 2018 жылы [[? xxxtentacion|?]] альбомындағы [[«SAD!»]] композициясы «[[Havana|Havana»]] және «[[Freaky Friday|Freaky Friday»]] сияқты шығармаларды озып, 19-шы жолдан 7-ші позицияға көтерілді&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion&lt;/ref&gt;.

== Биография ==
Джасей Дуэйн Онфрой 1998 жылы 23 қаңтарда [[Plantation]], Флорида штатында туды. Отбасында ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Фриман және үш әпке мен ағалары бар. Онфрой анасының қаржы жағдайына байланысты негізінде әжесінен Помпано-Бич, Флорида штаты және [[Лаудерхил]], Флорида штатында тәрбие алған. Онфрой сириялық, египеттік, индиялық, неміс, ямайкалық және итальяндық ата-тегіне ие. Алты жасында Онфрой анасына бас салған адамды ұрып, әжесімен тұруға мәжбүр болғаннан бұрын жастарға арналған бағдарламаға енді.

Джасейдің музыкаға құштарлығы тәтесі оны мектепшілік хорға, ал кейін шіркеулік хорға қатысуды сендіргеннен соң оянды. Басқа оқушыны ұрған үшін оны тез арада мектептік хордан шығарды. Одан кейін бірнеше төбелес үшін орта мектептен қуылды. Нәтижесінде ол алты айдан көп уақытқа Шеридан үйіне анасының ынтасымен қосылды. Сол кезде ол nu-metal, рэп және хард-рокпен қызығып, фортепиано мен гитара үйренуге тырысты.

Джасей Пайпер жоғарғы мектебінде 10-шы сыныпқа дейін оқыды. Осы кезеңде ол өзің «бейбақ» деп атады. Бұның себебі - Джасейдің өзінің танымал болғанына және төбелестерге жиі қатысуына қарамастан тыныш болғаны. Ол білекті жігіт болған жоқ және орта мектепте оқу ол үшін қиын болып, жиі басыңқы жүргендігін айтты.

[[2018 жыл]]дың [[18 маусым]]ы Онфрой [[Майами]]дегі мотосалонынан шығып кетіп, белгісіз адамның қолынан оқ құшқан. Жедел жәрдеммен ауруханаға жеткізілген Онфрой комаға түсіп, есін жимастан жан тапсырған.

== Дискография ==
'''Студиялық альбомдар'''
* 17 (2017)
* ? (2018)

'''Микстейптер'''
* I need Jesus (2017)
* Revenge (2017)

'''EP'''
* The Fall (2014)
* Ice Hotel (2014)
* ItWasntEnough (2016)
* Willy Wonka Was a Child Murderer (2016)
* A Ghetto Christmas Carol! (2017)

'''Бірлескен альбомдар'''
* Members Only, Vol. 1 (Ski Mask The Slump God-пен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 2 (Members Only-мен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 3 (Members Only-мен бірлесу) (2017)

== Жас кезі және білімі ==
Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;


Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ рэперлері]]</text>
      <sha1>6oo37oqcms0c4ekh88d6z364fzaf9m7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599256</id>
      <parentid>3599254</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Murder and trial&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352054031|XXXTentacion]]&quot;</comment>
      <origin>3599256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24560" sha1="l2bouz15fmiyapymuihs0nyqolt604f" xml:space="preserve">{{Музыкант|Есімі=Джасей Дуэйн Онфрой|Атауы=XXXTentacion|Сурет=Xxxtentacion (cropped).jpg|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=|Туған кездегі есімі=Jahseh Dwayne Onfroy|Толық аты=|Туған күні=23.01.1998|Қайтыс болған күні=18.06.2018 |Қайтыс болған жері=  |Туған жері=[[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]|Белсенділік жылдары=2013-2018|Мемлекет={{USA}}|Мамандықтары=|Дауыс түрі=|Аспаптары=|Жанрлары=[[хип-хоп]],
[[рэп-рок]] ,
[[R&amp;B]]|Лақап аттары=XXXTentacion, Young Dagger Dick|Ұжымдары=|Қызметтес болған=[[Denzel Curry]] • [[Robb Banks]] • [[Trippie Redd]] • [[Ski Mask the Slump God]]|Лейблдері=[[Empire Distribution]] • [[Bad Vibes Forever]] • [[Members only]] • [[1465music]]|Марапаттары=|Сайты=http://xxxtentacion.mp3hq.org/}}
'''Джасей Дуэйн Онфрой''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Jahseh Dwayne Onfroy''; 23 қаңтар 1998, [[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]] — 18 маусым 2018, [[Дирфилд-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]), көбінесе өзінің '''XXXTentacion''' (орындаушыдан tentación — азғыру; «XXX» приставкасы әншінің порнографияға құмарлығынан алынды&lt;ref&gt;https://genius.com/11351341&lt;/ref&gt;) лақап атымен танымал американдық рэпер.

Онфройдың [[17 xxxtentacion|17]] деп аталған алғаш альбомы 2017 жылы 25 тамызда шығып&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/gb/album/17/id1274653476&lt;/ref&gt;, [[Billboard 200]] тізімінде 2-ші орын иеленді&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209072602/http://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 |date=2017-12-09 }}&lt;/ref&gt;. Басылымның қолдауы ретінде шыққан сингл, «[[Jocelyn Flores|Jocelyn Flores»]], [[Billboard Hot 100]] тізімінде 31-ші орында&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion/chart-history/hot-100/song/1043196&lt;/ref&gt;. 27 наурыз 2018 жылы [[? xxxtentacion|?]] альбомындағы [[«SAD!»]] композициясы «[[Havana|Havana»]] және «[[Freaky Friday|Freaky Friday»]] сияқты шығармаларды озып, 19-шы жолдан 7-ші позицияға көтерілді&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion&lt;/ref&gt;.

== Биография ==
Джасей Дуэйн Онфрой 1998 жылы 23 қаңтарда [[Plantation]], Флорида штатында туды. Отбасында ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Фриман және үш әпке мен ағалары бар. Онфрой анасының қаржы жағдайына байланысты негізінде әжесінен Помпано-Бич, Флорида штаты және [[Лаудерхил]], Флорида штатында тәрбие алған. Онфрой сириялық, египеттік, индиялық, неміс, ямайкалық және итальяндық ата-тегіне ие. Алты жасында Онфрой анасына бас салған адамды ұрып, әжесімен тұруға мәжбүр болғаннан бұрын жастарға арналған бағдарламаға енді.

Джасейдің музыкаға құштарлығы тәтесі оны мектепшілік хорға, ал кейін шіркеулік хорға қатысуды сендіргеннен соң оянды. Басқа оқушыны ұрған үшін оны тез арада мектептік хордан шығарды. Одан кейін бірнеше төбелес үшін орта мектептен қуылды. Нәтижесінде ол алты айдан көп уақытқа Шеридан үйіне анасының ынтасымен қосылды. Сол кезде ол nu-metal, рэп және хард-рокпен қызығып, фортепиано мен гитара үйренуге тырысты.

Джасей Пайпер жоғарғы мектебінде 10-шы сыныпқа дейін оқыды. Осы кезеңде ол өзің «бейбақ» деп атады. Бұның себебі - Джасейдің өзінің танымал болғанына және төбелестерге жиі қатысуына қарамастан тыныш болғаны. Ол білекті жігіт болған жоқ және орта мектепте оқу ол үшін қиын болып, жиі басыңқы жүргендігін айтты.

[[2018 жыл]]дың [[18 маусым]]ы Онфрой [[Майами]]дегі мотосалонынан шығып кетіп, белгісіз адамның қолынан оқ құшқан. Жедел жәрдеммен ауруханаға жеткізілген Онфрой комаға түсіп, есін жимастан жан тапсырған.

== Дискография ==
'''Студиялық альбомдар'''
* 17 (2017)
* ? (2018)

'''Микстейптер'''
* I need Jesus (2017)
* Revenge (2017)

'''EP'''
* The Fall (2014)
* Ice Hotel (2014)
* ItWasntEnough (2016)
* Willy Wonka Was a Child Murderer (2016)
* A Ghetto Christmas Carol! (2017)

'''Бірлескен альбомдар'''
* Members Only, Vol. 1 (Ski Mask The Slump God-пен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 2 (Members Only-мен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 3 (Members Only-мен бірлесу) (2017)

== Жас кезі және білімі ==
Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;


Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

== Murder and trial ==

[[Сурет:XXXTentacion_Memorial_1.png|нобай|Онфройды еске алу шарасы Флорида штатының Дирфилд-Бич қаласындағы мотоцикл дилерлік орталығының алдында өткізілді.]]
[[Сурет:XXXTentacion_murder_surveillance_video.jpg|нобай|264x264 нүкте|Майкл Боатрайт пен Трэйвон Ньюсом Онфройдың көлігімен бетпе-бет келген сәтте оқиға орын алған.]]
2018 жылдың 18 маусымында Онфрой Флорида штатының Дирфилд-Бич қаласындағы Riva Motorsports Motorcycle &amp; Marine Superstore дүкенінен шыққан кезде, оған алдын ала жоспарланған шабуыл жасалып, қара түсті Dodge Journey жол талғамайтын көлігінің тұрақтан шығуына кедергі келтірілген. Екі қарулы адам көліктен шығып, Онфрой жүргізуші орындығында отырған кезде оған жақындаған.

Қысқа уақытқа созылған күрес барысында қарулы адамдар оның көлігінен шамамен 50 000 АҚШ доллары салынған Louis Vuitton сөмкесін алып, оған бірнеше рет оқ атқан. Содан кейін шабуылдаушылар оқиға орнынан өз көліктерімен қашып кеткен.

Онфрой жедел жәрдем қызметі арқылы жақын маңдағы Дирфилд-Бичтегі Broward Health North ауруханасына жеткізілген, онда оның қайтыс болғаны жарияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың қайтыс болғаны туралы Бровард округінің шериф кеңсесі сағат 5:30-да хабарлаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Помпано-Бич қаласынан шыққан Дедрик Девоншей Уильямс атыстан екі күн өткен соң тұтқындалып, Бровард округінің түрмесіне қамалған. Оған қауіпті және алдын ала ойластырылған кісі өлтіру айыптары тағылып, кейін бұл айып ресми түрде бірінші дәрежелі кісі өлтіруге өзгертілген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Кейінгі апталарда Майкл Боатрайт пен оның серіктесі Роберт Аллен қамауға алынып, бірінші дәрежелі қасақана кісі өлтіру бойынша айыпталған. Үшінші күдікті Трейвон Ньюсом 2018 жылдың тамыз айында қамауға алынып, дәл осындай айыппен сотталған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 12 тамызында Аллен қалған үш айыпталушыға қарсы куәлік беру үшін екінші дәрежелі кісі өлтіру бойынша кінәсін мойындап, жеңілдетілген жазаға келіскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Олардың сот процесі 2023 жылдың 7 ақпанында басталған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Қалған үш айыпталушы барлық баптар бойынша кінәлі деп танылды.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Уильямс пен Ньюсом шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкіндігінсіз өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ал Боатрайтқа шартты түрде босату мүмкіндігінсіз екі қатар өмір бойы және қосымша 30 жылдық жаза тағайындалды. Алленге өтелген уақытын есепке ала отырып жеті жылдық жаза және кейінгі 20 жылдық шартты түрде бақылау мерзімі берілді.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 26 қазанында Аллен түрмеден босатылды және 2023 жылдың 27 қарашасындағы жағдай бойынша шартты түрде босатуда.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой өсиетінде анасы Клеопатра Бернард, өгей ағасы Айден және өгей ағасы Кори оның мұрагерлік мүлкінің жалғыз иегерлері ретінде көрсетілген. Онфройдың болашақ баласы өсиетте аталмаған, себебі құжат оның жазылу сәтінде жүктілік әлі болмаған кезде жасалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

=== Жерлеу рәсімі ===
Онфройды жерлеу рәсімі 2018 жылдың 27 маусымында Флорида штатының Санрайз қаласындағы [[BB&amp;T Center]] ғимаратында өтті, онда жанкүйерлерге қоштасу мүмкіндігі берілген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Оның жеке жерлеу рәсімі 2018 жылдың 28 маусымында өткен, оған рэперлер [[Lil Uzi Vert]] пен [[Lil Yachty]] және әнші [[Erykah Badu]] қатысқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой Флорида штатының Бока-Ратон қаласындағы [[Boca Raton Memorial Park]] аумағындағы бақша кесенесіне жерленген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ рэперлері]]</text>
      <sha1>l2bouz15fmiyapymuihs0nyqolt604f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599257</id>
      <parentid>3599256</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:21:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Baratrass</username>
        <id>180766</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Murder and trial&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352054031|XXXTentacion]]&quot;</comment>
      <origin>3599257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36641" sha1="589ht0s6sv54wsr245696jf3pc7y1gi" xml:space="preserve">{{Музыкант|Есімі=Джасей Дуэйн Онфрой|Атауы=XXXTentacion|Сурет=Xxxtentacion (cropped).jpg|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=|Туған кездегі есімі=Jahseh Dwayne Onfroy|Толық аты=|Туған күні=23.01.1998|Қайтыс болған күні=18.06.2018 |Қайтыс болған жері=  |Туған жері=[[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]|Белсенділік жылдары=2013-2018|Мемлекет={{USA}}|Мамандықтары=|Дауыс түрі=|Аспаптары=|Жанрлары=[[хип-хоп]],
[[рэп-рок]] ,
[[R&amp;B]]|Лақап аттары=XXXTentacion, Young Dagger Dick|Ұжымдары=|Қызметтес болған=[[Denzel Curry]] • [[Robb Banks]] • [[Trippie Redd]] • [[Ski Mask the Slump God]]|Лейблдері=[[Empire Distribution]] • [[Bad Vibes Forever]] • [[Members only]] • [[1465music]]|Марапаттары=|Сайты=http://xxxtentacion.mp3hq.org/}}
'''Джасей Дуэйн Онфрой''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Jahseh Dwayne Onfroy''; 23 қаңтар 1998, [[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]] — 18 маусым 2018, [[Дирфилд-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]), көбінесе өзінің '''XXXTentacion''' (орындаушыдан tentación — азғыру; «XXX» приставкасы әншінің порнографияға құмарлығынан алынды&lt;ref&gt;https://genius.com/11351341&lt;/ref&gt;) лақап атымен танымал американдық рэпер.

Онфройдың [[17 xxxtentacion|17]] деп аталған алғаш альбомы 2017 жылы 25 тамызда шығып&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/gb/album/17/id1274653476&lt;/ref&gt;, [[Billboard 200]] тізімінде 2-ші орын иеленді&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209072602/http://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 |date=2017-12-09 }}&lt;/ref&gt;. Басылымның қолдауы ретінде шыққан сингл, «[[Jocelyn Flores|Jocelyn Flores»]], [[Billboard Hot 100]] тізімінде 31-ші орында&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion/chart-history/hot-100/song/1043196&lt;/ref&gt;. 27 наурыз 2018 жылы [[? xxxtentacion|?]] альбомындағы [[«SAD!»]] композициясы «[[Havana|Havana»]] және «[[Freaky Friday|Freaky Friday»]] сияқты шығармаларды озып, 19-шы жолдан 7-ші позицияға көтерілді&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion&lt;/ref&gt;.

== Биография ==
Джасей Дуэйн Онфрой 1998 жылы 23 қаңтарда [[Plantation]], Флорида штатында туды. Отбасында ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Фриман және үш әпке мен ағалары бар. Онфрой анасының қаржы жағдайына байланысты негізінде әжесінен Помпано-Бич, Флорида штаты және [[Лаудерхил]], Флорида штатында тәрбие алған. Онфрой сириялық, египеттік, индиялық, неміс, ямайкалық және итальяндық ата-тегіне ие. Алты жасында Онфрой анасына бас салған адамды ұрып, әжесімен тұруға мәжбүр болғаннан бұрын жастарға арналған бағдарламаға енді.

Джасейдің музыкаға құштарлығы тәтесі оны мектепшілік хорға, ал кейін шіркеулік хорға қатысуды сендіргеннен соң оянды. Басқа оқушыны ұрған үшін оны тез арада мектептік хордан шығарды. Одан кейін бірнеше төбелес үшін орта мектептен қуылды. Нәтижесінде ол алты айдан көп уақытқа Шеридан үйіне анасының ынтасымен қосылды. Сол кезде ол nu-metal, рэп және хард-рокпен қызығып, фортепиано мен гитара үйренуге тырысты.

Джасей Пайпер жоғарғы мектебінде 10-шы сыныпқа дейін оқыды. Осы кезеңде ол өзің «бейбақ» деп атады. Бұның себебі - Джасейдің өзінің танымал болғанына және төбелестерге жиі қатысуына қарамастан тыныш болғаны. Ол білекті жігіт болған жоқ және орта мектепте оқу ол үшін қиын болып, жиі басыңқы жүргендігін айтты.

[[2018 жыл]]дың [[18 маусым]]ы Онфрой [[Майами]]дегі мотосалонынан шығып кетіп, белгісіз адамның қолынан оқ құшқан. Жедел жәрдеммен ауруханаға жеткізілген Онфрой комаға түсіп, есін жимастан жан тапсырған.

== Дискография ==
'''Студиялық альбомдар'''
* 17 (2017)
* ? (2018)

'''Микстейптер'''
* I need Jesus (2017)
* Revenge (2017)

'''EP'''
* The Fall (2014)
* Ice Hotel (2014)
* ItWasntEnough (2016)
* Willy Wonka Was a Child Murderer (2016)
* A Ghetto Christmas Carol! (2017)

'''Бірлескен альбомдар'''
* Members Only, Vol. 1 (Ski Mask The Slump God-пен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 2 (Members Only-мен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 3 (Members Only-мен бірлесу) (2017)

== Жас кезі және білімі ==
Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;


Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

== Murder and trial ==

[[Сурет:XXXTentacion_Memorial_1.png|нобай|Онфройды еске алу шарасы Флорида штатының Дирфилд-Бич қаласындағы мотоцикл дилерлік орталығының алдында өткізілді.]]
[[Сурет:XXXTentacion_murder_surveillance_video.jpg|нобай|264x264 нүкте|Майкл Боатрайт пен Трэйвон Ньюсом Онфройдың көлігімен бетпе-бет келген сәтте оқиға орын алған.]]
2018 жылдың 18 маусымында Онфрой Флорида штатының Дирфилд-Бич қаласындағы Riva Motorsports Motorcycle &amp; Marine Superstore дүкенінен шыққан кезде, оған алдын ала жоспарланған шабуыл жасалып, қара түсті Dodge Journey жол талғамайтын көлігінің тұрақтан шығуына кедергі келтірілген. Екі қарулы адам көліктен шығып, Онфрой жүргізуші орындығында отырған кезде оған жақындаған.

Қысқа уақытқа созылған күрес барысында қарулы адамдар оның көлігінен шамамен 50 000 АҚШ доллары салынған Louis Vuitton сөмкесін алып, оған бірнеше рет оқ атқан. Содан кейін шабуылдаушылар оқиға орнынан өз көліктерімен қашып кеткен.

Онфрой жедел жәрдем қызметі арқылы жақын маңдағы Дирфилд-Бичтегі Broward Health North ауруханасына жеткізілген, онда оның қайтыс болғаны жарияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың қайтыс болғаны туралы Бровард округінің шериф кеңсесі сағат 5:30-да хабарлаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Помпано-Бич қаласынан шыққан Дедрик Девоншей Уильямс атыстан екі күн өткен соң тұтқындалып, Бровард округінің түрмесіне қамалған. Оған қауіпті және алдын ала ойластырылған кісі өлтіру айыптары тағылып, кейін бұл айып ресми түрде бірінші дәрежелі кісі өлтіруге өзгертілген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Кейінгі апталарда Майкл Боатрайт пен оның серіктесі Роберт Аллен қамауға алынып, бірінші дәрежелі қасақана кісі өлтіру бойынша айыпталған. Үшінші күдікті Трейвон Ньюсом 2018 жылдың тамыз айында қамауға алынып, дәл осындай айыппен сотталған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 12 тамызында Аллен қалған үш айыпталушыға қарсы куәлік беру үшін екінші дәрежелі кісі өлтіру бойынша кінәсін мойындап, жеңілдетілген жазаға келіскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Олардың сот процесі 2023 жылдың 7 ақпанында басталған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Қалған үш айыпталушы барлық баптар бойынша кінәлі деп танылды.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Уильямс пен Ньюсом шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкіндігінсіз өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ал Боатрайтқа шартты түрде босату мүмкіндігінсіз екі қатар өмір бойы және қосымша 30 жылдық жаза тағайындалды. Алленге өтелген уақытын есепке ала отырып жеті жылдық жаза және кейінгі 20 жылдық шартты түрде бақылау мерзімі берілді.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 26 қазанында Аллен түрмеден босатылды және 2023 жылдың 27 қарашасындағы жағдай бойынша шартты түрде босатуда.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой өсиетінде анасы Клеопатра Бернард, өгей ағасы Айден және өгей ағасы Кори оның мұрагерлік мүлкінің жалғыз иегерлері ретінде көрсетілген. Онфройдың болашақ баласы өсиетте аталмаған, себебі құжат оның жазылу сәтінде жүктілік әлі болмаған кезде жасалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

=== Жерлеу рәсімі ===
Онфройды жерлеу рәсімі 2018 жылдың 27 маусымында Флорида штатының Санрайз қаласындағы [[BB&amp;T Center]] ғимаратында өтті, онда жанкүйерлерге қоштасу мүмкіндігі берілген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Оның жеке жерлеу рәсімі 2018 жылдың 28 маусымында өткен, оған рэперлер [[Lil Uzi Vert]] пен [[Lil Yachty]] және әнші [[Erykah Badu]] қатысқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой Флорида штатының Бока-Ратон қаласындағы [[Boca Raton Memorial Park]] аумағындағы бақша кесенесіне жерленген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
== == Қаза болуы және сот ісі == ==

Джасе Дуэйн Рикардо Онфрой 1998 жылдың 23 қаңтарында Флорида штатының Плантейшн қаласында ямайкалық ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Эрета Дрина Бернардтың отбасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Әкесі оған Боб Марлидің «So Jah Seh» әнінің құрметіне, сондай-ақ Езекиел кітабының 34-тарауына сілтеме жасай отырып, есім берген. Әкесі де, атасы да растафари діни ағымын ұстанған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой қарыншалық перде ақауымен дүниеге келген, бұл жағдай «жүректегі тесік» деп те аталады. Осы медициналық жағдайына байланысты оның бойы шамамен 5 фут 6 дюймнен (шамамен 168 см) аспаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылы The Beat басылымына берген сұхбатында ол сириялық, үнді және ықтимал итальяндық текті екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының жеке мәселелеріне байланысты Онфрой негізінен әжесі Коллетт Джонстың тәрбиесінде өскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол Флорида штатының Помпано-Бич және Лодерхилл қалаларында тұрған.

Болжам бойынша, ол алты жасында анасына шабуыл жасаған ер адамға қарсы пышақ қолдануға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін ол жастарға арналған бағдарламаға жіберіліп, содан соң әжесімен бірге өмір сүре бастаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Отбасына жақын дереккөздер бұл пышақтау оқиғасының болғанын жоққа шығарған және ол полиция жазбаларымен расталмаған, себебі Онфрой сол кезде кәмелетке толмаған болған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Соған қарамастан, жарақат және тұрмыстық зорлық-зомбылық саласындағы кейбір сарапшылар бұл оқиғаның ойдан шығарылған болуы екіталай екенін айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой бала кезінде ер адам асылып өлгеннен кейін ағасының мәйітін тапқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол бұл оқиғадан алған психологиялық әсерін бірнеше әндерінде атап өткен.

2017 жылы ол бала кезінде аты-жөні белгісіз ересек адам тарапынан жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын мәлімдеген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, бала кезінде куә болған өзге де травматикалық оқиғаларға адамның физикалық азапталуы және жыныстық зорлық жағдайлары кірген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Анасының айтуынша, балалық шағында оны әкесі жиі ұрып-соққан; сондай-ақ әкесі Онфройдың көзінше оған бірнеше рет шабуыл жасауға әрекеттенген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; 2008 жылдың басында, Онфрой 10 жаста болған кезде, оның әкесі Аризона штатында RICO бойынша айыпталып, тоғыз жылға бас бостандығынан айырылған; бұл іс Есірткіге қарсы күрес басқармасының (DEA) операциясынан кейін қозғалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Кейін оның әкесі 2016 жылдың соңында Ямайкаға депортацияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2017 жылғы сұхбатында әкесімен қарым-қатынасы туралы сұралғанда, Онфрой: «Әке деген кім?» деп жауап берген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың музыкаға деген қызығушылығы алғашында оның тәтесі оны мектеп хорына, кейінірек шіркеу хорына қатысуға көндіргеннен кейін басталған. Басқа оқушыға шабуыл жасағаны үшін ол мектеп хорынан шығарылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Ол Маргейт орта мектебінде оқыған,&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; кейінірек бірнеше физикалық қақтығыстарға қатысқаны үшін оқудан шығарылған. Бұдан кейін анасы оны алты айдан астам уақытқа [[Sheridan House Family Ministries]] мектебіне жаздырған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой осы мектепте оқып жүрген кезінде рэп, ню-метал және хард-рок тыңдай бастаған, бұл оның фортепиано мен гитарада ойнауды үйренуіне ықпал еткен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой 10-сыныпты тастап кеткенге дейін Пайпер орта мектебінде оқыған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Ол өзін сол кезеңде «сәйкес келмейтін» деп сипаттап, танымал болғанына және жиі физикалық қақтығыстарға қатысқанына қарамастан, жалпы алғанда тұйық болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Бала кезінде оған биполярлық бұзылыс диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой спортпен айналыспаған және орта мектепте оқыған кезеңінде өзін сенімсіз сезініп, депрессиялық күйде болғанын айтқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
[[Сурет:XXXTentacion_Memorial_1.png|нобай|Онфройды еске алу шарасы Флорида штатының Дирфилд-Бич қаласындағы мотоцикл дилерлік орталығының алдында өткізілді.]]
[[Сурет:XXXTentacion_murder_surveillance_video.jpg|нобай|264x264 нүкте|Майкл Боатрайт пен Трэйвон Ньюсом Онфройдың көлігімен бетпе-бет келген сәтте оқиға орын алған.]]
2018 жылдың 18 маусымында Онфрой Флорида штатының Дирфилд-Бич қаласындағы Riva Motorsports Motorcycle &amp; Marine Superstore дүкенінен шыққан кезде, оған алдын ала жоспарланған шабуыл жасалып, қара түсті Dodge Journey жол талғамайтын көлігінің тұрақтан шығуына кедергі келтірілген. Екі қарулы адам көліктен шығып, Онфрой жүргізуші орындығында отырған кезде оған жақындаған.

Қысқа уақытқа созылған күрес барысында қарулы адамдар оның көлігінен шамамен 50 000 АҚШ доллары салынған Louis Vuitton сөмкесін алып, оған бірнеше рет оқ атқан. Содан кейін шабуылдаушылар оқиға орнынан өз көліктерімен қашып кеткен.

Онфрой жедел жәрдем қызметі арқылы жақын маңдағы Дирфилд-Бичтегі Broward Health North ауруханасына жеткізілген, онда оның қайтыс болғаны жарияланған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфройдың қайтыс болғаны туралы Бровард округінің шериф кеңсесі сағат 5:30-да хабарлаған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Помпано-Бич қаласынан шыққан Дедрик Девоншей Уильямс атыстан екі күн өткен соң тұтқындалып, Бровард округінің түрмесіне қамалған. Оған қауіпті және алдын ала ойластырылған кісі өлтіру айыптары тағылып, кейін бұл айып ресми түрде бірінші дәрежелі кісі өлтіруге өзгертілген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Кейінгі апталарда Майкл Боатрайт пен оның серіктесі Роберт Аллен қамауға алынып, бірінші дәрежелі қасақана кісі өлтіру бойынша айыпталған. Үшінші күдікті Трейвон Ньюсом 2018 жылдың тамыз айында қамауға алынып, дәл осындай айыппен сотталған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2022 жылдың 12 тамызында Аллен қалған үш айыпталушыға қарсы куәлік беру үшін екінші дәрежелі кісі өлтіру бойынша кінәсін мойындап, жеңілдетілген жазаға келіскен.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Олардың сот процесі 2023 жылдың 7 ақпанында басталған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Қалған үш айыпталушы барлық баптар бойынша кінәлі деп танылды.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt; Уильямс пен Ньюсом шартты түрде мерзімінен бұрын босату мүмкіндігінсіз өмір бойына бас бостандығынан айырылды, ал Боатрайтқа шартты түрде босату мүмкіндігінсіз екі қатар өмір бойы және қосымша 30 жылдық жаза тағайындалды. Алленге өтелген уақытын есепке ала отырып жеті жылдық жаза және кейінгі 20 жылдық шартты түрде бақылау мерзімі берілді.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

2023 жылдың 26 қазанында Аллен түрмеден босатылды және 2023 жылдың 27 қарашасындағы жағдай бойынша шартты түрде босатуда.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой өсиетінде анасы Клеопатра Бернард, өгей ағасы Айден және өгей ағасы Кори оның мұрагерлік мүлкінің жалғыз иегерлері ретінде көрсетілген. Онфройдың болашақ баласы өсиетте аталмаған, себебі құжат оның жазылу сәтінде жүктілік әлі болмаған кезде жасалған.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

=== Жерлеу рәсімі ===
Онфройды жерлеу рәсімі 2018 жылдың 27 маусымында Флорида штатының Санрайз қаласындағы [[BB&amp;T Center]] ғимаратында өтті, онда жанкүйерлерге қоштасу мүмкіндігі берілген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Оның жеке жерлеу рәсімі 2018 жылдың 28 маусымында өткен, оған рэперлер [[Lil Uzi Vert]] пен [[Lil Yachty]] және әнші [[Erykah Badu]] қатысқан.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;

Онфрой Флорида штатының Бока-Ратон қаласындағы [[Boca Raton Memorial Park]] аумағындағы бақша кесенесіне жерленген.&lt;ref&gt;...&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ рэперлері]]</text>
      <sha1>589ht0s6sv54wsr245696jf3pc7y1gi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599262</id>
      <parentid>3599257</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Baratrass|Baratrass]] ([[User talk:Baratrass|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3093501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6138" sha1="03zsxtwbfjfy1iferkbkh6ybtc1761f" xml:space="preserve">{{Музыкант|Есімі=Джасей Дуэйн Онфрой|Атауы=XXXTentacion|Сурет=Xxxtentacion (cropped).jpg|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=|Туған кездегі есімі=Jahseh Dwayne Onfroy|Толық аты=|Туған күні=23.01.1998|Қайтыс болған күні=18.06.2018 |Қайтыс болған жері=  |Туған жері=[[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]|Белсенділік жылдары=2013-2018|Мемлекет={{USA}}|Мамандықтары=|Дауыс түрі=|Аспаптары=|Жанрлары=[[хип-хоп]],
[[рэп-рок]] ,
[[R&amp;B]]|Лақап аттары=XXXTentacion, Young Dagger Dick|Ұжымдары=|Қызметтес болған=[[Denzel Curry]] • [[Robb Banks]] • [[Trippie Redd]] • [[Ski Mask the Slump God]]|Лейблдері=[[Empire Distribution]] • [[Bad Vibes Forever]] • [[Members only]] • [[1465music]]|Марапаттары=|Сайты=http://xxxtentacion.mp3hq.org/}}
'''Джасей Дуэйн Онфрой''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Jahseh Dwayne Onfroy''; 23 қаңтар 1998, [[Помпано-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]] — 18 маусым 2018, [[Дирфилд-Бич]], [[Флорида]], [[АҚШ]]), көбінесе өзінің '''XXXTentacion''' (орындаушыдан tentación — азғыру; «XXX» приставкасы әншінің порнографияға құмарлығынан алынды&lt;ref&gt;https://genius.com/11351341&lt;/ref&gt;) лақап атымен танымал американдық рэпер.

Онфройдың [[17 xxxtentacion|17]] деп аталған алғаш альбомы 2017 жылы 25 тамызда шығып&lt;ref&gt;https://itunes.apple.com/gb/album/17/id1274653476&lt;/ref&gt;, [[Billboard 200]] тізімінде 2-ші орын иеленді&lt;ref&gt;https://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209072602/http://www.rollingstone.com/music/news/on-the-charts-lil-uzi-vert-xxxtentacion-take-top-two-spots-w501076 |date=2017-12-09 }}&lt;/ref&gt;. Басылымның қолдауы ретінде шыққан сингл, «[[Jocelyn Flores|Jocelyn Flores»]], [[Billboard Hot 100]] тізімінде 31-ші орында&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion/chart-history/hot-100/song/1043196&lt;/ref&gt;. 27 наурыз 2018 жылы [[? xxxtentacion|?]] альбомындағы [[«SAD!»]] композициясы «[[Havana|Havana»]] және «[[Freaky Friday|Freaky Friday»]] сияқты шығармаларды озып, 19-шы жолдан 7-ші позицияға көтерілді&lt;ref&gt;https://www.billboard.com/music/xxxtentacion&lt;/ref&gt;.

== Биография ==
Джасей Дуэйн Онфрой 1998 жылы 23 қаңтарда [[Plantation]], Флорида штатында туды. Отбасында ата-анасы Дуэйн Рикардо Онфрой мен Клеопатра Фриман және үш әпке мен ағалары бар. Онфрой анасының қаржы жағдайына байланысты негізінде әжесінен Помпано-Бич, Флорида штаты және [[Лаудерхил]], Флорида штатында тәрбие алған. Онфрой сириялық, египеттік, индиялық, неміс, ямайкалық және итальяндық ата-тегіне ие. Алты жасында Онфрой анасына бас салған адамды ұрып, әжесімен тұруға мәжбүр болғаннан бұрын жастарға арналған бағдарламаға енді.

Джасейдің музыкаға құштарлығы тәтесі оны мектепшілік хорға, ал кейін шіркеулік хорға қатысуды сендіргеннен соң оянды. Басқа оқушыны ұрған үшін оны тез арада мектептік хордан шығарды. Одан кейін бірнеше төбелес үшін орта мектептен қуылды. Нәтижесінде ол алты айдан көп уақытқа Шеридан үйіне анасының ынтасымен қосылды. Сол кезде ол nu-metal, рэп және хард-рокпен қызығып, фортепиано мен гитара үйренуге тырысты.

Джасей Пайпер жоғарғы мектебінде 10-шы сыныпқа дейін оқыды. Осы кезеңде ол өзің «бейбақ» деп атады. Бұның себебі - Джасейдің өзінің танымал болғанына және төбелестерге жиі қатысуына қарамастан тыныш болғаны. Ол білекті жігіт болған жоқ және орта мектепте оқу ол үшін қиын болып, жиі басыңқы жүргендігін айтты.

[[2018 жыл]]дың [[18 маусым]]ы Онфрой [[Майами]]дегі мотосалонынан шығып кетіп, белгісіз адамның қолынан оқ құшқан. Жедел жәрдеммен ауруханаға жеткізілген Онфрой комаға түсіп, есін жимастан жан тапсырған.

== Дискография ==
'''Студиялық альбомдар'''
* 17 (2017)
* ? (2018)

'''Микстейптер'''
* I need Jesus (2017)
* Revenge (2017)

'''EP'''
* The Fall (2014)
* Ice Hotel (2014)
* ItWasntEnough (2016)
* Willy Wonka Was a Child Murderer (2016)
* A Ghetto Christmas Carol! (2017)

'''Бірлескен альбомдар'''
* Members Only, Vol. 1 (Ski Mask The Slump God-пен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 2 (Members Only-мен бірлесу) (2015)
* Members Only, Vol. 3 (Members Only-мен бірлесу) (2017)

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ рэперлері]]</text>
      <sha1>03zsxtwbfjfy1iferkbkh6ybtc1761f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өкпе обыры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>621423</id>
    <revision>
      <id>3599626</id>
      <parentid>3596623</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>3599626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12142" sha1="dslm8qmkkqsxroihfwhk43gambru68f" xml:space="preserve">[[Сурет:Lung cancer histology collection.png|нобай| Lung cancer histology collection.png]]
[[Сурет:Lung cancer - Healthy lung Smokers lung with cancer -- Smart-Servier.jpg|нобай| Lung cancer - Healthy lung Smokers lung with cancer -- Smart-Servier.jpg]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Өкпе обыры''' ([[Обырлар|рак]], [[қатерлі ісік]]) — өкпе тінінде бақыланбайтын [[жасуша]] өсуімен сипатталатын қатерлі ісік. Бұл өсу метастаз процесі арқылы жақын жерге немесе дененің басқа бөліктеріне қарай өкпеден тыс таралуы мүмкін. Өкпедегі бастапқы өкпе ісігі ретінде танымал болатын көптеген ісіктер канцероды болып табылады. Өкпенің қатерлі ісігі - бұл эпителий жасушаларынан пайда болатын ісік.

== Қатерлі ісік белгілері ==
* Дем алудың бұзылу симптомдары: жөтел, қанмен жөтелу, өкпелу немесе тыныс алудың қысқа болуы
* Жүйелік симптомдар: салмақ жоғалту, әлсіздік; 
* Кеуде ауыруы, сүйек ауруы;
Егер қатерлі ісік ауада өссе, ол ауа ағынына кедергі жасай отырып, дем алу қиындықтарын тудыруы мүмкін. Кедергіден кейінгі секрецияның жиналуына және пневмонияға бейімділігін тудыруы мүмкін.
Өкпе ісігінің симптомдарының көпшілігі (тәбет болмауы, салмақ жоғалту, әлсіздік, шаршау) нақты емес. Бұл метастаз болуының белгілері (бас ауруы, әлсіздік, конвульсия немесе қолдың әлсіздігі). Спрецияның құрамына [[ми]], сүйек, бүйрек үсті бездері, өкпе, бауыр, перикардия және бүйрекке қарама-қарсы. Өкпенің қатерлі ісігі бар адамдардың шамамен 10%; бұл рак аурулары күнделікті кеуде радиографиясында кездеседі.&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/Рак_лёгкого&lt;/ref&gt;

== Этиология ==
Өкпе рагын 80% жағдайда тудыратын негізгі фактор шылым шегу. Сонымен қатар асбестаз, автомобильдердің және өндіріс кәсіп-орындардың қалдықтарымен ауаны ластауы да аурудың дамыту факторы болып табылады. Шылым түтінінде және смоланың құрамында спектрлі талдау көмегімен 50-ге жуық канцерогендер табылған. Олардың ішіндегі ең зияндылары  жартылай ыдырау уақыты ұзақ полонийдің (210 Ро) радиоактивті изотобы, нитрозаминдер (диметил және диэтилнитрозаминдер) бензпирендер болып табылады. Шылымдардың фильтрлері канцерогендердің өкпеге түспеуіне жауап бермейді. Пассивті шеккіштер қатарына үнемі шылым шегілетін бөлмеде еріксіз дем алатын адамдар жатады.(жанұя мүшелері, қызметтестер). Шылым түтінің әсеріне түспейтін адамдармен өкпе обырымен жиі ауырады. Ұзақ және көп шылым шегетіндерде (күніне 1 қораптан артық) өкпе шекпейтіндерден 10,8 есе жиі кездеседі. 
Канцерогендік әсері бар заттарға сонымен қатар мұндай және оның өнімдері жанғанда түзілетін, радиоактивті кеніштер немесе кобальт(Со), никель (Ni), мышьяк (As), асбест жатады. Бұл заттардың организмде ұсталып, өкпе мен бронхтардың эпителиінің [[ДНҚ|ДНҚ-сына]] әсер етіп, оларда мутагенді өзгерістер шақырып қалыпты жасушаларды ісік жасушаларына айналдырады. Организмде қалыпты жасуша ісік жасушаға айналуына сыртқы , ішкі факторлар әсер етеді. Шылым шегетіндердің созылмалы бронхиті кірпікшелі эпителийдің метаплазиясына жағдай жасайды.
Өкпе рагы – өлімге әкелетін ауру. Клиникалық белгілерінің көрінген 75 пайызға жуық науқастар инкурабельді болып келеді. Болжамы қолайлы болады, егер клиникалық көрінісі ұзаққа созылмаса (3 айға ) дейін . Егер айқын белгілері 9 айдан көп созылса, болжамы соғұрлым нашарлайды. өкпе рагымен ауырғаннан кейін 1 жыл ішінде қойса, 20 пайыз науқас тірі қалады, 5 жыл өтіп кетсе небәрі 8 пайыз.&lt;ref&gt;https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126130941/https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ |date=2021-01-26 }}&lt;/ref&gt;

'''''Өкпе рагының пайда болу себептері'''''  

''Экзогенді:''
* Темекі шегу (90%).Темекі түтінінде ісік шақыратын канцерогенді заттар бар (бензпирена, бензатрацен), олар бронхыларды ағаштың кілегейлі қабығының кірпікшелі эпителиін зақымдап рак тууына себеп болады.
* Ауыр металдармен жанасу (асбест, мышьяк, никель, калий, хром, хлорметил эфирі)
* Қоршаған ортаның канцерогенді заттармен ластануы
* Радиоактивті элементтер мен радиоактивті сәулелер
''Эндогенді''
* Генетикалық ауытқулар
* 50-ден жоғары жаста болу
* Өкпенің созылмалы аурылары (Туберкулез, бронхит, пневмония,локальды пневмофиброз).
* Эндокринді аурудар 

== Клиникалық диагностика ==
* Рентгенологиялық диагностика - өкпе обырын анықтауда негізгі әдістердің бірі. Ауруды 80% анықтап, профилактикалық мақсатта флюрография жүргізеді. Егер флюрографияда өзгерістер байқалса, екі проекцияда рентгенография және компьютерлік томография жүргізеді. Компьютерлік томографияда өкпедегі метастаздарды анықтауды тиімді әдіс болып табылады. 
* Қақырықты цитологиялық зерттеу - 90% жасушалардағы өзгерістерді анықтауға және морфологиялық диагноз қоюға мүмкіндідк береді, тек 1-6% жағдайларда жалған оң нәтиже береді. 
* Бронхоскопия - трахеяны, негізгі, улестік сегменттік, субсегменттік бронхтарды, тіпті 6-шы, 7-шіден жоғары қатарларды визуальді зерттейтін әдіс. Бронхоскопия ісікті көріге жіне биопсияны жасауға мүмкіндік береді. 
* Ультрадыбыстық диагностика - өкпе қабырғасындағы қатерлі ісіктердің өсуін және өкпе тінінің қараюын анықтауда аса тиімді әдіс. Өкпенің ауасыз тіні арқылы ісікті еш кедергісіз көріг болады. Бұл әдіс қауіпсіз, қарапайым және үнемді. УДЗ ісіктің көкірекаралықтың қан ағзасында орналасқаның және сол іск қаншалықты ағзаны бүлдіргенін нақты анықтап бере алады.

== Өкпе обырының емделуі ==
* Хирургиялық емдеу - ісіктік кешен толығымен алынып тасталанды (біріншілік ошақ,метастаздар және т.б.)
* Сәулелік терапия - науқас операциядан бас тартқан жағдайда немесе операцияға қарсы көрсеткіштер болғанда жасалады.
* Химиотерапия - хирургиялық немесе сәулелік терапия жасауға болмайтын кезде қолданылады. Оның тиімділігі төмен. Алыс аймаққа берілген метастарды жоя алмайды. Тек ісіктің көлемін кішірейтуге ғана мүмкіндік береді.
* Паллиативті терапия - басқа ем қабылдай алмаған кезде ғана қолданылады. Бұл терапия жазылмайтын науқастардың жағдайғын жақсартуға негізделген. Онық құрамында жансыздандыру, психологиялық көмек, детоксикация, паллиативті хирургиялық араласу және ісікпен бірге жүретін өкпе ауруларының емі бар. &lt;ref&gt;https://ppt-online.org/97288&lt;/ref&gt;

== Алдын-алу шаралары ==
Алдын-алу шаралары қоғамдық жерлерде , автомобиль , өндіріс орындары өте көп , дамыған елді мекендерде , фабрика т.с.с –да фильтр, қалдықтарды қайта өңдеу технологияларды жетілдеру тағы басқаны қамтиды.
Қауіп-қатер тобына жататын адамдар (созылмалы пневмониямен , 45 жастан үлкен шылым шеккіштер , зиянды өндіріс орындарының  қызметкерлері т.б)үнемі дәрігерге қаралуы тиіс . рентгенологиялық, цитологиялық қақырықты зерттеу.сонымен қатар шылым шегудің қолжетімділігін шектеу және ағарту жұмыстарын жүргізу.&lt;ref&gt;https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126130941/https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ |date=2021-01-26 }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Өкпе]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Өкпе аурулары]]
[[Санат:Медицина]]</text>
      <sha1>dslm8qmkkqsxroihfwhk43gambru68f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599635</id>
      <parentid>3599626</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[User talk:Z.Aldyar|т]]) өңдемелерінен [[User:Meyirim|Meyirim]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3596623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12130" sha1="o81jar7pn1ernysbg3ukk8c34o2bgxp" xml:space="preserve">[[Сурет:Lung cancer histology collection.png|нобай| Lung cancer histology collection.png]]
[[Сурет:Lung cancer - Healthy lung Smokers lung with cancer -- Smart-Servier.jpg|нобай| Lung cancer - Healthy lung Smokers lung with cancer -- Smart-Servier.jpg]]
{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2019}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Өкпе обыры''' ([[Обырлар|рак]], қатерлі ісік) — өкпе тінінде бақыланбайтын жасуша өсуімен сипатталатын қатерлі ісік. Бұл өсу метастаз процесі арқылы жақын жерге немесе дененің басқа бөліктеріне қарай өкпеден тыс таралуы мүмкін. Өкпедегі бастапқы өкпе ісігі ретінде танымал болатын көптеген ісіктер канцероды болып табылады. Өкпенің қатерлі ісігі - бұл эпителий жасушаларынан пайда болатын ісік.

== Қатерлі ісік белгілері ==
* Дем алудың бұзылу симптомдары: жөтел, қанмен жөтелу, өкпелу немесе тыныс алудың қысқа болуы
* Жүйелік симптомдар: салмақ жоғалту, әлсіздік; 
* Кеуде ауыруы, сүйек ауруы;
Егер қатерлі ісік ауада өссе, ол ауа ағынына кедергі жасай отырып, дем алу қиындықтарын тудыруы мүмкін. Кедергіден кейінгі секрецияның жиналуына және пневмонияға бейімділігін тудыруы мүмкін.
Өкпе ісігінің симптомдарының көпшілігі (тәбет болмауы, салмақ жоғалту, әлсіздік, шаршау) нақты емес. Бұл метастаз болуының белгілері (бас ауруы, әлсіздік, конвульсия немесе қолдың әлсіздігі). Спрецияның құрамына ми, сүйек, бүйрек үсті бездері, өкпе, бауыр, перикардия және бүйрекке қарама-қарсы. Өкпенің қатерлі ісігі бар адамдардың шамамен 10%; бұл рак аурулары күнделікті кеуде радиографиясында кездеседі.&lt;ref&gt;https://ru.wikipedia.org/wiki/Рак_лёгкого&lt;/ref&gt;

== Этиология ==
Өкпе рагын 80% жағдайда тудыратын негізгі фактор шылым шегу. Сонымен қатар асбестаз, автомобильдердің және өндіріс кәсіп-орындардың қалдықтарымен ауаны ластауы да аурудың дамыту факторы болып табылады. Шылым түтінінде және смоланың құрамында спектрлі талдау көмегімен 50-ге жуық канцерогендер табылған. Олардың ішіндегі ең зияндылары  жартылай ыдырау уақыты ұзақ полонийдің (210 Ро) радиоактивті изотобы, нитрозаминдер (диметил және диэтилнитрозаминдер) бензпирендер болып табылады. Шылымдардың фильтрлері канцерогендердің өкпеге түспеуіне жауап бермейді. Пассивті шеккіштер қатарына үнемі шылым шегілетін бөлмеде еріксіз дем алатын адамдар жатады.(жанұя мүшелері, қызметтестер). Шылым түтінің әсеріне түспейтін адамдармен өкпе обырымен жиі ауырады. Ұзақ және көп шылым шегетіндерде (күніне 1 қораптан артық) өкпе шекпейтіндерден 10,8 есе жиі кездеседі. 
Канцерогендік әсері бар заттарға сонымен қатар мұндай және оның өнімдері жанғанда түзілетін, радиоактивті кеніштер немесе кобальт(Со), никель (Ni), мышьяк (As), асбест жатады. Бұл заттардың организмде ұсталып, өкпе мен бронхтардың эпителиінің [[ДНҚ|ДНҚ-сына]] әсер етіп, оларда мутагенді өзгерістер шақырып қалыпты жасушаларды ісік жасушаларына айналдырады. Организмде қалыпты жасуша ісік жасушаға айналуына сыртқы , ішкі факторлар әсер етеді. Шылым шегетіндердің созылмалы бронхиті кірпікшелі эпителийдің метаплазиясына жағдай жасайды.
Өкпе рагы – өлімге әкелетін ауру. Клиникалық белгілерінің көрінген 75 пайызға жуық науқастар инкурабельді болып келеді. Болжамы қолайлы болады, егер клиникалық көрінісі ұзаққа созылмаса (3 айға ) дейін . Егер айқын белгілері 9 айдан көп созылса, болжамы соғұрлым нашарлайды. өкпе рагымен ауырғаннан кейін 1 жыл ішінде қойса, 20 пайыз науқас тірі қалады, 5 жыл өтіп кетсе небәрі 8 пайыз.&lt;ref&gt;https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126130941/https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ |date=2021-01-26 }}&lt;/ref&gt;

'''''Өкпе рагының пайда болу себептері'''''  

''Экзогенді:''
* Темекі шегу (90%).Темекі түтінінде ісік шақыратын канцерогенді заттар бар (бензпирена, бензатрацен), олар бронхыларды ағаштың кілегейлі қабығының кірпікшелі эпителиін зақымдап рак тууына себеп болады.
* Ауыр металдармен жанасу (асбест, мышьяк, никель, калий, хром, хлорметил эфирі)
* Қоршаған ортаның канцерогенді заттармен ластануы
* Радиоактивті элементтер мен радиоактивті сәулелер
''Эндогенді''
* Генетикалық ауытқулар
* 50-ден жоғары жаста болу
* Өкпенің созылмалы аурылары (Туберкулез, бронхит, пневмония,локальды пневмофиброз).
* Эндокринді аурудар 

== Клиникалық диагностика ==
* Рентгенологиялық диагностика - өкпе обырын анықтауда негізгі әдістердің бірі. Ауруды 80% анықтап, профилактикалық мақсатта флюрография жүргізеді. Егер флюрографияда өзгерістер байқалса, екі проекцияда рентгенография және компьютерлік томография жүргізеді. Компьютерлік томографияда өкпедегі метастаздарды анықтауды тиімді әдіс болып табылады. 
* Қақырықты цитологиялық зерттеу - 90% жасушалардағы өзгерістерді анықтауға және морфологиялық диагноз қоюға мүмкіндідк береді, тек 1-6% жағдайларда жалған оң нәтиже береді. 
* Бронхоскопия - трахеяны, негізгі, улестік сегменттік, субсегменттік бронхтарды, тіпті 6-шы, 7-шіден жоғары қатарларды визуальді зерттейтін әдіс. Бронхоскопия ісікті көріге жіне биопсияны жасауға мүмкіндік береді. 
* Ультрадыбыстық диагностика - өкпе қабырғасындағы қатерлі ісіктердің өсуін және өкпе тінінің қараюын анықтауда аса тиімді әдіс. Өкпенің ауасыз тіні арқылы ісікті еш кедергісіз көріг болады. Бұл әдіс қауіпсіз, қарапайым және үнемді. УДЗ ісіктің көкірекаралықтың қан ағзасында орналасқаның және сол іск қаншалықты ағзаны бүлдіргенін нақты анықтап бере алады.

== Өкпе обырының емделуі ==
* Хирургиялық емдеу - ісіктік кешен толығымен алынып тасталанды (біріншілік ошақ,метастаздар және т.б.)
* Сәулелік терапия - науқас операциядан бас тартқан жағдайда немесе операцияға қарсы көрсеткіштер болғанда жасалады.
* Химиотерапия - хирургиялық немесе сәулелік терапия жасауға болмайтын кезде қолданылады. Оның тиімділігі төмен. Алыс аймаққа берілген метастарды жоя алмайды. Тек ісіктің көлемін кішірейтуге ғана мүмкіндік береді.
* Паллиативті терапия - басқа ем қабылдай алмаған кезде ғана қолданылады. Бұл терапия жазылмайтын науқастардың жағдайғын жақсартуға негізделген. Онық құрамында жансыздандыру, психологиялық көмек, детоксикация, паллиативті хирургиялық араласу және ісікпен бірге жүретін өкпе ауруларының емі бар. &lt;ref&gt;https://ppt-online.org/97288&lt;/ref&gt;

== Алдын-алу шаралары ==
Алдын-алу шаралары қоғамдық жерлерде , автомобиль , өндіріс орындары өте көп , дамыған елді мекендерде , фабрика т.с.с –да фильтр, қалдықтарды қайта өңдеу технологияларды жетілдеру тағы басқаны қамтиды.
Қауіп-қатер тобына жататын адамдар (созылмалы пневмониямен , 45 жастан үлкен шылым шеккіштер , зиянды өндіріс орындарының  қызметкерлері т.б)үнемі дәрігерге қаралуы тиіс . рентгенологиялық, цитологиялық қақырықты зерттеу.сонымен қатар шылым шегудің қолжетімділігін шектеу және ағарту жұмыстарын жүргізу.&lt;ref&gt;https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126130941/https://baribar.kz/student/22007/oekpeninh-qaterli-isigi/ |date=2021-01-26 }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Өкпе]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Өкпе аурулары]]
[[Санат:Медицина]]</text>
      <sha1>o81jar7pn1ernysbg3ukk8c34o2bgxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>COVID-19 пандемиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>633976</id>
    <revision>
      <id>3599361</id>
      <parentid>3494191</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:40:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beksultan228</username>
        <id>180775</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Конспирологические теории&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/152697303|Пандемия COVID-19]]&quot;</comment>
      <origin>3599361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108287" sha1="cnthctk4q9xvzf9ilzg4ojlfhsohhxl" xml:space="preserve">{{Оқиға
 | атауы = Коронавирус инфекциясының пандемиясы
 | сурет = COVID-19 Outbreak World Map.svg
 | сурет атауы = {{legend|#510000|10,000+ расталған жағдай}}
{{legend|#900000|1,000–9,999 расталған жағдай}}
{{legend|#c80200|100–999 расталған жағдай}}
{{legend|#ee7070|10–99 расталған жағдай}}
{{legend|#ffC0C0|1–9 расталған жағдай}}
 | сурет ені = 350 
 | ана тілі = {{lang-zh|2019－2020年新型冠狀病毒肺炎事件}}
 | қазақша атауы = 
 | дата = [[17 қараша]] [[2019 жыл]]дан бастап ({{Ұзақтығы|year=2019|month=11|day=17}})
 | уақыт = 
 | себебі = [[SARS-CoV-2]]
 | орын = Ошақ: [[Ухань]], [[Хубэй]], Қытай 
| шығын1 = 2022 жылғы 28 шілдесіндегі мәлімет:&lt;br/&gt; '''Расталған жағдайлар: '''578,668,455 &lt;br&gt; '''Өлім саны:''' 6,410,994 (жарияланған) &lt;br&gt; 20.1 млн (бағаланған)&lt;ref&gt;{{cite news |title=The pandemic's true death toll |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/graphic-detail/coronavirus-excess-deaths-estimates |access-date=18 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; '''Жазылып шыққандар:''' 548,683,523 &lt;br&gt; '''Індет жайылған елдер саны: '''230'''
 | сондай-ақ белгілі = 
 | түрі = [[SARS-CoV-2|Жаңа коронавирус]] [[індет]]і
 | карта ел = Қытай 
 | карта атауы= [[Ухань]], [[Қытай]], тіркелген жалғыз ошақтың орналасқан жері
 | lat_deg=30
 | lat_min=37
 | lat_sec=11
 | lat_dir=N
 | lon_deg=114
 | lon_min=15
 | lon_sec=26
 | lon_dir= E
}}
'''Коронавирус ауруының пандемиясы''' 2019 жылы, желтоқсан айының ортасында орталық [[Қытай]]да орналасқан [[Хубэй|Хубэй провинциясына]] кіретін [[Ухань]] қаласының Хуанань жануар мен теңіз өнімдері базарында болған тұрғындары түсініксіз [[пневмония]]ға шалдыққаны анықталған кезден басталды.

Осыдан кейін Қытай ғалымдары [[Коронавирустар|коронавирустың]] жаңа түрін анықтады — [[SARS-CoV-2]]. Оның генетикалық құрылымы ауыр жіті респираторлы синдромды (''атипті пневмония'' деген атаумен танымал) қоздыратын SARS-CoV вирусына 70% ұқсайтыны белгілі болды. Осылайша олар карта құрып, жаңа вирустың генетикалық құрылымын анықтады.&lt;ref&gt;&quot;Hui14Jan2020&quot;&gt;{{мақала|тақырыбы=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|сілтеме=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf|баспасы=International Journal of Infectious Diseases|томы=91|беттері=264—266|.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|ref=Hui|түрі=journal|авторы=Hui, David S.; Azhar, Esam EI; Madani, Tariq A.; Ntoumi, Francine; Kock, Richard; Dar, Osman; Ippolito, Giuseppe; Mchugh, Timothy D.; Memish, Ziad A.|жыл=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;promedmail&quot;&gt;{{Cite web|title=Undiagnosed pneumonia - China (HU) (01): wildlife sales, market closed, RFI Archive Number: 20200102.6866757|url=https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|website=Pro-MED-mail|publisher=International Society for Infectious Diseases|accessdate=2020-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinghui15Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/3046233/wuhan-pneumonia-how-search-source-mystery-illness-unfolded|title=Wuhan pneumonia: how search for source unfolded|last=Pinghui|first=Zhuang|date=2020-01-15|website=South China Morning Post|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200115165740/https://www.scmp.com/news/china/society/article/3046233/wuhan-pneumonia-how-search-source-mystery-illness-unfolded|archivedate=2020-01-15|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wuhan seafood market pneumonia virus isolate Wuhan-Hu-1, complete genome|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MN908947|website=NCBI Genbank|publisher=National Center for Biotechnology Information|accessdate=2020-01-20}}&lt;/ref&gt;

22 қаңтардан бері Ухань қаласында карантин жарияланып, қоғамдық көліктер тоқтатылып, қалаға кіріп-шығуға тыйым салынған; дәл осындай карантин 24 қаңтардан бастап Уханьға шекаралас Хуанган, Эчжоу, Чиби және Чжицзян қалаларында жарияланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hkcna.hk/content/2020/0123/805512.shtml|title=湖北黃岡：城鐵站、火車站離開黃岡市區通道暫時關閉|publisher=www.hkcna.hk|accessdate=2020-01-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/china-locks-down-two-more-cities-huanggang-and-ezhou-after-wuhan|title=Wuhan virus: China locks down Huanggang, imposes tough travel restrictions in 3 other cities, after Wuhan lockdown|author=hermesauto|date=2020-01-23|publisher=The Straits Times|lang=en|accessdate=2020-01-23}}&lt;/ref&gt;. Жалпы алғанда қытайлық 14 қаладан шығуға тыйым салынған&lt;ref&gt;https://www.telegraph.co.uk/news/2020/01/24/china-locks-eight-cities-pledges-new-hospital-within-six-days/&lt;/ref&gt;. Вирус Қытайдың бірнеше әкімшілік аймақтарында анықталған.

22 қаңтар күні [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның төтенше жағдай комитетінің індетке қатысты отырысы өтті. 23 қаңтарда ДДҰ бас директоры Тедрос Аданом Гебреисус ДДҰ төтенше жағдай комитеті жаңа коронавирус індетінің өршуі ерекше қауіп төндіретіні жайлы бір тоқтамға келмегенін айтып, халықаралық деңгейде денсаулық сақтау аясында төтенше жағдай жарияланбайтынын мәлімдеді.

== Эпидемиология ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2019-nCoV Outbreak World Map.svg|{{#time:j F|+06 hours}} мәліметі бойынша 2019-nCoV таралу картасы &lt;div align=left&gt;{{legend|#710000|Ошақ орналасқан ел (Қытай)}}{{legend|#c80000|Анықталған расталған жағдайлар}}{{legend|#558eed|Анықталған күдікті жағдайлар}}&lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;
Індеттің басталуы жайлы алғашқы мәлімет 2019 жылдың 31 желтоқсаны жарияланды&lt;ref name=&quot;WHO5Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|title=Pneumonia of unknown cause – China. Disease outbreak news|last=|first=|date=2020-01-05|website=|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=2020-01-06|quote=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200107032945/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|archivedate=2020-01-07}}&lt;/ref&gt;, ал науқастардағы алғашқы клиникалық көрініс 8 желтоқсан күні біліне бастаған&lt;ref name=&quot;Schnirring14Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/report-thailands-coronavirus-patient-didnt-visit-outbreak-market|title=Report: Thailand's coronavirus patient didn't visit outbreak market|last=Schnirring|first=Lisa|date=2020-01-14|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200114230152/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/report-thailands-coronavirus-patient-didnt-visit-outbreak-market|archivedate=2020-01-14|accessdate=2020-01-15}}&lt;/ref&gt;.
Уханьдағы базар жабылып, клиникалық әйгіленімдері бар науқастар оқшауланды.

&lt;div style=&quot;width: 40%; height: 80em; overflow: auto; float: right&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:85%; margin:0 0 0 1em;&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | COVID-19 пандемиясының әр ел мен аймақтағы жағдайы
|- class=&quot;covid-sticky&quot;
! class=&quot;covid-country-narrow-on-mobile&quot; style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Ел/Аймақ
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; | {{Comment|Жұқтыр.|Жұқтырғандар}}
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; | Өлім
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Comment|Жазыл.|Жазылғандар}}
! style=&quot;text-align:right; padding-right:4px; width:1px;&quot; scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;1&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Comment|Дер.|Дереккөз(дер)}}
|-
! class=&quot;covid-total-row&quot; scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;2&quot;               | '''178'''
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''433,172'''&lt;!--Figure from sum--&gt;
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''19,677'''&lt;!--Figure from sum--&gt;
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''111,738'''&lt;!--Figure from sum--&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Қытай}}
!scope=&quot;row&quot;|
|81,218 &lt;!--WARNING! Please subtract Hong Kong (香港), Macau (澳門/澳门), and Taiwan (臺灣/台湾) numbers if included in the total--&gt;
|3,281
|73,650
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhc.gov.cn/xcs/yqtb/202003/e6c12d0c2cf04474944187f4088dc021.shtml|script-title=zh:截至3月23日24时新型冠状病毒肺炎疫情最新情况|publisher=[[National Health Commission]]|language=zh-cn|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Италия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|69,176
|6,820
|8,326
|&lt;!--Note: this ArcGIS map has been provided to the public by the civil protection department of Italy, and is therefore a government source--&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://opendatadpc.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/b0c68bce2cce478eaac82fe38d4138b1|author=Dipartimento della Protezione Civile|title=COVID-19 Italia - Monitoraggio della situazione
|website=opendatadpc.maps.arcgis.com}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- &lt;ref&gt;{{cite web |title=Ministero della Salute - Nuovo coronavirus |url=http://www.salute.gov.it/nuovocoronavirus |website=www.salute.gov.it |accessdate=22 March 2020 |language=IT}}&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{Байрақ|АҚШ}}
!scope=&quot;row&quot;|
|55,330
|804
|379
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/#countries |title=Coronavirus Update (Live) - Worldometer |website=www.worldometers.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19/Coronavirus Real Time Updates With Credible Sources in US and Canada {{!}} 1Point3Acres |url=https://coronavirus.1point3acres.com/en |website=coronavirus.1point3acres.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Испания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|47,610 &lt;!-- DO NOT update Spain data from worldometer/WOMC --&gt;
|3,434 &lt;!-- DO NOT update Spain data from worldometer/WOMC --&gt;
|5,367 &lt;!-- DO NOT update Spain data from worldometer/WOMC --&gt;
|&lt;!--IMPORTANT: SOURCING INSTRUCTIONS! Keep the most up-to-date source uncommented and comment the others. All these three sources (&quot;es-rtve&quot;, &quot;es-elpais&quot;, &quot;es-iscii&quot;) are reliable sources. --&gt;&lt;!-- &lt;ref name=&quot;es-rtve&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rtve.es/noticias/20200323/mapa-del-coronavirus-espana/2004681.shtml |title=Coronavirus El mapa del coronavirus en España: 2.800 muertos y casi 40.000 casos |website=RTVE |language=es}}&lt;/ref&gt; --&gt;&lt;ref name=&quot;es-elpais&quot;&gt;{{cite web|url=https://elpais.com/sociedad/2020/03/16/actualidad/1584379038_891570.html|title=Casos confirmados en España y en el mundo y claves para entender el coronavirus|website=El País|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- &lt;ref name=&quot;es-iscii&quot;&gt;{{cite web|url=https://covid19.isciii.es/|title=Situación de COVID-19 en España|work=Instituto de Salud Carlos III|language=es}}&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Германия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|34,009
|172
|3,535
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this major German news source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interaktiv.morgenpost.de/corona-virus-karte-infektionen-deutschland-weltweit/|title=Coronavirus-Monitor|website=Berliner Morgenpost|language=de|access-date=2020-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Иран}}
!scope=&quot;row&quot;|
|27,017
|2,206
|9,625
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--Twitter account of the Islamic Republic News Agency which regularly tweets latest figures--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=IrnaEnglish |number=1241703121643958272 |date=22 March 2020 |title=#Iran's #coronavirus toll update March 22, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coronavirus death toll reaches 2,077 in Iran; 9,525 recover |url=https://en.irna.ir/news/83727358/Coronavirus-death-toll-reaches-2-077-in-Iran-9-525-recover |accessdate=25 March 2020 |work=IRNA English |date=25 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Франция}}
!scope=&quot;row&quot;|
|22,304
|1,100
|3,281
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.santepubliquefrance.fr/maladies-et-traumatismes/maladies-et-infections-respiratoires/infection-a-coronavirus/articles/infection-au-nouveau-coronavirus-sars-cov-2-covid-19-france-et-monde|title=Infection au nouveau Coronavirus (SARS-CoV-2), COVID-19, France et Monde|work=Santé publique France|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Швейцария}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9,877
|130
|131
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/krankheiten/ausbrueche-epidemien-pandemien/aktuelle-ausbrueche-epidemien/novel-cov/situation-schweiz-und-international.html#-1199962081 |title= Current situation in Switzerland |publisher= Federal Office of Public Health}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://interactif.tdg.ch/2020/covid-19-carte-suisse/|title=Cas d'infection au Sars-CoV-2 en Suisse|work=Tribune de Genève|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Корея Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9,137
|126
|3,730
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&amp;bid=0015 |title=Press release |website=www.cdc.go.kr |last=KCDC |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ұлыбритания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|8,078
|422
|140
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future &lt;ref name=&quot;WOMC&quot;/&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/f94c3c90da5b4e9f9a0b19484dd4bb14 |title= Total UK cases COVID-19 Cases Update |publisher=Public Health England}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.uk/guidance/coronavirus-covid-19-information-for-the-public|title=Number of coronavirus (COVID-19) cases and risk in the UK|work=gov.uk}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Нидерланд}}
!scope=&quot;row&quot;|
|5,580
|277
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.rivm.nl/nieuws/actuele-informatie-over-coronavirus |title=Actuele informatie over het nieuwe coronavirus (COVID-19) |language=Dutch |publisher=RIVM |accessdate=2020-03-15}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Аустрия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|5,283
|28
|9&lt;!--Please do not use recoveries from Worldometer/WOMC, as the given source explains, there is no comprehensive and reliable source for it--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://info.gesundheitsministerium.at/|title=info.gesundheitsministerium.at|publisher=Bundesministerium für Soziales, Gesundheit, Pflege und Konsumentenschutz|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.sozialministerium.at/Informationen-zum-Coronavirus/Neuartiges-Coronavirus-(2019-nCov).html |title=Neuartiges Coronavirus (2019-nCov) |language=German |website=www.sozialministerium.at}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бельгия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4,937
|178
|547
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.info-coronavirus.be/nl/news/ |title=Coronavirus COVID-19 |website=www.info-coronavirus.be}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Норвегия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,890
|13
|{{color|darkgray|–}}&lt;!--Please do not use recoveries from Worldometer/WOMC, as the given source explains, there is no comprehensive and reliable source for it--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;[https://www.fhi.no/sv/smittsomme-sykdommer/corona/dags--og-ukerapporter/dags--og-ukerapporter-om-koronavirus/ FHI: Dags- og ukerapporter om koronavirussykdom (covid-19)] ''www.fhi.no''&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref name=&quot;VG&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vg.no/spesial/2020/corona-viruset/|title=Live: Corona-viruset sprer seg i Norge og verden|first1=Av Sondre|last1=Nilsen|first2=Oda Leraan|last2=Skjetne|first3=Yasmin|last3=Sfrintzeris|first4=Hanna Haug|last4=Røset|first5=Carina|last5=Hunshamar|first6=Sofie|last6=Fraser|first7=Ole|last7=Løkkevik|first8=og VGs|last8=breaking-avdeling|website=VG Nett}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Канада}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,746&lt;!--Please do not add the presumptive cases--&gt;
|26
|185
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ctvnews.ca/mobile/health/coronavirus/tracking-every-case-of-covid-19-in-canada-1.4852102 |title=Tracking every case of COVID-19 in Canada |publisher=CTV News}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!-- &lt;ref&gt;{{cite web |title= Covid-19: Outbreak update |publisher=Government of Canada |url= https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html |year=2020}}&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Аустралия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,431
|8
|118
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coronavirus updates LIVE: Australia records spike in COVID-19 cases, Scott Morrison upgrades social gathering restrictions |url=https://www.smh.com.au/national/coronavirus-updates-live-scott-morrison-upgrades-social-gathering-bans-as-japan-confirms-the-olympics-will-be-held-in-2021-20200324-p54dk8.html |accessdate=25 March 2020 |work=The Sydney Morning Herald |date=25 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the &quot;AU_health&quot; source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future --&gt;&lt;ref name=&quot;AU_health&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.health.gov.au/news/health-alerts/novel-coronavirus-2019-ncov-health-alert/coronavirus-covid-19-current-situation-and-case-numbers|title=Coronavirus (COVID-19) current situation and case numbers|date=19 March 2020|website=Australian Government Department of Health|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Португалия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,362
|33
|22
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://covid19.min-saude.pt/ponto-de-situacao-atual-em-portugal/ |title=Ponto de Situação Atual em Portugal |publisher=Ministry of Health |location=Portugal|language=pt}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Швеция}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,300
|40
|16
|&lt;ref name=&quot;SVT_livefeed&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svt.se/datajournalistik/the-spread-of-the-coronavirus/|title=The spread of the new coronavirus — Currently in Sweden|publisher=[[Sveriges Television]] (Swedish Television)| language=English| work=SVT Datajournalistik|access-date=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://platz.se/coronavirus/?c=219|title=Coronavirus i Sverige|author=Han Lin Yap|access-date=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бразилия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,201
|46
|2
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://plataforma.saude.gov.br/novocoronavirus |title=Notificação de casos de doença pelo coronavírus 2019 (COVID-19) |publisher= Ministry of Health (Brazil)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ferreira |first1=Alfonso |title=Brasil tem 46 mortes e 2.201 casos confirmados de Covid-19, diz Ministério da Saúde |url=https://g1.globo.com/bemestar/coronavirus/noticia/2020/03/24/brasil-tem-46-mortes-e-casos-2201confirmados-de-covid-19-diz-ministerio-da-saude.ghtml |website=G1 |accessdate=24 March 2020 |language=pt-br}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Израиль}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,170
|5
|53
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jaffe-Hoffman |first1=Maayan |title=Coronavirus: 2,170 Israelis are now sick with the virus |url=https://www.jpost.com/HEALTH-SCIENCE/Coronavirus-Fourth-Israeli-dies-as-gov-approves-harsher-restrictions-622246 |accessdate=25 March 2020 |work=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Түркия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,872
|44
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Minister of Health of Turkey is a reliable source for Turkish public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-announces-seven-more-coronavirus-deaths-293-new-cases-153215|title=Turkey announces seven more coronavirus deaths, 293 new cases|date=23 March 2020 |publisher=Hurriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Turkey: Coronavirus death toll climbs to 44 |url=https://www.aa.com.tr/en/latest-on-coronavirus-outbreak/turkey-coronavirus-death-toll-climbs-to-44/1778166 |work=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Дания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,852&lt;!--Worldometer is not accurate here; Please do not update this number with the number from Worldometer, as it does not take the Faroe Islands into account, as is done here--&gt;&lt;!--Includes Denmark proper, Faroe islands, and Greenland.--&gt;
|32
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;ref name=&quot;Sundhedsstyrelsen Denmark&quot;&gt;&lt;!--Do not remove this reference, because it's more up-to-date and reliable than &quot;WOMC&quot;--&gt;{{cite web|url=https://www.sst.dk/da/corona/tal-og-overvaagning|title=Coronavirus, COVID-19|date=22 March 2020|work=Status på COVID-19|publisher=[[Sundhedsstyrelsen]] (Danish Health Authority)|language=Danish|accessdate=22 March 2020|}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Малайзия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,796
|19
|199
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moh.gov.my/index.php/pages/view/2019-ncov-wuhan|title=Covid-19 (Maklumat Terkini)|publisher=[[Ministry of Health (Malaysia)]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Чехия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,497
|3
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://onemocneni-aktualne.mzcr.cz/covid-19 |title=COVID-19 &amp;#124; Onemocnění aktuálně od MZČR |publisher=[[Ministry of Health (Czech Republic)]] |year=2020 |accessdate=2020-03-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mobile.twitter.com/adamvojtechano/status/1238355040026480640 |title=Minister of Health (Twitter)}}&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ирландия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,329
|7
|5
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.gov.ie/en/news/7e0924-latest-updates-on-covid-19-coronavirus/ |title=Latest updates on COVID-19 (Coronavirus) |publisher=Department of Health (Ireland)|date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Жапония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,128
|42
|301
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_10426.html|title=新型コロナウイルス感染症の現在の状況と厚生労働省の対応について（令和２年３月24日版）|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020|language=ja|work=Ministry of Health, Labour and Welfare (Japan)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Люксембург}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,099
|8
|6
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gouvernement.lu/en/dossiers.gouv_msan%2Ben%2Bdossiers%2B2020%2Bcorona-virus.html |title= Coronavirus: COVID-19 |publisher=Government of Luxembourg}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эквадор}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,082
|27
|3
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://coronavirusecuador.com/|title=Coronavirus Ecuador|publisher=Gobierno de la República de Ecuador|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Пәкістан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,000
|7
|19
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 Health Advisory Platform by Ministry of National Health Services Regulations and Coordination |url=http://covid.gov.pk/ |website=covid.gov.pk |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тайланд}}
!scope=&quot;row&quot;|
|934
|4
|70
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://covid19.moph.go.th/#/portal|title=โรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-19)|work=Department of Disease Control (Thailand)|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- The Government also releases reports in English, but they lag a few days: https://ddc.moph.go.th/viralpneumonia/eng/situation.php --&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/thailand-reports-second-coronavirus-death|title=Thailand reports 2 more coronavirus deaths, 106 new infections|date=24 March 2020 |publisher=Straits Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Польша}}
!scope=&quot;row&quot;|
|927
|12
|1&lt;!--Beware a possibly wrong number of recovered patients published by WOMC/Worldometer--&gt;
|&lt;!--Do not remove this reference, because it's more up-to-date and reliable than &quot;WOMC&quot;--&gt;&lt;!--Twitter account of Poland's Ministry of Health which regularly updates the latest figures--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=MZ_GOV_PL |number=1242722196864278529 |date=25 March 2020
|title=Jednocześnie z przykrością informujemy, że w szpitalu we Wrocławiu zmarły dwie osoby - 41-letni oraz 71-letni mężczyzna, którzy mieli choroby towarzyszące. W sumie liczba osób zakażonych koronawirusem: 927/12 (wszystkie pozytywne przypadki/w tym osoby zmarłe).|language=pl}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Чили}}
!scope=&quot;row&quot;|
|922
|2
|17
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gob.cl/coronavirus/casosconfirmados/|title=Casos confirmados COVID-19|work=Gobierno de Chile|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- see the link to &quot;mapa coronavirus&quot; at infogram --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Румыния}}
!scope=&quot;row&quot;|
|906
|13
|86
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ms.ro/2020/03/24/buletin-informativ-24-03-2020/|title=Buletin informativ 24.03.2020|date=24 March 2020 |publisher=Ministry of Health|language=ro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/informatii-oficiale-despre-coronavirus-in-romania-1266261|title=Coronavirus România, INFORMAȚII OFICIALE: 794 de infecții, 79 de pacienți vindecați. 12 persoane au murit din cauza COVID-19|date=24 March 2020 |publisher=[[Digi24]]|language=ro}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Финляндия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|792
|1
|10
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thl.fi/en/web/infectious-diseases/what-s-new/coronavirus-covid-19-latest-updates |title=Coronavirus COVID-19 – Latest Updates |publisher= Finnish Institute for Health and Welfare}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Индонезия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|790
|58
|31
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.covid19.go.id/situasi-virus-corona/ |title=Situasi Virus Corona| publisher=[[Indonesian National Board for Disaster Management]] |date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сауд Арабиясы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|767
|1
|28
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.saudigazette.com.sa/article/591187/SAUDI-ARABIA/Saudi-Arabia-confirms-first-corona-death-205-new-cases-detected|title=Saudi Arabia confirms first corona death, 205 new cases detected|work=Saudi Gazette|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Грекия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|743
|20
|19
|&lt;ref&gt;https://www.in.gr/2020/03/24/greece/koronaios-enimerosi-gia-tin-eksaplosi-tis-pandimias-teleytaio-24oro/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.in.gr/2020/03/23/greece/koronaios-enimerosi-gia-tin-eksaplosi-tis-nosou-tou-koronaiou/ |title=Κοροναϊός : 71 νέα κρούσματα – Στα 695 τα συνολικά – 35 διασωληνωμένοι |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--{{Cite web |url= https://www.moh.gov.gr/articles/ministry/grafeio-typoy/press-releases/6839-anakoinwsh-toy-prwtoy-thanatoy-apo-ton-sars-cov-2 |title=Ανακοίνωση του πρώτου θανάτου από τον SARS-CoV-2 |language=Greek |website=Υπουργείο Υγείας}}&lt;/ref&gt;&lt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Cruise ship side view.svg|22px]]
!scope=&quot;row&quot;|
|712
|11
|587
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fatality rates for covid-19 could vary enormously |url=https://www.economist.com/international/2020/03/12/fatality-rates-for-covid-19-could-vary-enormously |website=The Economist |accessdate=19 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_10385.html|title=新型コロナウイルス感染症の現在の状況と厚生労働省の対応について（令和２年３月23日版）|website=www.mhlw.go.jp|language=ja|access-date=2020-03-23}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|ОАР}}
!scope=&quot;row&quot;|
|709
|0
|2
|&lt;ref name=&quot;za.nicd274&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.nicd.ac.za/covid-19-update-24/ |title=COVID-19 update |date=2020-03-24 |website=NICD|access-date=2020-03-24}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ресей}}
!scope=&quot;row&quot;|
|658
|0
|29 &lt;!--The figure at WOMC is incorrect because it includes the Diamond Princess cases. See official sources--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Информация о новой коронавирусной инфекции |url=https://www.rosminzdrav.ru/ministry/covid19|publisher=[[Ministry of Health (Russia)]] |accessdate=25 March 2020 |language=ru |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Оперативные данные. По состоянию на 25 марта |url=https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |website=Стопкоронавирус.рф |accessdate=25 March 2020 |language=ru |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Исландия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|648
|1
|51
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.covid.is/tolulegar-upplysingar |title=COVID-19 á Íslandi - Tölfræði |language=Icelandic |website=www.covid.is }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Филиппиндер}}
!scope=&quot;row&quot;|
|636
|38
|26
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ncovtracker.doh.gov.ph|title=COVID-19 Cases: Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.abs-cbn.com/news/03/24/20/philippines-coronavirus-update-number-of-cases-552-and-2-new-deaths |title=Philippines' COVID-19 cases surge to 552; 2 new recoveries, 2 new deaths listed |date=24 March 2020 |publisher=ABS CBN}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Үндістан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|562
|12
|40
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mohfw.gov.in/|title=Home - Ministry of Health and Family Welfare - GOI|website=mohfw.gov.in|language=en|access-date=2020-03-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 {{!}} Indian Council of Medical Research |url=https://icmr.nic.in/node/39071 |website=ICMR |publisher=Ministry of Health &amp; Family Welfare - GOI |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сингапур}}
!scope=&quot;row&quot;|
|558
|2
|155
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.moh.gov.sg/covid-19 |title= Updates on Covid-19 local situation |publisher=Ministry of Health (Singapore)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/singapore/health/49-new-coronavirus-cases-in-singapore-of-which-32-are-from-overseas? |title=49 new coronavirus cases in Singapore, of which 32 are from overseas |date=24 March 2020 |publisher= Straits Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Катар}}
!scope=&quot;row&quot;|
|526
|0&lt;!--Adding as zero because the source used did not report any deaths--&gt;
|41
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moph.gov.qa/english/Pages/Coronavirus2019.aspx |title=Covid-19 |publisher=Ministry of Public Health (Qatar)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Словения}}
!scope=&quot;row&quot;|
|480
|4
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rtvslo.si/zdravje/novi-koronavirus/deset-bolnikov-v-ukc-ju-v-ljubljani-ze-ozdravelo/518235 |title=Deset bolnikov v UKC-ju v Ljubljani že ozdravelo |website=RTVSLO.si |accessdate=25 March 2020 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Панама}}
!scope=&quot;row&quot;|
|443
|6
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://minsa.gob.pa/coronavirus-covid19|title=Casos de Coronavirus COVID-19 en Panamá|work=Ministerio de Salud de la República de Panamá|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{flag|Бахрейн}}
! scope=&quot;row&quot; |
|419
|3
|190
|&lt;!--Please comment out the following source when citing a new source, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.moh.gov.bh/COVID19 |title=Covid-19 Updates |publisher=Ministry of Health (Bahrain)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Хорватия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|418
|0
|16
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.koronavirus.hr/en |title=Službena stranica Vlade |publisher= Croatian Institute of Public Health}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Перу}}
!scope=&quot;row&quot;|
|416
|7
|4
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gob.pe/institucion/minsa/noticias/109942-minsa-casos-confirmados-por-coronavirus-covid-19-son-416-en-peru-comunicado-n-31|title=Minsa: Casos confirmados por coronavirus COVID-19 son 416 en Perú (Comunicado N°31)|work=Ministerio de Salud|language=es |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мысыр}}
!scope=&quot;row&quot;|
|402
|20
|80
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=وزارة الصحة والسكان المصرية|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=142322833985004&amp;id=113432613540693&amp;__tn__=%2As%2As-R|author=Ministry of Health and Population (Egypt) |publisher=Facebook |date=23 March 2020 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- other official news at https://sis.gov.eg --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гонконг}}
!scope=&quot;row&quot;|
|386
|4
|102
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.coronavirus.gov.hk/eng/index.html |title=Together, We Fight The Virus! |publisher=Department of Health |location=Hong Kong |website=www.coronavirus.gov.hk}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Колумбия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|378
|3
|6
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.eltiempo.com/datos/casos-actualizados-de-coronavirus-en-colombia-471650 |title=Casos actualizados de Coronavirus en Colombia |publisher=El Tiempo}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эстония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|369
|0
|7
|&lt;!--Primary source from Estonian Government agency releasing updated daily at 12:00 (GMT+2)--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.terviseamet.ee/et/uuskoroonaviirus |title=Koroonaviiruse haigus COVID-19 |publisher=Estonian Health Board}}&lt;/ref&gt;&lt;!--DO NOT add other sources as they are all citing Health Board!--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мексика}}
!scope=&quot;row&quot;|
|367
|4
|4
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.eluniversal.com.mx/nacion/sociedad/suman-en-mexico-367-casos-positivos-de-coronavirus-y-4-muertos |title= Suman En México 367 casos y 4 muertos |date=23 March 2020 |publisher=El Universal}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ирак}}
!scope=&quot;row&quot;|
|316
|27
|75
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2820547591332954&amp;id=156490947738645&amp;__tn__=%2As%2As-R |title=Facebook update |author=Iraqi Ministry of Health |date=23 March 2020|language=ar}}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=وزارة الصحة العراقية |url=https://www.facebook.com/156490947738645/posts/2823023637752016/ |website=www.facebook.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Доминикан Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|312
|6
|3
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ливан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|304
|4
|8
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=الجمهورية اللبنانية - وزارة اﻹعلام - الموقع الرسمي لمتابعة أخبار فيروس الكورونا في لبنان |url=https://corona.ministryinfo.gov.lb |website=كورونا في لبنان |accessdate=21 March 2020 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=LIVE: Coronavirus in Lebanon {{!}} Number of Infections, News, Resources &amp; Guides |url=https://the961.com/coronavirus/ |website=The961 |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сербия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|303
|4
|15
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://covid19.rs/homepage-english/|title=COVID-19 |website=covid19.rs |publisher= Ministry of Health (Serbia)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Аргентина}}
!scope=&quot;row&quot;|
|301
|4
|51
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.infobae.com/sociedad/2020/03/23/confirmaron-36-nuevos-casos-de-coronavirus-en-la-argentina-y-el-total-de-infectados-asciende-a-301/ |title= Confirmaron 36 nuevos casos de coronavirus en la Argentina y el total de infectados asciende a 301|date=23 March 2020 |publisher=infobae}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- official reports: https://www.argentina.gob.ar/coronavirus/informe-diario --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Армения}}
!scope=&quot;row&quot;|
|265
|0
|16
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Алжир}}
!scope=&quot;row&quot;|
|264
|19
|65
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Біріккен Араб Әмірліктері}}
!scope=&quot;row&quot;|
|248
|2
|45
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as a primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out either of the following sources if removing the citation, as these are government sources, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mohamed |first1=Hatem |last2=Alfaham |first2=Tariq |title=Four people recover from coronavirus infection, 50 new cases among individuals with proximity to confirmed cases |url=https://www.wam.ae/en/details/1395302832696 |accessdate=24 March 2020 |work=Wam |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тайвань}}
!scope=&quot;row&quot;|
|235
|2
|29
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov.tw/|title=首頁-衛生福利部疾病管制署|publisher=[[Centers for Disease Control (Taiwan)|Taiwan Centres for Disease Control]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.cdc.gov.tw/Bulletin/Detail/_Y7EYHlQ5VHTJqMN3xCejg?typeid=9|title=國內累計215人確診，29人解除隔離|date=24 March 2020|publisher=[[Centers for Disease Control (Taiwan)|Taiwan Centres for Disease Control]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мажарстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|226
|10
|21
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://koronavirus.gov.hu|title=Tájékoztató oldal a koronavírusról Aktualis|work=koronavirus.gov.hu}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Болгария}}
!scope=&quot;row&quot;|
|218
|3
|3
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mh.government.bg/bg/novini/aktualno/| title=Актуални новини |publisher=Ministry of Health (Bulgaria)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Словакия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|216
|0
|7
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.health.gov.sk/?koronavirus-covid-19 |title= KORONAVÍRUS COVID-19 |publisher= Ministry of Health (Slovakia)}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rtvs.sk/koronavirus Aktuálne o koronavíruse na Slovensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531152902/https://www.rtvs.sk/koronavirus |date=2020-05-31 }} ''www.rtvs.sk''&lt;/ref&gt;&lt;!--rtvs (radio and television of slovakia) is a public broadcasting service owned by the slovak government--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Domov {{!}} Koronavírus na Slovensku - COVID-19 |url=https://korona.gov.sk |website=korona.gov.sk |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Литва}}
!scope=&quot;row&quot;|
|213
|2
|1
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sam.lrv.lt/lt/news/koronavirusas |title=Koronavirusas (COVID-19) |date=23 March 2020 |publisher=Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministerija |accessdate= 24 March 2020}}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lietuvoje patvirtinta daugiau nei 200 koronaviruso atvejų – nustatyta 16 naujų |url=https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/lietuvoje-patvirtinta-daugiau-nei-200-koronaviruso-atveju-nustatyta-16-nauju.d?id=83866487 |accessdate=24 March 2020 |work=DELFI |language=lt}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{flag|Жаңа Зеландия}}
! scope=&quot;row&quot; |
|205
|0
|22
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty new coronavirus cases in New Zealand |url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/forty-new-coronavirus-cases-in-zealand-bringing-total-142 |website=TVNZ |accessdate=24 March 2020 |language=en-NZ}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not remove the following source as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-current-cases |title=COVID-19 - current cases |publisher= Ministry of Health (New Zealand)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Латвия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|197
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Center for Disease Prevention and Control of Latvia is a reliable source for Latvian public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government Twitter account, and other messages on the same account likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet|user=SPKCentrs |number=1242352719379279872 |date=24 March 2020 |title=Iepriekšējā diennaktī veikti 692 izmeklējumi personām ar aizdomām par saslimšanu ar Covid-19, infekcija apstiprināta 17 cilvēkam. Līdz šim Latvijā kopā veikti 6806 izmeklējumi pesonām ar aizdomām par Covid-19, apstiptināti 197 saslimšanas gadījumi ar COVID-19}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Leaving Worldometer citation up because it claims one recovery, although the references it cites appears to make no mention of it--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кувейт}}
!scope=&quot;row&quot;|
|191
|0
|39
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Ministry of Health of Kuwait is a reliable source for Kuwaiti public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government Twitter account, and other messages on the same account likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet|user=KUWAIT_MOH |number=1242362201358376960 |date=24 March 2020 |title=تعلن ⁧ #وزارة_الصحة⁩ عن تأكيد إصابة حالتين جديدتين ب ⁧ #فيروس_كورونا_المستجدّ⁩ COVID19 ليصبح الإجمالي 191 حالة}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сан-Марино}}
!scope=&quot;row&quot;|
|187&lt;!--Please do not use Worldometer as the source here as how it has arrived at its number is highly questionable--&gt;&lt;!--Please be careful when updating this statistic, as the official government statistics may be presented in a confusing way, with &quot;casi positivi&quot; referring not to patients who tested positive, but patients recovering. Add this number to the number &quot;decessi&quot; (deceased) and number &quot;guariti&quot; (healed) to obtain the correct number. The number of positive results may be different from this number, on the assumption that some cases were tested more than once.--&gt;&lt;!--Note: Worldometer inexplicably appears to have its link to its most recent source for San Marino (two days old as of 2020.03.12) point to a site by the American state of Massachusetts.--&gt;
|21&lt;!--Please do not use Worldometer as the source here as how it has arrived at its number is highly questionable--&gt;
|4&lt;!--Please do not use Worldometer as the source here as how it has arrived at its number is highly questionable--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as a primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the San Marino Institute of Social Security created for public health news is a reliable source per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out either of the following sources if removing the citation, as these are government sources, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;https://mobile.twitter.com/IssRSMarino/status/1237392067308879874&gt;&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISS - Istituto per la Sicurezza Sociale di San Marino |url=http://www.iss.sm/on-line/home/aggiornamenti-coronavirus/articolo49014166.html |website=www.iss.sm |accessdate=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Коста-Рика}}
!scope=&quot;row&quot;|
|177
|2
|2
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Costa Rica cierra semana con 134 casos confirmados por COVID-19 |url=https://www.ministeriodesalud.go.cr/index.php/centro-de-prensa/noticias/741-noticias-2020/1581-costa-rica-cierra-semana-con-134-casos-confirmados-por-covid-19 |work=Ministerio de Salud (Costa Rica)|access-date=23 March 2020|date=23 March 2020|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=19 nuevos casos de COVID-19 en Costa Rica; total sube a 177 |url=https://delfino.cr/2020/03/19-nuevos-casos-de-covid-19-en-costa-rica-total-sube-a-177 |work=delfino.cr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Солтүстік Македония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|177
|2
|1
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;covid19.mk&quot;&gt;{{cite web|url=https://covid19.mk/ |title=Страница за состојбата со КОВИД-19 на Министерството за здравство |publisher= Ministry of health (North Macedonia)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gdi-sk.maps.arcgis.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://gdi-sk.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html?fbclid=IwAR0Dd9MY7njiNtDkPpPt8R2SeD4pW_6TO12axwKrT4CcegckY4P4Ezt43f4#/2096bd4b051b42948ac3f5747e80c3a5|title=Real-time Coronavirus condition in North Macedonia|website=gdi.net|language=mk-MK}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Марокко}}
!scope=&quot;row&quot;|
|170
|5
|6
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.covidmaroc.ma/pages/Accueil.aspx|title=Le Portail Officiel du Coronavirus au Maroc|last=|first=|date=18 March 2020|website=Ministère de la santé|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Босния және Герцеговина }}
!scope=&quot;row&quot;|
|166
|3
|2
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Андорра}}
!scope=&quot;row&quot;|
|164
|3
|1
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Actualitat coronavirus |url=https://www.govern.ad/coronavirus |website=www.govern.ad |publisher=Govern d'Andorra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mor un altre avi amb sospita de coronavirus mentre els positius superen els 160 |url=https://m.andorradifusio.ad/noticies/mor-avi-sospita-coronavirus-mentre-positius |website=www.andorradifusio.ad |publisher=Andorra Difusió |language=ca}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Уругвай}}
!scope=&quot;row&quot;|
|162
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lr21.com.uy/comunidad/1424504-contagios-casos-covid19-uruguay-coronavirus-pandemia |title=Gobierno confirma 158 casos de COVID-19 hasta este domingo |publisher=LaRed 21 |access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Иордания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|154
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://corona.moh.gov.jo/ar|title=يروس كورونا المستجد (كوفيد-١٩)|work=corona.moh.gov.jo|language=ar}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Солтүстік Македония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|148
|2
|1
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;covid19.mk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gdi-sk.maps.arcgis.com&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Вьетнам}}
!scope=&quot;row&quot;|
|134
|0
|17
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://vnexpress.net/suc-khoe/them-9-ca-duong-tinh-ncov-4070854.html |title=Thêm 11 ca dương tính nCoV |date=24 March 2020|publisher=VN Express}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Молдова}}
!scope=&quot;row&quot;|
|125
|1
|2
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=În Republica Moldova au fost înregistrate 15 cazuri noi de COVID-19 {{!}} Ministerul Sănătății, Muncii și Protecţiei Sociale |url=https://msmps.gov.md/ro/content/republica-moldova-au-fost-inregistrate-15-cazuri-noi-de-covid-19 |website=msmps.gov.md |accessdate=23 March 2020 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://m.point.md/ru/novosti/obschestvo/v-moldove-zaregistrirovali-16-novykh-sluchaev-covid-19 |title=В Молдове зарегистрировали 16 новых случаев COVID-19 |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Албания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|123
|5
|10
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.tiranatimes.com/?p=144884|title=Coronavirus claims fifth victim in Albania, 123 cases confirmed|work=Tirana Times|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кипр}}
!scope=&quot;row&quot;|
|124
|3
|3
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.in.gr/2020/03/24/greece/koronaios-akoma-dyo-thanatoi-stin-kypro-sta-124-ta-krousmata/&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Буркина-Фасо}}
!scope=&quot;row&quot;|
|114
|4
|7
|&lt;ref name=&quot;lefaso-24march&quot;&gt;{{cite news|url=https://lefaso.net/spip.php?article95683|title=Coronavirus au Burkina : 2 nouvelles guérisons et 15 nouveaux cas confirmés le  23 mars 2020|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020|language=fr|work=leFaso.net}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тунис}}
!scope=&quot;row&quot;|
|114
|4
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Украина}}
!scope=&quot;row&quot;|
|113
|4
|1
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://moz.gov.ua/article/news/operativna-informacija-pro-poshirennja-koronavirusnoi-infekcii-2019-ncov-|title=Оперативна інформація про поширення коронавірусної інфекції COVID-19 |website=[[Ministry of Healthcare (Ukraine)|Ministry of Healthcare of Ukraine]] Official Website|language=uk|access-date=2020-03-25}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мальта}}
!scope=&quot;row&quot;|
|110
|0
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.maltatoday.com.mt/news/national/101240/charmaine_gauci_with_covid19_update_at_12pm |title=[WATCH] Only three new cases of Covid-19 but health authorities warn against complacency |date=24 March 2020 |work=Malta Today |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бруней}}
!scope=&quot;row&quot;|
|109
|0
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thescoop.co/2020/03/13/covid-19-live-updates/ |title=updates: Brunei sees biggest daily rise in cases, tally jumps to 104 |publisher=The Scoop}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;http://www.moh.gov.bn/SitePages/COVID-19.aspx&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Шри-Ланка}}
!scope=&quot;row&quot;|
|102
|0
|3
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!-- &lt;ref&gt;{{cite web |title=Corona Virus 2020 |url=http://www.epid.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=225&amp;lang=en |website=www.epid.gov.lk |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt; --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.epid.gov.lk/web/index.php?lang=en|title=Epidemiology Unit|work=Ministry of Health (Sri Lanka)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сенегал}}
!scope=&quot;row&quot;|
|99
|0
|8
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Камбоджа}}
!scope=&quot;row&quot;|
|93
|0
|6
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.khmertimeskh.com/50705595/covid-19-cases-rise-to-93-two-new-infections-in-preah-sihanouk |title=COVID-19 cases rise to 93, two new infections in Preah Sihanouk |date=25 March 2020 |publisher=Khmer Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Венесуэла}}
!scope=&quot;row&quot;|
|91
|0
|15
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.minci.gob.ve/venezuela-registra-91-casos-positivos-de-covid-19/|title=Venezuela registra 91 casos positivos de COVID-19|work=Ministerio del Poder Popular para la Comunicación y la Información|language=es|date=24 March 2020|access-date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Әзірбайжан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|87
|1
|10
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azərbaycanda cari vəziyyət – Koronavirus |url=https://koronavirusinfo.az/azərbaycanda-cari-vəziyyət/ |accessdate=19 March 2020 |language=az-AZ}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Оман}}
!scope=&quot;row&quot;|
|84
|0
|17
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Oman Ministry of Health is a reliable source for Omani public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=OmaniMOH |number =1242369438281850880|date=24 March 2020 |title=مستجدات حالات الإصابة والشفاء بـ #فيروس_كورونا المستجد #كوفيد19 #بالسلطنة ٢٤ مارس ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Беларусь}}
!scope=&quot;row&quot;|
|81
|0
|22
|&lt;ref name=&quot;onliner_23_March&quot;&gt;{{cite news |title=В Беларуси уже 81 случай коронавируса |url=https://people.onliner.by/2020/03/23/koronavirus-46 |accessdate=23 March 2020 |website=[[Onliner.by]] |date=23 March 2020|language=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tut_81&quot;&gt;{{cite news |title=В Беларуси зафиксирован 81 случай заражения коронавирусом, 22 человека уже выздоровели |url=https://news.tut.by/society/677515.html |accessdate=23 March 2020 |website=[[tut.by]] |date=23 March 2020|language=ru }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ауғанстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|74
|1
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Грузия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|73
|0
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;[https://stopcov.ge/en ხშირად დასმული კითხვები:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420000836/https://stopcov.ge/en/ |date=2020-04-20 }} ''stopcov.ge''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interpressnews.ge/en/article/106473-number-of-cases-of-coronavirus-infection-rises-to-70-in-georgia |title=Number of cases of coronavirus infection rises to 70 in Georgia |publisher=Interpressnews |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кот-д’Ивуар}}
!scope=&quot;row&quot;|
|73
|0
|1
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Flash Infos - Abidjan.net |url=https://news.abidjan.net/flash-infos/ |work=news.abidjan.net}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Қазақстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3913
|27
|1056
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gov.kz/memleket/entities/dsm/press/news/1?lang=ru |title=Все материалы |publisher= [[Ministry of Health (Kazakhstan)]]| language=ru |date=24 March 2020|accessdate=24 March 2020 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Камерун}}
!scope=&quot;row&quot;|
|66
|1
|2
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Палестина}}
!scope=&quot;row&quot;|
|60
|0
|16
|&lt;!--use more up to date local site--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=فايروس كورونا (COVID-19) في فلسطين|url=https://www.corona.ps|accessdate=22 March 2020|language=ar}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тринидад және Тобаго}}
!scope=&quot;row&quot;|
|57
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=MOH_TT |number=1242466065311043584 |date=24 March 2020 |title=#COVID19 Update Number 45}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гана}}
!scope=&quot;row&quot;|
|52
|2
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Nyabor |first1=Jonas |title=Coronavirus cases in Ghana jump to 52 |url=https://citinewsroom.com/2020/03/coronavirus-cases-in-ghana-jump-to-52/ |accessdate=24 March 2020 |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Ministry of Information of Ghana is a reliable source per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=moigovgh |number=1242189353453051904 |date=23 March 2020 |title=Situation update confirmed #covid19 cases in Ghana as at 23 March 2020}}&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Лихтенштейн}}
!scope=&quot;row&quot;|
|51
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hoffen auf die Immunität - Liechtenstein - Liechtensteiner Volksblatt, die Tageszeitung für Liechtenstein |url=https://www.volksblatt.li/nachrichten/Liechtenstein/Politik/vb/248373/hoffen-auf-die-immunitat |accessdate=23 March 2020 |work=Liechtensteiner Volksblatt |language=de-DE}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Өзбекстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|50
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=МИНЗДРАВ ЗАЯВИЛ О НОВОМ СЛУЧАЕ ЗАРАЖЕНИЯ COVID-19 |url=https://uznews.uz/ru/article/19766 |accessdate=24 March 2020 |agency=UZ News |date=24 March 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Куба}}
!scope=&quot;row&quot;|
|48
|1
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Infecciones por coronavirus – COVID-19 |url=https://temas.sld.cu/coronavirus/covid-19/ |website=temas.sld.cu |accessdate=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Черногория}}
!scope=&quot;row&quot;|
|47
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Novih 18 slučajeva koronavirusa u Crnoj Gori |url=https://www.klix.ba/vijesti/regija/novih-18-slucajeva-koronavirusa-u-crnoj-gori/200324220 |accessdate=24 March 2020 |work=Klix.ba |language=bs-BA}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Нигерия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|46
|1
|2
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://covid19.ncdc.gov.ng|title=NCDC Covid-19 Page|work=Nigeria Centre for Disease Control|access-date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://guardian.ng/breakingnews/nigerias-coronavirus-toll-cases-now-40|last=Onyedika-Ugoeze|first=Nkechi|title=Nigeria’s coronavirus cases now 40|date=23 March 2020|publisher=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian Newspaper]]|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Конго Демократиялық Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|45
|2
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2020-03/24/content_75852467.htm|title=DRC registers 1st case of recovery from COVID-19|work=China.org.cn|agency=Xinhua|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Қырғызстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|42
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=26 new cases of coronavirus in Kyrgyzstan, 42 in total|url=https://akipress.com/news:637939:26_new_cases_of_coronavirus_in_Kyrgyzstan,_42_in_total/?place=main1 |date=24 March 2020|accessdate=24 March 2020 |work=akipress.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сегодня в Республиканском штабе Заместитель министра здравоохранения Толо Исаков доложил о текущей ситуации по коронавирусу в стране |url=https://www.facebook.com/106424607663954/photos/a.107533274219754/111553997151015/?type=3&amp;theater |website=Facebook |publisher=Штаб КР по Covid-19 |accessdate=24 March 2020 |language=ru |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Маврикий}}
!scope=&quot;row&quot;|
|48
|2
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{байрақ|Солтүстік Кипр Түрік Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|40
|0
|3
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=KKTC'de korona virüsü vaka sayısı 40'a yükseldi|url=https://www.timeturk.com/kktc-de-korona-virusu-vaka-sayisi-40-a-yukseldi/haber-1403788|website=www.timeturk.com.tr|language=tr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Руанда}}
!scope=&quot;row&quot;|
|40
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ministry of Health (@RwandaHealth) {{!}} Twitter |url=https://twitter.com/RwandaHealth |website=twitter.com |accessdate=24 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бангладеш}}
!scope=&quot;row&quot;|
|39
|4
|5
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/03/24/iedcr-4th-death-6-more-infected-with-coronavirus-in-bangladesh |title=Bangladesh confirms 4th death, total infected 39 |date=24 March 2020 |publisher=Dhaka Tribune}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Парагвай}}
!scope=&quot;row&quot;|
|37
|3
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mspbs.gov.py/covid-19.php |title=CONTADOR OFICIAL COVID-19 EN PARAGUAY |publisher= Ministry of Public Health and Social Welfare (Paraguay)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.lanacion.com.py/pais/2020/03/24/funeraria-ofrece-servicio-gratuito-en-caso-de-muerte-por-coronavirus/ |title=Funeraria ofrece servicio gratuito en caso de muerte por coronavirus |date=24 March 2020 |publisher=La Nacion}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гондурас}}
!scope=&quot;row&quot;|
|36
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://covid19honduras.org/|title=Coronavirus COVID-19 En Honduras|publisher=Gobierno de la República de Honduras|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Боливия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|32
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boliviasegura.gob.bo/|title=Bolivia Segura|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Косово}}
!scope=&quot;row&quot;|
|31
|1
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://telegrafi.com/edhe-nje-rast-koronavirus-ne-kosove-numri-shkon-ne-31/ |title=Rritet në 31 numri i të prekurve me coronavirus në Kosovë |language=Albanian |publisher=[[Telegrafi]] |date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Макао}}
!scope=&quot;row&quot;|
|28
|0
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special webpage against Epidemics |url=https://www.ssm.gov.mo/apps1/PreventCOVID-19/en.aspx |website=www.ssm.gov.mo |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ямайка}}
! scope=&quot;row&quot;|
| 25
| 1
| 2
| &lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Note that the official website of the Jamaican Ministry of Health and Wellness is a reliable source per--&gt;&lt;!--Please comment out the following source when citing a new source, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 Update – March 23, 2020 |url=https://www.moh.gov.jm/covid-19-update-march-23-2020/|language=en |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кения}}
!scope=&quot;row&quot;|
|25
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.the-star.co.ke/covid-19/2020-03-24-nairobi-mombasa-kilifi-kwale-identified-as-covid-19-hotspots/ |title=Nairobi, Mombasa, Kilifi, Kwale identified as Covid-19 hotspots |date=24 March 2020 |publisher=The Star}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Guernsey}} 
!scope=&quot;row&quot;|
|23
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;channelislands&quot;&gt;{{cite news |title=Live updates: Number of Coronavirus cases in the Channel Islands |url=https://www.itv.com/news/channel/2020-03-12/live-updates-number-of-coronavirus-cases-in-the-channel-islands/ |accessdate=20 March 2020 |work=itv.com |agency=ITV |publisher=ITV News |date=12 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мэн аралы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|23
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Isle of Man Government - Coronavirus (COVID-19) |url=https://www.gov.im/coronavirus |website=www.gov.im |accessdate=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Монако}}
!scope=&quot;row&quot;|
|23
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/03/first-recovery-from-coronavirus-reported-in-monaco/ |title=First recovery from coronavirus reported in Monaco |date=20 March 2020 |publisher=Monaco Tribune}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гватемала}}
!scope=&quot;row&quot;|
|21
|1
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mspas.gob.gt/index.php/noticias/coronavirus-2019-ncov|title=Coronavirus|publisher=Ministerio de Salud Pública (Guatemala)|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Того}}
!scope=&quot;row&quot;|
|20
|0
|1
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://covid19.gouv.tg/|title=Coronavirus au Togo|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Барбадос}}
!scope=&quot;row&quot;|
|17
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.stlucianewsonline.com/barbados-now-has-17-coronavirus-cases-after-3-new-positive-tests/ |title=Barbados now has 17 coronavirus cases after 3 new positive tests |work=St. Lucia News Online |date=22 March 2020|access-date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мадагаскар}}
!scope=&quot;row&quot;|
|17
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.madagascar-tribune.com/Dix-sept-malades-et-vingt-deux-personnes-recherchees.html |title=Dix-sept malades et vingt-deux personnes recherchées|date=24 March 2020|publisher=Madagascar Tribune}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Джерси 
}}
!scope=&quot;row&quot;|
|16
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;channelislands&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мальдив Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|13
|0
|3
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://avas.mv/en/80009 |title=COVID-19: Two patients in Maldives make full recovery |date=21 March 2020 |publisher=Avas}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эфиопия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|12
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Танзания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|12
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thecitizen.co.tz/1765046-1765046-2iga6hz/index.html |title=cases in Tanzania now rise to 12, says President Magufuli |date=22 March 2020 |publisher=The Citizen}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Замбия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|12
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Моңғолия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|10
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сальвадор}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Saraí|last=Alas|url=https://elmundo.sv/suben-a-9-los-casos-positivos-de-covid-19-en-el-salvador/|title=Suben a 9 los casos positivos de Covid-19  en El Salvador|work=Diario El Mundo|date=25 March 2020|access-date=25 March 2020|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- see also Ministry of Health Twitter at https://twitter.com/minsalud --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Экваторлық Гвинея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Уганда}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Ministry of Health of Uganda is a reliable source for Ugandan public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=MinofHealthUG|number=1241469504087035904|title=Uganda confirms 1st case of COVID-19. |date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Суринам}}
!scope=&quot;row&quot;|
|8
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://covid-19.sr/| title=COVID-19| website=COVID SURINAME}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гаити}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Un 7ème cas testé positif au coronavirus en Haïti|url=https://www.juno7.ht/un-7eme-cas-teste-positif-au-coronavirus-en-haiti/|work=Juno7|date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Намибия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Нигер}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сейшель аралдары}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ernesta |first1=Sharon |title=Seychelles and COVID-19: US, Australian nationals, foreign yachts banned; 7th case confirmed |url=http://m.seychellesnewsagency.com/view_news.php?id=12624 |accessdate=21 March 2020 |work=www.seychellesnewsagency.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бенин}}
!scope=&quot;row&quot;|
|6
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Габон}}
!scope=&quot;row&quot;|
|6
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гайана}}
!scope=&quot;row&quot;|
|5
|1
|0
|&lt;!--Do not use data from Worldometer which confuses French Guyana. The source cited is wrong and links to France government's website--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=“Still exercise, but avoid crowded areas” – Deputy Chief Medical Officer |url=https://newsroom.gy/2020/03/21/still-exercise-but-avoid-crowded-areas-deputy-chief-medical-officer/ |website=News Room Guyana |date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{байрақ|Багам аралдары}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/novel%20coronavirus%20(2019-ncov)/!ut/p/b1/vZbZjqM6EIafZR4gjc2eS3ZCgLDYJHCD2JIOgZAEEpanH1rT0tFoNN03c3BdWSrrq_9XVclERByI6Jq8zqekOzfXpPq4R2xMaTvLlWje4ll6DTYQ2RtZcSiNgsSeOOjhZMqNdVIVLx5caDxH4QSUZH9somfddvJNuhxODHqZFIYZT196mJD7-6BTeSUV1iMdyaTVz6_3dp-Lh3jNGtN0gaWaK3G60vb9U0t0lS9JvV5J5a1-n56cvSqw3E83fqAVTO4eSchlqihh-ipiKQiU9b1TRawVbXYSVxWUBpuLLzpqg6QUfvyYRYWzKPCXI4BfmoFmCcKseUeiD80SZLeYAbzMfr7_IuFbz6LfERoDWLDBjik4nE7uaPCZ8FWJXxdJE-GcwP09gSMQcQB07JfjbTNdJq-cXGChYGOjcIIT7tvLtLeRQtldApEcQpDi3sItsCaL6ibPRrnu5IGHRUF25NP4_Brom_SyQB6xSwOphYEUWBpILg1kFgYaS3cp9e_n0CCic1q_9Vn9Bt4YACFJQZ4hKY7lSCIwshMjNUKvKLLXwneLBUO3pc82qYTp2Y-ajdgNG0cn0-4QO6JL69k4CK653eV5nR_xXlfFAd7WguVi9SZ55uu-0cjGuHLe9Zr291IQH1paV7E4Gc5lfeSzZk0-2CY17tFh-li-tt7UxTeuiH92Nhi21jS7IisjMHHv4wnPrpBWbttt6Y4ABYZ_YQwfD5aNXLLr0KcrkljRXvnddmKXBfIiXBrI_e_ALUnNQJMybV6CvkYtDOT_fdP8Nkr8miLXDAd4mocMBJAIypAd5HYzz5Idvxf4otlNlprSwPdaJYEHqhRvm1XqiLLXURlv9aAhrkhF1Vix2i6gBSHKq6SgTnuAi8zBz8iSwkRwMwN3K88lm60p7EznYT-knnWVGNF8K6Y5xra-6oXD4N9z9TV_aQrOcyvpYYb27pjHDdKzwcJV6NAcX5_fh9FGr2B7s5AfRECP4B77x6ZdncvIliPLMB_HguWyR73qxu45ELf6tTVZT58Of0Shver_Yh7mn5xjfkw!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV)|work=Ministry of Health (Bahamas)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Конго Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эсватини}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the government of Eswatini is a reliable source for Swazi public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=EswatiniGovern1 |number=1241387759060881409 |date=21 March 2020 |title=Ministerial statement: Ministry of Health confirms three new cases of #COVID19 in Eswatini}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Фиджи}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Singh |first1=Indra |title=Toddler is Fiji’s third COVID-19 patient |url=https://www.fbcnews.com.fj/news/fijis-third-covid-19-case-confirmed/ |website=Fiji Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гвинея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|1
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://guineetime.info/2020/03/23/guinee-deux-nouveaux-cas-confirmes-au-covid-19/ |title=Guinée : deux nouveaux cas confirmés au covid-19 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ватикан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кабо-Верде}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-03/21/c_138902968.htm|title=Cape Verde reports 2 new cases of COVID-19|work=Xinhua|date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Орталық Африка Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Чад}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://french.xinhuanet.com/afrique/2020-03/24/c_138910290.htm|title=(COVID-19) Le Tchad enregistre deux nouveaux cas confirmés|work=Xinhua|language=fr|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Джибути}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гамбия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Либерия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.liberianobserver.com/news/liberia-3rd-covid-19-case-confirmed/|title=Liberia: 3rd COVID-19 Case Confirmed|work=Liberian Observer|date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мозамбик}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мьянма}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Судан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Зимбабве}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ангола}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2020-03/21/content_75842926.htm|title=Angola reports first two confirmed COVID-19 cases|work=China.org.cn|agency=Xinhua|date=21 March 2020|access-date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бутан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Доминика}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Лаос}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Laos-records-first-two-coronavirus-cases-Thai-Media-622110|title=Laos records first two coronavirus cases - Thai Media|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мавритания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://fr.alakhbar.info/15418-0-Mauritanie-Deuxieme-cas-confirme-de-Covid-19.html |title=Mauritanie: Deuxième cas confirmé de Covid 19 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Непал}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/one-more-case-of-coronavirus-confirmed-in-nepal/ |title=One more case of coronavirus confirmed in Nepal |date=23 March 2020 |publisher=The Himalayan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Никарагуа}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.laprensa.com.ni/2020/03/20/nacionales/2653135-casos-de-covid-19-en-nicaragua |title=Confirman segundo case de Covid-19 en Nicaragua|website=La Prensa |language=es |date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сент-Люсия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Белиз}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://health.gov.bz/www/component/content/article/177-general-health/1028-ministry-of-health-announces-first-case-of-covid-19|title=Ministry of Health Announces First Case of COVID-19|date=23 March 2020|work=Ministry of Health (Belize)|access-date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Шығыс Тимор}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/us-health-coronavirus-timor/east-timor-confirms-first-case-of-coronavirus-health-ministry-idINKBN2180BI|title=East Timor confirms first case of coronavirus: health ministry|work=Reuters|date=21 March 2020|access-date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эритрея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гренада}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ливия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Libya confirms first coronavirus case amid fear over readiness|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-libya-measures/libya-confirms-first-coronavirus-case-amid-fear-over-readiness-idUSKBN21B2SF|date=2020-03-23}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Папуа — Жаңа Гвинея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.looppng.com/png-news/png’s-first-imported-covid-19-case-90851|title=PNG's first imported Covid-19 case|date=20 March 2020 |publisher=Loop PNG}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сомали}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сирия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sana.sy/en/?p=188671|title=Health Minister: First case of Coronavirus registered in Syria in patient who had come from abroad, appropriate measures have been taken to deal with the case|website=www.sana.sy/}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;6&quot;| {{resize|As of {{Format date|{{REVISIONYEAR}}|{{REVISIONMONTH}}|{{REVISIONDAY}}|df=y}} ([[Coordinated Universal Time|UTC]]) · History of cases: [[Template:2019–20 coronavirus pandemic data/China medical cases|China]], [[Template:2019–20 coronavirus pandemic data/International medical cases|international]]}}
|- style=&quot;text-align:left;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;width:1px;&quot;| '''Notes'''&lt;br&gt;{{notelist}}
|}
&lt;/div&gt;
2020 жылдың 27 қаңтары белгілі болған Қытайдың ресми мәліметі бойынша 2 809 адамның вирусты жұқтырғаны тіркелген. Ауру әйгіленімдері 2019 жылдың 8 желтоқсаны мен 2020 жылдың 2 қаңтары аралығында көріне бастаған. 7 науқастың жағдай өте ауыр деп бағаланды. 11 қаңтар күні 61 жасар науқас қайтыс болса, 15 қаңтарда 69 жасар науқас вирусты жұқпа салдарынан көз жұмды. Қазіргі мәліметке сәйкес барлығы 80 адам қайтыс болған. Қайтыс болғандардың барлығы Қытайдан.

[[Сурет:2019-nCoV Cases.svg|нобай|солға|Әр ел бойынша 2019-nCoV коронавирусын жұқтырғандар саны]]

Осыдан кейін жұқпаға күдігі бар науқастармен қатынаста болған 700 адамға, оның ішінде 400 медицина қызметкеріне мониторинг жасалды&lt;ref name=&quot;Schnirring11Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/china-releases-genetic-data-new-coronavirus-now-deadly|title=China releases genetic data on new coronavirus, now deadly|last=Schnirring|first=Lisa|date=2020-01-11|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111215102/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/china-releases-genetic-data-new-coronavirus-now-deadly|archivedate=2020-01-11|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. [[Полимеразды тізбекті реакция|ПЦР-тест]] көмегімен Ухань аймағындағы 41 науқаста 2019-nCoV коронавирусының бар екені анықталған&lt;ref name=&quot;Hui14Jan2020&quot;&gt;{{мақала|тақырыбы=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|сілтеме=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf|баспасы=International Journal of Infectious Diseases|тілі=en|томы=91|беттері=264—266|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|ref=Hui|түрі=journal|авторы=Hui, David S.; Azhar, Esam EI; Madani, Tariq A.; Ntoumi, Francine; Kock, Richard; Dar, Osman; Ippolito, Giuseppe; Mchugh, Timothy D.; Memish, Ziad A.|жылф=2020}}&lt;/ref&gt;.
Кейінірек жұбайы базарда болмаса да, ауруға шалдыққан ерлі-зайыпты жайлы ақпарат тарады, алайда осы отбасынан үш адам аталған базарда жұмыс істеген&lt;ref name=&quot;Schnirring15Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/second-family-cluster-found-wuhan-novel-coronavirus-outbreak|title=Second family cluster found in Wuhan novel coronavirus outbreak|last=Schnirring|first=Lisa|date=2020-01-15|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wee8Jan2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/08/health/china-pneumonia-outbreak-virus.html|title=China Identifies New Virus Causing Pneumonialike Illness|last=Wee|first=Sui-Lee|date=2020-01-08|work=The New York Times|accessdate=2020-01-14|last2=Jr|first2=Donald G. McNeil|language=en-US|issn=0362-4331|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200114045821/https://www.nytimes.com/2020/01/08/health/china-pneumonia-outbreak-virus.html|archivedate=2020-01-14}}&lt;/ref&gt;. 2020 жылдың 9 қаңтарында Уханьда 61 жасар ер адам қайтыс болды&lt;ref name=&quot;QinNYT11Jan2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|title=China Reports First Death From New Virus|last=Qin|first=Amy|date=2020-01-10|work=The New York Times|accessdate=2020-01-11|last2=Hernández|first2=Javier C.|language=en-US|issn=0362-4331|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111020017/https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|archivedate=2020-01-11}}&lt;/ref&gt;.
16 қаңтарда Қытай үкіметі Уханьда тағы да бір 69 жасар ер кісінің қайтыс болғанын мәлімдеді&lt;ref name=&quot;Schirring16Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/japan-has-1st-novel-coronavirus-case-china-reports-another-death|title=Japan has 1st novel coronavirus case; China reports another death|last=Schirring|first=Lisa|date=2020-01-16|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120043657/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/japan-has-1st-novel-coronavirus-case-china-reports-another-death|archivedate=2020-01-20|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kyodo16Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://english.kyodonews.net/news/2020/01/88c29e019e03-update1-china-announces-2nd-death-from-new-coronavirus.html|title=China announces 2nd death from new coronavirus|last=Kyodo News|date=|website=Kyodo News+|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wuhan.Gov16Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wjw.wuhan.gov.cn/front/web/showDetail/2020011609057|title=武汉市卫生健康委员会|last=|first=|date=2020-01-16|website=wjw.wuhan.gov.cn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120051422/http://wjw.wuhan.gov.cn/front/web/showDetail/2020011609057|archivedate=2020-01-20|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;.

Қытайдан тыс алғашқы жағдай 2020 жылдың 13 қаңтары белгілі болды. Ол 8 қаңтар күні Уханьнан [[Бангкок]]қа ([[Тайланд]]) ұшып келген 61 жасар әйел. 18 қаңтарда Қытайдан тыс орын алған жағдай саны үшке таяды (Тайландта екеу, Жапонияда біреу).

Қытайдан тыс бірнеше ауруға шалдығу жағдайы тіркелгендіктен, эпидемиологтар Уханьдағы вирус жұқтырғандар саны ресми тіркелген 41 жағдайдан да көп (1-2 есе) болуы мүмкін деген шешімге келді.

Науқастарды қараған дәрігерлердің де ауруға шалдығуы — вирустың адамнан адамға берілетінін дәлелдеді.

[[Сингапур]] мен [[Гонконг]] әуежайларында Уханьнан келген жолаушыларды арнайы тексерістен өткізіп, пневмония симптомдарын сұрастырды. Тайланд, Оүтүстік Корея, Малайзия мен Филиппин әуежайларында да дәл осы шаралар қолданылды.

2020 жылдың 18 қаңтарынан аталған бақылау шаралары АҚШ-тың үш басты әуежайларында жасала бастады&amp;nbsp;— Сан-Франциско халықаралық әуежайы (SFO), Лос-Анджелес халықаралық әуежайы (LAX) және Нью-Йорктағы Джон Кеннеди атындағы халықаралық әуежай (JFK).

20 қаңтарда қытай билігі 2019-nCoV коронавирусы қоздырған жұқпаға шалдыққандар санының ''кенет '' 140-қа артуын мәлімдеді. Олардың бірнешеуі Уханьнан тыс Шэньчжэн мен [[Бейжің]]де тіркелгені белгілі болды. Сондай-ақ тағы бір өлім мен, Оңтүстік Кореяда бір науқастың ауруға шалдыққаны хабарланды.

Қытай билігі вирустың адамнан адамға берілетінін ресми түрде растады.

21 қаңтарда Уханьнан АҚШ-қа 15 қаңтарда қайтып келген америкалық азаматқа жаңа коронавирус жұқпасы диагнозы қойылды. Бұл Азиядан тыс орын алған алғашқы жағдай болды.

26 қаңтарда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] жаңа коронавирустың Қазақстан аумағына таралуына жол бермеу жөнінде нақты ұйымдастыру шараларын қабылдауды тапсырылды&lt;ref&gt;[https://sputniknews.kz/politics/20200126/12645387/Kitay-koronavirus-Tokaev.html Қытай коронавирусының таралуы: Тоқаев мәлімдеме жасады]&lt;/ref&gt;. Осыдан кейін Үкімет басшысы [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] арнайы кеңес өткізіп, Үкіметке көші-қон бақылауын күшейтуді, Қытайдан келген барлық адамдарға тұрғылықты мекенжайы бойынша медициналық бақылау орнатуды, медициналық ұйымдардың дайындығын қамтамасыз етуді, Қытайдан келетін транзиттік жолаушыларға ҚР аумағына 72 сағаттық визасыз келу режимін уақытша тоқтатуды, &quot;Қорғас&quot; қазақстандық бөлігінің жұмысын уақытша тоқтатуды және басқа да алдын алу шараларын ұйымдастыруды тапсырды&lt;ref&gt;[https://sputniknews.kz/politics/20200126/12646938/Qytay-koronavirus-Toaev-tapsyrma.html Қытай коронавирусы: Тоқаев мәлімдемесінен соң үкімет қандай шара қолданды?]&lt;/ref&gt;.

== Конспирациялық теориялар ==

БҰҰ мәліметінше, кейбір қылмыстық топтар COVID-19-ға қарсы жалған емдік құралдарды сатып, сонымен қатар маңызды электрондық деректерді сақтау жүйелеріне кибершабуылдар жасауда. Бұдан бөлек, бірқатар ақпарат көздері 5G технологиясын індетпен байланыстыратын түрлі конспирациялық теорияларды таратып жатыр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы да мұндай жағдайларда нысанаға айналып, халықты жалған электрондық хаттардан сақ болуға шақыруда Ұйымның бас директоры доктор Тедрос Адханом Гебрейесус: «Біз тек COVID-19 індетімен ғана емес, сонымен бірге жалған ақпараттың жаппай таралуы – “инфодемиямен” де күресуіміз қажет», – деп атап өтті 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.coronavirus2020.kz/kz Қазақстандағы Коронавирус жағдайы туралы Ресми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331044803/https://www.coronavirus2020.kz/kz |date=2020-03-31 }}
* {{cite web|author = |url = https://www.worldometers.info/coronavirus/|title = Вирустың әлемге таралуының дәл қазіргі жағдайы + негізгі ақпарат|publisher=|lang=en  |website = worldometers.info|}}

[[Санат:COVID-19 пандемиясы]]</text>
      <sha1>cnthctk4q9xvzf9ilzg4ojlfhsohhxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599397</id>
      <parentid>3599361</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Beksultan228|Beksultan228]] ([[User talk:Beksultan228|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3494191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107063" sha1="4e9yvbn3ek8af85mqkkxv0kdax3bh1i" xml:space="preserve">{{Оқиға
 | атауы = Коронавирус инфекциясының пандемиясы
 | сурет = COVID-19 Outbreak World Map.svg
 | сурет атауы = {{legend|#510000|10,000+ расталған жағдай}}
{{legend|#900000|1,000–9,999 расталған жағдай}}
{{legend|#c80200|100–999 расталған жағдай}}
{{legend|#ee7070|10–99 расталған жағдай}}
{{legend|#ffC0C0|1–9 расталған жағдай}}
 | сурет ені = 350 
 | ана тілі = {{lang-zh|2019－2020年新型冠狀病毒肺炎事件}}
 | қазақша атауы = 
 | дата = [[17 қараша]] [[2019 жыл]]дан бастап ({{Ұзақтығы|year=2019|month=11|day=17}})
 | уақыт = 
 | себебі = [[SARS-CoV-2]]
 | орын = Ошақ: [[Ухань]], [[Хубэй]], Қытай 
| шығын1 = 2022 жылғы 28 шілдесіндегі мәлімет:&lt;br/&gt; '''Расталған жағдайлар: '''578,668,455 &lt;br&gt; '''Өлім саны:''' 6,410,994 (жарияланған) &lt;br&gt; 20.1 млн (бағаланған)&lt;ref&gt;{{cite news |title=The pandemic's true death toll |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/graphic-detail/coronavirus-excess-deaths-estimates |access-date=18 March 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt; '''Жазылып шыққандар:''' 548,683,523 &lt;br&gt; '''Індет жайылған елдер саны: '''230'''
 | сондай-ақ белгілі = 
 | түрі = [[SARS-CoV-2|Жаңа коронавирус]] [[індет]]і
 | карта ел = Қытай 
 | карта атауы= [[Ухань]], [[Қытай]], тіркелген жалғыз ошақтың орналасқан жері
 | lat_deg=30
 | lat_min=37
 | lat_sec=11
 | lat_dir=N
 | lon_deg=114
 | lon_min=15
 | lon_sec=26
 | lon_dir= E
}}
'''Коронавирус ауруының пандемиясы''' 2019 жылы, желтоқсан айының ортасында орталық [[Қытай]]да орналасқан [[Хубэй|Хубэй провинциясына]] кіретін [[Ухань]] қаласының Хуанань жануар мен теңіз өнімдері базарында болған тұрғындары түсініксіз [[пневмония]]ға шалдыққаны анықталған кезден басталды.

Осыдан кейін Қытай ғалымдары [[Коронавирустар|коронавирустың]] жаңа түрін анықтады — [[SARS-CoV-2]]. Оның генетикалық құрылымы ауыр жіті респираторлы синдромды (''атипті пневмония'' деген атаумен танымал) қоздыратын SARS-CoV вирусына 70% ұқсайтыны белгілі болды. Осылайша олар карта құрып, жаңа вирустың генетикалық құрылымын анықтады.&lt;ref&gt;&quot;Hui14Jan2020&quot;&gt;{{мақала|тақырыбы=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|сілтеме=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf|баспасы=International Journal of Infectious Diseases|томы=91|беттері=264—266|.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|ref=Hui|түрі=journal|авторы=Hui, David S.; Azhar, Esam EI; Madani, Tariq A.; Ntoumi, Francine; Kock, Richard; Dar, Osman; Ippolito, Giuseppe; Mchugh, Timothy D.; Memish, Ziad A.|жыл=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;promedmail&quot;&gt;{{Cite web|title=Undiagnosed pneumonia - China (HU) (01): wildlife sales, market closed, RFI Archive Number: 20200102.6866757|url=https://promedmail.org/promed-post/?id=6866757|website=Pro-MED-mail|publisher=International Society for Infectious Diseases|accessdate=2020-01-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pinghui15Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/society/article/3046233/wuhan-pneumonia-how-search-source-mystery-illness-unfolded|title=Wuhan pneumonia: how search for source unfolded|last=Pinghui|first=Zhuang|date=2020-01-15|website=South China Morning Post|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200115165740/https://www.scmp.com/news/china/society/article/3046233/wuhan-pneumonia-how-search-source-mystery-illness-unfolded|archivedate=2020-01-15|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wuhan seafood market pneumonia virus isolate Wuhan-Hu-1, complete genome|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/MN908947|website=NCBI Genbank|publisher=National Center for Biotechnology Information|accessdate=2020-01-20}}&lt;/ref&gt;

22 қаңтардан бері Ухань қаласында карантин жарияланып, қоғамдық көліктер тоқтатылып, қалаға кіріп-шығуға тыйым салынған; дәл осындай карантин 24 қаңтардан бастап Уханьға шекаралас Хуанган, Эчжоу, Чиби және Чжицзян қалаларында жарияланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hkcna.hk/content/2020/0123/805512.shtml|title=湖北黃岡：城鐵站、火車站離開黃岡市區通道暫時關閉|publisher=www.hkcna.hk|accessdate=2020-01-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/east-asia/china-locks-down-two-more-cities-huanggang-and-ezhou-after-wuhan|title=Wuhan virus: China locks down Huanggang, imposes tough travel restrictions in 3 other cities, after Wuhan lockdown|author=hermesauto|date=2020-01-23|publisher=The Straits Times|lang=en|accessdate=2020-01-23}}&lt;/ref&gt;. Жалпы алғанда қытайлық 14 қаладан шығуға тыйым салынған&lt;ref&gt;https://www.telegraph.co.uk/news/2020/01/24/china-locks-eight-cities-pledges-new-hospital-within-six-days/&lt;/ref&gt;. Вирус Қытайдың бірнеше әкімшілік аймақтарында анықталған.

22 қаңтар күні [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның төтенше жағдай комитетінің індетке қатысты отырысы өтті. 23 қаңтарда ДДҰ бас директоры Тедрос Аданом Гебреисус ДДҰ төтенше жағдай комитеті жаңа коронавирус індетінің өршуі ерекше қауіп төндіретіні жайлы бір тоқтамға келмегенін айтып, халықаралық деңгейде денсаулық сақтау аясында төтенше жағдай жарияланбайтынын мәлімдеді.

== Эпидемиология ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
File:2019-nCoV Outbreak World Map.svg|{{#time:j F|+06 hours}} мәліметі бойынша 2019-nCoV таралу картасы &lt;div align=left&gt;{{legend|#710000|Ошақ орналасқан ел (Қытай)}}{{legend|#c80000|Анықталған расталған жағдайлар}}{{legend|#558eed|Анықталған күдікті жағдайлар}}&lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;
Індеттің басталуы жайлы алғашқы мәлімет 2019 жылдың 31 желтоқсаны жарияланды&lt;ref name=&quot;WHO5Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|title=Pneumonia of unknown cause – China. Disease outbreak news|last=|first=|date=2020-01-05|website=|publisher=[[World Health Organization]]|accessdate=2020-01-06|quote=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200107032945/https://www.who.int/csr/don/05-january-2020-pneumonia-of-unkown-cause-china/en/|archivedate=2020-01-07}}&lt;/ref&gt;, ал науқастардағы алғашқы клиникалық көрініс 8 желтоқсан күні біліне бастаған&lt;ref name=&quot;Schnirring14Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/report-thailands-coronavirus-patient-didnt-visit-outbreak-market|title=Report: Thailand's coronavirus patient didn't visit outbreak market|last=Schnirring|first=Lisa|date=2020-01-14|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200114230152/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/report-thailands-coronavirus-patient-didnt-visit-outbreak-market|archivedate=2020-01-14|accessdate=2020-01-15}}&lt;/ref&gt;.
Уханьдағы базар жабылып, клиникалық әйгіленімдері бар науқастар оқшауланды.

&lt;div style=&quot;width: 40%; height: 80em; overflow: auto; float: right&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:right; font-size:85%; margin:0 0 0 1em;&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | COVID-19 пандемиясының әр ел мен аймақтағы жағдайы
|- class=&quot;covid-sticky&quot;
! class=&quot;covid-country-narrow-on-mobile&quot; style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; colspan=&quot;2&quot; | Ел/Аймақ
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; | {{Comment|Жұқтыр.|Жұқтырғандар}}
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; | Өлім
! style=&quot;text-align:right; padding-right:3px;&quot; scope=&quot;col&quot; data-sort-type=&quot;number&quot; | {{Comment|Жазыл.|Жазылғандар}}
! style=&quot;text-align:right; padding-right:4px; width:1px;&quot; scope=&quot;col&quot; rowspan=&quot;1&quot; class=&quot;unsortable&quot; | {{Comment|Дер.|Дереккөз(дер)}}
|-
! class=&quot;covid-total-row&quot; scope=&quot;row&quot; colspan=&quot;2&quot;               | '''178'''
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''433,172'''&lt;!--Figure from sum--&gt;
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''19,677'''&lt;!--Figure from sum--&gt;
! class=&quot;covid-total-row&quot; style=&quot;padding-left:3px;&quot; scope=&quot;row&quot; | '''111,738'''&lt;!--Figure from sum--&gt;
! class=&quot;unsortable&quot; |
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Қытай}}
!scope=&quot;row&quot;|
|81,218 &lt;!--WARNING! Please subtract Hong Kong (香港), Macau (澳門/澳门), and Taiwan (臺灣/台湾) numbers if included in the total--&gt;
|3,281
|73,650
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nhc.gov.cn/xcs/yqtb/202003/e6c12d0c2cf04474944187f4088dc021.shtml|script-title=zh:截至3月23日24时新型冠状病毒肺炎疫情最新情况|publisher=[[National Health Commission]]|language=zh-cn|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Италия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|69,176
|6,820
|8,326
|&lt;!--Note: this ArcGIS map has been provided to the public by the civil protection department of Italy, and is therefore a government source--&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://opendatadpc.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/b0c68bce2cce478eaac82fe38d4138b1|author=Dipartimento della Protezione Civile|title=COVID-19 Italia - Monitoraggio della situazione
|website=opendatadpc.maps.arcgis.com}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- &lt;ref&gt;{{cite web |title=Ministero della Salute - Nuovo coronavirus |url=http://www.salute.gov.it/nuovocoronavirus |website=www.salute.gov.it |accessdate=22 March 2020 |language=IT}}&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{Байрақ|АҚШ}}
!scope=&quot;row&quot;|
|55,330
|804
|379
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.worldometers.info/coronavirus/#countries |title=Coronavirus Update (Live) - Worldometer |website=www.worldometers.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19/Coronavirus Real Time Updates With Credible Sources in US and Canada {{!}} 1Point3Acres |url=https://coronavirus.1point3acres.com/en |website=coronavirus.1point3acres.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Испания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|47,610 &lt;!-- DO NOT update Spain data from worldometer/WOMC --&gt;
|3,434 &lt;!-- DO NOT update Spain data from worldometer/WOMC --&gt;
|5,367 &lt;!-- DO NOT update Spain data from worldometer/WOMC --&gt;
|&lt;!--IMPORTANT: SOURCING INSTRUCTIONS! Keep the most up-to-date source uncommented and comment the others. All these three sources (&quot;es-rtve&quot;, &quot;es-elpais&quot;, &quot;es-iscii&quot;) are reliable sources. --&gt;&lt;!-- &lt;ref name=&quot;es-rtve&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rtve.es/noticias/20200323/mapa-del-coronavirus-espana/2004681.shtml |title=Coronavirus El mapa del coronavirus en España: 2.800 muertos y casi 40.000 casos |website=RTVE |language=es}}&lt;/ref&gt; --&gt;&lt;ref name=&quot;es-elpais&quot;&gt;{{cite web|url=https://elpais.com/sociedad/2020/03/16/actualidad/1584379038_891570.html|title=Casos confirmados en España y en el mundo y claves para entender el coronavirus|website=El País|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- &lt;ref name=&quot;es-iscii&quot;&gt;{{cite web|url=https://covid19.isciii.es/|title=Situación de COVID-19 en España|work=Instituto de Salud Carlos III|language=es}}&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Германия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|34,009
|172
|3,535
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this major German news source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://interaktiv.morgenpost.de/corona-virus-karte-infektionen-deutschland-weltweit/|title=Coronavirus-Monitor|website=Berliner Morgenpost|language=de|access-date=2020-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Иран}}
!scope=&quot;row&quot;|
|27,017
|2,206
|9,625
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--Twitter account of the Islamic Republic News Agency which regularly tweets latest figures--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=IrnaEnglish |number=1241703121643958272 |date=22 March 2020 |title=#Iran's #coronavirus toll update March 22, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coronavirus death toll reaches 2,077 in Iran; 9,525 recover |url=https://en.irna.ir/news/83727358/Coronavirus-death-toll-reaches-2-077-in-Iran-9-525-recover |accessdate=25 March 2020 |work=IRNA English |date=25 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Франция}}
!scope=&quot;row&quot;|
|22,304
|1,100
|3,281
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.santepubliquefrance.fr/maladies-et-traumatismes/maladies-et-infections-respiratoires/infection-a-coronavirus/articles/infection-au-nouveau-coronavirus-sars-cov-2-covid-19-france-et-monde|title=Infection au nouveau Coronavirus (SARS-CoV-2), COVID-19, France et Monde|work=Santé publique France|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Швейцария}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9,877
|130
|131
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/krankheiten/ausbrueche-epidemien-pandemien/aktuelle-ausbrueche-epidemien/novel-cov/situation-schweiz-und-international.html#-1199962081 |title= Current situation in Switzerland |publisher= Federal Office of Public Health}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://interactif.tdg.ch/2020/covid-19-carte-suisse/|title=Cas d'infection au Sars-CoV-2 en Suisse|work=Tribune de Genève|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Корея Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9,137
|126
|3,730
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cdc.go.kr/board/board.es?mid=a20501000000&amp;bid=0015 |title=Press release |website=www.cdc.go.kr |last=KCDC |language=ko}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ұлыбритания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|8,078
|422
|140
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future &lt;ref name=&quot;WOMC&quot;/&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/f94c3c90da5b4e9f9a0b19484dd4bb14 |title= Total UK cases COVID-19 Cases Update |publisher=Public Health England}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gov.uk/guidance/coronavirus-covid-19-information-for-the-public|title=Number of coronavirus (COVID-19) cases and risk in the UK|work=gov.uk}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Нидерланд}}
!scope=&quot;row&quot;|
|5,580
|277
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.rivm.nl/nieuws/actuele-informatie-over-coronavirus |title=Actuele informatie over het nieuwe coronavirus (COVID-19) |language=Dutch |publisher=RIVM |accessdate=2020-03-15}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Аустрия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|5,283
|28
|9&lt;!--Please do not use recoveries from Worldometer/WOMC, as the given source explains, there is no comprehensive and reliable source for it--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://info.gesundheitsministerium.at/|title=info.gesundheitsministerium.at|publisher=Bundesministerium für Soziales, Gesundheit, Pflege und Konsumentenschutz|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.sozialministerium.at/Informationen-zum-Coronavirus/Neuartiges-Coronavirus-(2019-nCov).html |title=Neuartiges Coronavirus (2019-nCov) |language=German |website=www.sozialministerium.at}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бельгия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4,937
|178
|547
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.info-coronavirus.be/nl/news/ |title=Coronavirus COVID-19 |website=www.info-coronavirus.be}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Норвегия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,890
|13
|{{color|darkgray|–}}&lt;!--Please do not use recoveries from Worldometer/WOMC, as the given source explains, there is no comprehensive and reliable source for it--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;[https://www.fhi.no/sv/smittsomme-sykdommer/corona/dags--og-ukerapporter/dags--og-ukerapporter-om-koronavirus/ FHI: Dags- og ukerapporter om koronavirussykdom (covid-19)] ''www.fhi.no''&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref name=&quot;VG&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vg.no/spesial/2020/corona-viruset/|title=Live: Corona-viruset sprer seg i Norge og verden|first1=Av Sondre|last1=Nilsen|first2=Oda Leraan|last2=Skjetne|first3=Yasmin|last3=Sfrintzeris|first4=Hanna Haug|last4=Røset|first5=Carina|last5=Hunshamar|first6=Sofie|last6=Fraser|first7=Ole|last7=Løkkevik|first8=og VGs|last8=breaking-avdeling|website=VG Nett}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Канада}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,746&lt;!--Please do not add the presumptive cases--&gt;
|26
|185
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.ctvnews.ca/mobile/health/coronavirus/tracking-every-case-of-covid-19-in-canada-1.4852102 |title=Tracking every case of COVID-19 in Canada |publisher=CTV News}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!-- &lt;ref&gt;{{cite web |title= Covid-19: Outbreak update |publisher=Government of Canada |url= https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/2019-novel-coronavirus-infection.html |year=2020}}&lt;/ref&gt; --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Аустралия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,431
|8
|118
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Coronavirus updates LIVE: Australia records spike in COVID-19 cases, Scott Morrison upgrades social gathering restrictions |url=https://www.smh.com.au/national/coronavirus-updates-live-scott-morrison-upgrades-social-gathering-bans-as-japan-confirms-the-olympics-will-be-held-in-2021-20200324-p54dk8.html |accessdate=25 March 2020 |work=The Sydney Morning Herald |date=25 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the &quot;AU_health&quot; source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future --&gt;&lt;ref name=&quot;AU_health&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.health.gov.au/news/health-alerts/novel-coronavirus-2019-ncov-health-alert/coronavirus-covid-19-current-situation-and-case-numbers|title=Coronavirus (COVID-19) current situation and case numbers|date=19 March 2020|website=Australian Government Department of Health|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Португалия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,362
|33
|22
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://covid19.min-saude.pt/ponto-de-situacao-atual-em-portugal/ |title=Ponto de Situação Atual em Portugal |publisher=Ministry of Health |location=Portugal|language=pt}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Швеция}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,300
|40
|16
|&lt;ref name=&quot;SVT_livefeed&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svt.se/datajournalistik/the-spread-of-the-coronavirus/|title=The spread of the new coronavirus — Currently in Sweden|publisher=[[Sveriges Television]] (Swedish Television)| language=English| work=SVT Datajournalistik|access-date=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://platz.se/coronavirus/?c=219|title=Coronavirus i Sverige|author=Han Lin Yap|access-date=2020-03-22}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бразилия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,201
|46
|2
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://plataforma.saude.gov.br/novocoronavirus |title=Notificação de casos de doença pelo coronavírus 2019 (COVID-19) |publisher= Ministry of Health (Brazil)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ferreira |first1=Alfonso |title=Brasil tem 46 mortes e 2.201 casos confirmados de Covid-19, diz Ministério da Saúde |url=https://g1.globo.com/bemestar/coronavirus/noticia/2020/03/24/brasil-tem-46-mortes-e-casos-2201confirmados-de-covid-19-diz-ministerio-da-saude.ghtml |website=G1 |accessdate=24 March 2020 |language=pt-br}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Израиль}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2,170
|5
|53
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Jaffe-Hoffman |first1=Maayan |title=Coronavirus: 2,170 Israelis are now sick with the virus |url=https://www.jpost.com/HEALTH-SCIENCE/Coronavirus-Fourth-Israeli-dies-as-gov-approves-harsher-restrictions-622246 |accessdate=25 March 2020 |work=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Түркия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,872
|44
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Minister of Health of Turkey is a reliable source for Turkish public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-announces-seven-more-coronavirus-deaths-293-new-cases-153215|title=Turkey announces seven more coronavirus deaths, 293 new cases|date=23 March 2020 |publisher=Hurriyet Daily News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Turkey: Coronavirus death toll climbs to 44 |url=https://www.aa.com.tr/en/latest-on-coronavirus-outbreak/turkey-coronavirus-death-toll-climbs-to-44/1778166 |work=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Дания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,852&lt;!--Worldometer is not accurate here; Please do not update this number with the number from Worldometer, as it does not take the Faroe Islands into account, as is done here--&gt;&lt;!--Includes Denmark proper, Faroe islands, and Greenland.--&gt;
|32
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;ref name=&quot;Sundhedsstyrelsen Denmark&quot;&gt;&lt;!--Do not remove this reference, because it's more up-to-date and reliable than &quot;WOMC&quot;--&gt;{{cite web|url=https://www.sst.dk/da/corona/tal-og-overvaagning|title=Coronavirus, COVID-19|date=22 March 2020|work=Status på COVID-19|publisher=[[Sundhedsstyrelsen]] (Danish Health Authority)|language=Danish|accessdate=22 March 2020|}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Малайзия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,796
|19
|199
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.moh.gov.my/index.php/pages/view/2019-ncov-wuhan|title=Covid-19 (Maklumat Terkini)|publisher=[[Ministry of Health (Malaysia)]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Чехия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,497
|3
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://onemocneni-aktualne.mzcr.cz/covid-19 |title=COVID-19 &amp;#124; Onemocnění aktuálně od MZČR |publisher=[[Ministry of Health (Czech Republic)]] |year=2020 |accessdate=2020-03-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://mobile.twitter.com/adamvojtechano/status/1238355040026480640 |title=Minister of Health (Twitter)}}&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ирландия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,329
|7
|5
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.gov.ie/en/news/7e0924-latest-updates-on-covid-19-coronavirus/ |title=Latest updates on COVID-19 (Coronavirus) |publisher=Department of Health (Ireland)|date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Жапония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,128
|42
|301
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_10426.html|title=新型コロナウイルス感染症の現在の状況と厚生労働省の対応について（令和２年３月24日版）|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020|language=ja|work=Ministry of Health, Labour and Welfare (Japan)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Люксембург}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,099
|8
|6
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gouvernement.lu/en/dossiers.gouv_msan%2Ben%2Bdossiers%2B2020%2Bcorona-virus.html |title= Coronavirus: COVID-19 |publisher=Government of Luxembourg}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эквадор}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,082
|27
|3
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://coronavirusecuador.com/|title=Coronavirus Ecuador|publisher=Gobierno de la República de Ecuador|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Пәкістан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1,000
|7
|19
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 Health Advisory Platform by Ministry of National Health Services Regulations and Coordination |url=http://covid.gov.pk/ |website=covid.gov.pk |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тайланд}}
!scope=&quot;row&quot;|
|934
|4
|70
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://covid19.moph.go.th/#/portal|title=โรคติดเชื้อไวรัสโคโรนา 2019 (COVID-19)|work=Department of Disease Control (Thailand)|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- The Government also releases reports in English, but they lag a few days: https://ddc.moph.go.th/viralpneumonia/eng/situation.php --&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/thailand-reports-second-coronavirus-death|title=Thailand reports 2 more coronavirus deaths, 106 new infections|date=24 March 2020 |publisher=Straits Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Польша}}
!scope=&quot;row&quot;|
|927
|12
|1&lt;!--Beware a possibly wrong number of recovered patients published by WOMC/Worldometer--&gt;
|&lt;!--Do not remove this reference, because it's more up-to-date and reliable than &quot;WOMC&quot;--&gt;&lt;!--Twitter account of Poland's Ministry of Health which regularly updates the latest figures--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=MZ_GOV_PL |number=1242722196864278529 |date=25 March 2020
|title=Jednocześnie z przykrością informujemy, że w szpitalu we Wrocławiu zmarły dwie osoby - 41-letni oraz 71-letni mężczyzna, którzy mieli choroby towarzyszące. W sumie liczba osób zakażonych koronawirusem: 927/12 (wszystkie pozytywne przypadki/w tym osoby zmarłe).|language=pl}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Чили}}
!scope=&quot;row&quot;|
|922
|2
|17
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gob.cl/coronavirus/casosconfirmados/|title=Casos confirmados COVID-19|work=Gobierno de Chile|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- see the link to &quot;mapa coronavirus&quot; at infogram --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Румыния}}
!scope=&quot;row&quot;|
|906
|13
|86
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ms.ro/2020/03/24/buletin-informativ-24-03-2020/|title=Buletin informativ 24.03.2020|date=24 March 2020 |publisher=Ministry of Health|language=ro}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.digi24.ro/stiri/actualitate/informatii-oficiale-despre-coronavirus-in-romania-1266261|title=Coronavirus România, INFORMAȚII OFICIALE: 794 de infecții, 79 de pacienți vindecați. 12 persoane au murit din cauza COVID-19|date=24 March 2020 |publisher=[[Digi24]]|language=ro}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Финляндия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|792
|1
|10
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thl.fi/en/web/infectious-diseases/what-s-new/coronavirus-covid-19-latest-updates |title=Coronavirus COVID-19 – Latest Updates |publisher= Finnish Institute for Health and Welfare}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Индонезия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|790
|58
|31
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.covid19.go.id/situasi-virus-corona/ |title=Situasi Virus Corona| publisher=[[Indonesian National Board for Disaster Management]] |date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сауд Арабиясы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|767
|1
|28
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.saudigazette.com.sa/article/591187/SAUDI-ARABIA/Saudi-Arabia-confirms-first-corona-death-205-new-cases-detected|title=Saudi Arabia confirms first corona death, 205 new cases detected|work=Saudi Gazette|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Грекия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|743
|20
|19
|&lt;ref&gt;https://www.in.gr/2020/03/24/greece/koronaios-enimerosi-gia-tin-eksaplosi-tis-pandimias-teleytaio-24oro/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.in.gr/2020/03/23/greece/koronaios-enimerosi-gia-tin-eksaplosi-tis-nosou-tou-koronaiou/ |title=Κοροναϊός : 71 νέα κρούσματα – Στα 695 τα συνολικά – 35 διασωληνωμένοι |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--{{Cite web |url= https://www.moh.gov.gr/articles/ministry/grafeio-typoy/press-releases/6839-anakoinwsh-toy-prwtoy-thanatoy-apo-ton-sars-cov-2 |title=Ανακοίνωση του πρώτου θανάτου από τον SARS-CoV-2 |language=Greek |website=Υπουργείο Υγείας}}&lt;/ref&gt;&lt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|[[File:Cruise ship side view.svg|22px]]
!scope=&quot;row&quot;|
|712
|11
|587
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fatality rates for covid-19 could vary enormously |url=https://www.economist.com/international/2020/03/12/fatality-rates-for-covid-19-could-vary-enormously |website=The Economist |accessdate=19 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mhlw.go.jp/stf/newpage_10385.html|title=新型コロナウイルス感染症の現在の状況と厚生労働省の対応について（令和２年３月23日版）|website=www.mhlw.go.jp|language=ja|access-date=2020-03-23}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|ОАР}}
!scope=&quot;row&quot;|
|709
|0
|2
|&lt;ref name=&quot;za.nicd274&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.nicd.ac.za/covid-19-update-24/ |title=COVID-19 update |date=2020-03-24 |website=NICD|access-date=2020-03-24}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ресей}}
!scope=&quot;row&quot;|
|658
|0
|29 &lt;!--The figure at WOMC is incorrect because it includes the Diamond Princess cases. See official sources--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Информация о новой коронавирусной инфекции |url=https://www.rosminzdrav.ru/ministry/covid19|publisher=[[Ministry of Health (Russia)]] |accessdate=25 March 2020 |language=ru |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Оперативные данные. По состоянию на 25 марта |url=https://xn--80aesfpebagmfblc0a.xn--p1ai/ |website=Стопкоронавирус.рф |accessdate=25 March 2020 |language=ru |date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Исландия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|648
|1
|51
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.covid.is/tolulegar-upplysingar |title=COVID-19 á Íslandi - Tölfræði |language=Icelandic |website=www.covid.is }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Филиппиндер}}
!scope=&quot;row&quot;|
|636
|38
|26
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ncovtracker.doh.gov.ph|title=COVID-19 Cases: Philippines}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.abs-cbn.com/news/03/24/20/philippines-coronavirus-update-number-of-cases-552-and-2-new-deaths |title=Philippines' COVID-19 cases surge to 552; 2 new recoveries, 2 new deaths listed |date=24 March 2020 |publisher=ABS CBN}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Үндістан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|562
|12
|40
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mohfw.gov.in/|title=Home - Ministry of Health and Family Welfare - GOI|website=mohfw.gov.in|language=en|access-date=2020-03-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 {{!}} Indian Council of Medical Research |url=https://icmr.nic.in/node/39071 |website=ICMR |publisher=Ministry of Health &amp; Family Welfare - GOI |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сингапур}}
!scope=&quot;row&quot;|
|558
|2
|155
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.moh.gov.sg/covid-19 |title= Updates on Covid-19 local situation |publisher=Ministry of Health (Singapore)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.straitstimes.com/singapore/health/49-new-coronavirus-cases-in-singapore-of-which-32-are-from-overseas? |title=49 new coronavirus cases in Singapore, of which 32 are from overseas |date=24 March 2020 |publisher= Straits Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Катар}}
!scope=&quot;row&quot;|
|526
|0&lt;!--Adding as zero because the source used did not report any deaths--&gt;
|41
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moph.gov.qa/english/Pages/Coronavirus2019.aspx |title=Covid-19 |publisher=Ministry of Public Health (Qatar)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Словения}}
!scope=&quot;row&quot;|
|480
|4
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rtvslo.si/zdravje/novi-koronavirus/deset-bolnikov-v-ukc-ju-v-ljubljani-ze-ozdravelo/518235 |title=Deset bolnikov v UKC-ju v Ljubljani že ozdravelo |website=RTVSLO.si |accessdate=25 March 2020 |language=sl}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Панама}}
!scope=&quot;row&quot;|
|443
|6
|{{color|darkgray|–}}
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://minsa.gob.pa/coronavirus-covid19|title=Casos de Coronavirus COVID-19 en Panamá|work=Ministerio de Salud de la República de Panamá|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{flag|Бахрейн}}
! scope=&quot;row&quot; |
|419
|3
|190
|&lt;!--Please comment out the following source when citing a new source, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.moh.gov.bh/COVID19 |title=Covid-19 Updates |publisher=Ministry of Health (Bahrain)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Хорватия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|418
|0
|16
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.koronavirus.hr/en |title=Službena stranica Vlade |publisher= Croatian Institute of Public Health}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Перу}}
!scope=&quot;row&quot;|
|416
|7
|4
|&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gob.pe/institucion/minsa/noticias/109942-minsa-casos-confirmados-por-coronavirus-covid-19-son-416-en-peru-comunicado-n-31|title=Minsa: Casos confirmados por coronavirus COVID-19 son 416 en Perú (Comunicado N°31)|work=Ministerio de Salud|language=es |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мысыр}}
!scope=&quot;row&quot;|
|402
|20
|80
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=وزارة الصحة والسكان المصرية|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=142322833985004&amp;id=113432613540693&amp;__tn__=%2As%2As-R|author=Ministry of Health and Population (Egypt) |publisher=Facebook |date=23 March 2020 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- other official news at https://sis.gov.eg --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гонконг}}
!scope=&quot;row&quot;|
|386
|4
|102
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.coronavirus.gov.hk/eng/index.html |title=Together, We Fight The Virus! |publisher=Department of Health |location=Hong Kong |website=www.coronavirus.gov.hk}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Колумбия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|378
|3
|6
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.eltiempo.com/datos/casos-actualizados-de-coronavirus-en-colombia-471650 |title=Casos actualizados de Coronavirus en Colombia |publisher=El Tiempo}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эстония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|369
|0
|7
|&lt;!--Primary source from Estonian Government agency releasing updated daily at 12:00 (GMT+2)--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.terviseamet.ee/et/uuskoroonaviirus |title=Koroonaviiruse haigus COVID-19 |publisher=Estonian Health Board}}&lt;/ref&gt;&lt;!--DO NOT add other sources as they are all citing Health Board!--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мексика}}
!scope=&quot;row&quot;|
|367
|4
|4
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.eluniversal.com.mx/nacion/sociedad/suman-en-mexico-367-casos-positivos-de-coronavirus-y-4-muertos |title= Suman En México 367 casos y 4 muertos |date=23 March 2020 |publisher=El Universal}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ирак}}
!scope=&quot;row&quot;|
|316
|27
|75
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=2820547591332954&amp;id=156490947738645&amp;__tn__=%2As%2As-R |title=Facebook update |author=Iraqi Ministry of Health |date=23 March 2020|language=ar}}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=وزارة الصحة العراقية |url=https://www.facebook.com/156490947738645/posts/2823023637752016/ |website=www.facebook.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Доминикан Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|312
|6
|3
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ливан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|304
|4
|8
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=الجمهورية اللبنانية - وزارة اﻹعلام - الموقع الرسمي لمتابعة أخبار فيروس الكورونا في لبنان |url=https://corona.ministryinfo.gov.lb |website=كورونا في لبنان |accessdate=21 March 2020 |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=LIVE: Coronavirus in Lebanon {{!}} Number of Infections, News, Resources &amp; Guides |url=https://the961.com/coronavirus/ |website=The961 |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сербия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|303
|4
|15
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://covid19.rs/homepage-english/|title=COVID-19 |website=covid19.rs |publisher= Ministry of Health (Serbia)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Аргентина}}
!scope=&quot;row&quot;|
|301
|4
|51
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.infobae.com/sociedad/2020/03/23/confirmaron-36-nuevos-casos-de-coronavirus-en-la-argentina-y-el-total-de-infectados-asciende-a-301/ |title= Confirmaron 36 nuevos casos de coronavirus en la Argentina y el total de infectados asciende a 301|date=23 March 2020 |publisher=infobae}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- official reports: https://www.argentina.gob.ar/coronavirus/informe-diario --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Армения}}
!scope=&quot;row&quot;|
|265
|0
|16
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Алжир}}
!scope=&quot;row&quot;|
|264
|19
|65
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Біріккен Араб Әмірліктері}}
!scope=&quot;row&quot;|
|248
|2
|45
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as a primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out either of the following sources if removing the citation, as these are government sources, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Mohamed |first1=Hatem |last2=Alfaham |first2=Tariq |title=Four people recover from coronavirus infection, 50 new cases among individuals with proximity to confirmed cases |url=https://www.wam.ae/en/details/1395302832696 |accessdate=24 March 2020 |work=Wam |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тайвань}}
!scope=&quot;row&quot;|
|235
|2
|29
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov.tw/|title=首頁-衛生福利部疾病管制署|publisher=[[Centers for Disease Control (Taiwan)|Taiwan Centres for Disease Control]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.cdc.gov.tw/Bulletin/Detail/_Y7EYHlQ5VHTJqMN3xCejg?typeid=9|title=國內累計215人確診，29人解除隔離|date=24 March 2020|publisher=[[Centers for Disease Control (Taiwan)|Taiwan Centres for Disease Control]]}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мажарстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|226
|10
|21
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://koronavirus.gov.hu|title=Tájékoztató oldal a koronavírusról Aktualis|work=koronavirus.gov.hu}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Болгария}}
!scope=&quot;row&quot;|
|218
|3
|3
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mh.government.bg/bg/novini/aktualno/| title=Актуални новини |publisher=Ministry of Health (Bulgaria)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Словакия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|216
|0
|7
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.health.gov.sk/?koronavirus-covid-19 |title= KORONAVÍRUS COVID-19 |publisher= Ministry of Health (Slovakia)}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rtvs.sk/koronavirus Aktuálne o koronavíruse na Slovensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531152902/https://www.rtvs.sk/koronavirus |date=2020-05-31 }} ''www.rtvs.sk''&lt;/ref&gt;&lt;!--rtvs (radio and television of slovakia) is a public broadcasting service owned by the slovak government--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Domov {{!}} Koronavírus na Slovensku - COVID-19 |url=https://korona.gov.sk |website=korona.gov.sk |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Литва}}
!scope=&quot;row&quot;|
|213
|2
|1
|&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sam.lrv.lt/lt/news/koronavirusas |title=Koronavirusas (COVID-19) |date=23 March 2020 |publisher=Lietuvos Respublikos sveikatos apsaugos ministerija |accessdate= 24 March 2020}}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Lietuvoje patvirtinta daugiau nei 200 koronaviruso atvejų – nustatyta 16 naujų |url=https://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/lietuvoje-patvirtinta-daugiau-nei-200-koronaviruso-atveju-nustatyta-16-nauju.d?id=83866487 |accessdate=24 March 2020 |work=DELFI |language=lt}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; |{{flag|Жаңа Зеландия}}
! scope=&quot;row&quot; |
|205
|0
|22
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Forty new coronavirus cases in New Zealand |url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/forty-new-coronavirus-cases-in-zealand-bringing-total-142 |website=TVNZ |accessdate=24 March 2020 |language=en-NZ}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not remove the following source as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-current-cases |title=COVID-19 - current cases |publisher= Ministry of Health (New Zealand)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Латвия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|197
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Center for Disease Prevention and Control of Latvia is a reliable source for Latvian public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government Twitter account, and other messages on the same account likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet|user=SPKCentrs |number=1242352719379279872 |date=24 March 2020 |title=Iepriekšējā diennaktī veikti 692 izmeklējumi personām ar aizdomām par saslimšanu ar Covid-19, infekcija apstiprināta 17 cilvēkam. Līdz šim Latvijā kopā veikti 6806 izmeklējumi pesonām ar aizdomām par Covid-19, apstiptināti 197 saslimšanas gadījumi ar COVID-19}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Leaving Worldometer citation up because it claims one recovery, although the references it cites appears to make no mention of it--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кувейт}}
!scope=&quot;row&quot;|
|191
|0
|39
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Ministry of Health of Kuwait is a reliable source for Kuwaiti public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government Twitter account, and other messages on the same account likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet|user=KUWAIT_MOH |number=1242362201358376960 |date=24 March 2020 |title=تعلن ⁧ #وزارة_الصحة⁩ عن تأكيد إصابة حالتين جديدتين ب ⁧ #فيروس_كورونا_المستجدّ⁩ COVID19 ليصبح الإجمالي 191 حالة}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сан-Марино}}
!scope=&quot;row&quot;|
|187&lt;!--Please do not use Worldometer as the source here as how it has arrived at its number is highly questionable--&gt;&lt;!--Please be careful when updating this statistic, as the official government statistics may be presented in a confusing way, with &quot;casi positivi&quot; referring not to patients who tested positive, but patients recovering. Add this number to the number &quot;decessi&quot; (deceased) and number &quot;guariti&quot; (healed) to obtain the correct number. The number of positive results may be different from this number, on the assumption that some cases were tested more than once.--&gt;&lt;!--Note: Worldometer inexplicably appears to have its link to its most recent source for San Marino (two days old as of 2020.03.12) point to a site by the American state of Massachusetts.--&gt;
|21&lt;!--Please do not use Worldometer as the source here as how it has arrived at its number is highly questionable--&gt;
|4&lt;!--Please do not use Worldometer as the source here as how it has arrived at its number is highly questionable--&gt;
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as a primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the San Marino Institute of Social Security created for public health news is a reliable source per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out either of the following sources if removing the citation, as these are government sources, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;https://mobile.twitter.com/IssRSMarino/status/1237392067308879874&gt;&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISS - Istituto per la Sicurezza Sociale di San Marino |url=http://www.iss.sm/on-line/home/aggiornamenti-coronavirus/articolo49014166.html |website=www.iss.sm |accessdate=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Коста-Рика}}
!scope=&quot;row&quot;|
|177
|2
|2
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Costa Rica cierra semana con 134 casos confirmados por COVID-19 |url=https://www.ministeriodesalud.go.cr/index.php/centro-de-prensa/noticias/741-noticias-2020/1581-costa-rica-cierra-semana-con-134-casos-confirmados-por-covid-19 |work=Ministerio de Salud (Costa Rica)|access-date=23 March 2020|date=23 March 2020|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=19 nuevos casos de COVID-19 en Costa Rica; total sube a 177 |url=https://delfino.cr/2020/03/19-nuevos-casos-de-covid-19-en-costa-rica-total-sube-a-177 |work=delfino.cr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Солтүстік Македония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|177
|2
|1
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;covid19.mk&quot;&gt;{{cite web|url=https://covid19.mk/ |title=Страница за состојбата со КОВИД-19 на Министерството за здравство |publisher= Ministry of health (North Macedonia)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gdi-sk.maps.arcgis.com&quot;&gt;{{cite web|url=https://gdi-sk.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html?fbclid=IwAR0Dd9MY7njiNtDkPpPt8R2SeD4pW_6TO12axwKrT4CcegckY4P4Ezt43f4#/2096bd4b051b42948ac3f5747e80c3a5|title=Real-time Coronavirus condition in North Macedonia|website=gdi.net|language=mk-MK}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Марокко}}
!scope=&quot;row&quot;|
|170
|5
|6
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.covidmaroc.ma/pages/Accueil.aspx|title=Le Portail Officiel du Coronavirus au Maroc|last=|first=|date=18 March 2020|website=Ministère de la santé|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Босния және Герцеговина }}
!scope=&quot;row&quot;|
|166
|3
|2
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Андорра}}
!scope=&quot;row&quot;|
|164
|3
|1
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Actualitat coronavirus |url=https://www.govern.ad/coronavirus |website=www.govern.ad |publisher=Govern d'Andorra}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mor un altre avi amb sospita de coronavirus mentre els positius superen els 160 |url=https://m.andorradifusio.ad/noticies/mor-avi-sospita-coronavirus-mentre-positius |website=www.andorradifusio.ad |publisher=Andorra Difusió |language=ca}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Уругвай}}
!scope=&quot;row&quot;|
|162
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lr21.com.uy/comunidad/1424504-contagios-casos-covid19-uruguay-coronavirus-pandemia |title=Gobierno confirma 158 casos de COVID-19 hasta este domingo |publisher=LaRed 21 |access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Иордания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|154
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://corona.moh.gov.jo/ar|title=يروس كورونا المستجد (كوفيد-١٩)|work=corona.moh.gov.jo|language=ar}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Солтүстік Македония}}
!scope=&quot;row&quot;|
|148
|2
|1
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;covid19.mk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gdi-sk.maps.arcgis.com&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Вьетнам}}
!scope=&quot;row&quot;|
|134
|0
|17
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://vnexpress.net/suc-khoe/them-9-ca-duong-tinh-ncov-4070854.html |title=Thêm 11 ca dương tính nCoV |date=24 March 2020|publisher=VN Express}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Молдова}}
!scope=&quot;row&quot;|
|125
|1
|2
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=În Republica Moldova au fost înregistrate 15 cazuri noi de COVID-19 {{!}} Ministerul Sănătății, Muncii și Protecţiei Sociale |url=https://msmps.gov.md/ro/content/republica-moldova-au-fost-inregistrate-15-cazuri-noi-de-covid-19 |website=msmps.gov.md |accessdate=23 March 2020 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://m.point.md/ru/novosti/obschestvo/v-moldove-zaregistrirovali-16-novykh-sluchaev-covid-19 |title=В Молдове зарегистрировали 16 новых случаев COVID-19 |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Албания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|123
|5
|10
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.tiranatimes.com/?p=144884|title=Coronavirus claims fifth victim in Albania, 123 cases confirmed|work=Tirana Times|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кипр}}
!scope=&quot;row&quot;|
|124
|3
|3
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;https://www.in.gr/2020/03/24/greece/koronaios-akoma-dyo-thanatoi-stin-kypro-sta-124-ta-krousmata/&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Буркина-Фасо}}
!scope=&quot;row&quot;|
|114
|4
|7
|&lt;ref name=&quot;lefaso-24march&quot;&gt;{{cite news|url=https://lefaso.net/spip.php?article95683|title=Coronavirus au Burkina : 2 nouvelles guérisons et 15 nouveaux cas confirmés le  23 mars 2020|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020|language=fr|work=leFaso.net}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тунис}}
!scope=&quot;row&quot;|
|114
|4
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Украина}}
!scope=&quot;row&quot;|
|113
|4
|1
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://moz.gov.ua/article/news/operativna-informacija-pro-poshirennja-koronavirusnoi-infekcii-2019-ncov-|title=Оперативна інформація про поширення коронавірусної інфекції COVID-19 |website=[[Ministry of Healthcare (Ukraine)|Ministry of Healthcare of Ukraine]] Official Website|language=uk|access-date=2020-03-25}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мальта}}
!scope=&quot;row&quot;|
|110
|0
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.maltatoday.com.mt/news/national/101240/charmaine_gauci_with_covid19_update_at_12pm |title=[WATCH] Only three new cases of Covid-19 but health authorities warn against complacency |date=24 March 2020 |work=Malta Today |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бруней}}
!scope=&quot;row&quot;|
|109
|0
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thescoop.co/2020/03/13/covid-19-live-updates/ |title=updates: Brunei sees biggest daily rise in cases, tally jumps to 104 |publisher=The Scoop}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!--&lt;ref&gt;http://www.moh.gov.bn/SitePages/COVID-19.aspx&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Шри-Ланка}}
!scope=&quot;row&quot;|
|102
|0
|3
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;!-- &lt;ref&gt;{{cite web |title=Corona Virus 2020 |url=http://www.epid.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=225&amp;lang=en |website=www.epid.gov.lk |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt; --&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.epid.gov.lk/web/index.php?lang=en|title=Epidemiology Unit|work=Ministry of Health (Sri Lanka)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сенегал}}
!scope=&quot;row&quot;|
|99
|0
|8
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Камбоджа}}
!scope=&quot;row&quot;|
|93
|0
|6
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.khmertimeskh.com/50705595/covid-19-cases-rise-to-93-two-new-infections-in-preah-sihanouk |title=COVID-19 cases rise to 93, two new infections in Preah Sihanouk |date=25 March 2020 |publisher=Khmer Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Венесуэла}}
!scope=&quot;row&quot;|
|91
|0
|15
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.minci.gob.ve/venezuela-registra-91-casos-positivos-de-covid-19/|title=Venezuela registra 91 casos positivos de COVID-19|work=Ministerio del Poder Popular para la Comunicación y la Información|language=es|date=24 March 2020|access-date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Әзірбайжан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|87
|1
|10
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Azərbaycanda cari vəziyyət – Koronavirus |url=https://koronavirusinfo.az/azərbaycanda-cari-vəziyyət/ |accessdate=19 March 2020 |language=az-AZ}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Оман}}
!scope=&quot;row&quot;|
|84
|0
|17
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Oman Ministry of Health is a reliable source for Omani public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=OmaniMOH |number =1242369438281850880|date=24 March 2020 |title=مستجدات حالات الإصابة والشفاء بـ #فيروس_كورونا المستجد #كوفيد19 #بالسلطنة ٢٤ مارس ٢٠٢٠}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Беларусь}}
!scope=&quot;row&quot;|
|81
|0
|22
|&lt;ref name=&quot;onliner_23_March&quot;&gt;{{cite news |title=В Беларуси уже 81 случай коронавируса |url=https://people.onliner.by/2020/03/23/koronavirus-46 |accessdate=23 March 2020 |website=[[Onliner.by]] |date=23 March 2020|language=ru }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tut_81&quot;&gt;{{cite news |title=В Беларуси зафиксирован 81 случай заражения коронавирусом, 22 человека уже выздоровели |url=https://news.tut.by/society/677515.html |accessdate=23 March 2020 |website=[[tut.by]] |date=23 March 2020|language=ru }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ауғанстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|74
|1
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Грузия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|73
|0
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;[https://stopcov.ge/en ხშირად დასმული კითხვები:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420000836/https://stopcov.ge/en/ |date=2020-04-20 }} ''stopcov.ge''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interpressnews.ge/en/article/106473-number-of-cases-of-coronavirus-infection-rises-to-70-in-georgia |title=Number of cases of coronavirus infection rises to 70 in Georgia |publisher=Interpressnews |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кот-д’Ивуар}}
!scope=&quot;row&quot;|
|73
|0
|1
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Flash Infos - Abidjan.net |url=https://news.abidjan.net/flash-infos/ |work=news.abidjan.net}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Қазақстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3913
|27
|1056
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gov.kz/memleket/entities/dsm/press/news/1?lang=ru |title=Все материалы |publisher= [[Ministry of Health (Kazakhstan)]]| language=ru |date=24 March 2020|accessdate=24 March 2020 }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Камерун}}
!scope=&quot;row&quot;|
|66
|1
|2
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Палестина}}
!scope=&quot;row&quot;|
|60
|0
|16
|&lt;!--use more up to date local site--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=فايروس كورونا (COVID-19) في فلسطين|url=https://www.corona.ps|accessdate=22 March 2020|language=ar}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Тринидад және Тобаго}}
!scope=&quot;row&quot;|
|57
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=MOH_TT |number=1242466065311043584 |date=24 March 2020 |title=#COVID19 Update Number 45}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гана}}
!scope=&quot;row&quot;|
|52
|2
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Nyabor |first1=Jonas |title=Coronavirus cases in Ghana jump to 52 |url=https://citinewsroom.com/2020/03/coronavirus-cases-in-ghana-jump-to-52/ |accessdate=24 March 2020 |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Ministry of Information of Ghana is a reliable source per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future&lt;ref&gt;{{cite tweet |user=moigovgh |number=1242189353453051904 |date=23 March 2020 |title=Situation update confirmed #covid19 cases in Ghana as at 23 March 2020}}&lt;/ref&gt;--&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Лихтенштейн}}
!scope=&quot;row&quot;|
|51
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hoffen auf die Immunität - Liechtenstein - Liechtensteiner Volksblatt, die Tageszeitung für Liechtenstein |url=https://www.volksblatt.li/nachrichten/Liechtenstein/Politik/vb/248373/hoffen-auf-die-immunitat |accessdate=23 March 2020 |work=Liechtensteiner Volksblatt |language=de-DE}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Өзбекстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|50
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=МИНЗДРАВ ЗАЯВИЛ О НОВОМ СЛУЧАЕ ЗАРАЖЕНИЯ COVID-19 |url=https://uznews.uz/ru/article/19766 |accessdate=24 March 2020 |agency=UZ News |date=24 March 2020 |language=ru}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Куба}}
!scope=&quot;row&quot;|
|48
|1
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Infecciones por coronavirus – COVID-19 |url=https://temas.sld.cu/coronavirus/covid-19/ |website=temas.sld.cu |accessdate=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Черногория}}
!scope=&quot;row&quot;|
|47
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Novih 18 slučajeva koronavirusa u Crnoj Gori |url=https://www.klix.ba/vijesti/regija/novih-18-slucajeva-koronavirusa-u-crnoj-gori/200324220 |accessdate=24 March 2020 |work=Klix.ba |language=bs-BA}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Нигерия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|46
|1
|2
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://covid19.ncdc.gov.ng|title=NCDC Covid-19 Page|work=Nigeria Centre for Disease Control|access-date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://guardian.ng/breakingnews/nigerias-coronavirus-toll-cases-now-40|last=Onyedika-Ugoeze|first=Nkechi|title=Nigeria’s coronavirus cases now 40|date=23 March 2020|publisher=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian Newspaper]]|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Конго Демократиялық Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|45
|2
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2020-03/24/content_75852467.htm|title=DRC registers 1st case of recovery from COVID-19|work=China.org.cn|agency=Xinhua|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Қырғызстан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|42
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |title=26 new cases of coronavirus in Kyrgyzstan, 42 in total|url=https://akipress.com/news:637939:26_new_cases_of_coronavirus_in_Kyrgyzstan,_42_in_total/?place=main1 |date=24 March 2020|accessdate=24 March 2020 |work=akipress.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Сегодня в Республиканском штабе Заместитель министра здравоохранения Толо Исаков доложил о текущей ситуации по коронавирусу в стране |url=https://www.facebook.com/106424607663954/photos/a.107533274219754/111553997151015/?type=3&amp;theater |website=Facebook |publisher=Штаб КР по Covid-19 |accessdate=24 March 2020 |language=ru |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Маврикий}}
!scope=&quot;row&quot;|
|48
|2
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{байрақ|Солтүстік Кипр Түрік Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|40
|0
|3
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=KKTC'de korona virüsü vaka sayısı 40'a yükseldi|url=https://www.timeturk.com/kktc-de-korona-virusu-vaka-sayisi-40-a-yukseldi/haber-1403788|website=www.timeturk.com.tr|language=tr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Руанда}}
!scope=&quot;row&quot;|
|40
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ministry of Health (@RwandaHealth) {{!}} Twitter |url=https://twitter.com/RwandaHealth |website=twitter.com |accessdate=24 March 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бангладеш}}
!scope=&quot;row&quot;|
|39
|4
|5
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/2020/03/24/iedcr-4th-death-6-more-infected-with-coronavirus-in-bangladesh |title=Bangladesh confirms 4th death, total infected 39 |date=24 March 2020 |publisher=Dhaka Tribune}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Парагвай}}
!scope=&quot;row&quot;|
|37
|3
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mspbs.gov.py/covid-19.php |title=CONTADOR OFICIAL COVID-19 EN PARAGUAY |publisher= Ministry of Public Health and Social Welfare (Paraguay)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.lanacion.com.py/pais/2020/03/24/funeraria-ofrece-servicio-gratuito-en-caso-de-muerte-por-coronavirus/ |title=Funeraria ofrece servicio gratuito en caso de muerte por coronavirus |date=24 March 2020 |publisher=La Nacion}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гондурас}}
!scope=&quot;row&quot;|
|36
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://covid19honduras.org/|title=Coronavirus COVID-19 En Honduras|publisher=Gobierno de la República de Honduras|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Боливия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|32
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.boliviasegura.gob.bo/|title=Bolivia Segura|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Косово}}
!scope=&quot;row&quot;|
|31
|1
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://telegrafi.com/edhe-nje-rast-koronavirus-ne-kosove-numri-shkon-ne-31/ |title=Rritet në 31 numri i të prekurve me coronavirus në Kosovë |language=Albanian |publisher=[[Telegrafi]] |date=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Макао}}
!scope=&quot;row&quot;|
|28
|0
|10
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special webpage against Epidemics |url=https://www.ssm.gov.mo/apps1/PreventCOVID-19/en.aspx |website=www.ssm.gov.mo |accessdate=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ямайка}}
! scope=&quot;row&quot;|
| 25
| 1
| 2
| &lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;!--Note that the official website of the Jamaican Ministry of Health and Wellness is a reliable source per--&gt;&lt;!--Please comment out the following source when citing a new source, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=COVID-19 Update – March 23, 2020 |url=https://www.moh.gov.jm/covid-19-update-march-23-2020/|language=en |date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кения}}
!scope=&quot;row&quot;|
|25
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.the-star.co.ke/covid-19/2020-03-24-nairobi-mombasa-kilifi-kwale-identified-as-covid-19-hotspots/ |title=Nairobi, Mombasa, Kilifi, Kwale identified as Covid-19 hotspots |date=24 March 2020 |publisher=The Star}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Guernsey}} 
!scope=&quot;row&quot;|
|23
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;channelislands&quot;&gt;{{cite news |title=Live updates: Number of Coronavirus cases in the Channel Islands |url=https://www.itv.com/news/channel/2020-03-12/live-updates-number-of-coronavirus-cases-in-the-channel-islands/ |accessdate=20 March 2020 |work=itv.com |agency=ITV |publisher=ITV News |date=12 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мэн аралы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|23
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Isle of Man Government - Coronavirus (COVID-19) |url=https://www.gov.im/coronavirus |website=www.gov.im |accessdate=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Монако}}
!scope=&quot;row&quot;|
|23
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/03/first-recovery-from-coronavirus-reported-in-monaco/ |title=First recovery from coronavirus reported in Monaco |date=20 March 2020 |publisher=Monaco Tribune}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гватемала}}
!scope=&quot;row&quot;|
|21
|1
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mspas.gob.gt/index.php/noticias/coronavirus-2019-ncov|title=Coronavirus|publisher=Ministerio de Salud Pública (Guatemala)|language=es}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Того}}
!scope=&quot;row&quot;|
|20
|0
|1
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://covid19.gouv.tg/|title=Coronavirus au Togo|language=fr}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Барбадос}}
!scope=&quot;row&quot;|
|17
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.stlucianewsonline.com/barbados-now-has-17-coronavirus-cases-after-3-new-positive-tests/ |title=Barbados now has 17 coronavirus cases after 3 new positive tests |work=St. Lucia News Online |date=22 March 2020|access-date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мадагаскар}}
!scope=&quot;row&quot;|
|17
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.madagascar-tribune.com/Dix-sept-malades-et-vingt-deux-personnes-recherchees.html |title=Dix-sept malades et vingt-deux personnes recherchées|date=24 March 2020|publisher=Madagascar Tribune}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Джерси 
}}
!scope=&quot;row&quot;|
|16
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;channelislands&quot;/&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мальдив Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|13
|0
|3
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://avas.mv/en/80009 |title=COVID-19: Two patients in Maldives make full recovery |date=21 March 2020 |publisher=Avas}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эфиопия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|12
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Танзания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|12
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.thecitizen.co.tz/1765046-1765046-2iga6hz/index.html |title=cases in Tanzania now rise to 12, says President Magufuli |date=22 March 2020 |publisher=The Citizen}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Замбия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|12
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Моңғолия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|10
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сальвадор}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Saraí|last=Alas|url=https://elmundo.sv/suben-a-9-los-casos-positivos-de-covid-19-en-el-salvador/|title=Suben a 9 los casos positivos de Covid-19  en El Salvador|work=Diario El Mundo|date=25 March 2020|access-date=25 March 2020|language=es}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- see also Ministry of Health Twitter at https://twitter.com/minsalud --&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Экваторлық Гвинея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Уганда}}
!scope=&quot;row&quot;|
|9
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the Ministry of Health of Uganda is a reliable source for Ugandan public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=MinofHealthUG|number=1241469504087035904|title=Uganda confirms 1st case of COVID-19. |date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Суринам}}
!scope=&quot;row&quot;|
|8
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://covid-19.sr/| title=COVID-19| website=COVID SURINAME}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гаити}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Un 7ème cas testé positif au coronavirus en Haïti|url=https://www.juno7.ht/un-7eme-cas-teste-positif-au-coronavirus-en-haiti/|work=Juno7|date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Намибия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Нигер}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сейшель аралдары}}
!scope=&quot;row&quot;|
|7
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ernesta |first1=Sharon |title=Seychelles and COVID-19: US, Australian nationals, foreign yachts banned; 7th case confirmed |url=http://m.seychellesnewsagency.com/view_news.php?id=12624 |accessdate=21 March 2020 |work=www.seychellesnewsagency.com}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бенин}}
!scope=&quot;row&quot;|
|6
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Габон}}
!scope=&quot;row&quot;|
|6
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гайана}}
!scope=&quot;row&quot;|
|5
|1
|0
|&lt;!--Do not use data from Worldometer which confuses French Guyana. The source cited is wrong and links to France government's website--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=“Still exercise, but avoid crowded areas” – Deputy Chief Medical Officer |url=https://newsroom.gy/2020/03/21/still-exercise-but-avoid-crowded-areas-deputy-chief-medical-officer/ |website=News Room Guyana |date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{байрақ|Багам аралдары}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following sources if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/novel%20coronavirus%20(2019-ncov)/!ut/p/b1/vZbZjqM6EIafZR4gjc2eS3ZCgLDYJHCD2JIOgZAEEpanH1rT0tFoNN03c3BdWSrrq_9XVclERByI6Jq8zqekOzfXpPq4R2xMaTvLlWje4ll6DTYQ2RtZcSiNgsSeOOjhZMqNdVIVLx5caDxH4QSUZH9somfddvJNuhxODHqZFIYZT196mJD7-6BTeSUV1iMdyaTVz6_3dp-Lh3jNGtN0gaWaK3G60vb9U0t0lS9JvV5J5a1-n56cvSqw3E83fqAVTO4eSchlqihh-ipiKQiU9b1TRawVbXYSVxWUBpuLLzpqg6QUfvyYRYWzKPCXI4BfmoFmCcKseUeiD80SZLeYAbzMfr7_IuFbz6LfERoDWLDBjik4nE7uaPCZ8FWJXxdJE-GcwP09gSMQcQB07JfjbTNdJq-cXGChYGOjcIIT7tvLtLeRQtldApEcQpDi3sItsCaL6ibPRrnu5IGHRUF25NP4_Brom_SyQB6xSwOphYEUWBpILg1kFgYaS3cp9e_n0CCic1q_9Vn9Bt4YACFJQZ4hKY7lSCIwshMjNUKvKLLXwneLBUO3pc82qYTp2Y-ajdgNG0cn0-4QO6JL69k4CK653eV5nR_xXlfFAd7WguVi9SZ55uu-0cjGuHLe9Zr291IQH1paV7E4Gc5lfeSzZk0-2CY17tFh-li-tt7UxTeuiH92Nhi21jS7IisjMHHv4wnPrpBWbttt6Y4ABYZ_YQwfD5aNXLLr0KcrkljRXvnddmKXBfIiXBrI_e_ALUnNQJMybV6CvkYtDOT_fdP8Nkr8miLXDAd4mocMBJAIypAd5HYzz5Idvxf4otlNlprSwPdaJYEHqhRvm1XqiLLXURlv9aAhrkhF1Vix2i6gBSHKq6SgTnuAi8zBz8iSwkRwMwN3K88lm60p7EznYT-knnWVGNF8K6Y5xra-6oXD4N9z9TV_aQrOcyvpYYb27pjHDdKzwcJV6NAcX5_fh9FGr2B7s5AfRECP4B77x6ZdncvIliPLMB_HguWyR73qxu45ELf6tTVZT58Of0Shver_Yh7mn5xjfkw!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Novel Coronavirus (2019-nCoV)|work=Ministry of Health (Bahamas)}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Конго Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эсватини}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Note that the official Twitter account of the government of Eswatini is a reliable source for Swazi public health news as per WP:TWITTER--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=EswatiniGovern1 |number=1241387759060881409 |date=21 March 2020 |title=Ministerial statement: Ministry of Health confirms three new cases of #COVID19 in Eswatini}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Фиджи}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Singh |first1=Indra |title=Toddler is Fiji’s third COVID-19 patient |url=https://www.fbcnews.com.fj/news/fijis-third-covid-19-case-confirmed/ |website=Fiji Broadcasting Corporation}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гвинея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|1
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://guineetime.info/2020/03/23/guinee-deux-nouveaux-cas-confirmes-au-covid-19/ |title=Guinée : deux nouveaux cas confirmés au covid-19 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ватикан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|4
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Кабо-Верде}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.xinhuanet.com/english/2020-03/21/c_138902968.htm|title=Cape Verde reports 2 new cases of COVID-19|work=Xinhua|date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Орталық Африка Республикасы}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Чад}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://french.xinhuanet.com/afrique/2020-03/24/c_138910290.htm|title=(COVID-19) Le Tchad enregistre deux nouveaux cas confirmés|work=Xinhua|language=fr|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Джибути}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гамбия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Либерия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.liberianobserver.com/news/liberia-3rd-covid-19-case-confirmed/|title=Liberia: 3rd COVID-19 Case Confirmed|work=Liberian Observer|date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мозамбик}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мьянма}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Судан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Зимбабве}}
!scope=&quot;row&quot;|
|3
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ангола}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.china.org.cn/world/Off_the_Wire/2020-03/21/content_75842926.htm|title=Angola reports first two confirmed COVID-19 cases|work=China.org.cn|agency=Xinhua|date=21 March 2020|access-date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Бутан}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Доминика}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Лаос}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.jpost.com/Breaking-News/Laos-records-first-two-coronavirus-cases-Thai-Media-622110|title=Laos records first two coronavirus cases - Thai Media|date=24 March 2020|access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Мавритания}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://fr.alakhbar.info/15418-0-Mauritanie-Deuxieme-cas-confirme-de-Covid-19.html |title=Mauritanie: Deuxième cas confirmé de Covid 19 |date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Непал}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|1
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/one-more-case-of-coronavirus-confirmed-in-nepal/ |title=One more case of coronavirus confirmed in Nepal |date=23 March 2020 |publisher=The Himalayan Times}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Никарагуа}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.laprensa.com.ni/2020/03/20/nacionales/2653135-casos-de-covid-19-en-nicaragua |title=Confirman segundo case de Covid-19 en Nicaragua|website=La Prensa |language=es |date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сент-Люсия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|2
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{байрақ|Антигуа және Барбуда}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Белиз}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;!--Please simply comment out the following source if removing the citation, as this is a government source, and likely will be referenced again in the future--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://health.gov.bz/www/component/content/article/177-general-health/1028-ministry-of-health-announces-first-case-of-covid-19|title=Ministry of Health Announces First Case of COVID-19|date=23 March 2020|work=Ministry of Health (Belize)|access-date=23 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Шығыс Тимор}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/us-health-coronavirus-timor/east-timor-confirms-first-case-of-coronavirus-health-ministry-idINKBN2180BI|title=East Timor confirms first case of coronavirus: health ministry|work=Reuters|date=21 March 2020|access-date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Эритрея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Гренада}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Ливия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Libya confirms first coronavirus case amid fear over readiness|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-libya-measures/libya-confirms-first-coronavirus-case-amid-fear-over-readiness-idUSKBN21B2SF|date=2020-03-23}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Папуа — Жаңа Гвинея}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.looppng.com/png-news/png’s-first-imported-covid-19-case-90851|title=PNG's first imported Covid-19 case|date=20 March 2020 |publisher=Loop PNG}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сент-Винсент және Гренадиндер}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сомали}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;WOMC&quot; /&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot;|{{flag|Сирия}}
!scope=&quot;row&quot;|
|1
|0
|0
|&lt;!--Please do not replace the following source with an aggregate source if the aggregate source does not provide more up-to-date details, as this primary source is a more reliable source--&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sana.sy/en/?p=188671|title=Health Minister: First case of Coronavirus registered in Syria in patient who had come from abroad, appropriate measures have been taken to deal with the case|website=www.sana.sy/}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;text-align:center;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;6&quot;| {{resize|As of {{Format date|{{REVISIONYEAR}}|{{REVISIONMONTH}}|{{REVISIONDAY}}|df=y}} ([[Coordinated Universal Time|UTC]]) · History of cases: [[Template:2019–20 coronavirus pandemic data/China medical cases|China]], [[Template:2019–20 coronavirus pandemic data/International medical cases|international]]}}
|- style=&quot;text-align:left;&quot; class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;width:1px;&quot;| '''Notes'''&lt;br&gt;{{notelist}}
|}
&lt;/div&gt;
2020 жылдың 27 қаңтары белгілі болған Қытайдың ресми мәліметі бойынша 2 809 адамның вирусты жұқтырғаны тіркелген. Ауру әйгіленімдері 2019 жылдың 8 желтоқсаны мен 2020 жылдың 2 қаңтары аралығында көріне бастаған. 7 науқастың жағдай өте ауыр деп бағаланды. 11 қаңтар күні 61 жасар науқас қайтыс болса, 15 қаңтарда 69 жасар науқас вирусты жұқпа салдарынан көз жұмды. Қазіргі мәліметке сәйкес барлығы 80 адам қайтыс болған. Қайтыс болғандардың барлығы Қытайдан.

[[Сурет:2019-nCoV Cases.svg|нобай|солға|Әр ел бойынша 2019-nCoV коронавирусын жұқтырғандар саны]]

Осыдан кейін жұқпаға күдігі бар науқастармен қатынаста болған 700 адамға, оның ішінде 400 медицина қызметкеріне мониторинг жасалды&lt;ref name=&quot;Schnirring11Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/china-releases-genetic-data-new-coronavirus-now-deadly|title=China releases genetic data on new coronavirus, now deadly|last=Schnirring|first=Lisa|date=2020-01-11|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111215102/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/china-releases-genetic-data-new-coronavirus-now-deadly|archivedate=2020-01-11|accessdate=2020-01-12}}&lt;/ref&gt;. [[Полимеразды тізбекті реакция|ПЦР-тест]] көмегімен Ухань аймағындағы 41 науқаста 2019-nCoV коронавирусының бар екені анықталған&lt;ref name=&quot;Hui14Jan2020&quot;&gt;{{мақала|тақырыбы=The continuing epidemic threat of novel coronaviruses to global health – the latest novel coronavirus outbreak in Wuhan, China|сілтеме=https://www.ijidonline.com/article/S1201-9712(20)30011-4/pdf|баспасы=International Journal of Infectious Diseases|тілі=en|томы=91|беттері=264—266|doi=10.1016/j.ijid.2020.01.009|issn=1201-9712|ref=Hui|түрі=journal|авторы=Hui, David S.; Azhar, Esam EI; Madani, Tariq A.; Ntoumi, Francine; Kock, Richard; Dar, Osman; Ippolito, Giuseppe; Mchugh, Timothy D.; Memish, Ziad A.|жылф=2020}}&lt;/ref&gt;.
Кейінірек жұбайы базарда болмаса да, ауруға шалдыққан ерлі-зайыпты жайлы ақпарат тарады, алайда осы отбасынан үш адам аталған базарда жұмыс істеген&lt;ref name=&quot;Schnirring15Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/second-family-cluster-found-wuhan-novel-coronavirus-outbreak|title=Second family cluster found in Wuhan novel coronavirus outbreak|last=Schnirring|first=Lisa|date=2020-01-15|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wee8Jan2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/08/health/china-pneumonia-outbreak-virus.html|title=China Identifies New Virus Causing Pneumonialike Illness|last=Wee|first=Sui-Lee|date=2020-01-08|work=The New York Times|accessdate=2020-01-14|last2=Jr|first2=Donald G. McNeil|language=en-US|issn=0362-4331|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200114045821/https://www.nytimes.com/2020/01/08/health/china-pneumonia-outbreak-virus.html|archivedate=2020-01-14}}&lt;/ref&gt;. 2020 жылдың 9 қаңтарында Уханьда 61 жасар ер адам қайтыс болды&lt;ref name=&quot;QinNYT11Jan2020&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|title=China Reports First Death From New Virus|last=Qin|first=Amy|date=2020-01-10|work=The New York Times|accessdate=2020-01-11|last2=Hernández|first2=Javier C.|language=en-US|issn=0362-4331|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200111020017/https://www.nytimes.com/2020/01/10/world/asia/china-virus-wuhan-death.html|archivedate=2020-01-11}}&lt;/ref&gt;.
16 қаңтарда Қытай үкіметі Уханьда тағы да бір 69 жасар ер кісінің қайтыс болғанын мәлімдеді&lt;ref name=&quot;Schirring16Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/japan-has-1st-novel-coronavirus-case-china-reports-another-death|title=Japan has 1st novel coronavirus case; China reports another death|last=Schirring|first=Lisa|date=2020-01-16|website=CIDRAP|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120043657/http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/01/japan-has-1st-novel-coronavirus-case-china-reports-another-death|archivedate=2020-01-20|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kyodo16Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://english.kyodonews.net/news/2020/01/88c29e019e03-update1-china-announces-2nd-death-from-new-coronavirus.html|title=China announces 2nd death from new coronavirus|last=Kyodo News|date=|website=Kyodo News+|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wuhan.Gov16Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wjw.wuhan.gov.cn/front/web/showDetail/2020011609057|title=武汉市卫生健康委员会|last=|first=|date=2020-01-16|website=wjw.wuhan.gov.cn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200120051422/http://wjw.wuhan.gov.cn/front/web/showDetail/2020011609057|archivedate=2020-01-20|accessdate=2020-01-16}}&lt;/ref&gt;.

Қытайдан тыс алғашқы жағдай 2020 жылдың 13 қаңтары белгілі болды. Ол 8 қаңтар күні Уханьнан [[Бангкок]]қа ([[Тайланд]]) ұшып келген 61 жасар әйел. 18 қаңтарда Қытайдан тыс орын алған жағдай саны үшке таяды (Тайландта екеу, Жапонияда біреу).

Қытайдан тыс бірнеше ауруға шалдығу жағдайы тіркелгендіктен, эпидемиологтар Уханьдағы вирус жұқтырғандар саны ресми тіркелген 41 жағдайдан да көп (1-2 есе) болуы мүмкін деген шешімге келді.

Науқастарды қараған дәрігерлердің де ауруға шалдығуы — вирустың адамнан адамға берілетінін дәлелдеді.

[[Сингапур]] мен [[Гонконг]] әуежайларында Уханьнан келген жолаушыларды арнайы тексерістен өткізіп, пневмония симптомдарын сұрастырды. Тайланд, Оүтүстік Корея, Малайзия мен Филиппин әуежайларында да дәл осы шаралар қолданылды.

2020 жылдың 18 қаңтарынан аталған бақылау шаралары АҚШ-тың үш басты әуежайларында жасала бастады&amp;nbsp;— Сан-Франциско халықаралық әуежайы (SFO), Лос-Анджелес халықаралық әуежайы (LAX) және Нью-Йорктағы Джон Кеннеди атындағы халықаралық әуежай (JFK).

20 қаңтарда қытай билігі 2019-nCoV коронавирусы қоздырған жұқпаға шалдыққандар санының ''кенет '' 140-қа артуын мәлімдеді. Олардың бірнешеуі Уханьнан тыс Шэньчжэн мен [[Бейжің]]де тіркелгені белгілі болды. Сондай-ақ тағы бір өлім мен, Оңтүстік Кореяда бір науқастың ауруға шалдыққаны хабарланды.

Қытай билігі вирустың адамнан адамға берілетінін ресми түрде растады.

21 қаңтарда Уханьнан АҚШ-қа 15 қаңтарда қайтып келген америкалық азаматқа жаңа коронавирус жұқпасы диагнозы қойылды. Бұл Азиядан тыс орын алған алғашқы жағдай болды.

26 қаңтарда [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Президенті]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] жаңа коронавирустың Қазақстан аумағына таралуына жол бермеу жөнінде нақты ұйымдастыру шараларын қабылдауды тапсырылды&lt;ref&gt;[https://sputniknews.kz/politics/20200126/12645387/Kitay-koronavirus-Tokaev.html Қытай коронавирусының таралуы: Тоқаев мәлімдеме жасады]&lt;/ref&gt;. Осыдан кейін Үкімет басшысы [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] арнайы кеңес өткізіп, Үкіметке көші-қон бақылауын күшейтуді, Қытайдан келген барлық адамдарға тұрғылықты мекенжайы бойынша медициналық бақылау орнатуды, медициналық ұйымдардың дайындығын қамтамасыз етуді, Қытайдан келетін транзиттік жолаушыларға ҚР аумағына 72 сағаттық визасыз келу режимін уақытша тоқтатуды, &quot;Қорғас&quot; қазақстандық бөлігінің жұмысын уақытша тоқтатуды және басқа да алдын алу шараларын ұйымдастыруды тапсырды&lt;ref&gt;[https://sputniknews.kz/politics/20200126/12646938/Qytay-koronavirus-Toaev-tapsyrma.html Қытай коронавирусы: Тоқаев мәлімдемесінен соң үкімет қандай шара қолданды?]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
* [https://www.coronavirus2020.kz/kz Қазақстандағы Коронавирус жағдайы туралы Ресми] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331044803/https://www.coronavirus2020.kz/kz |date=2020-03-31 }}
* {{cite web|author = |url = https://www.worldometers.info/coronavirus/|title = Вирустың әлемге таралуының дәл қазіргі жағдайы + негізгі ақпарат|publisher=|lang=en  |website = worldometers.info|}}

[[Санат:COVID-19 пандемиясы]]</text>
      <sha1>4e9yvbn3ek8af85mqkkxv0kdax3bh1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ол (фильм, 2017)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>639498</id>
    <revision>
      <id>3599662</id>
      <parentid>3542065</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>3599662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53772" sha1="o9qe31vd24begyxnu9djoqa1m3pg1l4" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Ол
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|It}}
 |Суреті           = It film 2017.jpeg
 |Сурет ені        = 
 |Жанры            = [[триллер]]&lt;br&gt;[[қорқынышты фильм]]
 |Режиссёрі        = Анди Мускэтти
 |Продюсері        = Рой Ли&lt;br&gt;Дэн Лин&lt;br&gt;Сэт Грэм-Смит&lt;br&gt;Дэйвид Катцэнберг&lt;br&gt;Барбара Мускэтти
 |Сценарист        = '''Роман:'''&lt;br&gt;[[Стивен Киң]]&lt;br&gt;'''Сценарий:'''&lt;br&gt;Чэйс Палмер&lt;br&gt;[[Кэри Фукунага]]&lt;br&gt;Гэри Доберман
 |Актерлер         = [[Джэйден Мартелл]]&lt;br&gt;[[Билл Скарсгорд]]
 |Операторы        = Чон Жон-Хун
 |Компания         = [[Lin Pictures]]&lt;br&gt;[[New Line Cinema]]&lt;br&gt;[[Vertigo Entertainment]]&lt;br&gt;[[KatzSmith Productions]]&lt;br&gt;'''Дистрибуция''':&lt;br&gt;[[Warner Bros.|Warner Bros. Pictures]]
 |Бюджеті          = 35 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-new-line-it-movie-20170905-story.html|title=With new adaptation of 'It,' New Line Cinema hopes to continue horror winning streak|author=Ryan Faughnder|work=[[Los Angeles Times]]|date=2017-09-05|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2017/09/it-stephen-king-movie-weekend-box-office-1202161829/|title=Box Office To Wake Up From Long Summer’s Nap As ‘It’ Happens With $60Ms Opening, Possible $70M – Preview|author=Anthony D'Alessandro|work=[[Deadline.com]]|date=2017-09-05|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім            = 700.3 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=it.htm|title=It (2017)|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2017-09-11}}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Ұзақтығы         = 135 минут&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/it-film-1|title=It|website=[[Британский совет по классификации фильмов]]|date=|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;
 |Жыл              = 2017
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = [[Ол: Екінші Тарау]]
 |imdb_id          = 1396484
 |Сайт             = [[URL|http://www.it-movie.net/]]
|Композиторы=Бэнджамин Уоллфиш}}
'''Ол''' немесе Сол&lt;ref&gt;[https://m.flip.kz/catalog?prod=2157632 Интернет дүкені. flip.kz]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|It}}) — 2017 жылы шыққан, режиссер Анди Мускэттидің американдық [[қорқынышты фильм]]і. Фильм [[америкалықтар|американдық]] жазушы [[Стивен Киң]]нің 1986 жылғы [[Ол (роман)|романының]], бірінші бөліміне негізделген.&lt;ref&gt;https://thewrap.com/stephen-kings-it-release-date-set-by-warner-bros/&lt;/ref&gt; Дэрри, Мэйн қаласында қорқыныштан, жеккөрушіліктен және көңілсіздіктен күш алатын, әртүрлі келбетті қабылдай алатын жаратылыс - Пенниуайздың қаһарына ұшыраған жеті жасөспірім туралы баяндайды.&lt;ref&gt;https://variety.com/2015/film/news/stephen-kings-it-new-director-1201541881/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.bustle.com/p/the-new-it-trailer-is-just-as-glorious-terrifying-as-you-feared-47788&lt;/ref&gt; Бұл Стивен Киңнің романының екінші экранизациясы, алғаш рет роман 1990 жылы шағын-сериалда түсірілген болатын.&lt;ref&gt;https://www.vox.com/culture/2017/3/30/15109552/stephen-kings-it-trailer-conventional-horror&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.cbr.com/stephen-king-it-rating-sequel-plans/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://uk.ign.com/articles/2017/03/30/it-how-the-stephen-king-remake-compares-to-the-original-tv-miniseries&lt;/ref&gt; Фильм сондай-ақ,  ''Ол: 1 бөлім — Бейбақтар клубы''-мен танымал.&lt;ref&gt;The official title of Andrés Muschietti's It was confirmed by Stephen King on March 7, 2017, and has been corroborated by various other sources such as https://www.theguardian.com/film/2017/mar/29/it-trailer-stephen-king-pennywise-clown, https://www.nme.com/blogs/the-movies-blog/stephen-king-it-losers-club-release-date-2017-2018172, http://www.telegraph.co.uk/films/0/pennywise-back-terrifying-first-trailer-stephen-king-adaptation/, http://www.digitalspy.com/movies/trailers/news/a824493/first-it-remake-trailer/.&lt;/ref&gt;

''Ол'' тұсаукесері [[2017 жыл]]дың [[5 қыркүйек|қыркүйегінде]] [[Лос-Анджелес]]те өтті және [[Америка Құрама Штаттары]]нда [[2017 жыл]]дың [[8 қыркүйек|қыркүйегінде]] 2D және [[IMAX]] нұсқаларында шығарылды. Фильм көптеген кассалық рекордтарды орнатты және бүкіл әлем бойынша 701 миллион [[АҚШ доллары]]нан асып түсіп, барлық уақыттағы R-рейтингі бойынша ең жоғары бесінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;Calfas, Jennifer (September 10, 2017).[http://time.com/4935221/it-box-office-stephen-king/ &quot;It Shatters Box Office Records With Massive Opening Weekend&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921071748/http://time.com/4935221/it-box-office-stephen-king/ |date=2017-09-21 }}. Time. Retrieved October 10, 2017.&lt;/ref&gt;  Инфляцияға бейімделмеген ол барлық уақыттағы ең жоғарғы қорқынышты фильм болды.&lt;ref&gt;Mumford, Gwilym (September 29, 2017).[https://www.theguardian.com/film/2017/sep/29/stephen-king-it-the-exorcist-highest-grossing-horror-film-ever &quot;Stephen King's It scares off The Exorcist to become highest-grossing horror ever&quot;]. The Guardian. Retrieved October 10, 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tartaglione, Nancy (October 8, 2017). [https://deadline.com/2017/10/blade-runner-2049-it-movie-horror-record-despicable-me-3-kingsman-never-say-die-weekend-results-international-box-office-1202184382/ &quot;'Blade Runner 2049' Arrives With $50M Overseas; 'It' Tops $600M WW; 'Despicable 3' Hops Past 'Zootopia' – Intl Box Office&quot;. Deadline Hollywood.] Retrieved October 10, 2017.&lt;/ref&gt; Оң пікірлер айтылды, сыншылар қойылымды, бағытты, кинематографияны және музыкалық көрсеткіштерді жоғары бағалады және көптеген адамдар оны Стивен Киңнің ең жақсы бейімделуінің бірі деп атады.&lt;ref&gt;[https://hollywoodreporter.com/heat-vision/it-review-roundup-1035698 &quot;'It': What the Critics Are Saying&quot;]&lt;/ref&gt; Ол көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды, «Вашингтон D.C. Area» аймақтық кино сыншылар қауымдастығының екі номинациясын жеңіп алды, соның ішінде ең жақсы актерлік құрам.&lt;ref&gt;[http://freebeacon.com/blog/wafca-winners-announced/ &quot;WAFCA Winners Announced&quot;]&lt;/ref&gt; ''Ол'' «Сыншылардың таңдаулы фильмі ең жақсы ғылыми-қорқынышты фильм» номинациясына ұсынылды.&lt;ref&gt;https://variety.com/2017/film/awards/critics-choice-film-nominations-list-1202631789/&lt;/ref&gt; Фильм 11 күнде 2 миллионнан астам неміс қабылдауына қатысқаны үшін үш «[[Боуги]]» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;https://www.screendaily.com/news/never-say-die-tops-international-box-office/5123040.article&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, кинотуынды әр түрлі сыншылар бірнеше сыншылардың жыл соңындағы тізіміне еніп, ''2017 жылдың үздік фильмдері''нің бірі деп аталды.&lt;ref&gt;https://metacritic.com/feature/film-critics-list-the-top-10-movies-of-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207004937/https://www.metacritic.com/feature/film-critics-list-the-top-10-movies-of-2017 |date=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt;

== Сюжет ==
1988 жылы қазан айында, Дэрридегі жаңбырлы таңертеңгілік, жасөспірім Билл Дэнбро өзінің жеті жасар інісі Джорджиге қағаз қайық жасамақ болады. Содан кейін магний алады. Қайықтың беріктігі үшін оны жертөледе орналасқан парафинмен жабу керек болатын.  Джорджи қорқынышымен күресіп, қараңғы жертөледен парафин алып, ағасына апарады. Жұмысты аяқтағаннан кейін Билл қайықты інісіне тапсырады және абай болуды ескертеді. Джорджи кеменің артынан дымқыл көшеде жүгіріп өтіп, ақырында қайық суағарға ағызылып кетеді.  Джорджи тротуардың астындағы суағарға қарайды, таңданысы мен қорқынышына қарап, «Пенниуайз» деген клоунды көреді. Алдымен, клоун баланың көңілін өзіне аударуға тырысады, онымен әзілдеседі, бірақ кейін үнсіз қалады да, Джорджиге қорқынышты қарай бастайды. Бала өзін мазасыз сезініп, үйге бару керек дейді. Содан кейін Пенниуайз қайықты көрсетеді және оны алып кетуге итермелейді. Джорджи қайықты алу үшін қолын созған кезде, клоун оны тістеп, Джорджиді канализацияға әкетеді.

Бірнеше айдан кейін, жаз басталғанға дейін, марқұмның ағасы Билл және оның достары - әңгімелесуші Ричи Тосиер, гипохондриак Эдди Каспбрак және еврей Стәнли Урис қаланың сыртындағы сүйікті орнына барып, олар оны ''Тақыршақ'' деп атайды, бірақ оны орта мектеп оқушысы азғын Хэнри Бауерс және оның үш досы қорқытуда. Бауерс Биллге оның інісімен болған қайғылы жағдайға байланысты оған жыл бойы қол тигізбейтінін айтады, бірақ енді ол Биллді тағы мазақ етеді. Алайда, Хэнри полицияның әкесі Оскар Бауерсті байқап, бұзақылармен бірге кетеді. Бұл уақытта Бауерс пен оның тобынан жасырынған аулада мектептегі жаңа жігіт - толық, ұялшақ мектеп оқушысы Бэн Хэнский өзінің әдепсіздігі туралы жалған қауесеттерге масқара болып, әдемі қызыл шашты Бэверли Маршты кездестірді және оған ғашық болды. Билл Джорджидің жоғалып кетуін әлі де бастан кешуде және оның інісі ''Тақыршақ''та болуы мүмкін деп болжайды.

Бэн, достары жоқ, мектеп кітапханасында отырып, Бэверлиге деген сүйіспеншілік туралы хат жазады және қаланың ғасырлар бойы балалардың қайғылы оқиғалары мен жоғалып кетуінен зардап шеккенін біледі. Мұрағат бөлмесінде біртүрлі шу естіген Бэн кітапханадан ақырын ұшып келе жатқан қызыл шарды көреді. Ол оның соңынан ереді, ал кітап сөрелерінің лабиринттерінде ол бассыз өлген адам түрінде Пенниуайзбен кездеседі. Ол қашып кетеді, бірақ Ханском үйіне келе жатып, Бауэрс пен оның достарын кеш байқайды. Олар жігітті ұстап алып, оны карьердегі көпірге сүйреп апарады, онда Хэнри Бэнді ұрып-соғып, өз есімінің бірінші әрпін асқазанына пышақпен кесіп тастайды. Осы сәтті сезіне отырып, Бэн олардан қашып кетеді, карьерден құлап, жүгіреді, Биллдің Тақыршақтағы серіктерімен кездеседі.  Хэнридің достарының бірі Патрик Хокстэттер қашып кеткен Бэнді іздеп, канализацияға түседі және Пенниуайздан мерт болады.

Билл және қалғандары, оның іш жарақатын емдеу үшін, Бэнді қалаға апарады. Дәріханада олар дәрі-дәрмектерге ақша жеткіліксіз екенін анықтайды. Көмекке Бэверли Марш келеді, ол сол жерде кездейсоқ болды. Алғыс ретінде оған ғашық болған Билл, оны келесі күні өзенге шомылуға шақырады.

Бэверли үйге келіп, әкесі тарапынан қиянатқа ұшырайды.  Көз жасында ол шашын кесіп тастап, өзін жігіт сияқты сезінеді. Келесі күні Бэверли карьерге келіп, Билл, Бэн, Ричи, Стәнли және Эддимен бірге шомылады. Шомылғаннан кейін Бэн оларға қаладағы ересектер мен балалардың жаппай жоғалуы туралы және бұл сериялы өлтірушінің жұмысы болуы мүмкін екенін айтады.

Содан кейін бәрі тарайды және көбісі Пенниуайзға тап болады, ол олар қатты қорқатын нәрсеге айналды: Үйге барар жолда Эдди - үйсіз-күйсіз алапес адам, Стән - жалған беті бар сасық әйел түрін, түнде Билл жертөледе - өлі Джорджийді, ал Бэверли - шұңғылшадан қанды көреді.

Бэверли ұлдардан ваннаны қаннан тазартуға көмектесуді сұрайды және көргендерін айтады. Бәрі де қорқынышты нәрселерді көргендерін айта бастайды, ал соңы бірдей болды - барлығының көз алдында клоун пайда болды. Содан кейін жасөспірімдер бұталардың тереңінен көмек сұрап айқайлайды, қоңырауға жүгіреді және Хэнри Бауэрс пен оның достары қара жігіт Майк Ханлонды аяусыз ұрып жатқанын көреді. Жігіттер балаға қарсы тұрып, Бауерс тобына тас лақтырады. Майк олардың досы болады, және олар өздерін «Бейбақтар клубы» деп атайды.  Бірге олар қорқынышты көріністердің құпиясын ашуға тырысады және оларды бір жаратылыс аңдып жатқанын түсінеді. Биллдің көлікжайында олар ескі мұрағат құжаттар тауып, Дэрридің канализациялық карталарының көмегімен Пенниуайз әр 27 жыл сайын Дэрридегі балаларды жеу үшін оянып, қала ішінде қаңырап қалған үйдің астындағы құдыққа апаратын канализациялық түнелдер арқылы қозғалатынын түсінеді. Соңында, олар протектордағы фотосуреттерді бірлесіп қараған кезде, «''Ол''» экраннан секіріп, балаларға шабуыл жасау арқылы сенімді болады.

Билл бізге Нэйбл көшесіндегі үйге бару керек дейді, ал қалғандары бұған әрең дегенде келіседі. Үйде «Ол» оларды бөліп алып, әр топқа шабуыл жасайды, нәтижесінде Эдди екінші қабаттан құлап, қолын сындырады. Бэверли Пенниуайзды металды шыбықпен ұрып, клоунды шегінуге мәжбүр етеді. Мазасыз анасы Эддиді үйіне апарғаннан кейін, Ричи, Стәнли, Бэн және Майк клоунмен күресуден бас тартады, тек Билл мен Бэверли күресті әрі қарай жалғастыруды шешеді.

Жаздың бір маусымын «Бейбақтар» бір-бірінен бөлек өткізеді, әрқайсысы өз ісімен айналысады. Хэнри Бауерс, достарымен бірге әкесінің тапаншасынмен ырбаңдап, нәтижесінде Хенри өз тобын қорлайды. Кіші-Бауерс  құлдырап, ашуланған кезде, ол кенеттен пошта жәшігінде қызыл шарды көргенде көлікте отырады. Қорапта ол Бэннің артынан қуып, орманда жоғалтқан пышақты табады. Үйде Хэнри ұйықтап жатқан Оскар Бауерстің ішіне пышақ ілгішін қойып, теледидардан шыққан клоунның дауысын айтып, әкесін өлтіріп, «бәрін өлтіремін» деп айғайлайды, «Ол» оны арбады. Бұл арада Беверли әкесінен қысым көруде. Алғаш рет қайта соғысуды шешкенде, ол оны басынан ұрып тастап, кетуге тырысады, бірақ ''Пенниуайз'' пайда болып, оны ұрлап кетеді. Билл бұл туралы хабардар болып, басқаларын жинауды шешеді, ал олардың бәрі қаруланып, Бэверлиді құтқару үшін Нэйбл көшесіндегі үйге барады.  Жігіттер кезекпен құдыққа түсе бастайды. Жоғарыдағы ең соңғысы - Майк, бірақ оған ашуланған Хенри оған шабуыл жасайды. Жекпе-жек кезінде Майк Бауерстың басына таспен ұрып, құдық түбіне итеріп жібереді. «Бейбақтар» ағынды сулармен төмен түсіп, цирк таяқтары мен балалар заттары орналасқан жер астындағы үйді табады, олардың айналасында жоғалған балалардың денелері ауада жүзіп жүр. Қалған адамдармен бірге «Бейбақтар» Бэверлидің көтеріліп жатқанын, бірақ транс күйінде көреді. Олар оны төмен түсірді, содан кейін Бэн қызды сүйіп, Бэверли транстен кетеді. Қоқыс пен басқа балалардың арасында Билл Джорджийді кездестіреді, ағасымен соңғы рет сөйлеседі, қоштасады және оны Майктың тапаншасымен атып тастайды, мұның ''Пенниуайз'' екенін түсінеді. Джорджи құлап түседі, ал оның денесі топқа шабуыл жасап, Биллді тұтқындап клоунға айнала бастайды, оған оны жеуге және 27 жыл бойы ұйықтауға жатуды ұсынады. «Бейбақтар» бұл ұсынысты қабылдамайды және қорқыныштарын жеңіп, клоунға шабуыл жасай бастайды. Шаршап, күші таусылған ''Пенниуайз'' құлайды және қараңғылыққа түседі.Билл Бэверлиді құшақтап, клоунның жеңілісінен кейін барлық жоғалған балалардың түсіп жатқанын көреді. Джорджийдің сары жамылғысын тапқан Билл ақыры інісінің өлімін қабыл алады және қайғыдан жылай бастайды, достары оны жұбатады.

Бір айдан кейін жасөспірімдер Тақыршақта қайтадан кездеседі, ал Бэверли ересектер сияқты кәрізде тағы кездескені туралы аян айтады. Билл бөтелкені сындырып алақанын кеседі, ал достары қол ұстасып, егер клоун қайтадан пайда болса, Дэрриге ораламыз деп ант береді. Стәнли, Эдди, Ричи, Майк және Бэн кетіп қалады. Бэверли Биллге тәтесімен Портландта тұруға кететінін айтады. Ол кетер алдында Билл оны тоқтатады және олар қоштасып сүйіседі.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Билл Скарсгорд]]||''[[Пенниуайз]]''}}
{{Рөлдерде|[[Джэйдэн Мартелл]]||Билл Дэнбро}}
{{Рөлдерде|[[София Лиллис]]||Бэверли Марш}}
{{Рөлдерде|[[Джэреми Рэй Тэйлор]]||Бэн Ханском}}
{{Рөлдерде|[[Чоузен Джэйкобс]]||Майк Ханлон}}
{{Рөлдерде|[[Финн Вулфхард]]||Ричи Тозиер}}
{{Рөлдерде|[[Джәк Дилан Грэйзер]]||Эдди Касбрак}}
{{Рөлдерде|Уайатт Олэф||Стәнли Урис}}
{{Рөлдерде|Николас Хамилтон||Хэнри Бауерс}}
{{Рөлдерде|[[Джексон Роберт Скотт]]||Джорджи Дэнбро}}
{{Рөлдерде|Оуэн Тиг||Патрик Хокстэттер}}
{{Рөлдерде|[[Логан Томпсон]]||Виктор Крис}}
{{Рөлдерде|Джэйк Сим||Рэджиналд «Бэлч» Хаггинс}}
{{Рөлдерде|Хавиэр Ботет||''алапес''}}
{{Рөлдерде|Тэйтум Ли||Джудит}}
{{Рөлдерде|[[Стивен Уильямс]]||Лирой Ханлон}}
{{Рөлдерде|Стивен Богэрт||Элвин Марш}}
{{Рөлдерде|Джэффри Паунсэтт||Зак Дэнбро}}
{{Рөлдерде|Пип Дуайер||Шэрон Дэнбро}}
{{Рөлдерде|[[Ари Коэн]]||Раввин Урис}}
{{Рөлдерде|[[Стюарт Хюз]]||Оскар «Бутч» Бауерс}}
{{Рөлдерде|[[Мэган Шарпантир]]||Грэта Боуи}}
{{РөлдердеАсты}}

== Өндіріс ==
=== Түсірілім ===
[[File:Port Hope Town Hall.JPG|thumb|[[Порт Хоуп]] , оны Дэрри қаласына айналдыру үшін бірқатар өзгерістерге ұшырады.]]
Қоюшы дизайнер – Мара ЛеПэре-Шлуп [[Бангор (Мэн)]]-ге барды, оның ішінде Томас Хилл шыңы, Кэндаскиг ағынының бойымен өтетін жер, Баррэнс деп аталатын жер бар, ол 2015 жылы 31 наурызда расталды және су құрылыстары [[Пенобскот өзені]]н зерттеуге шыққан.&lt;ref name=&quot;hashtagmaine.bangordailynews.com&quot;&gt;http://hashtagmaine.bangordailynews.com/2015/03/31/reddit/crew-from-new-adaptation-of-stephen-kings-it-in-bangor-to-scope-out-potential-filming-locations/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011204040/http://hashtagmaine.bangordailynews.com/2015/03/31/reddit/crew-from-new-adaptation-of-stephen-kings-it-in-bangor-to-scope-out-potential-filming-locations/ |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt; ЛеПэре-Шлуп өзінің гастрольдік сапарында олар қаладағы кейбір көріністерді түсіріп, антенналық түсірілім алуға үміттенетіндерін айтты, дегенмен қазіргі уақытта фильмді түсіру үшін жетекші орындар [[Йоңкерз, Нью-Йорк]] және Нью-Йорк штатындағы солтүстік бөлігінде орналасқан.&lt;ref name=&quot;hashtagmaine.bangordailynews.com&quot;/&gt; 2016 жылғы 31 мамырда ''Third Art Productions'' компаниясы Порт-Хоуп муниципалитетінде фильмнің ішкі және сыртқы көріністеріне қолданылғандығы расталды, ал муниципалитеттің айналасындағы әртүрлі орындарға түсірілімдер 2016 жылдың 11 шілдесінен - 2016 жылдың 18 шілдесіне дейін түсірілді.&lt;ref&gt;http://www.northumberlandnews.com/news-story/6698081-port-hope-eyed-for-remake-of-stephen-king-s-it-/&lt;/ref&gt; Негізгі түсіру кезеңі [[Торонто]]да басталды, оның түпнұсқалық түсірілім кестесі 2016 жылдың 27 маусымы мен 6 қыркүйегі аралығында болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dreadcentral.com/news/162137/new-adaptation-stephen-kings-begins-filming-june/|title=New Adaptation of Stephen King's It Begins Filming in June|last=Squires|first=John|work=[[Dread Central]]|date=April 18, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160518120015/http://www.dreadcentral.com/news/162137/new-adaptation-stephen-kings-begins-filming-june/|archivedate=May 18, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BHK0N3ThiTz/|title=Day one|last=Muschietti|first=Andrés|work=[[Instagram]]|date=June 27, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708124839/https://www.instagram.com/p/BHK0N3ThiTz/|archivedate=July 8, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liljas-library.com/article.php?id=4820|title=IT Filming in Toronto This Summer|last=Jorissen|first=Matt|work=Lilja's Library|date=April 13, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809064705/http://www.liljas-library.com/article.php?id=4820|archivedate=August 9, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

[[Ошава]]ны продюсерлер келесі түсірілім орны ретінде таңдады, ал 2016 жылдың 20 шілдесінде Ошаваның орталығына жақын орналасқан ''Эулали'' даңғылы мен ''Джэймс'' көшесіндегі үйлерге түсірілім туралы хабарламалар жіберіліп, тұрғындарға түсірілімге бейімделуге кеңес берді, бұл аймақта түсірілім 5 тамыздан 8 тамызға дейін жалғасты.&lt;ref&gt;http://oshawaexpress.ca/oshawa-sewers-to-be-haunted-by-literary-terror/&lt;/ref&gt; 2016 жылдың 29 шілдесінде экипаждың бұрынғы бос жерде ''Джэймс'' көшесінің қиылысында ескі үй түріндегі декорация салынып жатқандығы туралы хабарланды.&lt;ref&gt;http://www.torontosun.com/2016/08/03/it-movie-being-filmed-in-oshawa&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, құрылым сыртқы түсіру үшін қолданылатын құрылыс, орман айналасында жасалынған қасбет екендігі атап өтілді. Жинақ алдын-ала дайындалған модульдерден тұрады, оларды «IATSE» ағаш ұсталары шығарады және орнатады.&lt;ref&gt;http://www.northumberlandnews.com/news-story/6789170--that-s-how-you-make-a-haunted-house-elaborate-set-for-film-of-stephen-king-s-it-being-built-in/&lt;/ref&gt;

2016 жылдың 18 шілдесінде Ривердэйл, [[Торонто]], түсірілім 450-ші ''Пэйп'' даңғылында басталды,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalnews.ca/news/2896739/filming-of-stephen-kings-horror-classic-it-becoming-nightmare-for-some-residents/|title=Filming of Stephen King's horror classic 'It' becoming nightmare for some residents|last=Kim|first=Peter|work=Global News|date=August 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928001710/http://globalnews.ca/news/2896739/filming-of-stephen-kings-horror-classic-it-becoming-nightmare-for-some-residents/|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbc.ca/news/it-riverdale-pape-stephen-king-neighbour-1.3722207|title=Film crew for Stephen King movie It creates horror show for Riverdale resident|last=Matteis|first=Stephanie|work=[[CBC.ca]]|date=August 15, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930142256/http://www.cbc.ca/news/it-riverdale-pape-stephen-king-neighbour-1.3722207|archivedate=September 30, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/15/excessive-film-shoots-at-riverdale-home-irks-neighbours.html|title=Excessive film shoots at Riverdale home irks neighbours|last=Honderich|first=Holly|work=[[Toronto Star]]|date=August 15, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160929161204/https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/15/excessive-film-shoots-at-riverdale-home-irks-neighbours.html|archivedate=September 29, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; онда 2016 жылдың 19 тамызына дейін 1902 жылы салынған «Крәнфилд үйі» деп аталатын ғимарат орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insidetoronto.com/news-story/6812657-lights-camera-too-much-action-at-oft-used-pape-avenue-film-set/|title=Lights, camera, too much action at oft-used Pape Avenue film set|last=Lavoie|first=Joanna|work=InsideToronto|date=August 17, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820231748/http://www.insidetoronto.com/news-story/6812657-lights-camera-too-much-action-at-oft-used-pape-avenue-film-set/|archivedate=August 20, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://urbantoronto.ca/news/2016/08/redevelopment-plan-re-emerges-storied-east-end-mansion|title=Redevelopment Plan Re-Emerges for Storied East End Mansion|last=Novakovic|first=Stefan|work=Urban Toronto|date=August 23, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002072929/http://urbantoronto.ca/news/2016/08/redevelopment-plan-re-emerges-storied-east-end-mansion|archivedate=October 2, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;4 қыркүйек күні фильмнің түсірілімі Ошавада аяқталғаны белгілі болды, үйдің орналасқан жері ''Корт'' пен ''Фишер'' көшесі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.durhamregion.com/whatson-story/6825233--it-was-a-hit-and-it-s-a-wrap-in-oshawa/|title='It' was a hit and it's a wrap in Oshawa|last=Ruta|first=Mike|work=Durham Region|date=September 4, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010234843/http://www.durhamregion.com/whatson-story/6825233--it-was-a-hit-and-it-s-a-wrap-in-oshawa|archivedate=October 10, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;Негізгі фотосурет Торонтода 2016 жылдың 21 қыркүйегінде аяқталған,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3407564/wraps-filming-pennywise-jack-box-revealed/|title='It' Wraps Filming: Pennywise Jack-in-the-Box Revealed|last=Barkan|first=Jonathan|work=[[Bloody Disgusting]]|date=September 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928010359/http://bloody-disgusting.com/movie/3407564/wraps-filming-pennywise-jack-box-revealed/|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movieweb.com/it-movie-wraps-stephen-king-pennywise-jack-in-the-box/#comments|title=Stephen King's IT Wraps Production, Pennywise Jack-in-the-Box Revealed|last=Orange|first=Alan|work=MovieWeb|date=September 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928223821/http://movieweb.com/it-movie-wraps-stephen-king-pennywise-jack-in-the-box/#comments|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; расталған түсірілім кестесі 2016 жылғы 27 маусымнан 21 қыркүйекке дейін, сайып келгенде, 2016 жылдың 14 қыркүйегінде пост-өндіріспен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://addictedtohorrormovies.com/2016/09/23/filming-on-andy-muschiettis-remake-of-stephen-kings-it-has-wrapped/|title=Filming on Andy Muschietti's Remake of Stephen King's 'It' has Wrapped|last=Addicted to Horror Movies Editors|work=Addicted to Horror Movies|date=September 23, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002083417/https://addictedtohorrormovies.com/2016/09/23/filming-on-andy-muschiettis-remake-of-stephen-kings-it-has-wrapped/|archivedate=October 2, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-labs.imdb.com/title/tt1396484?d=inprod|title=It (2017) – IMDbPro|last=IMDb Editors|work=[[IMDb]]|date=September 14, 2016|accessdate=October 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161108091247/https://pro-labs.imdb.com/title/tt1396484?d=inprod|archivedate=November 8, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Шығарылым ==
[[File:Grauman's Chinese Theatre, by Carol Highsmith fixed &amp; straightened.jpg|thumb|Грауман қытайлық театры]]
Фильмнің тұсаукесері 5 қыркүйек 2017 жылы [[Голливуд]], [[Калифорния]] штатында [[Грауман]] [[Қытай]] театрында өтті,&lt;ref&gt;https://1iota.com/Show/664/World-Premiere---It&lt;/ref&gt; [[Англия]] 4 қыркүйек 2017 жылы [[Лондон]]дағы BFI Southbank-те алдын ала қарау ретінде көрсетілгеннен кейін,&lt;ref&gt;http://www.bfi.org.uk/sites/bfi.org.uk/files/downloads/bfi-press-release-stephen-king-on-screen-listings-2017-07-11.PDF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108182557/https://www2.bfi.org.uk/sites/bfi.org.uk/files/downloads/bfi-press-release-stephen-king-on-screen-listings-2017-07-11.pdf |date=2021-01-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://whatson.bfi.org.uk/Online/default.asp?BOparam::WScontent::loadArticle::permalink=itpreview&amp;BOparam::WScontent::loadArticle::context_id=&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/announcements/stephen-king-on-screen-horror-season&lt;/ref&gt; 6 қыркүйекте Германияның [[Мюнхен]] қаласында өткен Қиял кинофестивалінің алғашқы фильмі ретінде экрандауға таңдалды.&lt;ref&gt;http://screenanarchy.com/2017/07/it-to-open-germanys-fantasy-filmfest.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112075335/https://screenanarchy.com/2017/07/it-to-open-germanys-fantasy-filmfest.html |date=2021-01-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.fantasyfilmfest.com/eng-film/It.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223165442/http://fantasyfilmfest.com/eng-film/It.html |date=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://bloody-disgusting.com/movie/3447931/set-open-germanys-fantasy-filmfest/&lt;/ref&gt; Ол 28 елде шығарылды, соның ішінде Еуропа елдері ([[Ресей]] және Нидерланды сияқты), Таяу Шығыс елдері (Израиль және БАӘ сияқты), Латын Америкасы мен Кариб теңіз елдері (Бразилия және Панама сияқты), Австралия және Жаңа Зеландия 7 қыркүйек;&lt;ref&gt;http://wbpsites.com/it/us/releasedates/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://cultofmonster.com.au/it-1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107055921/http://cultofmonster.com.au/it-1/ |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияны қоса алғанда , 15 ел, және 8 қыркүйек Солтүстік Американы қоса алғанда, қосымша еуропалық және Азия елдері.&lt;ref&gt;https://ew.com/article/2016/04/22/stephen-king-it-release-date/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107070033/https://ew.com/article/2016/04/22/stephen-king-it-release-date/ |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt; Фильм 9 қыркүйек күні Довил американдық кинофестивалінде Францияда Довилде көрсетілді, онда премьераның ресми бүйірлік секциясында ашылды.&lt;ref&gt;https://www.festival-deauville.com/pid57/film-2303/it {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107221623/https://www.festival-deauville.com/pid57/film-2303/it |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt; Ол 17 қыркүйек күні [[Токио]] қаласында өткен «Даунтаун Тайто» халықаралық комедиялық фильмдер фестивалінде көрсету үшін таңдалды.&lt;ref&gt;http://www.shitacome.jp/2017/program/program_hiho.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107130245/http://www.shitacome.jp/2017/program/program_hiho.html |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;Фильм [[Вена]]да,&lt;ref&gt;http://slashfilmfestival.com/2017/07/it-happens/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110073648/https://slashfilmfestival.com/2017/07/it-happens/ |date=2021-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://diepresse.com/home/kultur/film/5259338/Remake-von-Es-feiert-beim-SlashFestival-OesterreichPremiere&lt;/ref&gt; [[Австрия]] 21 қыркүйек, [[Италия]]да 19 қазан, және [[Жапония]] 3 қараша 2017 жылғы соңғы тағзым алдында Slash Film фестивалінің ашылуы ретінде таңдалды.&lt;ref&gt;https://www.warnerbros.it/scheda-film/genere-horror/it/&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 7 наурызында Стивен Киң фильмнің атауын ''1 бөлім — Бейбақтар клубы'' деп жарияланды.&lt;ref&gt;https://collider.com/it-movie-review-stephen-king/#it-movie-stephen-king-review&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/stephen-king-it-movie-remake-verdict-a7617811.html&lt;/ref&gt; 8 қыркүйекте ол бүкіл әлем бойынша 615 [[IMAX]] саңылауын ашып, [[Солтүстік Америка]]да 389 экраннан қорқыныш фильмі ашылды.&lt;ref&gt;https://deadline.com/2017/09/stephen-king-it-home-again-box-office-1202163667/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://joblo.com/horror-movies/news/stephen-king-s-it-will-be-released-in-imax-644&lt;/ref&gt;

=== Маркетинг ===
[[File:Richie Tozier missing.jpeg|thumb|Мускэттидің жоғалған бала '''Ричи Тозиер''' плакаты]]
«Ол» үшін ресми сайт 2016 жылдың 31 тамызында фильмді алға жылжыту үшін маркетингтік науқан мен интерактивті макет енгізіп, алғашқы дебют жасады.&lt;ref&gt;http://whois.domaintools.com/itthemovie.com&lt;/ref&gt; Уэб-сайт галереяны, бейнелерді және [[8 бит]]тік «Ол: кәрізге кіріңіз» ойынын қамтитын үшінші трейлерді таратты.&lt;ref&gt;https://ew.com/movies/2017/08/18/stephen-king-it-8-bit-game/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112032210/https://ew.com/movies/2017/08/18/stephen-king-it-8-bit-game/ |date=2020-11-12 }}&lt;/ref&gt; 2016 жылдың 31 қаңтарында Мускэтти өзінің [[Instagram|Инстаграмм]]ында ''Пенниуайз''дың түпкілікті келбеті үшін алдын-ала ойластырылған [[эскиз]] жариялады, ол дайындықтың басталуын атап өтті.&lt;ref&gt;https://bloody-disgusting.com/news/3396695/pennywises-new-look-already-teased/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://consequenceofsound.net/2016/06/director-of-stephen-kings-it-remake-reveals-concept-art-for-pennywise/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://movieweb.com/it-movie-remake-production-start-pennywise-new-look-art/&lt;/ref&gt; 2016 жылдың 11 шілдесінен бастап Мускэтти Дэрри аймағында жоғалған балалардың әртүрлі постерлерін орналастырды, олардың ішінде ''Бэтти Рипсом'', ''Ричи Тозиер'', ''Пол Гринберг'', ''Джонатан Чан'' және ''Тания МакГоуан'' бар.&lt;ref&gt;http://forum.blu-ray.com/showthread.php?p=12430538&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.reddit.com/r/stephenking/comments/4xwvpa/paul_greenberg_missing_poster_taken_from_the_it/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20161012121741/http://moviepilot.com/posts/3950075&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://ihorror.com/stephen-kings-remake-missing-posters-show-pennywises-victims/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009135947/http://ihorror.com/stephen-kings-remake-missing-posters-show-pennywises-victims/ |date=2016-10-09 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Pennywise Cosplay 1.jpg|thumb|Касплэй ''Пенниуайз'' суреті]]
''Ол'' фильмінің алғашқы ресми суреті оны алға жылжыту үшін 2016 жылдың 13 шілдесінде пайда болды, ол Скарсгардтың ''Пенниуайз''-дағы бірінші көрінісін,&lt;ref&gt;https://uk.ign.com/articles/2016/07/13/first-look-at-pennywise-the-clown-from-stephen-kings-it-movie&lt;/ref&gt; және Энтони Брезниан жүргізген Скарсгардпен болған сұхбатты ұсынды.&lt;ref&gt;https://empireonline.com/people/bill-skarsgard/first-look-new-pennywise-stephen-king/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/it-pennywise-the-clown-stephen-king-bill-skarsgard-a7136021.html&lt;/ref&gt; «Maxim»-дегі Томас Фриман «Скарсгард толық қорқынышты костюммен, ол Киңнің ең қорқынышты туындысын толтыру үшін не қажет екенін анық білді» деп жазды.&lt;ref&gt;http://www.maxim.com/entertainment/bill-skarsgard-stephen-king-it-photo-2016-7&lt;/ref&gt; «HitFix»-тен Крис Эггерцен кескінді «сәйкес макабр» деп үшін оң жауап берді. «Карридың ''Пенниуайз'' эстетикадан тым түбегейлі ауытқымайтын көрініс, мен Скарсгардтың нұсқасына Карридің интерпретациясында жоқ нұсқасына әлдеқайда еліктіргіш көрініс» деді.&lt;ref&gt;http://www.hitfix.com/the-dartboard/it-remake-heres-your-first-look-at-the-new-pennywise {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018003541/http://www.hitfix.com/the-dartboard/it-remake-heres-your-first-look-at-the-new-pennywise |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;

=== Медиа ===
Таспа [[DVD]] мен [[Blu-ray Disc|Blu-ray]]-де 2018 жылдың 9 қаңтарында шығарылды; [[Digital HD]] форматында [[Amazon Prime Video]] және [[iTunes Store]] қызметтерінде 2017 жылдың 19 желтоқсанынан бастап қол жетімді&lt;ref&gt;{{Cite news|title=It DVD Release Date|url=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/6474/It-2017.html|accessdate=2017-09-15}}&lt;/ref&gt;. Дискіде қосымша материалдар төрт бөліктен тұрды, олардың жалпы ұзақтығы шамамен 1 сағатты құрайды:&lt;ref&gt;https://www.slashfilm.com/it-deleted-scenes/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.digitalspy.com/movies/a843116/it-dvd-release-date-blu-ray-extras/&lt;/ref&gt;

* «Қорқыныш авторы» (Author of Fear), Стивен Киңнің романның құрылу тарихы туралы әңгімесі;
* «Пенниуайз тірі!» (Pennywise Lives!), клоун рөлінің жұмысы туралы [[Билл Скарсгард]]тың әңгімесі;
* «Бейбақтар клубы» (The Losers' Club), фильмдегі түсірілім туралы актер-балалардың әңгімесі;
* «Жойылған көріністер» (Deleted Scenes), фильмнің соңғы нұсқасына кірмеген 11 көрініс.

== Жалғасы ==
26 қыркүйек, 2017 [[Warner Bros.]] «[[Ол: Екінші Тарау]]» 2019 жылдың 6 қыркүйегінде шығады деп ресми түрде хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Официальная дата премьеры «Оно 2». Ждем 2019 год|url=http://pluggedin.ru/open/oficialyna-data-premyery-ono-2-ghdem-2019-god-6592|accessdate=2017-09-26}}&lt;/ref&gt;

[[Variety]] сұхбатында қоюшы ''Андрэс Мускэтти'' көрерменнің реакциясын көру үшін екінші картина жұмысында үзіліс жасауға шешім қабылдағанын айтты, себебі оның айтуынша, алғашқы көз рухына адал болғысы келіп, «Ол» жаңа нұсқасы 1990 жылғы [[ABC]]-дегі телевизиялық фильміне қарағанда қан көп екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title='IT' Director Andy Muschietti Says He's Coming Back for a Sequel|url=http://collider.com/it-part-2-director-andy-muschietti/|work=Collider|date=2017-07-19|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title='IT' Director Andy Muschietti on Reinventing Pennywise and Sequel Plans|url=http://collider.com/it-movie-andy-muschietti-interview-sdcc/|work=Collider|date=2017-07-21|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;

Режиссердің айтуынша, екінші тарау 27 жылға алға жылжып, түсірілімнің басталу күнін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shazoo.ru/2017/02/10/48846/ono-vyjdet-s-rejtingom-r-i-poluchit-sikvel|title=&quot;Оно&quot; выйдет с рейтингом R и получит сиквел|publisher=shazoo.ru|accessdate=2017-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Second IT Movie Adaptation Aims to Start Filming Next Year|url=http://screenrant.com/it-movie-sequel-filming-2018-start/|work=Screen Rant|date=2017-07-19|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Сірә, біз жалғасын түсіреміз. Жоспар бойынша, бізде қаңтар айында екінші бөлімнің сценарийі болады. Ең дұрысы, біз 2018 жылдың наурыз айында түсірілімге дайындықты бастаймыз. Бірінші бөлім тек балаларға қатысты. Екіншісі 30 жылдан кейін осы кейіпкерлер туралы әңгімелейді. Фильмде 1989 жыл туралы естеліктері бар флэшбэктер болады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Stephen King's It already has a sequel planned|first=Alyse|last=Wax|url=http://www.syfy.com/syfywire/it-already-has-a-sequel-planned|work=Syfy|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why The IT Movie Left The Adult Storyline Out Of The First Film|url=http://www.cinemablend.com/news/1683730/why-the-it-movie-left-the-adult-storyline-out-of-the-first-film|work=CINEMABLEND|date=2017-07-21|accessdate=2017-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2017 жылдың 17 қыркүйегінде «Пенниуайз» рөлін ойнаған актер Билл Скарсгард студия өткен уақытта болған оқиғаны онымен бірге сахнаға түсіргенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пеннивайз: создатели фильма “Оно” решили не раскрывать историю появления на свет клоуна-убийцы|first=Людмила|last=Мамаева|url=https://vk-smi.ru/culture/cinema-news/pennivajz-sozdateli-filma-ono-reshili-ne-raskryvat-istoriyu-poyavleniya-na-svet-klouna-ubijcy/|accessdate=2017-09-18|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171227122111/https://vk-smi.ru/culture/cinema-news/pennivajz-sozdateli-filma-ono-reshili-ne-raskryvat-istoriyu-poyavleniya-na-svet-klouna-ubijcy/|archivedate=2017-12-27}}&lt;/ref&gt; Скарсгард хабарлағандай, фильмнің алғашқы нұсқаларының бірінде 1600-ші жылдардағы флэшбэком болған сәт болды. Сол кезде Дэрри қаласында «Пенниуайз» болған жоқ. Актер грим клоунда емес, кейіпкердің рөлін атқарды. Сахнада Пенниуайздың шығу тегі көрсетілді. Актер айтқандай, фильм көптеген жылдар бойы жер қойнауында құбыжықтың бар болуын көрсету болды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Из фильма «Оно» вырезали сцену происхождения клоуна Пеннивайза {{!}} Новости {{!}} Мир фантастики и фэнтези|url=https://www.mirf.ru/news/v-filme-ono-vyrezali-scenu-proishozhdeniya-klouna-pennivajza|work=[[Мир фантастики]]|date=2017-09-18|accessdate=2017-09-18|language=ru}}&lt;/ref&gt; Бұл сәт режиссерлік басылымда немесе екінші бөлімде пайда болуы мүмкін. [[Variety]] порталы ''Кәри Фукунага'' айналысқан «Ол» сценарийінде осындай сахна болғанын атап өтті. Онда Пенниуайз пианинода ойнап, 1800-ші жылы балаларды жалмады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.it-movie.net/ Ресми сайт]
*  {{imdb title|id=1396484|title=It}} {{рейтинг-10|7.3}}
* [https://www.instagram.com/itmovieofficial/ Instagram]
* [https://m.facebook.com/ITMovie Facebook]

[[Санат:Андрес Мускеттидің фильмдері]]
[[Санат:Оно фильмдері]]
[[Санат:Стивен Кинг шығармаларының экранизациялануы]]
[[Санат:АҚШ романдарының экранизацияларнуы]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:Слэшер фильмдері]]
[[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:2017 жылғы қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:New Line Cinema фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:2017 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]
[[Санат:Құбыжықтар туралы фильмдер]]
[[Санат:Сайқымазақтар туралы қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:Жындар туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:Психологиялық қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:АҚШ мистикалық фильмдері]]
[[Санат:Қорқынышты фильмдердің ремейктері]]</text>
      <sha1>o9qe31vd24begyxnu9djoqa1m3pg1l4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599666</id>
      <parentid>3599662</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[Қатысушы талқылауы:Z.Aldyar|талқылауы]]) істеген нөмір 3599662 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53764" sha1="3zci8f2422e044uz86uxawwcsmbkqi6" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы    = Ол
 |Шынайы атауы     = {{lang-en|It}}
 |Суреті           = It film 2017.jpeg
 |Сурет ені        = 
 |Жанры            = [[триллер]]&lt;br&gt;[[қорқынышты фильм]]
 |Режиссёрі        = Анди Мускэтти
 |Продюсері        = Рой Ли&lt;br&gt;Дэн Лин&lt;br&gt;Сэт Грэм-Смит&lt;br&gt;Дэйвид Катцэнберг&lt;br&gt;Барбара Мускэтти
 |Сценарист        = '''Роман:'''&lt;br&gt;[[Стивен Киң]]&lt;br&gt;'''Сценарий:'''&lt;br&gt;Чэйс Палмер&lt;br&gt;[[Кэри Фукунага]]&lt;br&gt;Гэри Доберман
 |Актерлер         = [[Джэйден Мартелл]]&lt;br&gt;[[Билл Скарсгорд]]
 |Операторы        = Чон Жон-Хун
 |Компания         = [[Lin Pictures]]&lt;br&gt;[[New Line Cinema]]&lt;br&gt;[[Vertigo Entertainment]]&lt;br&gt;[[KatzSmith Productions]]&lt;br&gt;'''Дистрибуция''':&lt;br&gt;[[Warner Bros.|Warner Bros. Pictures]]
 |Бюджеті          = 35 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.latimes.com/business/hollywood/la-fi-ct-new-line-it-movie-20170905-story.html|title=With new adaptation of 'It,' New Line Cinema hopes to continue horror winning streak|author=Ryan Faughnder|work=[[Los Angeles Times]]|date=2017-09-05|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deadline.com/2017/09/it-stephen-king-movie-weekend-box-office-1202161829/|title=Box Office To Wake Up From Long Summer’s Nap As ‘It’ Happens With $60Ms Opening, Possible $70M – Preview|author=Anthony D'Alessandro|work=[[Deadline.com]]|date=2017-09-05|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім            = 700.3 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=it.htm|title=It (2017)|website=[[Box Office Mojo]]|lang=en|accessdate=2017-09-11}}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет         = {{USA}}
 |Тілі             = [[ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Ұзақтығы         = 135 минут&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/it-film-1|title=It|website=[[Британский совет по классификации фильмов]]|date=|accessdate=2017-09-08}}&lt;/ref&gt;
 |Жыл              = 2017
 |Алдыңғы фильм    = 
 |Келесі фильм     = [[Ол: Екінші Тарау]]
 |imdb_id          = 1396484
 |Сайт             = [[URL|http://www.it-movie.net/]]
|Композиторы=Бэнджамин Уоллфиш}}
'''Ол''' немесе Сол&lt;ref&gt;[https://m.flip.kz/catalog?prod=2157632 Интернет дүкені. flip.kz]&lt;/ref&gt; ({{lang-en|It}}) — 2017 жылы шыққан, режиссер Анди Мускэттидің американдық [[қорқынышты фильм]]і. Фильм [[америкалықтар|американдық]] жазушы [[Стивен Киң]]нің 1986 жылғы [[Ол (роман)|романының]], бірінші бөліміне негізделген.&lt;ref&gt;https://thewrap.com/stephen-kings-it-release-date-set-by-warner-bros/&lt;/ref&gt; Дэрри, Мэйн қаласында қорқыныштан, жеккөрушіліктен және көңілсіздіктен күш алатын, әртүрлі келбетті қабылдай алатын жаратылыс - Пенниуайздың қаһарына ұшыраған жеті жасөспірім туралы баяндайды.&lt;ref&gt;https://variety.com/2015/film/news/stephen-kings-it-new-director-1201541881/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.bustle.com/p/the-new-it-trailer-is-just-as-glorious-terrifying-as-you-feared-47788&lt;/ref&gt; Бұл Стивен Киңнің романының екінші экранизациясы, алғаш рет роман 1990 жылы шағын-сериалда түсірілген болатын.&lt;ref&gt;https://www.vox.com/culture/2017/3/30/15109552/stephen-kings-it-trailer-conventional-horror&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.cbr.com/stephen-king-it-rating-sequel-plans/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://uk.ign.com/articles/2017/03/30/it-how-the-stephen-king-remake-compares-to-the-original-tv-miniseries&lt;/ref&gt; Фильм сондай-ақ,  ''Ол: 1 бөлім — Бейбақтар клубы''-мен танымал.&lt;ref&gt;The official title of Andrés Muschietti's It was confirmed by Stephen King on March 7, 2017, and has been corroborated by various other sources such as https://www.theguardian.com/film/2017/mar/29/it-trailer-stephen-king-pennywise-clown, https://www.nme.com/blogs/the-movies-blog/stephen-king-it-losers-club-release-date-2017-2018172, http://www.telegraph.co.uk/films/0/pennywise-back-terrifying-first-trailer-stephen-king-adaptation/, http://www.digitalspy.com/movies/trailers/news/a824493/first-it-remake-trailer/.&lt;/ref&gt;

''Ол'' тұсаукесері [[2017 жыл]]дың [[5 қыркүйек|қыркүйегінде]] [[Лос-Анджелес]]те өтті және [[Америка Құрама Штаттары]]нда [[2017 жыл]]дың [[8 қыркүйек|қыркүйегінде]] 2D және [[IMAX]] нұсқаларында шығарылды. Фильм көптеген кассалық рекордтарды орнатты және бүкіл әлем бойынша 701 миллион [[АҚШ доллары]]нан асып түсіп, барлық уақыттағы R-рейтингі бойынша ең жоғары бесінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;Calfas, Jennifer (September 10, 2017).[http://time.com/4935221/it-box-office-stephen-king/ &quot;It Shatters Box Office Records With Massive Opening Weekend&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921071748/http://time.com/4935221/it-box-office-stephen-king/ |date=2017-09-21 }}. Time. Retrieved October 10, 2017.&lt;/ref&gt;  Инфляцияға бейімделмеген ол барлық уақыттағы ең жоғарғы қорқынышты фильм болды.&lt;ref&gt;Mumford, Gwilym (September 29, 2017).[https://www.theguardian.com/film/2017/sep/29/stephen-king-it-the-exorcist-highest-grossing-horror-film-ever &quot;Stephen King's It scares off The Exorcist to become highest-grossing horror ever&quot;]. The Guardian. Retrieved October 10, 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Tartaglione, Nancy (October 8, 2017). [https://deadline.com/2017/10/blade-runner-2049-it-movie-horror-record-despicable-me-3-kingsman-never-say-die-weekend-results-international-box-office-1202184382/ &quot;'Blade Runner 2049' Arrives With $50M Overseas; 'It' Tops $600M WW; 'Despicable 3' Hops Past 'Zootopia' – Intl Box Office&quot;. Deadline Hollywood.] Retrieved October 10, 2017.&lt;/ref&gt; Оң пікірлер айтылды, сыншылар қойылымды, бағытты, кинематографияны және музыкалық көрсеткіштерді жоғары бағалады және көптеген адамдар оны Стивен Киңнің ең жақсы бейімделуінің бірі деп атады.&lt;ref&gt;[https://hollywoodreporter.com/heat-vision/it-review-roundup-1035698 &quot;'It': What the Critics Are Saying&quot;]&lt;/ref&gt; Ол көптеген марапаттар мен номинацияларға ие болды, «Вашингтон D.C. Area» аймақтық кино сыншылар қауымдастығының екі номинациясын жеңіп алды, соның ішінде ең жақсы актерлік құрам.&lt;ref&gt;[http://freebeacon.com/blog/wafca-winners-announced/ &quot;WAFCA Winners Announced&quot;]&lt;/ref&gt; ''Ол'' «Сыншылардың таңдаулы фильмі ең жақсы ғылыми-қорқынышты фильм» номинациясына ұсынылды.&lt;ref&gt;https://variety.com/2017/film/awards/critics-choice-film-nominations-list-1202631789/&lt;/ref&gt; Фильм 11 күнде 2 миллионнан астам неміс қабылдауына қатысқаны үшін үш «[[Боуги]]» сыйлығын жеңіп алды.&lt;ref&gt;https://www.screendaily.com/news/never-say-die-tops-international-box-office/5123040.article&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, кинотуынды әр түрлі сыншылар бірнеше сыншылардың жыл соңындағы тізіміне еніп, ''2017 жылдың үздік фильмдері''нің бірі деп аталды.&lt;ref&gt;https://metacritic.com/feature/film-critics-list-the-top-10-movies-of-2017 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201207004937/https://www.metacritic.com/feature/film-critics-list-the-top-10-movies-of-2017 |date=2020-12-07 }}&lt;/ref&gt;

== Сюжет ==
1988 жылы қазан айында, Дэрридегі жаңбырлы таңертеңгілік, жасөспірім Билл Дэнбро өзінің жеті жасар інісі Джорджиге қағаз қайық жасамақ болады. Содан кейін магний алады. Қайықтың беріктігі үшін оны жертөледе орналасқан парафинмен жабу керек болатын.  Джорджи қорқынышымен күресіп, қараңғы жертөледен парафин алып, ағасына апарады. Жұмысты аяқтағаннан кейін Билл қайықты інісіне тапсырады және абай болуды ескертеді. Джорджи кеменің артынан дымқыл көшеде жүгіріп өтіп, ақырында қайық суағарға ағызылып кетеді.  Джорджи тротуардың астындағы суағарға қарайды, таңданысы мен қорқынышына қарап, «Пенниуайз» деген клоунды көреді. Алдымен, клоун баланың көңілін өзіне аударуға тырысады, онымен әзілдеседі, бірақ кейін үнсіз қалады да, Джорджиге қорқынышты қарай бастайды. Бала өзін мазасыз сезініп, үйге бару керек дейді. Содан кейін Пенниуайз қайықты көрсетеді және оны алып кетуге итермелейді. Джорджи қайықты алу үшін қолын созған кезде, клоун оны тістеп, Джорджиді канализацияға әкетеді.

Бірнеше айдан кейін, жаз басталғанға дейін, марқұмның ағасы Билл және оның достары - әңгімелесуші Ричи Тосиер, гипохондриак Эдди Каспбрак және еврей Стәнли Урис қаланың сыртындағы сүйікті орнына барып, олар оны ''Тақыршақ'' деп атайды, бірақ оны орта мектеп оқушысы азғын Хэнри Бауерс және оның үш досы қорқытуда. Бауерс Биллге оның інісімен болған қайғылы жағдайға байланысты оған жыл бойы қол тигізбейтінін айтады, бірақ енді ол Биллді тағы мазақ етеді. Алайда, Хэнри полицияның әкесі Оскар Бауерсті байқап, бұзақылармен бірге кетеді. Бұл уақытта Бауерс пен оның тобынан жасырынған аулада мектептегі жаңа жігіт - толық, ұялшақ мектеп оқушысы Бэн Хэнский өзінің әдепсіздігі туралы жалған қауесеттерге масқара болып, әдемі қызыл шашты Бэверли Маршты кездестірді және оған ғашық болды. Билл Джорджидің жоғалып кетуін әлі де бастан кешуде және оның інісі ''Тақыршақ''та болуы мүмкін деп болжайды.

Бэн, достары жоқ, мектеп кітапханасында отырып, Бэверлиге деген сүйіспеншілік туралы хат жазады және қаланың ғасырлар бойы балалардың қайғылы оқиғалары мен жоғалып кетуінен зардап шеккенін біледі. Мұрағат бөлмесінде біртүрлі шу естіген Бэн кітапханадан ақырын ұшып келе жатқан қызыл шарды көреді. Ол оның соңынан ереді, ал кітап сөрелерінің лабиринттерінде ол бассыз өлген адам түрінде Пенниуайзбен кездеседі. Ол қашып кетеді, бірақ Ханском үйіне келе жатып, Бауэрс пен оның достарын кеш байқайды. Олар жігітті ұстап алып, оны карьердегі көпірге сүйреп апарады, онда Хэнри Бэнді ұрып-соғып, өз есімінің бірінші әрпін асқазанына пышақпен кесіп тастайды. Осы сәтті сезіне отырып, Бэн олардан қашып кетеді, карьерден құлап, жүгіреді, Биллдің Тақыршақтағы серіктерімен кездеседі.  Хэнридің достарының бірі Патрик Хокстэттер қашып кеткен Бэнді іздеп, канализацияға түседі және Пенниуайздан мерт болады.

Билл және қалғандары, оның іш жарақатын емдеу үшін, Бэнді қалаға апарады. Дәріханада олар дәрі-дәрмектерге ақша жеткіліксіз екенін анықтайды. Көмекке Бэверли Марш келеді, ол сол жерде кездейсоқ болды. Алғыс ретінде оған ғашық болған Билл, оны келесі күні өзенге шомылуға шақырады.

Бэверли үйге келіп, әкесі тарапынан қиянатқа ұшырайды.  Көз жасында ол шашын кесіп тастап, өзін жігіт сияқты сезінеді. Келесі күні Бэверли карьерге келіп, Билл, Бэн, Ричи, Стәнли және Эддимен бірге шомылады. Шомылғаннан кейін Бэн оларға қаладағы ересектер мен балалардың жаппай жоғалуы туралы және бұл сериялы өлтірушінің жұмысы болуы мүмкін екенін айтады.

Содан кейін бәрі тарайды және көбісі Пенниуайзға тап болады, ол олар қатты қорқатын нәрсеге айналды: Үйге барар жолда Эдди - үйсіз-күйсіз алапес адам, Стән - жалған беті бар сасық әйел түрін, түнде Билл жертөледе - өлі Джорджийді, ал Бэверли - шұңғылшадан қанды көреді.

Бэверли ұлдардан ваннаны қаннан тазартуға көмектесуді сұрайды және көргендерін айтады. Бәрі де қорқынышты нәрселерді көргендерін айта бастайды, ал соңы бірдей болды - барлығының көз алдында клоун пайда болды. Содан кейін жасөспірімдер бұталардың тереңінен көмек сұрап айқайлайды, қоңырауға жүгіреді және Хэнри Бауэрс пен оның достары қара жігіт Майк Ханлонды аяусыз ұрып жатқанын көреді. Жігіттер балаға қарсы тұрып, Бауерс тобына тас лақтырады. Майк олардың досы болады, және олар өздерін «Бейбақтар клубы» деп атайды.  Бірге олар қорқынышты көріністердің құпиясын ашуға тырысады және оларды бір жаратылыс аңдып жатқанын түсінеді. Биллдің көлікжайында олар ескі мұрағат құжаттар тауып, Дэрридің канализациялық карталарының көмегімен Пенниуайз әр 27 жыл сайын Дэрридегі балаларды жеу үшін оянып, қала ішінде қаңырап қалған үйдің астындағы құдыққа апаратын канализациялық түнелдер арқылы қозғалатынын түсінеді. Соңында, олар протектордағы фотосуреттерді бірлесіп қараған кезде, «''Ол''» экраннан секіріп, балаларға шабуыл жасау арқылы сенімді болады.

Билл бізге Нэйбл көшесіндегі үйге бару керек дейді, ал қалғандары бұған әрең дегенде келіседі. Үйде «Ол» оларды бөліп алып, әр топқа шабуыл жасайды, нәтижесінде Эдди екінші қабаттан құлап, қолын сындырады. Бэверли Пенниуайзды металды шыбықпен ұрып, клоунды шегінуге мәжбүр етеді. Мазасыз анасы Эддиді үйіне апарғаннан кейін, Ричи, Стәнли, Бэн және Майк клоунмен күресуден бас тартады, тек Билл мен Бэверли күресті әрі қарай жалғастыруды шешеді.

Жаздың бір маусымын «Бейбақтар» бір-бірінен бөлек өткізеді, әрқайсысы өз ісімен айналысады. Хэнри Бауерс, достарымен бірге әкесінің тапаншасынмен ырбаңдап, нәтижесінде Хенри өз тобын қорлайды. Кіші-Бауерс  құлдырап, ашуланған кезде, ол кенеттен пошта жәшігінде қызыл шарды көргенде көлікте отырады. Қорапта ол Бэннің артынан қуып, орманда жоғалтқан пышақты табады. Үйде Хэнри ұйықтап жатқан Оскар Бауерстің ішіне пышақ ілгішін қойып, теледидардан шыққан клоунның дауысын айтып, әкесін өлтіріп, «бәрін өлтіремін» деп айғайлайды, «Ол» оны арбады. Бұл арада Беверли әкесінен қысым көруде. Алғаш рет қайта соғысуды шешкенде, ол оны басынан ұрып тастап, кетуге тырысады, бірақ ''Пенниуайз'' пайда болып, оны ұрлап кетеді. Билл бұл туралы хабардар болып, басқаларын жинауды шешеді, ал олардың бәрі қаруланып, Бэверлиді құтқару үшін Нэйбл көшесіндегі үйге барады.  Жігіттер кезекпен құдыққа түсе бастайды. Жоғарыдағы ең соңғысы - Майк, бірақ оған ашуланған Хенри оған шабуыл жасайды. Жекпе-жек кезінде Майк Бауерстың басына таспен ұрып, құдық түбіне итеріп жібереді. «Бейбақтар» ағынды сулармен төмен түсіп, цирк таяқтары мен балалар заттары орналасқан жер астындағы үйді табады, олардың айналасында жоғалған балалардың денелері ауада жүзіп жүр. Қалған адамдармен бірге «Бейбақтар» Бэверлидің көтеріліп жатқанын, бірақ транс күйінде көреді. Олар оны төмен түсірді, содан кейін Бэн қызды сүйіп, Бэверли транстен кетеді. Қоқыс пен басқа балалардың арасында Билл Джорджийді кездестіреді, ағасымен соңғы рет сөйлеседі, қоштасады және оны Майктың тапаншасымен атып тастайды, мұның ''Пенниуайз'' екенін түсінеді. Джорджи құлап түседі, ал оның денесі топқа шабуыл жасап, Биллді тұтқындап клоунға айнала бастайды, оған оны жеуге және 27 жыл бойы ұйықтауға жатуды ұсынады. «Бейбақтар» бұл ұсынысты қабылдамайды және қорқыныштарын жеңіп, клоунға шабуыл жасай бастайды. Шаршап, күші таусылған ''Пенниуайз'' құлайды және қараңғылыққа түседі.Билл Бэверлиді құшақтап, клоунның жеңілісінен кейін барлық жоғалған балалардың түсіп жатқанын көреді. Джорджийдің сары жамылғысын тапқан Билл ақыры інісінің өлімін қабыл алады және қайғыдан жылай бастайды, достары оны жұбатады.

Бір айдан кейін жасөспірімдер Тақыршақта қайтадан кездеседі, ал Бэверли ересектер сияқты кәрізде тағы кездескені туралы аян айтады. Билл бөтелкені сындырып алақанын кеседі, ал достары қол ұстасып, егер клоун қайтадан пайда болса, Дэрриге ораламыз деп ант береді. Стәнли, Эдди, Ричи, Майк және Бэн кетіп қалады. Бэверли Биллге тәтесімен Портландта тұруға кететінін айтады. Ол кетер алдында Билл оны тоқтатады және олар қоштасып сүйіседі.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Билл Скарсгорд]]||''[[Пенниуайз]]''}}
{{Рөлдерде|[[Джэйдэн Мартелл]]||Билл Дэнбро}}
{{Рөлдерде|[[София Лиллис]]||Бэверли Марш}}
{{Рөлдерде|[[Джэреми Рэй Тэйлор]]||Бэн Ханском}}
{{Рөлдерде|[[Чоузен Джэйкобс]]||Майк Ханлон}}
{{Рөлдерде|[[Финн Вулфхард]]||Ричи Тозиер}}
{{Рөлдерде|[[Джәк Дилан Грэйзер]]||Эдди Касбрак}}
{{Рөлдерде|Уайатт Олэф||Стәнли Урис}}
{{Рөлдерде|Николас Хамилтон||Хэнри Бауерс}}
{{Рөлдерде|[[Джексон Роберт Скотт]]||Джорджи Дэнбро}}
{{Рөлдерде|Оуэн Тиг||Патрик Хокстэттер}}
{{Рөлдерде|[[Логан Томпсон]]||Виктор Крис}}
{{Рөлдерде|Джэйк Сим||Рэджиналд «Бэлч» Хаггинс}}
{{Рөлдерде|Хавиэр Ботет||''алапес''}}
{{Рөлдерде|Тэйтум Ли||Джудит}}
{{Рөлдерде|[[Стивен Уильямс]]||Лирой Ханлон}}
{{Рөлдерде|Стивен Богэрт||Элвин Марш}}
{{Рөлдерде|Джэффри Паунсэтт||Зак Дэнбро}}
{{Рөлдерде|Пип Дуайер||Шэрон Дэнбро}}
{{Рөлдерде|[[Ари Коэн]]||Раввин Урис}}
{{Рөлдерде|[[Стюарт Хюз]]||Оскар «Бутч» Бауерс}}
{{Рөлдерде|[[Мэган Шарпантир]]||Грэта Боуи}}
{{РөлдердеАсты}}

== Өндіріс ==
=== Түсірілім ===
[[File:Port Hope Town Hall.JPG|thumb|[[Порт Хоуп]] , оны Дэрри қаласына айналдыру үшін бірқатар өзгерістерге ұшырады.]]
Қоюшы дизайнер – Мара ЛеПэре-Шлуп [[Бангор (Мэн)]]-ге барды, оның ішінде Томас Хилл шыңы, Кэндаскиг ағынының бойымен өтетін жер, Баррэнс деп аталатын жер бар, ол 2015 жылы 31 наурызда расталды және су құрылыстары [[Пенобскот өзені]]н зерттеуге шыққан.&lt;ref name=&quot;hashtagmaine.bangordailynews.com&quot;&gt;http://hashtagmaine.bangordailynews.com/2015/03/31/reddit/crew-from-new-adaptation-of-stephen-kings-it-in-bangor-to-scope-out-potential-filming-locations/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011204040/http://hashtagmaine.bangordailynews.com/2015/03/31/reddit/crew-from-new-adaptation-of-stephen-kings-it-in-bangor-to-scope-out-potential-filming-locations/ |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt; ЛеПэре-Шлуп өзінің гастрольдік сапарында олар қаладағы кейбір көріністерді түсіріп, антенналық түсірілім алуға үміттенетіндерін айтты, дегенмен қазіргі уақытта фильмді түсіру үшін жетекші орындар [[Йоңкерз, Нью-Йорк]] және Нью-Йорк штатындағы солтүстік бөлігінде орналасқан.&lt;ref name=&quot;hashtagmaine.bangordailynews.com&quot;/&gt; 2016 жылғы 31 мамырда ''Third Art Productions'' компаниясы Порт-Хоуп муниципалитетінде фильмнің ішкі және сыртқы көріністеріне қолданылғандығы расталды, ал муниципалитеттің айналасындағы әртүрлі орындарға түсірілімдер 2016 жылдың 11 шілдесінен - 2016 жылдың 18 шілдесіне дейін түсірілді.&lt;ref&gt;http://www.northumberlandnews.com/news-story/6698081-port-hope-eyed-for-remake-of-stephen-king-s-it-/&lt;/ref&gt; Негізгі түсіру кезеңі [[Торонто]]да басталды, оның түпнұсқалық түсірілім кестесі 2016 жылдың 27 маусымы мен 6 қыркүйегі аралығында болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dreadcentral.com/news/162137/new-adaptation-stephen-kings-begins-filming-june/|title=New Adaptation of Stephen King's It Begins Filming in June|last=Squires|first=John|work=[[Dread Central]]|date=April 18, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160518120015/http://www.dreadcentral.com/news/162137/new-adaptation-stephen-kings-begins-filming-june/|archivedate=May 18, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/BHK0N3ThiTz/|title=Day one|last=Muschietti|first=Andrés|work=[[Instagram]]|date=June 27, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708124839/https://www.instagram.com/p/BHK0N3ThiTz/|archivedate=July 8, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.liljas-library.com/article.php?id=4820|title=IT Filming in Toronto This Summer|last=Jorissen|first=Matt|work=Lilja's Library|date=April 13, 2016|accessdate=June 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160809064705/http://www.liljas-library.com/article.php?id=4820|archivedate=August 9, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

[[Ошава]]ны продюсерлер келесі түсірілім орны ретінде таңдады, ал 2016 жылдың 20 шілдесінде Ошаваның орталығына жақын орналасқан ''Эулали'' даңғылы мен ''Джэймс'' көшесіндегі үйлерге түсірілім туралы хабарламалар жіберіліп, тұрғындарға түсірілімге бейімделуге кеңес берді, бұл аймақта түсірілім 5 тамыздан 8 тамызға дейін жалғасты.&lt;ref&gt;http://oshawaexpress.ca/oshawa-sewers-to-be-haunted-by-literary-terror/&lt;/ref&gt; 2016 жылдың 29 шілдесінде экипаждың бұрынғы бос жерде ''Джэймс'' көшесінің қиылысында ескі үй түріндегі декорация салынып жатқандығы туралы хабарланды.&lt;ref&gt;http://www.torontosun.com/2016/08/03/it-movie-being-filmed-in-oshawa&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, құрылым сыртқы түсіру үшін қолданылатын құрылыс, орман айналасында жасалынған қасбет екендігі атап өтілді. Жинақ алдын-ала дайындалған модульдерден тұрады, оларды «IATSE» ағаш ұсталары шығарады және орнатады.&lt;ref&gt;http://www.northumberlandnews.com/news-story/6789170--that-s-how-you-make-a-haunted-house-elaborate-set-for-film-of-stephen-king-s-it-being-built-in/&lt;/ref&gt;

2016 жылдың 18 шілдесінде Ривердэйл, [[Торонто]], түсірілім 450-ші ''Пэйп'' даңғылында басталды,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalnews.ca/news/2896739/filming-of-stephen-kings-horror-classic-it-becoming-nightmare-for-some-residents/|title=Filming of Stephen King's horror classic 'It' becoming nightmare for some residents|last=Kim|first=Peter|work=Global News|date=August 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928001710/http://globalnews.ca/news/2896739/filming-of-stephen-kings-horror-classic-it-becoming-nightmare-for-some-residents/|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbc.ca/news/it-riverdale-pape-stephen-king-neighbour-1.3722207|title=Film crew for Stephen King movie It creates horror show for Riverdale resident|last=Matteis|first=Stephanie|work=[[CBC.ca]]|date=August 15, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930142256/http://www.cbc.ca/news/it-riverdale-pape-stephen-king-neighbour-1.3722207|archivedate=September 30, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/15/excessive-film-shoots-at-riverdale-home-irks-neighbours.html|title=Excessive film shoots at Riverdale home irks neighbours|last=Honderich|first=Holly|work=[[Toronto Star]]|date=August 15, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160929161204/https://www.thestar.com/news/gta/2016/08/15/excessive-film-shoots-at-riverdale-home-irks-neighbours.html|archivedate=September 29, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; онда 2016 жылдың 19 тамызына дейін 1902 жылы салынған «Крәнфилд үйі» деп аталатын ғимарат орналасқан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.insidetoronto.com/news-story/6812657-lights-camera-too-much-action-at-oft-used-pape-avenue-film-set/|title=Lights, camera, too much action at oft-used Pape Avenue film set|last=Lavoie|first=Joanna|work=InsideToronto|date=August 17, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160820231748/http://www.insidetoronto.com/news-story/6812657-lights-camera-too-much-action-at-oft-used-pape-avenue-film-set/|archivedate=August 20, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://urbantoronto.ca/news/2016/08/redevelopment-plan-re-emerges-storied-east-end-mansion|title=Redevelopment Plan Re-Emerges for Storied East End Mansion|last=Novakovic|first=Stefan|work=Urban Toronto|date=August 23, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002072929/http://urbantoronto.ca/news/2016/08/redevelopment-plan-re-emerges-storied-east-end-mansion|archivedate=October 2, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;4 қыркүйек күні фильмнің түсірілімі Ошавада аяқталғаны белгілі болды, үйдің орналасқан жері ''Корт'' пен ''Фишер'' көшесі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.durhamregion.com/whatson-story/6825233--it-was-a-hit-and-it-s-a-wrap-in-oshawa/|title='It' was a hit and it's a wrap in Oshawa|last=Ruta|first=Mike|work=Durham Region|date=September 4, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161010234843/http://www.durhamregion.com/whatson-story/6825233--it-was-a-hit-and-it-s-a-wrap-in-oshawa|archivedate=October 10, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;Негізгі фотосурет Торонтода 2016 жылдың 21 қыркүйегінде аяқталған,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3407564/wraps-filming-pennywise-jack-box-revealed/|title='It' Wraps Filming: Pennywise Jack-in-the-Box Revealed|last=Barkan|first=Jonathan|work=[[Bloody Disgusting]]|date=September 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928010359/http://bloody-disgusting.com/movie/3407564/wraps-filming-pennywise-jack-box-revealed/|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://movieweb.com/it-movie-wraps-stephen-king-pennywise-jack-in-the-box/#comments|title=Stephen King's IT Wraps Production, Pennywise Jack-in-the-Box Revealed|last=Orange|first=Alan|work=MovieWeb|date=September 22, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160928223821/http://movieweb.com/it-movie-wraps-stephen-king-pennywise-jack-in-the-box/#comments|archivedate=September 28, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; расталған түсірілім кестесі 2016 жылғы 27 маусымнан 21 қыркүйекке дейін, сайып келгенде, 2016 жылдың 14 қыркүйегінде пост-өндіріспен аяқталды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://addictedtohorrormovies.com/2016/09/23/filming-on-andy-muschiettis-remake-of-stephen-kings-it-has-wrapped/|title=Filming on Andy Muschietti's Remake of Stephen King's 'It' has Wrapped|last=Addicted to Horror Movies Editors|work=Addicted to Horror Movies|date=September 23, 2016|accessdate=September 28, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161002083417/https://addictedtohorrormovies.com/2016/09/23/filming-on-andy-muschiettis-remake-of-stephen-kings-it-has-wrapped/|archivedate=October 2, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pro-labs.imdb.com/title/tt1396484?d=inprod|title=It (2017) – IMDbPro|last=IMDb Editors|work=[[IMDb]]|date=September 14, 2016|accessdate=October 27, 2016|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161108091247/https://pro-labs.imdb.com/title/tt1396484?d=inprod|archivedate=November 8, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

== Шығарылым ==
[[File:Grauman's Chinese Theatre, by Carol Highsmith fixed &amp; straightened.jpg|thumb|Грауман қытайлық театры]]
Фильмнің тұсаукесері 5 қыркүйек 2017 жылы [[Голливуд]], [[Калифорния]] штатында [[Грауман]] Қытай театрында өтті,&lt;ref&gt;https://1iota.com/Show/664/World-Premiere---It&lt;/ref&gt; [[Англия]] 4 қыркүйек 2017 жылы [[Лондон]]дағы BFI Southbank-те алдын ала қарау ретінде көрсетілгеннен кейін,&lt;ref&gt;http://www.bfi.org.uk/sites/bfi.org.uk/files/downloads/bfi-press-release-stephen-king-on-screen-listings-2017-07-11.PDF {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108182557/https://www2.bfi.org.uk/sites/bfi.org.uk/files/downloads/bfi-press-release-stephen-king-on-screen-listings-2017-07-11.pdf |date=2021-01-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://whatson.bfi.org.uk/Online/default.asp?BOparam::WScontent::loadArticle::permalink=itpreview&amp;BOparam::WScontent::loadArticle::context_id=&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/announcements/stephen-king-on-screen-horror-season&lt;/ref&gt; 6 қыркүйекте Германияның [[Мюнхен]] қаласында өткен Қиял кинофестивалінің алғашқы фильмі ретінде экрандауға таңдалды.&lt;ref&gt;http://screenanarchy.com/2017/07/it-to-open-germanys-fantasy-filmfest.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210112075335/https://screenanarchy.com/2017/07/it-to-open-germanys-fantasy-filmfest.html |date=2021-01-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.fantasyfilmfest.com/eng-film/It.HTML {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223165442/http://fantasyfilmfest.com/eng-film/It.html |date=2020-02-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://bloody-disgusting.com/movie/3447931/set-open-germanys-fantasy-filmfest/&lt;/ref&gt; Ол 28 елде шығарылды, соның ішінде Еуропа елдері (Ресей және Нидерланды сияқты), Таяу Шығыс елдері (Израиль және БАӘ сияқты), Латын Америкасы мен Кариб теңіз елдері (Бразилия және Панама сияқты), Австралия және Жаңа Зеландия 7 қыркүйек;&lt;ref&gt;http://wbpsites.com/it/us/releasedates/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://cultofmonster.com.au/it-1/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107055921/http://cultofmonster.com.au/it-1/ |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt; Ұлыбританияны қоса алғанда , 15 ел, және 8 қыркүйек Солтүстік Американы қоса алғанда, қосымша еуропалық және Азия елдері.&lt;ref&gt;https://ew.com/article/2016/04/22/stephen-king-it-release-date/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107070033/https://ew.com/article/2016/04/22/stephen-king-it-release-date/ |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt; Фильм 9 қыркүйек күні Довил американдық кинофестивалінде Францияда Довилде көрсетілді, онда премьераның ресми бүйірлік секциясында ашылды.&lt;ref&gt;https://www.festival-deauville.com/pid57/film-2303/it {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107221623/https://www.festival-deauville.com/pid57/film-2303/it |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt; Ол 17 қыркүйек күні [[Токио]] қаласында өткен «Даунтаун Тайто» халықаралық комедиялық фильмдер фестивалінде көрсету үшін таңдалды.&lt;ref&gt;http://www.shitacome.jp/2017/program/program_hiho.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107130245/http://www.shitacome.jp/2017/program/program_hiho.html |date=2021-01-07 }}&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;Фильм [[Вена]]да,&lt;ref&gt;http://slashfilmfestival.com/2017/07/it-happens/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110073648/https://slashfilmfestival.com/2017/07/it-happens/ |date=2021-01-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://diepresse.com/home/kultur/film/5259338/Remake-von-Es-feiert-beim-SlashFestival-OesterreichPremiere&lt;/ref&gt; [[Австрия]] 21 қыркүйек, [[Италия]]да 19 қазан, және [[Жапония]] 3 қараша 2017 жылғы соңғы тағзым алдында Slash Film фестивалінің ашылуы ретінде таңдалды.&lt;ref&gt;https://www.warnerbros.it/scheda-film/genere-horror/it/&lt;/ref&gt; 2017 жылдың 7 наурызында Стивен Киң фильмнің атауын ''1 бөлім — Бейбақтар клубы'' деп жарияланды.&lt;ref&gt;https://collider.com/it-movie-review-stephen-king/#it-movie-stephen-king-review&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/stephen-king-it-movie-remake-verdict-a7617811.html&lt;/ref&gt; 8 қыркүйекте ол бүкіл әлем бойынша 615 [[IMAX]] саңылауын ашып, [[Солтүстік Америка]]да 389 экраннан қорқыныш фильмі ашылды.&lt;ref&gt;https://deadline.com/2017/09/stephen-king-it-home-again-box-office-1202163667/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://joblo.com/horror-movies/news/stephen-king-s-it-will-be-released-in-imax-644&lt;/ref&gt;

=== Маркетинг ===
[[File:Richie Tozier missing.jpeg|thumb|Мускэттидің жоғалған бала '''Ричи Тозиер''' плакаты]]
«Ол» үшін ресми сайт 2016 жылдың 31 тамызында фильмді алға жылжыту үшін маркетингтік науқан мен интерактивті макет енгізіп, алғашқы дебют жасады.&lt;ref&gt;http://whois.domaintools.com/itthemovie.com&lt;/ref&gt; Уэб-сайт галереяны, бейнелерді және [[8 бит]]тік «Ол: кәрізге кіріңіз» ойынын қамтитын үшінші трейлерді таратты.&lt;ref&gt;https://ew.com/movies/2017/08/18/stephen-king-it-8-bit-game/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201112032210/https://ew.com/movies/2017/08/18/stephen-king-it-8-bit-game/ |date=2020-11-12 }}&lt;/ref&gt; 2016 жылдың 31 қаңтарында Мускэтти өзінің [[Instagram|Инстаграмм]]ында ''Пенниуайз''дың түпкілікті келбеті үшін алдын-ала ойластырылған [[эскиз]] жариялады, ол дайындықтың басталуын атап өтті.&lt;ref&gt;https://bloody-disgusting.com/news/3396695/pennywises-new-look-already-teased/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://consequenceofsound.net/2016/06/director-of-stephen-kings-it-remake-reveals-concept-art-for-pennywise/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://movieweb.com/it-movie-remake-production-start-pennywise-new-look-art/&lt;/ref&gt; 2016 жылдың 11 шілдесінен бастап Мускэтти Дэрри аймағында жоғалған балалардың әртүрлі постерлерін орналастырды, олардың ішінде ''Бэтти Рипсом'', ''Ричи Тозиер'', ''Пол Гринберг'', ''Джонатан Чан'' және ''Тания МакГоуан'' бар.&lt;ref&gt;http://forum.blu-ray.com/showthread.php?p=12430538&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.reddit.com/r/stephenking/comments/4xwvpa/paul_greenberg_missing_poster_taken_from_the_it/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20161012121741/http://moviepilot.com/posts/3950075&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://ihorror.com/stephen-kings-remake-missing-posters-show-pennywises-victims/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009135947/http://ihorror.com/stephen-kings-remake-missing-posters-show-pennywises-victims/ |date=2016-10-09 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Pennywise Cosplay 1.jpg|thumb|Касплэй ''Пенниуайз'' суреті]]
''Ол'' фильмінің алғашқы ресми суреті оны алға жылжыту үшін 2016 жылдың 13 шілдесінде пайда болды, ол Скарсгардтың ''Пенниуайз''-дағы бірінші көрінісін,&lt;ref&gt;https://uk.ign.com/articles/2016/07/13/first-look-at-pennywise-the-clown-from-stephen-kings-it-movie&lt;/ref&gt; және Энтони Брезниан жүргізген Скарсгардпен болған сұхбатты ұсынды.&lt;ref&gt;https://empireonline.com/people/bill-skarsgard/first-look-new-pennywise-stephen-king/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/news/it-pennywise-the-clown-stephen-king-bill-skarsgard-a7136021.html&lt;/ref&gt; «Maxim»-дегі Томас Фриман «Скарсгард толық қорқынышты костюммен, ол Киңнің ең қорқынышты туындысын толтыру үшін не қажет екенін анық білді» деп жазды.&lt;ref&gt;http://www.maxim.com/entertainment/bill-skarsgard-stephen-king-it-photo-2016-7&lt;/ref&gt; «HitFix»-тен Крис Эггерцен кескінді «сәйкес макабр» деп үшін оң жауап берді. «Карридың ''Пенниуайз'' эстетикадан тым түбегейлі ауытқымайтын көрініс, мен Скарсгардтың нұсқасына Карридің интерпретациясында жоқ нұсқасына әлдеқайда еліктіргіш көрініс» деді.&lt;ref&gt;http://www.hitfix.com/the-dartboard/it-remake-heres-your-first-look-at-the-new-pennywise {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161018003541/http://www.hitfix.com/the-dartboard/it-remake-heres-your-first-look-at-the-new-pennywise |date=2016-10-18 }}&lt;/ref&gt;

=== Медиа ===
Таспа [[DVD]] мен [[Blu-ray Disc|Blu-ray]]-де 2018 жылдың 9 қаңтарында шығарылды; [[Digital HD]] форматында [[Amazon Prime Video]] және [[iTunes Store]] қызметтерінде 2017 жылдың 19 желтоқсанынан бастап қол жетімді&lt;ref&gt;{{Cite news|title=It DVD Release Date|url=https://www.dvdsreleasedates.com/movies/6474/It-2017.html|accessdate=2017-09-15}}&lt;/ref&gt;. Дискіде қосымша материалдар төрт бөліктен тұрды, олардың жалпы ұзақтығы шамамен 1 сағатты құрайды:&lt;ref&gt;https://www.slashfilm.com/it-deleted-scenes/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.digitalspy.com/movies/a843116/it-dvd-release-date-blu-ray-extras/&lt;/ref&gt;

* «Қорқыныш авторы» (Author of Fear), Стивен Киңнің романның құрылу тарихы туралы әңгімесі;
* «Пенниуайз тірі!» (Pennywise Lives!), клоун рөлінің жұмысы туралы [[Билл Скарсгард]]тың әңгімесі;
* «Бейбақтар клубы» (The Losers' Club), фильмдегі түсірілім туралы актер-балалардың әңгімесі;
* «Жойылған көріністер» (Deleted Scenes), фильмнің соңғы нұсқасына кірмеген 11 көрініс.

== Жалғасы ==
26 қыркүйек, 2017 [[Warner Bros.]] «[[Ол: Екінші Тарау]]» 2019 жылдың 6 қыркүйегінде шығады деп ресми түрде хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Официальная дата премьеры «Оно 2». Ждем 2019 год|url=http://pluggedin.ru/open/oficialyna-data-premyery-ono-2-ghdem-2019-god-6592|accessdate=2017-09-26}}&lt;/ref&gt;

[[Variety]] сұхбатында қоюшы ''Андрэс Мускэтти'' көрерменнің реакциясын көру үшін екінші картина жұмысында үзіліс жасауға шешім қабылдағанын айтты, себебі оның айтуынша, алғашқы көз рухына адал болғысы келіп, «Ол» жаңа нұсқасы 1990 жылғы [[ABC]]-дегі телевизиялық фильміне қарағанда қан көп екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title='IT' Director Andy Muschietti Says He's Coming Back for a Sequel|url=http://collider.com/it-part-2-director-andy-muschietti/|work=Collider|date=2017-07-19|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title='IT' Director Andy Muschietti on Reinventing Pennywise and Sequel Plans|url=http://collider.com/it-movie-andy-muschietti-interview-sdcc/|work=Collider|date=2017-07-21|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;

Режиссердің айтуынша, екінші тарау 27 жылға алға жылжып, түсірілімнің басталу күнін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shazoo.ru/2017/02/10/48846/ono-vyjdet-s-rejtingom-r-i-poluchit-sikvel|title=&quot;Оно&quot; выйдет с рейтингом R и получит сиквел|publisher=shazoo.ru|accessdate=2017-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Second IT Movie Adaptation Aims to Start Filming Next Year|url=http://screenrant.com/it-movie-sequel-filming-2018-start/|work=Screen Rant|date=2017-07-19|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;blockquote&gt;Сірә, біз жалғасын түсіреміз. Жоспар бойынша, бізде қаңтар айында екінші бөлімнің сценарийі болады. Ең дұрысы, біз 2018 жылдың наурыз айында түсірілімге дайындықты бастаймыз. Бірінші бөлім тек балаларға қатысты. Екіншісі 30 жылдан кейін осы кейіпкерлер туралы әңгімелейді. Фильмде 1989 жыл туралы естеліктері бар флэшбэктер болады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Stephen King's It already has a sequel planned|first=Alyse|last=Wax|url=http://www.syfy.com/syfywire/it-already-has-a-sequel-planned|work=Syfy|accessdate=2017-08-28|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why The IT Movie Left The Adult Storyline Out Of The First Film|url=http://www.cinemablend.com/news/1683730/why-the-it-movie-left-the-adult-storyline-out-of-the-first-film|work=CINEMABLEND|date=2017-07-21|accessdate=2017-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

2017 жылдың 17 қыркүйегінде «Пенниуайз» рөлін ойнаған актер Билл Скарсгард студия өткен уақытта болған оқиғаны онымен бірге сахнаға түсіргенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пеннивайз: создатели фильма “Оно” решили не раскрывать историю появления на свет клоуна-убийцы|first=Людмила|last=Мамаева|url=https://vk-smi.ru/culture/cinema-news/pennivajz-sozdateli-filma-ono-reshili-ne-raskryvat-istoriyu-poyavleniya-na-svet-klouna-ubijcy/|accessdate=2017-09-18|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171227122111/https://vk-smi.ru/culture/cinema-news/pennivajz-sozdateli-filma-ono-reshili-ne-raskryvat-istoriyu-poyavleniya-na-svet-klouna-ubijcy/|archivedate=2017-12-27}}&lt;/ref&gt; Скарсгард хабарлағандай, фильмнің алғашқы нұсқаларының бірінде 1600-ші жылдардағы флэшбэком болған сәт болды. Сол кезде Дэрри қаласында «Пенниуайз» болған жоқ. Актер грим клоунда емес, кейіпкердің рөлін атқарды. Сахнада Пенниуайздың шығу тегі көрсетілді. Актер айтқандай, фильм көптеген жылдар бойы жер қойнауында құбыжықтың бар болуын көрсету болды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Из фильма «Оно» вырезали сцену происхождения клоуна Пеннивайза {{!}} Новости {{!}} Мир фантастики и фэнтези|url=https://www.mirf.ru/news/v-filme-ono-vyrezali-scenu-proishozhdeniya-klouna-pennivajza|work=[[Мир фантастики]]|date=2017-09-18|accessdate=2017-09-18|language=ru}}&lt;/ref&gt; Бұл сәт режиссерлік басылымда немесе екінші бөлімде пайда болуы мүмкін. [[Variety]] порталы ''Кәри Фукунага'' айналысқан «Ол» сценарийінде осындай сахна болғанын атап өтті. Онда Пенниуайз пианинода ойнап, 1800-ші жылы балаларды жалмады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.it-movie.net/ Ресми сайт]
*  {{imdb title|id=1396484|title=It}} {{рейтинг-10|7.3}}
* [https://www.instagram.com/itmovieofficial/ Instagram]
* [https://m.facebook.com/ITMovie Facebook]

[[Санат:Андрес Мускеттидің фильмдері]]
[[Санат:Оно фильмдері]]
[[Санат:Стивен Кинг шығармаларының экранизациялануы]]
[[Санат:АҚШ романдарының экранизацияларнуы]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:Слэшер фильмдері]]
[[Санат:АҚШ қорқынышты фильмдері]]
[[Санат:2017 жылғы қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:New Line Cinema фильмдері]]
[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:2017 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Warner Bros. фильмдері]]
[[Санат:Құбыжықтар туралы фильмдер]]
[[Санат:Сайқымазақтар туралы қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:Жындар туралы фильмдер]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:Психологиялық қорқынышты фильмдер]]
[[Санат:АҚШ мистикалық фильмдері]]
[[Санат:Қорқынышты фильмдердің ремейктері]]</text>
      <sha1>3zci8f2422e044uz86uxawwcsmbkqi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сефевие</title>
    <ns>0</ns>
    <id>641782</id>
    <revision>
      <id>3599450</id>
      <parentid>2834750</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3599450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2486" sha1="1tftjw4wryu0fo7pdne29g7rh1tpjjq" xml:space="preserve">'''Сефевие''' ({{lang-fa|صفویه}}, {{lang-ku|Sefewiye}}) — күрд&lt;ref&gt;Newman, Andrew J., ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', (I.B. Tauris &amp; Co. Ltd., 2006), 152.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R.M.&quot;&gt;[http://www.iranica.com/newsite/articles/v8f1/v8f1010.html R.M. Savory. Ebn Bazzaz.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090529044819/http://www.iranica.com/newsite/articles/v8f1/v8f1010.html |date=2009-05-29 }} ''Encyclopædia Iranica''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mino&quot;&gt;V. Minorsky, &quot;The Poetry of Shāh Ismā‘īl I,&quot; ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'', University of London 10/4 (1942): 1006–53.&lt;/ref&gt; Сефиеддин Ардебили (1252–1334) негізін қалаған [[тариқат]] ([[сопылық]] ағымы)&lt;ref&gt;https://whc.unesco.org/en/list/1345, Sheikh Safi al-Din&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://archnet.org/sites/1595/media_contents/40812 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208013035/http://archnet.org/sites/1595/media_contents/40812 |date=2016-02-08 }}&lt;/ref&gt;. Бұл тариқат XIV және XV ғасырларда  солтүстік-батыс [[Иран]] қоғамында және саясатында көрнекті орынға ие болды және [[Сефевид әулеті]]нің қалыптасуында маңызды рөл ойнады. Бастапқыда [[сунниттер|сунниттік]] исламның [[шафиғи мазһабы]] негізінде құрылғанымен, кейін [[Шииттер|шииттік]]ке ауысты.

Сафи-ал-дин өз заманында Ардебилде өскен, бірақ ұстаздарына көңілі толмағандықтан Ардебилді тастап, Ширазға, одан кейін Гиланға барады. Гиланда ол Заһиди сопылық ағымының жетекшісі [[Заһид Гилани]]дің шәкірті болды. Соңында ол Заһидтің басты шәкіртіне айналады, әрі оның қызына үйленеді. Заһид Гилани қайтыс болғаннан кейін, Заһидия ағымына Сефиеддин басшылық етеді және ол Сефевие деп аталып кетеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Діни ұйымдар]]
[[Санат:Ислам ағымдары]]
[[Санат:Сопылық тариқаттар]]</text>
      <sha1>1tftjw4wryu0fo7pdne29g7rh1tpjjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атырау облысының баспасөзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>642887</id>
    <revision>
      <id>3599551</id>
      <parentid>3598882</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22317" sha1="npsmi9uynebzqr9nvhfn3ow9cw4smug" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Атырауда үш облыстық''' — [[Атырау (газет)|«Атырау»]], «[[Прикаспийская коммуна]]», «[[Ар-Честь]]», бір қалалық [[Ақ Жайық (газет)|«Ақ Жайық»]] және жеті аудандық - «Кең Жылыой» (Жылыой ауданы), [[Мақат тынысы (газет)|«Мақат тынысы»]] (Мақат), «Серпер» (Құрманғазы), «Жайық шұғыласы» (Махамбет), «Дендер» (Индер), «Қызылқоға» (Қызылқоға), «Нарын таңы» (Исатай ауданы) газеттері шығады.

== Тарихы ==
Облыстың мерзімді баспасөз тарихы 20- жылдардан бастау алады. Ұлт тіліндегі басылымдардың тұңғыш саны 1923 жылдың 1 сәуірінен шыға бастаған «Ерік» (қазіргі «Атырау») газеті. 1920 жылғы наурызда «Трудовая правда» атты газет (қазіргі «Прикаспийская коммуна») шығарыла бастады. 30-жылдардан бастап аудандық газеттер өмірге келіп, олардың облыстағы алғашқылары: 1930, 1933, 1934 ж. жарық көрген Теңіз (Құрманғазы) аудандық «Балықшылар үні» («Серпер»), Жылыой аудандық «Социалды ауыл» («Кең Жылыой»), Индер аудандық «Социалистік мал шаруашылығы» («Дендер») газеттері. 

20-30-жылдары өлкедегі баспасөз беттерінде сауатсыздықты жою, мектептер ашу, отырықшылық тұрмыс салтына ауысу, әйел теңдігі сияқты өз кезеңінің көптеген маңызды мәселелері көтерілді. Жаңадан мұнай кәсіпшіліктерінің ашылуы, жұмысшы кенттерінің дүниеге келуі, екпінді құрылыстар хақында хабарлар басылды. 

Отан соғысы, одан кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңдерінде облыс баспасөзі халықты жеңіске үндеп, еңбек майданында табысқа жұмылдыруда үлкен рөл атқарды. Мұнайлы Ембіде және Маңғыстау өңірінде жаңа кен орындарының қатарға қосылуы, темір жолдардың, мұнай, газ құбырларының тартылуы, балық өнеркәсібінің дамуы, мал шаруашылығының науқанды жұмыстары газет беттерінде кеңінен көрініс тауып отырды. Алғашқы кезеңдерде-ақ облыстық, аудандық газеттер өз төңіректеріне ауыл және жұмысшы тілшілерін топтастырып, соларға арқа сүйеді. Сол жылдары облыс баспасөзінде маман журналистер аз еді. Сонымен қатар өткен кезеңдердегі әміршілдік-әкімшілдік жүйенің үстемдігі, коммунистік партияның бірыңғай өктем билігі барлық жердегідей облыс баспасөзіне өз ықпалын тигізбей қоймады. Газеттердің мазмұн-бағыты бірсыпыра реттерде белгілі шеңберден көп ауытқымай, қолғанаттық қызмет сипатында болды. Газет беттерінде озат тәжірибені, жетістіктерді дәріптеу, социалистік жарыс барысын көрсету басымдау жүргізілді. 80-жылдардың 2-жартысынан, облыстағы барлық буындағы газеттер өмір құбылыстарын талдап, барлаңқырап қарауға бағыт ұстады, ұжымдардың, кадрлардың қызметіне, оқиғаларға дұрыс, сын тұрғысында баға беруге елеулі бетбұрыс жасады. Партия комитеттерінің тарауына байланысты Атырау облыстық газеттері де қоғамдық- саяси басылымдарға айналып, өздері тең құрылтайшы болды. Көптеген газеттердің бұрынғы аттары өзгертіліп, халық бұқарасына етене жақын, жергілікті жерге бейім, өңірдің өзіндік ерекшелігін білдіретін атаулар қойыла бастады. Ақпарат құралдарының еркіндік алуы жаңа басылымдарға жол ашты. «Атырау» газетінің әдеби-тарихи серігі ретінде «Ата- мекен», облыстық Қазақ тілі қоғамының үні «Мұра», Мәдениет басқармасының «Көкжиек» сияқты тәуелсіз басылымдар өмірге келді.

== Тәуелсіздік жылдары ==
Тоталитарлық жүйенің ыдырап, республиканың тәуелсіздік алуы  Атыраудың мерзімді басылымдарының да тақырыбы мен стильдің жаңаруына ықпал етті. Есеп, хабарлама сипатындағы, даңғаза сарындағы материалдар азайды, олардың орнына журналистердің, авторлардың өзіндік көзқарасын білдіретін, оқырмандармен ортақ ой бөлісу тұрғысындағы әңгімелесулері басым көріне бастады. Облыстық, көптеген аудандық газеттер империялық үстемдік тұсында аяқасты болған қазақ тілін, ұлттық салт-дәстүрлерді қалпына келтіру, өткен тарихты байыппен ой елегінен өткізіп қайта қарау, халық бостандығы мен азаттығы жолында арпалысып, өмір кешкен қаһарман ұлдарды дәріптеу, ұлттық сананы ояту сияқты арнайы [[Сурет:Атырау ақпарат.jpg|thumb|оңға|600px|Атырау ақпарат]]тақырыптарды өзек етті. Рухани дүниеге, мәдени игіліктерге ден қойылды. Пікір алуандығы мен көп партиялылық жағдайында әр түрлі көзқарасты білдіретін материалдарға орын беріле бастады. «Атырау», «Прикаспийская коммуна» газеттерінде, облыстық теледидар мен радио хабарларында экономиканың өзекті мәселелері, әсіресе нарықтық қатынастарға көшу, еркін бағанын енуі, меншікті мемлекет иелігінен алу, жекешелендіру, адамдарды әлеуметтік қолдау сияқты күрделі жайлар әр алуан жанрлар арқылы көтеріліп отырды. Облыстық, Жылыой, Мақат аудандық газеттерінің журналистері әлемге әйгілі Теңіз кен орнының ашылып, игерілуін, шетелдің іскер топтарының, әсіресе Американың «Шеврон» корпорациясының келуін, бірлескен кәсіпорындар, еркін экономикалық аймақ құру мәселелерін назарда ұстайды. 

Облыс баспасөзі экология, қоршаған ортаны қорғау, Азғыр, Тайсойған, Нарын полигондарының қызметін тоқтату, Каспий мен Ақжайықтың балық қорын сақтау, ауыл шаруашылығын жеке игілікке алудың ерекшеліктері, малшы тұрмысын көтеру мәселелерін ұдайы қойып отырады. Әсіресе «[[Қазақстанкаспийшельф]]» корпорациясының Каспийде мұнай мен газға геофизикалык іздестіру жұмыстарын жүргізуіне, «ОКИОК» компаниясының теңіз қайраңына бұрғы түсіруіне орай әр қилы, тіптен бір-біріне қарама-қайшы пікірлерге кең орын беріледі. Барлық басылымдарда да негізінен жоғары білімді журналистер қызмет істейді. 
Облыстық, Мақат, Қызылқоға [[аудандық газеттер]]і және көп таралымды газеттер Атыраудағы «Ақ Жайық» жауапкершілігі шектеулі серіктестік [[баспахана]]сында басылады. Басқа аудандардың бәрінде де, өз баспаханалары бар.&lt;ref&gt;Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Т. Жауыров. Аудан ақиқаты және жұмысшы-село тілшілері.-А,. 1977&lt;/ref&gt;

== Аудан газеттері ==
'''[[Кең Жылой|«Кең Жылыой»]]''' - Жылыой ауданындағы қоғамдық-саяси газет. Алғаш саны «Социалды ауыл» деген атпен 1933 ж. шыға бастады. 1941-92 ж. газет «Социалистік ауыл», «Коммунизмге алға», «Ембі» деген атпен шығып келді. 1992 жылдан «Кең Жылыой» атанды. Тұңғыш редакторы - Төлеген Мұхамбетов.

[[Мақат тынысы (газет)|'''«Мақат тынысы»''']] - Мақат аудандық газеті. Алғашқы саны 1937 жылдың қыркүйек айында «Жұмыскер» деген атпен шыға бастады. Одан кейін «Социалистік Ембі», 1966 ж. біраз үзілістен соң «Мұнайшы» деген атпен, оқырмандарымен қайта табысты. Газеттің тұңғыш редакторы Қ. Берікқұлақов болды.

[[Серпер (газет)|'''«Серпер»''']] - Құрманғазы аудандық газеті. Облыстың аудандық газеттері арасында алғаш жарық көрген басылым. Алғашқы саны «Балықшылар үні» деген атпен 1930 жылы 10 қазанда шықты. 1945 жылдың 1 қаңтарынан «Социалистік жол», 1963 жылдан «Ленин жолы», кейін «Кеңес үні», 1994 жылдан «Серпер». Газеттің алғашқы редакторы - Шайдолла Молдабеков.

'''«[[Жайық шұғыласы]]»''' - Махамбет аудандық қоғамдық-саяси газет. Алғашқы саны 1941 жылы 19-наурызда «Ленин жолы» деген атпен жарық көрді. Бұған облыста тұңғыш құрылған «Бақсай» кеңшарында (осы аудан аумағында) 30-жылдар ортасында шығып тұрған «Қой шаруашылығы» деп аталатын көп тиражды газет негіз болған. 1963 жылы «Малды өңір» деген атпен қайта шықты, 1978 жылдан «Жайық шұғыласы» деген атпен шығып келеді. Бірінші редакторы Мақсот Жалмұхатов.

'''[[Дендер (газет)|«Дендер»]]''' - Индер аудандық газеті. 1934 жылдан «Социалистік мал шаруашылығы», 1958—94 ж. газет «Коммунизм туы», «Индер», 1994 жылдан «Дендер» болып шыға бастады. Газеттің алғаш редакторы («Социалистік мал шаруашылығы») - Ғ. Аманғалиев.

[[Қызылқоға (газет)|'''«Қызылқоға»''']] - Қызылқоға аудандық газеті. Газеттің тұңғыш саны 1953 жылдың 31 қаңтарында оқырмандардың қолына тиді. «Сталин туы» деген атпен аптасына бір рет, екі бет болып шыққан газет арада өткен жылдары «Социалды еңбек», «Коммунизм туы» аталды. 1989 жылдан бері «Қызылқоға» деген атауға ие. Алғашқы редактор Әлімбай Жанғазиев.

'''«[[Нарын таңы]]»''' - Исатай аудандық газеті. Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан «Нарын таңы» газеті тұрақты шыға бастады.
Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. 

== Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары == 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары&lt;ref&gt;https://engime.org/atirau-oblisi-bojinsha-tirkelgen-barali-aparat-raldari-2017-ji.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714191933/https://engime.org/atirau-oblisi-bojinsha-tirkelgen-barali-aparat-raldari-2017-ji.html |date=2020-07-14 }} Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары 2017 жылдың ақпан айы жағдайымен&lt;/ref&gt;
|-
! №!! атауы !! Меншік иесі !! Мерзімділігі  
|-
| 1||«Атырау» газеті  || «Атырау-ақпарат» ЖШС  ||  аптасына 2 рет 
|-
| 2||«Прикаспийская коммуна» газеті  || «Атырау-ақпарат» ЖШС  || аптасына 2 рет 
|-
| 3||«Кең Жылой» газеті  || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет 
|-
| 4||&quot;Нарын таңы&quot; газеті  || «Атырау-ақпарат» ЖШС  || аптасына 1 рет
|-
|5||&quot;Жайық шұғыласы&quot; газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС  || аптасына 1 рет
|-
| 6|| &quot;Серпер&quot; газеті  || «Атырау-ақпарат» ЖШС  ||  аптасына 1 рет
|-
|7 || &quot;Дендер&quot; газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС  ||  аптасына 1 рет
|-
|8 || &quot;Қызылқоға&quot; газеті  || «Атырау-ақпарат» ЖШС  || аптасына 1 рет
|-
|9 || &quot;Мақат тынысы&quot; газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС  ||  аптасына 1 рет
|-
|10|| &quot;Атырау өңірінің энергетигі&quot; газеті|| &quot;Аяз би&quot; ауыл мәдениетін қолдау қоры|| аптасына 1 рет
|-
|11 || &quot;Сахара&quot; газеті || &quot;Ар-честь&quot; мекемесі   || аптасына 1 рет
|-
|12 || &quot;Мұнайлы Астана&quot; газеті || &quot;Издательский дом &quot;Батыс&quot; ЖШС   || аптасына 1 рет
|-
| 13|| &quot;Алтын сақа&quot; газеті || «Дәу бол» ЖШС  || айына 1 рет
|-
| 14|| &quot;Ақ Жайық&quot; газеті  || &quot;Ақ Жайық&quot; ЖШС   || аптасына 1 рет
|-
| 15||  &quot;Городской парк&quot; газеті  || &quot;Ақ Жайық&quot; ЖШС   || аптасына 1 рет
|-
| 16|| «Жайық самалы» газеті   || &quot;Ақ Жайық&quot; ЖШС   || аптасына 1 рет
|-
| 17|| &quot;Алтын ғасыр&quot; газеті || «Демократияны қолдау Атырау орталығы» мемлекеттік емес мекемесі   || аптасына 1 рет
|-
|18 || &quot;Қайсар&quot; газеті  || Атырау облысының Прокуратурасы   || айына 1 рет
|-
|19 || &quot;Новатор&quot; газеті  ||  &quot;АМӨЗ&quot; ЖШС  || аптасына 1 рет
|-
| 20|| &quot;Университет&quot; газеті  || Х.Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті   || 2 айда 1 рет
|-
| 21|| &quot;Студенттік өмір-студенческая жизнь&quot; газеті  || Атырау мұнай және газ университеті   || айына 1 рет
|-
|22 || &quot;ТШО жаңалықтары&quot; газеті  || &quot;Теңізшевройл&quot; ЖШС   || айына 1 рет
|-
|23 || &quot;Бизнес инфо Атырау + Актобе, Актау, Уральск&quot; газеті || &quot;Барыс&quot; жарнама агентігі  || аптасына 1 рет
|-
| 24|| &quot;Квартал&quot; газеті  || &quot;Квартал&quot; ЖШС   || аптасына 1 рет
|-
| 25|| &quot;Құлсары&quot; газеті  ||&quot;Әбдіхалық Жәңкейұлы Сисенбердиев&quot; ЖК    || аптасына 1 рет
|-
|26 || &quot;Мегаполис Атырау&quot; газеті  || &quot;Нсангалиева&quot; ЖК   || аптасына 1 рет
|-
| 27|| &quot;Жылой жарнамасы&quot; газеті  ||  &quot;Білім&quot; толық серіктестігі  || аптасына 1 рет
|-
| 28|| &quot;Алтын аймақ&quot; газеті ||  &quot;Қайрат&quot; аймақтық қайырымдылық қоры&quot;  || аптасына 1 рет
|-
| 29|| &quot;Мұнайлы Қазақстан&quot; газеті  || &quot;Мұнайлы Қазақстан-Нефтяной Казахстан газеті&quot; ЖШС   || айына 1 рет
|-
| 30|| &quot;Өркенді өңір&quot; газеті  ||  &quot;СТУДИЯ ДИЛЬНАЗ&quot; ЖК || аптасына 1 рет
|-
| 31||&quot;Руханият әлемі&quot; газеті|| Атырау облысы Дін істері басқармасының &quot;Ақпараттық талдау орталығы&quot; КММ||айына 2 рет
|-
|32 || «Ұстаздық еңбек» газеті  || «Қазақстандық салалық білім және ғылым қызметкерлері кәсіптік одағының Атырау облыстық ұйымы» ҚБ (Атырау қаласы)   || айына 2 рет
|-
|33 || &quot;Мерейлі мекен&quot; журналы  || &quot;Аяз би&quot; ауыл мәдениетін қолдау қоры   || 3 айда 1 рет
|-
|34 || &quot;Х.Досмұхамедов атындағы АМУ жаршысы&quot; ғылыми журналы  || Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті   || 3 айда 1 рет
|-
|35 || &quot;Вестник Атырауского института нефти и газа&quot; журналы || Атырау мұнай және газ университеті|| 3 айда 1 рет
|-
|36 || Хабаршы-Вестник &quot;Өрлеу&quot; журналы || «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ филиалы «Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты»   || 2 айда 1 рет
|-
|37 ||«Brandroom» журналы ||  «AISA» ЖШС  || тоқсан сайын 
|-
|38 || «Marco ECO DISCOUNTER» журналы || «Shanyrak Management» ЖШС   || айына 2 рет
|-
|39 || «BAIZAAR» журналы  || «Shanyrak Management» ЖШС  || айына 2 рет
|-
|40 || &quot;Молодежный портал города Атырау&quot; ақпараттық агенттігі || &quot;Инфо Центр&quot; ҚБ   || -
|-
| 41|| &quot;NefteGaz.kz&quot; ақпараттық агенттігі  || &quot;Инженерная компания &quot;Нобель&quot; ЖШС  || -
|-
|42 || Аймақтық ақпараттық ресурс &quot;ATPress&quot;  || &quot;Атырау-Ақпарат&quot; ЖШС  || күн сайын
|-
| 43|| &quot;www. deputatyrau.kz&quot; ақпарат агенттігі || &quot;Асыл өлке&quot; қоғамдық бірлестігі   ||  тәулік бойы 
|-
| 44|| «Аймақтық ақпараттық ресурс atyrau-akparat» ақпарат агенттігі  || «Атырау-Ақпарат» ЖШС||  тәулік бойы 
|-
| 45|| &quot;Тулепова&quot; кабельдік операторы || &quot;Мустахимус&quot; ЖШС   ||  тәулік бойы 
|-
| 46|| &quot;Токтар Бонус Системс&quot; кабельдік операторы || &quot;Токтар Бонус Системс&quot; ЖШС   ||  тәулік бойы 
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Атырау облысы]]
[[Санат:Баспа сөз]]
[[Санат:Журнал]]
[[Санат:Редактор]]</text>
      <sha1>npsmi9uynebzqr9nvhfn3ow9cw4smug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сократ апологиясы (Платон)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>645151</id>
    <revision>
      <id>3599604</id>
      <parentid>2797366</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3599604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8439" sha1="k6haic833zj98vnps7hbyogk5avin9z" xml:space="preserve">[[Сурет:Socrates Louvre.jpg|thumb|right|200px|[[Сократ]] (Римдік бюсті, 1 ғасыр, [[Лувр]], [[Париж]])]]
[[Сурет:Apologia beginning. Clarke Plato.jpg|thumb|right|200px|Ортағасырлық көне қолжазбадағы Сократ апологиясының басы, 895ж жазылған Кодекс Кларкианус]]
'''Сократ апологиясы''' ({{lang-gr|Ἀπολογία Σωκράτους}}, {{lang-la|Apologia Socratis}}) — [[Платон]] жазған [[Сократ]]тық диалог болып, ол бдд. 399 жылғы Адалсыздық (impiety) және Азғындату (corruption) айыбы бойынша Сократқа қарсы сот процесінде Сократтың 500 адамның алдында өз-өзін ақтап сөйлеген сөзі.&lt;ref&gt;{{cite web |last2=Estienne |first2=Henri |last3=Serres |first3=Jean de |last4=Adams |first4=John |last5=Adams |first5=John Quincy |author1=Plato |authorlink1=Plato |authorlink2=Henri Estienne |title=Platonis opera quae extant omnia |url=https://archive.org/stream/platonisoperaqua01plat#page/16/mode/2up |website=archive.org |publisher=[Genevae?] : Excudebat Henr. Stephanus |page=17 |date=1578}}&lt;/ref&gt;

Нақтырақ айтқанда, Сократ апологиясы - &quot;жастарды азғындату&quot; және &quot;қала (Афина) сенетін құдайларға емес, Афиналықтарға жаңа болып табылатын басқа құдіретке сену&quot; сынды екі негізгі айыпқа қарсы Сократтың ақталу баяндамасы.&lt;ref&gt;[http://plato.stanford.edu/entries/socrates/ &quot;Socrates],&quot; Stanford Encyclopedia of Philosophy, 16 Sept. 2005. See: Doug Lindner, &quot;[http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/socrates/socratesaccount.html The Trial of Socrates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108105251/http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/socrates/socratesaccount.html |date=2017-11-08 }}, &quot;Univ. of Missouri-Kansas City Law School 2002.&lt;/ref&gt;

Философ Сократтың (бдд. 469-399 жж) сотталуы мен қайтыс болуы туралы түпнұсқа дереккөздері ішінде Платон жазған Сократ апологиясы сот процесін суреттейтін диалог болып табылады, әрі Сократтың соңғы күндерін Платон егжей-тегжейлі баяндаған [[Эвтифрон (Платон)|Эвтифрон]], [[Федон]] және [[Критон]] қатарлылармен бірге Сократтық төрт диалогтың бірі есептеледі.
== Апологияның мәтіні ==
Философ Платон (бдд. 429–347 жж) жазған Сократ апологиясы - Сократтың [[адалсыздық]] және [[азғындату]] айыптауларынан заңдық ақталуы туралы жазылған бірқанша түсіндірмелік [[апология]]лардың бірі; апологиялар [[Сократ соты]]нан (бдд. 399 ж) кейінгі онжылдықта жарияланған.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Schofield |first1=Malcolm |title=Plato (427–347 BC) |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/plato-427-347-bc/v-1 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy |accessdate=23 July 2008 |language=en |doi=10.4324/9780415249126-A088-1}}&lt;/ref&gt; Осылайша, Платонның Сократ апологиясы - Сократтық диалог түрінде ұсынылған Сократтың алғашқы философиялық ақталуы. [[Аристотель]] кейінірек оны көркем әдебиет жанрына жатқызғанымен&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |authorlink1=W. K. C. Guthrie |title=A History of Greek Philosophy: Volume 4, Plato: The Man and His Dialogues: Earlier Period |date=1986 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-31101-4 |pages=71-72 |url=https://books.google.ca/books/about/A_History_of_Greek_Philosophy_Volume_4_P.html?id=sLxO5QSGoHcC |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kahn |first1=Charles H. |title=Plato and the Socratic Dialogue: The Philosophical Use of a Literary Form |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64830-1 |page=46 |url=https://books.google.ca/books/about/Plato_and_the_Socratic_Dialogue.html?id=UCkF60ScADAC |language=en}}&lt;/ref&gt;, бұл әлі күнге дейін Сократ (бдд. 469-399 жж) туралы пайдалы тарихи дерек көзі болып табылады.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Brickhouse |first1=Thomas |last2=Smith |first2=Nicholas D. |title=Plato |url=http://www.iep.utm.edu/p/plato.htm |website=Internet Encyclopedia of Philosophy}}&lt;/ref&gt;

Сократтың Мелетуспен аталмыш адалсыздық айыбының табиғаты мен логикасы туралы екі диалогын қоспағанда, Сократтың апологиясының мәтіні философ Сократтың бірінші тұлғалық көзқарасы мен дауысын негіз етеді. Сондай-ақ, Сократ сот барысында өз-өзін ақтап сөйлеген сөзінде Платонның да сот отырысына қатысқанын екі рет атап өтті.
== Апология мазмұны ==
Сократ апологиясы Сократтың 500 шақты афиналық еркектерден құралған [[алқабилер]]ге баяндама жасап, олардан Ликон, Анит және Мелет секілді [[шешен]]дер сендірді ме деп сұрауынан басталады; бұлар Сократты қала жастарын азғындатты және Афина [[пантеон]]ына қарсы адалсыздық танытты деп айып таққан кісілер болатын. Оның баяндамасының бірінші сөйлемі диалогтың басты темасын белгіледі: [[философия]] [[надандық]]ты мойындаудан басталады. Кейінірек Сократ философияның осы қағидасын нақтылай түсті, егер өзі қандайда бір даналыққа ие болса, ол ештеңе білмейтіндігін білуден келген.

Сот процесінде Сократ өзін айыптаған шешендерге еліктейді, [[пародия]] жасайды, оларды түзетеді, әрі алқабилерден өзін шешендік шеберлігі бойынша емес, айтқандарының шындығы арқылы бағалауларын сұрайды (қара. [[Лисий]] XIX 1,2,3; [[Исей]] X 1; [[Исократ]] ХV 79; [[Эсхин]] II 24). Сократ жетілдірілген тілді (әсем безендірілген сөздер мен сөз тіркестері) қолданбаймын, бірақ грек тілінің ортақ идиомаларын қолданып сөйлеймін дейді. Сократ өзінің [[агора]]да (Афина алаңы) және ақша үстелінде сөйлегені секілді мәнермен сөйлемекші екенін, өйткені бұлар өзінің ана тілі және өз елінің сәні екенін айтады. Азғындату және Адалсыздық айыбын аздап жол беріп, алқабилер наразылығын жеңілдетуге мүмкіндігі болса да, Сократ ешкімнің көңіліне қарамайды, турасын айтады, өлім жазасынан құтылу үшін өз адалдығынан бас тартпайды. Алқабилер Сократты өлім жазасына кеседі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Платон диалогтары]]
[[Санат:Философиялық шығармалар]]
[[Санат:Ежелгі Грекия философиясы]]</text>
      <sha1>k6haic833zj98vnps7hbyogk5avin9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бенджамин Дизраэли</title>
    <ns>0</ns>
    <id>647723</id>
    <revision>
      <id>3599374</id>
      <parentid>3595905</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Төлеген Мереке</username>
        <id>179229</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6404" sha1="crzvwh1mqmtd82zq5d9q0rimpi0t25k" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

{{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Бенджамин Дизраэли|Шынайы есімі={{lang-en|Benjamin Disraeli}}|Суреті=Disraeli.jpg|Елтаңба=|Титулы=40-шы [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Мемлекет=Ұлыбритания|Ту=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады=[[27 ақпан]] [[1868 жыл|1868]]|Басқаруын аяқтады=[[1 желтоқсан]] [[1868 жыл|1868]]|Монарх=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)|Виктория]]|Ізашары=Эдвард Смит-Стэнли|Ізбасары=Уильям Гладстон|Титулы_2=42-ші [[Ұлыбритания премьер-министрі]]|Ту_2=Flag of the United Kingdom.svg|Басқара бастады_2=[[20 ақпан]] [[1874 жыл|1874]]|Басқаруын аяқтады_2=[[21 сәуір]] [[1880 жыл|1880]]|Монарх_2=[[Виктория (Ұлыбритания патшайымы)| Виктория]]|Ізашары_2=Уильям Гладстон|Ізбасары_2=Уильям Гладстон|Партиясы=Ұлыбританияның консервативті партиясы|Туған жері=Лондон|Қайтыс болған күні=21 желтоқсан 1804|Қайтыс болған жері=Вестминстер, Лондон|Туған күні=19 сәуір 1881}}

'''Бенджамин Дизраэли''' ([[1804 жыл|1804 жылы]] [[21 желтоқсан]], [[Лондон]] —  [[1881 жыл|1881 жылы]] [[19 сәуір]], [[Лондон]]) —  ағылшын мемлекет қайраткері және жазушы. [[1868]], [[1874]]-[[1880]] жылдары [[Ұлыбритания Премьер-министрі|премьер-министр]] қызметін атқарды&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/biography/Benjamin-Disraeli&lt;/ref&gt;.

Дизраэлидің премьер-министрі кезінде [[Суэц каналы|Суэц каналының]] бақылау пакеті алынды, қанауға қарсы заңдар қабылданып, кәсіподақтар заңдастырылды.

== Өмірбаяны ==
[[Сурет:Young disraeli.jpg|нобай|Жас Дисраэли. Ф. Гранттың портреті]]
Бенджаминнің ата-анасы [[Еврейлер|еврей]] текті болды, оның атасы (сонымен қатар Бенджамин) Папа мемлекеттерде ([[Италия]]),&lt;ref name=&quot;Онлайн Энциклопедия Кругосвет&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html ДИЗРАЭЛИ, БЕНДЖАМИН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114003619/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DIZRAELI_BENDZHAMIN.html |date=2012-11-14 }}. Энциклопедия Кругосвет.&lt;/ref&gt; [[Феррара]] маңындағы Сенто қаласында дүниеге келген және 18 жасында Англияға эмиграцияланған, онда көрнекті саудагер және қаржыгер болды. Сондай-ақ Лондон биржасының мүшесі болды және қайтыс болғанда 35 000 фунт стерлинг қалдырды. Оның жалғыз ұлы Исаак (Айзек) негізінен Нидерландының Лейден қаласында білім алған. Өзін әдеби қызметке арнады және ағылшын жазушылары туралы бірнеше кітап жазды, сонымен қатар соңғысы «Иезуиттердің құлауы» деп аталатын үш роман жазды. 35 жасында Мария Басевиге үйленді, оның ата-бабаларының бір бөлігі инквизициядан [[Гамбург|Гамбургке]] қашып кеткен ескі еврей Абоаб отбасына жататын. Олардың бес баласы болды - бір қыз және төрт ұл, олардың үлкені Бенджамин болатын. 13 жасында бала шомылдыру рәсімінен өтіп, әкесінің жетекшілігімен оқып, христиандық тәрбие алды. 1821 жылы ол заңгердің стажеры болып, өзінің тамаша қабілеттерін бірден байқады. Әдебиетке ерте қызыға бастады.

== Библиографиясы ==
* Contariny Fleming, a pseudological autobiography (1832).
* Henriette Temple, 1837 (русск. перев. в 6 книгах, 1859 и 1867).
* Endymion (три русск. перев.: 1880, 1881 и 1882).
** [https://dlib.rsl.ru/viewer/01003612804 Эндимион.] — Санкт-Петербург, 1882. — 548 с.
* Lothair (перев. на русск. яз.: 1870 и 1871, под заглавием «Римские происки»).
* Selected speeches of the late Right Hon. the Earl of Beaconsfield, 2 vol, (1882).
* Home letters, written by the Earl of Beaconsfield 1830—1831 (1885).
* Correspondence with his sister (издание Ральфа Дизраэли, 1886).
* Vindication of the English Constitution.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:21 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1804 жылы туғандар]]
[[Санат:Лондонда туғандар]]
[[Санат:19 сәуірде туғандар]]
[[Санат:1881 жылы туғандар]]
[[Санат:Лондонда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Ұлыбритания премьер-министрлері]]
[[Санат:Ұлыбритания мемлекеттік қайраткерлері]]
[[Санат:Ұлыбритания консервативті партиясы мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері]]
[[Санат:Глазго университеті ректорлары]]</text>
      <sha1>crzvwh1mqmtd82zq5d9q0rimpi0t25k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3599556</id>
      <parentid>3598999</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3599556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16817" sha1="9ldzktnjqz21jzsdgujlg9j7l0iv7v7" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88028||2860||393||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||95629||76064||10999||226||3372||234||110||5796||739
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86333||80751||1349||2243||909||49||0||957||135
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84034||68898||1239||147||11309||15||0||1695||24
|-
|5||3||{{u|Мағыпар}}||81203||76307||734||588||37||361||0||2882||44
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55511||30544||3585||368||5769||944||2230||4772||5179
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48162||39517||1751||102||628||17||9||4418||38
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||9||{{u|Ulan}}||30436||23970||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||20||{{u|AlefZet}}||25095||8820||3472||136||398||8||2176||838||844
|-
|11||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|12||10||{{u|1nter pares}}||24348||22778||136||7||415||66||0||1310||129
|-
|13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13877||4120||204||768||812||373||1111||1007
|-
|14||11||{{u|Орел Карл}}||21279||20022||745||39||120||4||0||121||11
|-
|15||19||{{u|Nurken}}||18709||9532||1288||39||6866||80||2||416||47
|-
|16||13||{{u|Sagzhan}}||17067||15915||321||38||180||10||0||308||86
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||16951||11992||218||7||132||162||8||2485||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16068||14053||411||16||1017||73||1||538||300
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13722||12962||207||1||183||2||0||215||42
|-
|21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9855||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11139||6766||504||0||102||512||0||614||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8335||5761||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||7904||5405||966||137||627||58||23||528||188
|-
|30||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|31||34||{{u|TheNomadEditor}}||7818||5500||27||4||1794||186||0||158||47
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7394||5894||189||80||63||88||3||384||320
|-
|34||37||{{u|TalgatSnow}}||7064||5017||443||109||731||0||64||88||66
|-
|35||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6256||254||109||0||1||0||126||23
|-
|37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||36||{{u|Zhaksilik}}||6101||5045||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5
|-
|50||63||{{u|Madi Dos}}||4168||2883||188||63||33||24||0||592||102
|-
|51||51||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138
|-
|55||50||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3393||3||0||4||0||0||32||0
|-
|56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|58||52||{{u|Makenzis}}||3352||3295||5||0||0||0||0||46||5
|-
|59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0
|-
|66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|68||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6
|-
|69||75||{{u|ShadZ01}}||2871||2302||305||59||105||0||0||4||0
|-
|70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|74||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|75||90||{{u|MuratbekErkebulan}}||2535||1715||224||0||76||24||0||369||4
|-
|76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||74||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||88||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1326||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|85||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75
|-
|86||97||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|87||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|88||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|89||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|90||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|91||85||{{u|Rasulbek Adil}}||2189||1804||126||0||13||1||0||163||35
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1104||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||89||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1721||94||0||243||0||0||37||5
|-
|94||82||{{u|Unknown Alash}}||1986||1925||1||0||0||0||0||0||0
|-
|95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|98||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|99||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|100||94||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||42||29
|-
|101||96||{{u|RaiymbekZh}}||1792||1506||6||0||13||0||0||71||71
|-
|102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||95||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1598||1339||1||0||102||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1519||1333||0||0||7||0||0||118||8
|-
|109||98||{{u|Gliwi}}||1506||1500||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||145||{{u|Wikuiser}}||1037||741||142||0||62||0||43||18||4
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||5||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||144||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||156||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|181||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|182||158||{{u|Epoxa-HH}}||663||651||0||0||5||0||0||10||1
|-
|183||157||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||660||653||0||1||0||0||0||5||0
|-
|184||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|185||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|186||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|187||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|188||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|192||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||4||0||152||13
|-
|193||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|194||172||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||619||589||9||0||0||0||0||2||0
|-
|195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|197||186||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||171||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||170||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6
|-
|206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2
|-
|213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1
|-
|222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8
|-
|229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>9ldzktnjqz21jzsdgujlg9j7l0iv7v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3599650</id>
      <parentid>3599186</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3599650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11172" sha1="gj24vcrgt5kiahbr5pfsnwdutlg84de" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515632||380109||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131868||127431||589||15||62||17||10||2859||860
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113115||1||0||0||0||0||0||113114||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105853||88197||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87131||87131||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79332||79317||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50468||50175||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26597||22823||42||0||3648||2||0||60||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14484||13510||426||1||0||83||0||384||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13738||13240||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9121||9121||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7932||5405||966||137||627||40||23||528||188
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3257||3254||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||87||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-
|93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0
|-
|94||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|95||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|96||88||{{u|KiranBOT}}||152||150||0||0||0||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>gj24vcrgt5kiahbr5pfsnwdutlg84de</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3599283</id>
      <parentid>3598492</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3599283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103091" sha1="eqq2nnjt8nq8s53cku3qgo3fq8p5jit" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107917||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8245||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7811||950||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7320||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3137||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2500||42||0||54||33||546||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2259||102||13||198||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78
|-
|15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|16||{{u|Орел Карл}}||1277||306||1||303||80||24||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||463||57||1270||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||878||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||525||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|49||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|50||{{u|1nter pares}}||513||298||0||3||267||3||0||0||4
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||495||469||3||630||4667||30||0||1||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|61||{{u|Sagzhan}}||430||75||1||14||133||28||0||0||0
|-
|62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|64||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|65||{{u|TheNomadEditor}}||395||36||0||0||1529||2||0||0||0
|-
|66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|67||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|68||{{u|Ashina}}||376||176||3||56||22||42||31||0||21
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|79||{{u|TalgatSnow}}||313||129||3||98||346||58||0||15||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49
|-
|120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|131||{{u|ShadZ01}}||166||22||0||32||81||44||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||362||306
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Epoxa-HH}}||91||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|278||{{u|Madi Dos}}||76||21||0||51||21||40||1||0||3
|-
|279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2971||522||92||0||38||4
|-
|284||{{u|Xialuahan}}||74||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|288||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|289||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|292||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|297||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|298||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|299||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|300||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|301||{{u|MuratbekErkebulan}}||66||19||1||52||71||0||1||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|307||{{u|RaiymbekZh}}||65||37||5||1||5||0||0||0||1
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|431||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||33||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|95.58.148.237}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|449||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|450||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||1||0||1
|-
|483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1
|-
|493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|527||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|528||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|540||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|541||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|543||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|544||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|545||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|556||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|557||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|559||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|560||{{u|С.Жания}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|594||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|600||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|602||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|626||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|627||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Жанна Ж}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|639||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|642||{{u|Tuttiorchestra687}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|649||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|652||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|653||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|659||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|660||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|663||{{u|TrueNomadEditor}}||10||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|730||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|790||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|796||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|808||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|821||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|829||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|830||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|831||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|832||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|839||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|843||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|848||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|851||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|852||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||6||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|854||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|858||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|859||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|875||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|876||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|880||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|881||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|884||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|885||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|891||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|897||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|898||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|905||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|906||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|907||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|908||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|919||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|920||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|923||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|924||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|929||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|930||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|932||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|933||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|943||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|944||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|952||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|953||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|974||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|975||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|982||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|983||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|990||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|991||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|993||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|994||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1005||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1006||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1013||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1014||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1020||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1021||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1034||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1035||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1040||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1041||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1042||{{u|Zhandos M}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1043||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1051||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1075||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1127||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1159||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1162||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1167||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1169||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1185||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1186||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1189||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1190||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1196||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1197||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1247||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1248||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1250||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1251||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1277||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1278||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1389||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1390||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1418||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1419||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1420||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1421||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1422||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1433||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1434||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1435||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1450||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1451||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1453||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1454||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1477||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1478||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1505||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1506||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1523||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1524||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1541||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1542||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1543||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1549||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1550||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1669||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1671||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1682||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1684||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1687||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1690||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1692||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1695||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||203||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>eqq2nnjt8nq8s53cku3qgo3fq8p5jit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алжирлықтар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>679702</id>
    <revision>
      <id>3599275</id>
      <parentid>3471198</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алишерсзз</username>
        <id>180771</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Religion&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1346255244|Algerians]]&quot;</comment>
      <origin>3599275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9355" sha1="ppmdf19yee7hpxx92b2iysukk44jpyb" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Алжирлықтар
|төл атауы  = 
|сурет      = Algerians in traditional costumes.jpg
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 32 млн.
|аймақ      = {{Байрақ|Алжир}}
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[араб тілі]]
|діні       = [[сунниттер]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Алжирлықтар''' — Алжир арабтары, [[Алжир]]дің негізгі халқы. Саны 32 миллионнан асады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/386215|title=Алжирлықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
[[Араб тілі]]нің алжир диалектісі магриб [[диалект]]ілері тобына кіреді. [[Француз тілі]]нің алжир нұсқасы да кең таралған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1812962|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Діні ==
Алжирлықтардың көпшілігі [[Сунниттер|мұсылман-сүнниттер]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gufo.me/dict/bse/%D0%90%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D1%80%D1%86%D1%8B|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;, (маликиттер мен ханафилер). Сонымен қатар [[Яһудилік|иудаизмді]] ұстанушылар да бар.

== Кәсібі ==
Отырықшы халықтың негізгі дәстүрлі кәсібі – [[егіншілік]] ([[бидай]], [[арпа]], [[жүгері]], цитрустық жемістер, жүзім, зәйтүн), [[мал шаруашылығы]]. Көшпелі малшылар бар. Тау-кен өнеркәсібі, мұнай және газ өндіруде жұмыс жасайды. Алжир арабтарының 2/3 бөлігі қалаларда тұрады.
Алжир арабтарының дәстүрлі баспанасы тастан, алебастрдан, пальма ағашынан жасалған.

== Тұрмыс салты ==
Алжирліктер үшін ислам ең алдымен әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастыратын этикалық нормалар мен құндылықтар болып табылады. Оның әсері мен қатысуы әсіресе туу, некеге тұру немесе өлім сияқты өмірдегі маңызды сәттерде айқын көрінеді. Содан кейін бұл отбасыларды, руларды, тайпаларды және бүкіл халықты біріктіретін дін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20230207114616/https://school1208.ru/raznoe/alzhircy.html#i-12|title=Тарих сабақтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;

Әйелдердің дәстүрлі костюмі – қысқа кең жібек немесе атлас [[шалбар]], жеңі белге дейін тарылған кең болеро, кең ұзын көйлек – ''гандура''. Ерлер костюмі – кең шалбар, мақта жилет, кестелі кафтандар. Тақиялардың пішіні мен түсі әр аймақта әртүрлі. Еуропалық киім қалаларда таралуда.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=ALGA|title=Әлем халықтары/Алжир арабтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;
 
Тағамы басқа арабтардың дәстүрлі тағамына ұқсас. Ет тағамдарының ішінде танымалы - таджин, шорба көжесі, шакшука деликатесі. Алжирде көптеген адамдар балық пен теңіз өнімдерін жақсы көреді. Бірақ десерттер одан да көп сұранысқа ие. Бал немесе сироп себілген печенье, компот қосылған жарма торттары, кілегейлі жаңғақ торттары.

== Religion ==

[[Сурет:Alger_الجامع_الكبير_و_الجامع_الجديد_بالجزائر.jpg|оңға|нобай|Джамаа әл-Кебир]]
Алжирде ислам діні басым дін болып табылады, оны ұстанушылардың басым көпшілігі сүнниттік мұсылмандар. Басым мазһаб - Малики, түрік тектес адамдар арасында ханафи рәсімін ұстанушылар аз.[27] ЦРУ-дың 2021 жылғы Дүниежүзілік фактілер кітабына сәйкес мұсылмандар халықтың шамамен 99% құрайды, ал Pew зерттеулері бұл көрсеткішті 2020 жылы 97,9% деп бағалады.[28] Сонымен қатар, Гардай аймағындағы Мзаб алқабында негізінен тұратын 290 000-ға жуық ибадилер бар. Исламды Алжирге Омейядтар әулеті араб экспансиясы кезінде, Уқба ибн Нафи бастаған шапқыншылықтан бастап енгізген. 

Христиандық Солтүстік Африкаға Рим дәуірінде енгізілген. Оның ықпалы Вандал шапқыншылығы кезінде азайды, бірақ кейінірек Византия билігі кезінде күшейе түсті.[29] Алайда, Солтүстік Африкадағы байырғы христиандық мұсылмандар жаулап алғаннан кейін 15 ғасырдың басына дейін сақталды.[30][31] Алжир тәуелсіздік алғанға дейін бұл елде 1,3 миллионнан астам христиандар өмір сүрген, олардың көпшілігі христиан дінін қабылдаған аздаған алжирліктермен бірге еуропалық тектен шыққан.[32][33] Тәуелсіздік алғаннан кейін бұл қоныс аударушылардың көпшілігі Францияға қоныс аударды. 1960 жылдардан бастап алжирліктердің саны көбейіп, христиан дінін қабылдады. Алжирліктердің христиан дінін қабылдағандардың саны, олардың көпшілігі жасырын түрде айналысады, олардың саны 50 000-нан асады деп есептеледі 200,000.[34][35][36] Бүгінгі таңда христиан Алжир азаматтарының көпшілігі протестанттық конфессияларға жатады, олар соңғы жылдары үкіметтік қысымның күшеюіне, соның ішінде көптеген шіркеулердің мәжбүрлі түрде жабылуына тап болды.[37]

Алжирдің еврей қауымы, тамыры ежелгі дәуірден бастау алады, негізінен испан босқындарының ұрпақтарынан құралған.[38] 1962 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Алжирде 140 000-ға жуық еврей өмір сүрді, бірақ олардың көпшілігі Франция азаматтығына байланысты Францияға қоныс аударды. 1990 жылдарға қарай 1000-ға жуығы ғана қалды, Алжирдегі соңғы синагога 1977 жылы бұзылды.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{stub}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Арабтар}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Алжир халықтары]]</text>
      <sha1>ppmdf19yee7hpxx92b2iysukk44jpyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599277</id>
      <parentid>3599275</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Алишерсзз|Алишерсзз]] ([[User talk:Алишерсзз|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3471198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5667" sha1="ls5bqbvdk88fnr6rs37zfutzfra0vxq" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Алжирлықтар
|төл атауы  = 
|сурет      = Algerians in traditional costumes.jpg
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 32 млн.
|аймақ      = {{Байрақ|Алжир}}
|аймақ1     = 
|саны1      = 
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = 
|саны2      = 
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = 
|саны3      = 
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = 
|саны4      = 
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[араб тілі]]
|діні       = [[сунниттер]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}
'''Алжирлықтар''' — Алжир арабтары, [[Алжир]]дің негізгі халқы. Саны 32 миллионнан асады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/386215|title=Алжирлықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
[[Араб тілі]]нің алжир диалектісі магриб [[диалект]]ілері тобына кіреді. [[Француз тілі]]нің алжир нұсқасы да кең таралған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/1812962|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Діні ==
Алжирлықтардың көпшілігі [[Сунниттер|мұсылман-сүнниттер]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://gufo.me/dict/bse/%D0%90%D0%BB%D0%B6%D0%B8%D1%80%D1%86%D1%8B|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;, (маликиттер мен ханафилер). Сонымен қатар [[Яһудилік|иудаизмді]] ұстанушылар да бар.

== Кәсібі ==
Отырықшы халықтың негізгі дәстүрлі кәсібі – [[егіншілік]] ([[бидай]], [[арпа]], [[жүгері]], цитрустық жемістер, жүзім, зәйтүн), [[мал шаруашылығы]]. Көшпелі малшылар бар. Тау-кен өнеркәсібі, мұнай және газ өндіруде жұмыс жасайды. Алжир арабтарының 2/3 бөлігі қалаларда тұрады.
Алжир арабтарының дәстүрлі баспанасы тастан, алебастрдан, пальма ағашынан жасалған.

== Тұрмыс салты ==
Алжирліктер үшін ислам ең алдымен әлеуметтік мінез-құлықты қалыптастыратын этикалық нормалар мен құндылықтар болып табылады. Оның әсері мен қатысуы әсіресе туу, некеге тұру немесе өлім сияқты өмірдегі маңызды сәттерде айқын көрінеді. Содан кейін бұл отбасыларды, руларды, тайпаларды және бүкіл халықты біріктіретін дін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20230207114616/https://school1208.ru/raznoe/alzhircy.html#i-12|title=Тарих сабақтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;

Әйелдердің дәстүрлі костюмі – қысқа кең жібек немесе атлас [[шалбар]], жеңі белге дейін тарылған кең болеро, кең ұзын көйлек – ''гандура''. Ерлер костюмі – кең шалбар, мақта жилет, кестелі кафтандар. Тақиялардың пішіні мен түсі әр аймақта әртүрлі. Еуропалық киім қалаларда таралуда.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=ALGA|title=Әлем халықтары/Алжир арабтары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-13 |lang=}}&lt;/ref&gt;
 
Тағамы басқа арабтардың дәстүрлі тағамына ұқсас. Ет тағамдарының ішінде танымалы - таджин, шорба көжесі, шакшука деликатесі. Алжирде көптеген адамдар балық пен теңіз өнімдерін жақсы көреді. Бірақ десерттер одан да көп сұранысқа ие. Бал немесе сироп себілген печенье, компот қосылған жарма торттары, кілегейлі жаңғақ торттары.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{stub}}

{{Сыртқы сілтемелер}}
{{Арабтар}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Алжир халықтары]]</text>
      <sha1>ls5bqbvdk88fnr6rs37zfutzfra0vxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бүрген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681990</id>
    <revision>
      <id>3599577</id>
      <parentid>3588430</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:46:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27082-12</username>
        <id>180796</id>
      </contributor>
      <origin>3599577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3086" sha1="fuln2c7xwd680iutq0dynmjz2y9rvb6" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}}
'''Бүрген''' — биіктігі 3 метрге дейін жететін бұталы өсімдік. Қабығы қызыл қоңыр, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, үш, бес салалы, сабақтары ұзын. Гүлдері ақ, тостағаншаларының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бес-бестен. Гүлдері шоғырланып, жартылай қолшатыр тәрізденіп тұрады. Ортадағы гүлдері ірірек, шеткі гүлдері майдалау, олардың гүл тәжі қоңырау сықылды. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі. 

Бүрген орманның арасында, өзендердің жағаларында, ылғалды жерлерде өседі. Дәрілік мақсатқа өсімдіктің қабығын, жемісін, гүлін жинайды. Оның құрамында вибурнин гликозиді, валериан, сірке, құмырсқа, аскорбин қышқылдары, илік және ащы заттар, К витамині, қант бар. Өсімдіктің қабығынан жасалған дәрілердің жатырдың бұлшық еттерінің күшін арттырып, қан тамырларын жиырылдыратын, денедегі ауырған жерлерді басатын, микробтарды жоятын, қан тоқтататын қасиеттері бар. Осыған байланысты бүргеннің қабығы жөтелді, демікпені басу үшін және дененің әр жерінен кеткен қанды тоқтату үшін қолданылады. Оның қабығынан жасалған дәрілерді дене қызуын басу үшін де пайдаланады. Өсімдік жемістерінің жүректің бұлшық еттерінің күшін арттыратын, несеп және өт айдайтын, қабынуға қарсы әсер ететін қасиеттері бар. Жемістері тер шығаратын, құстыратын, іш жүргізетін дәрі есебінде және асқазанға жара түскенде, асқазан қышқылы кемігенде емдеуге қолданады. Жемістерін балмен қосып қайнатып, жоғарғы тыныс жолдары мен өкпе қабынғанда, деміккенде, іш өткенде, бауыр ауырғанда, дене сарғайғанда, дауыс қарлыққанда пайдаланады. Бүргеннің гүлдеп тұрған бұтақтарының қайнатындысын қақырық түсіретін дәрі ретінде де пайдаланады.</text>
      <sha1>fuln2c7xwd680iutq0dynmjz2y9rvb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Биса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>697697</id>
    <revision>
      <id>3599367</id>
      <parentid>3475654</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beksultan228</username>
        <id>180775</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Культура и обычаи&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/146382528|Биса]]&quot;</comment>
      <origin>3599367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6940" sha1="hoyaua0xxbqxhddw8lg3df8gsftlbr4" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Биса
|төл атауы  = буса, бусава, бусано
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 400 000
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
|саны1      = 150 000
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Гана}}
|саны2      = 150 000
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Нигерия}}
|саны3      = 70 000
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Бенин}}
|саны4      = 30 000
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[биса тілі]], [[море тілі]]
|діні       = [[суннизм]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}

'''Биса''' (''буса'', ''бусава'', ''бусано'')&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://1598.slovaronline.com/1523-%D0%B1%D0%B8%D1%81%D0%B0|title=Иллюстрацияланған энциклопедиялық сөздік |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt; — Африканың солтүстік-батыс елдерінде тұратын халық.
Жалпы саны 400 мың адам. Негізгі қоныстанған елдері: [[Буркина-Фасо]] – 150 мың адам, [[Гана]] – 150 мың адам, [[Нигерия]] – 70 мың адам, [[Бенин]] – 30 мың адам.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1836833.html|title=Биса сөзінің мағынасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
Тілі - нигер-кордофан отбасының манде тобының [[биса тілі]], диалектілері: биса (Гаранго ауданы) және лебир (оңтүстік-батыс). Көптеген бисалар [[море тілі]]нде екінші тіл ретінде сөйлейді. Жазуы [[латын әліпбиі]]не негізделген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://megabook.ru/article/%D0%91%D0%B8%D1%81%D0%B0|title=Биса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Діні ==
Дінге сенушілердің діни байланысы: [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/bisa|title=Қазіргі заман энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
Шаруашылықтың негізі - қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[күріш]], жержаңғақ, тары, бұршақ, жүгері, ямс, карите жаңғағы, бұршақ дақылдары), ірі қара мал фулбені бағады. Көркем қолөнерден — қола және күміс құю, зергерлік бұйымдар, тоқу, қыш өнері дамыған.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=BISA|title=Әлем халықтары/Биса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен патриархалдық отбасы. Туыстас рулық топтармен сипатталады (ду). Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Биліктің дәстүрлі институттары – ауыл, аудан басшысы.

Үйлері төртбұрышты, жеке ғимараттар - көп балалы отбасы тұратын дөңгелек ауланы құрайды.

Ерлер киімі – кең жейде мен шалбар, әйелдердікі - ұзын, тігілмеген белдемше.

Негізгі тағам  -дәмдеуіштер қосылған пісірілген [[күріш]], тары ботқасы, бұршақ тағамдары, тары сырасы.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Мәдениеті мен дәстүрлері ==
Бисалар үшін негізгі күнкөріс көзі – егіншілік. Олар жүгері, күріш, жержаңғақ, тары, бұршақ тұқымдастар, ши жаңғағы мен батат сияқты дақылдарды өсіреді. Сонымен қатар, мал шаруашылығы да маңызды орын алады. Қолөнер саласы да жақсы дамыған: қола мен күмістен бұйым құю, зергерлік әшекей жасау, тоқымашылық және қыш өнері кең таралған.

Дәстүрлі киімдері қарапайым болып келеді: ер адамдар әдетте көйлек пен шалбар кисе, әйелдер ұзын юбка киеді.

Тұрғын үйлері көбінесе тікбұрышты болып салынып, бір-біріне жақын орналасады, соның нәтижесінде ортасында дөңгелек аула пайда болады. Мұндай үй кешенінде әдетте бір отбасы өмір сүреді 

Отбасылық құрылым патриархалдық сипатқа ие. Көп жағдайда олар тұтас рулардан (du) құралады. Үйленгеннен кейін әйел күйеуінің отбасына көшіп барады.

Дәстүрлі тағамдарына дәмдеуіштер қосылған күріш, тарыдан жасалған ботқа, бұршақтан дайындалатын котлеттер және тарыдан жасалған сыра жатады (Ю. В. Бромлей, 1988).
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Буркина-Фасо халықтары]]
[[Санат:Гана халықтары]]
[[Санат:Нигерия халықтары]]
[[Санат:Бенин халықтары]]</text>
      <sha1>hoyaua0xxbqxhddw8lg3df8gsftlbr4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599395</id>
      <parentid>3599367</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Beksultan228|Beksultan228]] ([[User talk:Beksultan228|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3475654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5171" sha1="s0c3ov1llt05koaf4bnwu1walgdt5z6" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Биса
|төл атауы  = буса, бусава, бусано
|сурет      = 
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 400 000
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Буркина-Фасо}}
|саны1      = 150 000
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Гана}}
|саны2      = 150 000
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Нигерия}}
|саны3      = 70 000
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Бенин}}
|саны4      = 30 000
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[биса тілі]], [[море тілі]]
|діні       = [[суннизм]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}

'''Биса''' (''буса'', ''бусава'', ''бусано'')&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://1598.slovaronline.com/1523-%D0%B1%D0%B8%D1%81%D0%B0|title=Иллюстрацияланған энциклопедиялық сөздік |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt; — Африканың солтүстік-батыс елдерінде тұратын халық.
Жалпы саны 400 мың адам. Негізгі қоныстанған елдері: [[Буркина-Фасо]] – 150 мың адам, [[Гана]] – 150 мың адам, [[Нигерия]] – 70 мың адам, [[Бенин]] – 30 мың адам.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1836833.html|title=Биса сөзінің мағынасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
Тілі - нигер-кордофан отбасының манде тобының [[биса тілі]], диалектілері: биса (Гаранго ауданы) және лебир (оңтүстік-батыс). Көптеген бисалар [[море тілі]]нде екінші тіл ретінде сөйлейді. Жазуы [[латын әліпбиі]]не негізделген.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://megabook.ru/article/%D0%91%D0%B8%D1%81%D0%B0|title=Биса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Діні ==
Дінге сенушілердің діни байланысы: [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].&lt;ref&gt;{{citeweb|url=http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/bisa|title=Қазіргі заман энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
Шаруашылықтың негізі - қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[күріш]], жержаңғақ, тары, бұршақ, жүгері, ямс, карите жаңғағы, бұршақ дақылдары), ірі қара мал фулбені бағады. Көркем қолөнерден — қола және күміс құю, зергерлік бұйымдар, тоқу, қыш өнері дамыған.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;&gt;{{citeweb|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=BISA|title=Әлем халықтары/Биса|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-05-29 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өмір салты ==
Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен патриархалдық отбасы. Туыстас рулық топтармен сипатталады (ду). Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Биліктің дәстүрлі институттары – ауыл, аудан басшысы.

Үйлері төртбұрышты, жеке ғимараттар - көп балалы отбасы тұратын дөңгелек ауланы құрайды.

Ерлер киімі – кең жейде мен шалбар, әйелдердікі - ұзын, тігілмеген белдемше.

Негізгі тағам  -дәмдеуіштер қосылған пісірілген [[күріш]], тары ботқасы, бұршақ тағамдары, тары сырасы.&lt;ref name=&quot;Reference1&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Буркина-Фасо халықтары]]
[[Санат:Гана халықтары]]
[[Санат:Нигерия халықтары]]
[[Санат:Бенин халықтары]]</text>
      <sha1>s0c3ov1llt05koaf4bnwu1walgdt5z6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>710696</id>
    <revision>
      <id>3599437</id>
      <parentid>3565424</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:16:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3599437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6575" sha1="821xqupu40p5bzstgazcptbocngvstu" xml:space="preserve">[[Сурет:PtolemyWorldMap.jpg|нобай|350x350 нүкте|Птолемей картасында Серика шеткі солтүстік-шығыста орналасқан]]
{{multiple image
| align     = right
| image1    = Silk from Mawangdui.jpg
| width1    = 140
| caption1  = Қытай Халық Республикасы, Хунань провинциясы, Чанша қаласы, Мавандуи, №1 қабірден жібектен жасалған жерлеу туы, б.з.д. II ғасыр, Батыс Хань
| image2    = Western Han blue glass bowl.JPG
| width2    = 160
| caption2  = Батыс Хань дәуіріндегі көк шыны тостаған (б.з.д. 202 ж. — б.з. 9 ж.). Қытайлықтар көктемгі және күзгі кезеңдегі (б.з.д. 722–481 жж.) Батыс Азиядан импортталатын шыны моншақтар өндірді. Қытайдың алғашқы шыны ыдыстары Батыс Хань дәуірінде пайда болды&lt;ref&gt;An, Jiayao. (2002), «When Glass Was Treasured in China», in Annette L. Juliano and Judith A. Lerner (eds), ''Silk Road Studies VII: Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road'', 79–94, Turnhout: Brepols Publishers, ISBN: 2503521789, pp 79, 82–83.&lt;/ref&gt;
}}
'''Серика''', сонымен қатар '''Серес''' ([[грек тілі]]нен аударғанда Σῆρες — шын мәнінде «жібек елі», ежелгі қытай тілінен 絲 /sjəɡ/ — «жібек») — [[Чжоу]], [[Цинь]] патшалығы дәуіріндегі Солтүстік Қытайдың бір бөлігінің ежелгі дереккөздеріндегі атау. «Сине, Хине» топониміне (мүмкін, санскрит тілінен алынған «қытай» (चीन) /ˈt͡ɕiː.n̪ɐ/) қарсы, [[Ұлы Жібек жолы]] арқылы құрлық арқылы жетуге болатын [[Тан әулеті|Тан]] әулеттері. Ежелгі үнді эпосы «Махабхарата»&lt;ref&gt;«Махабхарата»: екінші Сабхапарва кітабы немесе Ассамблея кітабы, [http://www.bharatiya.ru/india/mahabharata/mbh2_1.html глава 23]; үш Араньякапарва немесе орман кітабы, [http://www.bharatiya.ru/india/mahabharata/mbh3_9.html глава 174]&lt;/ref&gt;), олар теңіз арқылы бет алды. Осыған ұқсас топонимикалық айырмашылық орта ғасырларда катаи ([[солтүстік]]) мен манги, хина (оңтүстік) арасында сақталды. '''Серікті''' серілер мекендеген ({{lang-grc|Σῆρες}})&lt;ref&gt;[https://topostext.org/work/241#S562.2 Stephanus of Byzantium, Ethnica, §S562.2]&lt;/ref&gt;, бұл атау да бүкіл аймақ үшін қолданылған. Хань әулеті Тарым ойпатын (қазіргі [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы]]) жаулап алғаннан кейін Серікке жету жеңілдетілді. [[Парфия патшалығы|Парфия патшалығын]] [[Сасани әулеті|Сасанидтер]] жаулап алғаннан кейін Серікке жету өте қиын болды.

'''Сере''' халқы туралы ең алғашқы ескертпе біздің дәуірімізге дейінгі 4 ғасырға жатадып, және грек тарихшысы Ктесий Книдостыққа жатады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-b-2/V-1/page/0055.html.ja|title=Cathay and the Way Thither: vol.1|author=Yule, Henry|date=1866|publisher=London: Hakluyt Society.}}&lt;/ref&gt;. Кейбір ғалымдар '''серілерді''' қытайлық этникалық топ емес, [[Үнді-Еуропа тілдері|үндіеуропалық тілдерде]] сөйлейтін және [[юечжа]], [[Сақтар|сақ]] және [[тохалар]] сияқты үнді халықтарымен сауда жасаған тайпалар деп болжайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиеттер ==
* {{Citation|last=Yule|first=Henry|authorlink=Генри Юль|title=''[[s:Encyclopædia Britannica, Ninth Edition|''Encyclopædia Britannica'', 9th ed.]], [[s:Encyclopædia Britannica, Ninth Edition/Volume V|Vol.&amp;nbsp;V]]''|publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York|date=1878|ref={{harvid|''EB''|1878}}|pages=626–627}}.
* {{Citation|last=Yule|first=Henry|url=https://books.google.co.uk/books?id=SgcVAAAAQAAJ|title=Cathay and the Way Thither, ''Vol. I''|date=1866|location=London|publisher=Hakluyt Society}}.
* Dictionary of Greek and Roman Geography, Sir William Smith (Editor), Spottiswoode and Co; London, 1873
* Oxford Classical Dictionary, Simon Hornblower and Antony Spawforth (Editors), Oxford University Press, 2003
* [https://www.99csw.com/book/4822/index.htm 何芳川，万明，古代中西文化交流史话，商務印書館，1998]

== Сілтемелер ==
* [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-b-2/V-1/page/0055.html.ja Середе «Катей және ондағы жол».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221009210954/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-b-2/V-1/page/0055.html.ja |date=2022-10-09 }}
:* [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-b-2/V-1/page/0162.html.ja Птолемейдің «Географиясынан» қосымша материал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312004303/http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-b-2/V-1/page/0162.html.ja |date=2013-03-12 }}
:* [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-b-2/V-1/page/0169.html.ja Плинийдің табиғи тарихынан қосымша материал]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
:* [http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/III-2-F-b-2/V-1/page/0169.html.ja Помпониус Меладан қосымша материалдар «De Situ Orbis»]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.20 Середегі Плиний]

[[Санат:Тохалар]]
[[Санат:Тарихи облыстар]]
[[Санат:Ежелгі Қытай]]</text>
      <sha1>821xqupu40p5bzstgazcptbocngvstu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Симон ван дер Мер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>712308</id>
    <revision>
      <id>3599537</id>
      <parentid>3429666</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3599537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6133" sha1="gbphhjxyh7irn2412z4uoy6oytdwyzv" xml:space="preserve">{{Ғалым
| Есімі                  = Симон ван дер Мер
| Шынайы есімі       = {{lang-nl|Simon van der Meer}}
| Суреті          =
| Сурет ені               = 
| Сурет тақырыбы = 
| Туған күні  = 24.11.1925
| Туған жері       = {{Туғанжері|Гаага|Гаагада}}, [[Нидерланд]]
| Қайтыс болған күні             = 4.3.2011
| Қайтыс болған жері         = {{Қайтысболғанжері|Женева|Женевада}}, [[Швейцария]]
| Азаматтығы          = {{байрақ|Нидерланд|2011}}
| Ғылыми аясы        = [[физика]]
| Жұмыс орны         = 
| Альма-матер          = 
| Несімен белгілі         = [[стохастикалық салқындату]]ды ойлап тапқан өнертапқыш
| Марапаттары     = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1984 жыл ғылымда|1984]]) &lt;br/&gt; [[Дадделл медалі мен сыйлығы]] (1982)
}}
'''Симон ван дер Мер''' ({{Lang-nl|Simon van der Meer}}; [[24 қараша]] [[1925 жыл|1925]], [[Гаага]] — [[4 наурыз]] [[2011 жыл|2011]], [[Женева]]&lt;ref&gt;Martijn van Calmthout. Grondlegger deeltjesversneller en Nobelprijswinnaar Van der Meer overleden (нид.) // de Volkskrant. — 4 наурыз 2011 жыл. 7 наурыз 2011 жылы мұрағатталған.&lt;/ref&gt;) — голланд физигі, [[1984 жыл|1984 жылғы]] [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] иегері [[Карло Руббиа|Карло Руббиамен]] бірге «ұлы жобаға шешуші үлес қосқаны, оның жүзеге асуы W және Z өрісінің [[Квант|кванттарының]] ашылуына — [[Әлсіз әсерлесу|әлсіз әрекеттесу]] тасушыларының ашылуына әкелгені үшін».

Ван дер Мер [[Зарядталған бөлшектердің үдеткіші|үдеткіштердегі]] сәулелерді стохастикалық салқындату әдісін ойлап тапты, бұл Карло Руббиа бастаған UA-1 тәжірибесінде [[CERN]] 450-ГеВ SPS [[Коллайдер|коллайдерінде]] W және Z бозондарын ашуға мүмкіндік берді.

== Өмірбаяны ==
1925 жылы 24 қарашада Гаагада мұғалімнің отбасында дүниеге келген ол қалалық гимназияда білім алған. Оның орта білімі 1943 жылы Нидерландыны неміс оккупациялау кезінде аяқталды. Осы кезде Голландия университеттері жабылғандықтан, соғыстың соңғы екі жылын гимназияның гуманитарлық бөлімінде оқып, электроникамен айналысты. Атап айтқанда, [[Электронды шам|түтік]] радиосын жинады, оның көмегімен отбасы шетелдік радиохабарларды тыңдай алатын.

Соғыстан кейін Ван дер Мер Делфт технологиялық университетінде техникалық физиканы оқыды, содан кейін голландиялық Philips компаниясының физика зертханасында электронды микроскопия саласында жұмыс істеді. 1956 жылы ол CERN-ге кірді және 1990 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін сол жерде жұмысын жалғастырды.

1967 жылы ол Катарина Купманға үйленіп, бір ұл және бір қызды дүниеге әкелді&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-05-11|date=2011-03-09|title=Simon van der Meer|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/science-obituaries/8371741/Simon-van-der-Meer.html|author=|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

Ван дер Мер Нидерланды Корольдік ғылым академиясының мүшесі болды&lt;ref&gt;[http://www.dwc.knaw.nl/english/academy/past-members/?pagetype=authorDetail&amp;aId=PE00009290 Страница С. ван дер Мера]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Нидерланды ғылым тарихы орталығының сайтында&lt;/ref&gt;.

1992 жылы Адамзатқа ескертуге қол қойды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|work=|date=|publisher=|lang=en|accessdate=2019-05-11|archivedate=2019-04-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190430215625/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Vinod Chohan (ed.) (CERN). Simon van der Meer and his legacy to CERN and particle accelerators (англ.). — arXiv:1212.4320.

== Сілтемелер ==
* ''С. ван дер Мер.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1985/10/i/ «Стохастикалық салқындату және антипротондардың жинақталуы». Нобель дәрісі] // Физика ғылымдарының жетістіктері, 147 том, 2 шығарылым, қазан 1985
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1984/ Нобель комитетінің сайтынан алынған ақпарат]{{Ref-en}}
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}
[[Санат:Нидерланд физиктері]]
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]
[[Санат:Физиктер]]</text>
      <sha1>gbphhjxyh7irn2412z4uoy6oytdwyzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Газадағы соғыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>713821</id>
    <revision>
      <id>3599301</id>
      <parentid>3598430</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157867" sha1="eaixm6g4i36s0f4hid3mhfj2h6vjdcp" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
| conflict          = Газадағы соғыс
| partof            = [[Араб-Израиль соғыстары]]
| image             = October 2023 Gaza−Israel conflict.svg
| caption           =  {{legend|#F08080|Палестиналықтар бақылауындағы Газа секторы аумағы}}
{{legend|#4169E1|Израиль бақылауындағы Газа секторы аумақтары}}
{{legend|#FFFF00|Израильдің эвакуацияланған аудандары}}
{{legend|white|6=red|7=- – -|Жауынгерлердің максимал жылжуы}}
| date              = 7 қазан 2023 жылдан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|day=07|month=10|year=2023}})
| place             = [[Израиль]] және [[Газа секторы]]
| status            = 2025 жылғы 10 қазаннан бастап атысты тоқтату туралы келісім (бұзылған)
| combatant1        = {{plainlist|
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Хамас]]
}}
{{Collapsible list|title=Палестиналық одақтастары:|
* {{flagicon image|Flag of Islamic Jihad Movement in Palestine.webp|border}} [[Палестиналық исламдық жиһад]]
* {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg|border}} [[Палестинаны азат етудің халықтық майданы]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=صادر عن كتائب الشهيد أبو علي مصطفى الجناح العسكري للجبهة الشعبية لتحرير فلسطين|url=https://pflp.ps/post/23726/صادر-عن-كتائب-الشهيد-أبو-علي-مصطفى-الجناح-العسكري-للجبهة-الشعبية-|date=2023-10-07|publisher=PFLP|accessdate=2023-10-07}} {{Wayback|date=2023-10-08 |url=https://web.archive.org/web/20231008000112/https://pflp.ps/post/23726/صادر-عن-كتائب-الشهيد-أبو-علي-مصطفى-الجناح-العسكري-للجبهة-الشعبية-}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of the Democratic Front for the Liberation of Palestine.svg}} [[Палестинаны азат етудің демократиялық майданы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://alhourriah.org/article/125212|title=الحرية – بيان عسكري صادر عن كتائب المقاومة الوطنية (قوات الشهيد عمر القاسم) استشهاد ثلاثة من مقاتلينا داخل اراضينا المحتلة عام 48 |accessdate=2023-10-07}} {{Wayback|date=2023-10-07 |url=https://web.archive.org/web/20231007111235/https://alhourriah.org/article/125212}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Infobox al-Aqsa.png|border}} [[Әл-Ақса азаптаушыларының бригадалары]]
* {{flagicon image|Flag of the Al-Nasser Salah al-Deen Brigades.svg|border}} [[Халықтық қарсыластық комитеттері]]{{efn|ХҚК мен [[Палестинаны азат етудің халықтық майданы — Бас басшылық|ПАЕХМ—ББ]] қозғалыстарының Газа секторы сыртындағы әрекеттері расталмаған}}
* {{flagicon image|Black flag.svg}} [[Арыстандар ұясы]]&lt;ref name=&quot;roya&quot;&gt;{{Cite news|title= Qassam Brigades announces control of 'Erez Crossing' |url= https://en.royanews.tv/news/44975/2023-10-07 |publisher= Roya News |date= 2023-10-07 |accessdate= 2023-10-07}} {{Wayback|date= 2023-10-07 |url= https://web.archive.org/web/20231007102147/https://en.royanews.tv/news/44975/2023-10-07}}&lt;/ref&gt;{{efn|[[Иордан өзенінің батыс жағалауы|Батыс жағалау]]дың сыртында әрекет жасамайды.}}
}}
{{Collapsible list|title=Шетелдік одақтастары:|
* '''Ливан:'''
* {{Байрақ|Хезболла}}&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite news |title=Israel Army Fires Artillery at Lebanon as Hezbollah Claims Attack |url=https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack |lang= en |accessdate=2023-10-08 |publisher=Asharq Al-Awsat}} {{Wayback|date=2023-10-08 |url= https://web.archive.org/web/20231008055038/https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg|border}} [[Исламдық топ (Ливан)|Исламдық топ]]
* {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg|border}} [[Амаль]]
* {{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg|border}} Ливандағы Сирия әлеуметтік ұлтшыл партиясы
* Исламдық Әзз бригадасы
* '''Йемен:'''
* {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg|border}} [[Хуситтер]]
* '''Ирак:'''
* {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg|border}} [[Ирактағы исламдық қарсыластық (2020 бері)|Ирактағы исламдық қарсыластық]]
* '''Иран:'''
* {{байрақ|Иран}}
* '''Иордания:'''
* {{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg|border}} [[Ихуан әл-Муслимин]]
}}
| combatant2        = {{plainlist|
* {{Байрақ|Израиль}}
}}
{{Collapsible list|title=Одақтастары:|
* {{байрақ|АҚШ}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khoury |first=Elias |date=2024-08-04 |title=Why has America risked it all in Gaza? |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2024/8/4/why-has-america-risked-it-all-in-gaza |lang=en |accessdate=2024-10-07 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=2024-04-05 |title=Gaza war: Where does Israel get its weapons? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68737412 |lang=en |access-date=2024-10-07 |publisher=BBC News |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/clyv0ne41pzo |title= US says it helped Israel shoot down Iran missiles |publisher= BBC News |date= 2024-10-02 |accessdate= 2024-10-06}}&lt;/ref&gt;
* {{байрақ|Ұлыбритания}}&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/cx2krlgekpxo |title= UK forces involved in response to Iran attacks on Israel |lang= en |publisher= BBC News |date= 2024-10-02 |accessdate= 2024-10-06}}&lt;/ref&gt;
* {{байрақ|Франция}}&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/frances-macron-condemns-irans-attacks-israel-2024-10-02/ |title= France helps down Iran missiles, Germany sees risk of region ablaze |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2024-10-02 |accessdate= 2024-10-06}}&lt;/ref&gt;
}}
| commander1        = {{plainlist|
* '''Саяси'''
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Халед Машаль]]
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Яхья Синвар]] ✝
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Исмаил Хания]] ✝
* '''Әскери'''
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Мұхаммед Синвар]]
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Мұхаммед Дейф]] X{{efn|Израиль өзі Мұхаммед Дейфті өлтірдік деген ақпарат таратты, алайда [[Хамас]] бұл ақпаратты жоққа шығарды, [[Халықаралық қылмыс соты]] оны растай алмады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33210882.html |title= &quot;Газа тұрғындарын әдейі ас-судан айырған&quot;. Халықаралық сот Израиль премьері Нетаньяхуды тұтқындауға ордер берді |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-11-21 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;}}
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Марван Исса]] ✝
}}
| commander2        = {{plainlist|
* '''Саяси'''
* {{Ту|Израиль}} [[Беньямин Нетаньяху]]
* {{Ту|Израиль}} [[Исаак Герцог]]
* {{Ту|Израиль}} [[Йоав Галант]]
* '''Әскери'''
* {{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg|border}} [[Херци Ха-Леви]]
* {{Ту|Израиль}} [[Ронен Бар]]
}}
| strength1         = {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} 20,000–40,000+{{efn|Хамас пен Палестиналық Исламдық Жиһад күштері қосып алғанда 37 000 сарбазға тең.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/ |title= 'Lavender': The AI machine directing Israel's bombing spree in Gaza |lang= en |publisher= +972 Magazine |last= Yuval |first= Abraham |date= 2024-04-03 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/how-israel-is-using-lavender-and-daddy-to-identify-37000-hamas-operatives/articleshow/109155124.cms?from=mdr |title= How Israel is using 'Lavender' and 'Daddy' to identify 37,000 Hamas operatives |lang= en |publisher= [[The Economic Times]] |date= 2024-04-09 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt; Жалғыз Хамастың сарбаз саны әртүрлі саналады, 20 000 сарбаздан 40 000 сарбазға дейін жететін болжамдар бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title= Gaza Strip |lang= en |publisher= The World Factbook. [[Орталық барлау басқармасы]] |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;}}
| strength2         = {{flagicon image|Flag of the Israel Defense Forces.svg|border}} 529,500{{efn|169 500 белсенді сарбаз&lt;ref&gt;{{Cite book|author= [[Стратегиялық зерттеу халықаралық институты]] |url= https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021 |title= The Military Balance 2021 |lang= en |place= [[Лондон]] |publisher= [[Routledge]] |pages= 344 |isbn= 978-1-03-201227-8}}&lt;/ref&gt; бен резервтегі 360 000 сарбазды&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/10/israel-military-draft-reservists/ |title= Israel's massive mobilization of 360,000 reservists upends lives |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2023-10-10 |accessdate= 2024-12-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231030031425/https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/10/israel-military-draft-reservists/ |date= 2023-10-30}}&lt;/ref&gt; санағанда}}&lt;br&gt;{{ту|АҚШ}} 100&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/15/israel-iran-war-hezbollah-lebanon-latest-news1/ |title= US troops arrive in Israel |lang= en |publisher= [[Telegraph]] |date= 2023-10-15 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2024/10/13/us/politics/us-missile-defense-iran-israel.html |title= U.S. to Deploy Missile Defense System and About 100 Troops to Israel |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |last= Cooper |first= Helene |date= 2023-10-13 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;
| casualties1       = '''{{ту|Палестина}} [[Газа секторы]]:'''&lt;br&gt;
45,129+ қаза тапты&lt;br&gt;
Тікелей емес өлімдердің одан да көп болғаны мүмкін&lt;br&gt;
6,000–10,000 жоғалды&lt;br&gt;
107,338+ жарақат алды&lt;br&gt;
16,300+ қамауға алынды&lt;br&gt;
1,900,000 үйін жоғалтты&lt;br&gt;
'''{{ту|Палестина}} [[Иордан өзенінің батыс жағалауы|Батыс жағалау]]:'''

817 қаза тапты&lt;br&gt;
6,250+ жарақаттанды&lt;br&gt;
12,100+ қамауға алынды&lt;br&gt;
'''Израиль жеріндегі әскерилер:'''&lt;br&gt;
1,609 қаза тапты&lt;br&gt;
200+ қамауға алынды
----
{{Collapsible list|title=Ливан мен Сирия:|
* '''Ливан:'''
* 4,047+ қаза тапты ([[Үшінші Ливан соғысы (2024)|Үшінші Ливан соғысы]]нан бері 1,356+ қаза тапты)
* 16,638+ жарақаттанды
* '''Сирия:'''
* 557 қаза тапты
}}
----
{{plainlist|
* '''Жалпы қаза тапқандар:''' 51,899+
}}
| casualties2       = {{Байрақ|Израиль}}:

950 азамат қаза тапты&lt;br&gt;
897 қауіпсіздік күштері қаза тапты&lt;br&gt;
13,572 жарақаттанды (2024 жылғы 22 қаңтар)&lt;br&gt;
251 қамауға алынды, не ұрланды&lt;br&gt;
200,000–500,000 үйін жоғалтты
----
{{plainlist|
* '''Жалпы қаза тапқандар:''' 1,847+
}}
| casualties3       =1 400 000 газалық қоныс аударды &lt;br&gt;
200 000 израильдіктер қоныс аударды&lt;br&gt;
20 000 адам ливандық қоныс аударды 
|сурет атауы={{legend|#F08080|Газа секторы}}
{{legend|#4169E1|Содырлар енген Израиль аумақтары}}
{{legend|#FFFF00|Эвакуацияланған аудандар}}
{{legend|white|6=red|7=- – -|Содырлардың максималды енуі}}|сурет=October 2023 Gaza−Israel War.png|ескерту=}}
[[2023 жыл]]ғы [[7 қазан]]да [[Симхат Тора]] мерекесінде [[Хамас]] ұйымының содырлары мен палестиналық Исламдық жиһад Израильге күшті зымырандармен атқылап, Израильге басып кіріп, жүздеген тұрғындарды өлтіріп, мыңдаған адамды жарақаттап, ондаған адамды ұрлап кетті. Бұған жауап ретінде Израиль үкіметі [[төтенше жағдай]] жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|title=Live updates: Militants infiltrate Israel from Gaza as Hamas claims major rocket attack|lang=en|website=CNN|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007084807/https://amp.cnn.com/cnn/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian7oct2&quot;&gt;{{Cite news|title=Hamas launches surprise attack on Israel as Palestinian gunmen reported in south|first=Bethan|last=McKernan|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south|work=[[The Guardian]]|date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007101214/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-declares-state-of-readiness-for-war-amid-hamas-infiltrations-rocket-barrages/|title=IDF declares 'state of readiness for war' amid Hamas infiltrations, rocket barrages|lang=en|website=[[The Times of Israel]]|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007052037/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-declares-state-of-readiness-for-war-amid-hamas-infiltrations-rocket-barrages/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/07/10/2023/652136fc9a79475f41d4b6aa|title=В Израиле объявили чрезвычайное положение|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-07|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Timeline of Israel-Palestine fatalities 2008-2023.png|солға|нобай|250x250 нүкте|{{Legend|orange|Палестиналықтар}}{{Legend|blue|Израильдықтар}}Израиль-Палестина азаматтары өлімдерінің хронологиясы. 2008-2023 жж]]
Бұл Израиль аумағындағы алғашқы тікелей қақтығыс. Бұған дейінгі қақтығыстар 1948 жылғы [[Араб-Израиль соғыстары|араб–израиль соғысынан]] бастап де-юре территориясынан бөлек аймақтарда орын алды. Әскери әрекеттер таңертең Хамас  срабаздарының Израиль территориясын зымыранмен атқылауынан және Израиль аумағына көлік құралдарымен басып кіруден басталды. Израильдің азаматтық қауымдастықтары мен Израиль әскери күштеріне бірқатар шабуылдар жасалды. Кейбір бақылаушылар бұл оқиғаларды үшінші [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестина]] интифадасының басталуы деп атайды.

Шабуылға қатысқан ұйымдарға Хамас, Исламдық жиһад және Палестинаны азат ету жөніндегі халықтық майдан кіреді. Шабуылдар басталғаннан кейін көп ұзамай Батыс жағалаудағы шұғыл кездесуде Палестина президенті Махмуд Аббас палестиналықтардың Израиль оккупациясынан қорғануға құқығы бар екенін мәлімдеді. Израильде барлық негізгі оппозициялық партиялар палестиналықтардың алға жылжуымен күресу үшін ұлттық бірлік үкіметін құруды жақтады.

Хамас содырлары шекараны бұзып, Израиль аумағына басып кіріп, кем дегенде 300 израильдікті өлтірді. Израиль үкіметін төтенше жағдай жариялаған кезде Газа секторынан кем дегенде 2200 зымыран атылды. Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху Израиль басталғаннан кейін бүкілхалықтық жолдауында Израильдің &quot;''соғыс жағдайында''&quot; екенін мәлімдеді. шабуылдар. Израильге енген палестиналық содырлар Газа секторына жақын бірнеше ауылдарға, сондай-ақ Израильдің Сдерот қаласына кірді. Израиль қорғаныс күштері атыс пен әуе шабуылдарында кем дегенде 256 палестиналықты өлтірді, оның ішінде бейбіт тұрғындар мен 20 бала болды. Газадағы Палестинаның жоғары лауазымды Денсаулық сақтау қызметкерінің айтуынша, зардап шеккендердің көпшілігі Израильдегі атыс салдарынан болған.&lt;ref name=&quot;nyt7oct&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|title=Gaza and Israel in 'War Mode' After Militants Launch Surprise Assaults|date=7 October 2023|work=[[The New York Times]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007075901/https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Палестиналық және израильдік бұқаралық ақпарат құралдары израильдік бейбіт тұрғындар мен сарбаздарды, соның ішінде балаларды палестиналық содырлар кепілге алды деп хабарлады; осы кепілге алынғандардың бірнешеуі содан бері Газа секторына жеткізілді. Палестиналық шабуыл басталғаннан бері израильдік әйелдерге қатысты көптеген зорлық-зомбылық және израильдік бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіру туралы хабарламалар болды.

Солтүстік Америка елдері мен Еуропа елдерінің көпшілігі Палестина тарапын зорлық-зомбылық үшін айыптап, қолданыстағы тактиканы терроризм деп атады, ал кейбір араб және мұсылман елдері Израиль өзінің оккупациясын өршітті деп айыптады.

== Алғышарты ==
[[Сурет:Temple Mount (Aerial view, 2007) 05.jpg|солға|нобай|2023 жылғы 5 сәуірде Израиль полициясы Әл-Ақса мешітіне қорғаныс құралдарымен кіріп, 50 адамды жаралап, 400 адамды тұтқындады. Мұсылмандар бұл әрекетті ''Мешітті қорлау'' деп таныды]]
2005 жылы Израиль Газа секторынан кетті. 2006 жылғы сайлауда Хамас жеңіп, Газа секторын толықтай бақылауға алды. 2007 жылы Палестинаны Ұлттық азат ету қозғалысымен азаматтық соғыстан кейін Израильмен қақтығыс жағдайында болды. Газа секторы 2007 жылдан бастап Израиль мен Мысырдың экономикалық блокадасында болды, өйткені ол Израильді мойындаудан бас тартты. Блокада палестиналықтар үшін айтарлықтай экономикалық қиындықтар туғызды.

Палестиналық содырлар топтары өздерінің шабуыл операциясын &quot;'''Әл-Ақса су тасқыны'''&quot; деп атады, ал Израиль &quot;'''Темір қылыш операциясы'''&quot; деп аталатын қарсы шабуылдың басталғанын жариялады. Палестина шабуылының басталуы 1973 жылғы араб-израиль соғысының басталуының 50 жылдығымен сәйкес келді. Бірнеше ақпараттық агенттіктер мен бақылаушылар жалғасып жатқан қақтығысты '''Үшінші интифада''' (азат ету қозғалысы) деп атады.
[[Сурет:Gaza Strip Access Restrictions.pdf|солға|нобай|Израиль мен Мысырдың Газа секторына экономикалық блокадасының картасы]]
Шабуыл еврейлердің Симхат Тора мерекесі кезінде, сондай-ақ алтыкүндік соғыстың 50 жылдығы күні болды. Шабуыл Израиль мен Газа арасындағы бөлу қоршауындағы үш апталық зорлық-зомбылықтан кейін болды. 29 қыркүйекте Хамас пен Израиль [[Қатар]], [[Мысыр]] және [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның делдалдығымен бітімгершілікке келісті. Шабуылға дейін, 2023 жылы Израиль күштері кем дегенде 247 палестиналықты өлтірді, ал палестиналықтардың шабуылында 32 израильдік пен екі шетелдік азамат қаза тапты.&lt;ref name=&quot;aj1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports|title=Palestinian fighters reported in Israel as rockets launched from Gaza|date=7 October 2023|agency=[[Al Jazeera]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007053106/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Израиль мен [[Сауд Арабиясы]] қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келіссөздер жүргізуде. Жақында Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұхаммед бен Салман арақатынасты қалыпқа келтіру шаралары жүргізуде екенін хабарлады. Сауд Арабиясының Сыртқы істер министрлігі мәлімдемесінде &quot;''Израильдің Газа секторын басып алуы одан әрі зорлық-зомбылыққа әкелетінін бірнеше рет ескертті''.&quot;

Из ад-Дин әл-Кассам бригадаларының командирі Мұхаммед Дейф шабуыл &quot;''Әл-Ақса мешітін қорлауға''&quot; жауап ретінде жасалғанын мәлімдеді және палестиналықтар мен араб тектес израильдіктерді &quot;''басқыншыларды қуып, Израиль-Палестина шекарасындағы қабырғаларды бұзуға''&quot; шақырды. Көшбасшы Хамас Салех әл-Арури бұл операция &quot;''оккупация қылмыстарына''&quot; жауап деп мәлімдеді және содырлар Әл-Ақса мешітін және Израиль ұстаған мыңдаған палестиналық тұтқындарды қорғады. Олар Addameer үкіметтік емес ұйымының бағалауы бойынша 5200-ге жуық болды, оның ішінде 33 әйел, 170 кәмелетке толмағандар және әкімшілік қамауға алынған 1200-ден астам адам.&lt;ref name=&quot;aj2&quot;&gt;{{cite news|date=7 October 2023|title=Hamas says it has enough Israeli captives to free all Palestinian prisoners|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/hamas-says-it-has-enough-israeli-captives-to-free-all-palestinian-prisoners|work=[[Al Jazeera]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163709/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/hamas-says-it-has-enough-israeli-captives-to-free-all-palestinian-prisoners|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Палестиналық &quot;Ислам жиһадының&quot; өкілі Израиль азаматтарын бейбіт тұрғындар деп санамайтындықтарын мәлімдеді: &quot;''Біз бейбіт тұрғындарды өлтірмейміз. Бұл әскери қоғам. Олар өз үкіметтерін сайлайды''.&quot;

== Хамас шабуылы ==

=== Зымыранмен оқ жаудыру ===
[[File:A rocket hit a vehicle in Rishon Lezion.jpg|thumb|Ришон-Ле-Рене зымыранының салдары]]
2023 жылғы 7 қазанда жергілікті уақыт бойынша сағат 06:30 шамасында ([[UTC+3:00|UTC+3]]) Хамас  &quot;''Әл-Ақса су тасқыны операциясы''&quot; деп аталатын операцияның басталғанын жариялады. 20 минут ішінде Газа секторынан Израильге 5000-нан астам зымыран атылды деп мәлімдеді. Израильдік БАҚ Газадан кем дегенде 2200 снаряд атылғанын хабарлады. Зымыранмен атыс кезінде кем дегенде бес адам қаза тапты.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza |title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood |date=7 October 2023 |agency=[[Al Jazeera]] |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian7oct&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt; Газа секторына іргелес аудандарда және Шарон жазығындағы қалаларда, соның ішінде Гедера, Герцлия, Тель-Авив және Ашкелон қалаларында жарылыстар туралы хабарланды.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel |date=7 October 2023 |work=[[BBC News]] |first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әуе дабылы сиреналары Бершеба, [[Иерусалим]], Реховот, Ришон-Ле-Рене және Пальмахим авиабазасында да іске қосылды.&lt;ref name=&quot;aa1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882|title=Israeli army declares 'state of readiness' for war|date=7 October 2023|agency=Anadolu Ajansi|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094111/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;f24-1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|title=Barrages of rockets fired from Gaza as Hamas launches unprecedented operation against Israel|date=7 October 2023|website=France 24 |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2023/10/07/middleeast/sirens-israel-rocket-attack-gaza-intl-hnk/index.html |title=Militants enter Israel from Gaza after woman killed in rocket barrage |date=7 October 2023 |publisher=[[CNN]] |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://edition.cnn.com/2023/10/07/middleeast/sirens-israel-rocket-attack-gaza-intl-hnk/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Хамас  халықты қаруға шақырды, ал аға әскери қолбасшы Мұхаммед Дейф &quot;''барлық жерде мұсылмандарды шабуыл жасауға''&quot; шақырды.&lt;ref name=&quot;guardian7oct&quot; /&gt; Палестиналық содырлар Газа секторының жағасында израильдік қайықтарға оқ жаудырды, ал палестиналықтар мен Израиль қорғаныс әскері арасында газа периметрі бойынша шығыс қоршау учаскесінде қақтығыстар басталды.&lt;ref name=&quot;aa1&quot; /&gt; Кешке Хамас  Израильге тағы 150-ге жуық зымыран ұшырды, Явна, Гиватаим, Бат-яма, Бейт-Даган, [[Тель-Авив]] және Ришон-Ле-Рене қалаларында жарылыстар туралы хабарланды. Одан кейін 8 қазанда таңертең тағы бір зымыран атылды, бір зымыран Ашкелондағы ауруханаға түсті.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Hamas militant group has started a war that 'Israel will win,' defense minister says|date=7 October 2023|work=[[Associated Press News]]|first1=Josef|last1=Federman|first2=Issam|last2=Adwan|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007040509/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Израильге содырлардың шабуылдары ===
[[Сурет:2023 Gaza Invasion.jpg|нобай|Хамас шабуыл жасаған елді мекендер]]
Бір уақытта 1000-ға жуық палестиналық содырлар Израильге Газадан жүк көліктерімен, пикаптармен, мотоциклдермен, бульдозерлермен, жылдам қайықтармен және парапланмен кірді. Қара форма киген, жақсы қаруланған бетперде киген содырлар пикаптарға мініп, Сдеротта оқ жаудырып, бірнеше Израиль азаматтары мен сарбаздарын өлтірген суреттер мен бейнелер пайда болды. Тұтқынға алынған израильдіктер мен жанып жатқан израильдік танк, сондай-ақ израильдік әскери техниканы басқарған содырлар бейнеленген басқа бейнежазбалар пайда болды. Сондай-ақ, экшн-фильмдер ашық аспан астындағы табиғат фестивалінде оқ жаудырғаны туралы хабарланды.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{Cite news|last=Estrin|first=Daniel|date=7 October 2023|publisher=[[NPR]]|title=In surprise deadly attacks, Israel says Palestinian militants infiltrated from Gaza|url=https://www.npr.org/2023/10/07/1204436940/palestinian-militants-launch-rockets-into-israel|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007090901/https://www.npr.org/2023/10/07/1204436940/palestinian-militants-launch-rockets-into-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Енгендер Нир-Озда, Бериде және Нетив-Хаасарда да байқалды, онда олар кепілге алынып, үйлерді өртеп жіберді, сонымен қатар Газа секторындағы кибуцтарда. Реймнің әскери базасындаевых туралы хабарланды. Офакимде кепілге алу туралы да хабарланды, ал Сдероттағы үйлер өртенді. Зикимада амфибиялық қону болды.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

Израиль Қарулы Күштерінің өкілі газа содырлары Израильге кем дегенде жеті елді мекен арқылы кіріп, Израильдің төрт шағын ауылдық қауымдастығына, Сдерот шекара қаласына және құрлықтан да, теңізден де екі әскери базаға басып кірді деп мәлімдеді. Израильдік БАҚ Хамас тың бақылауына жеті қауымдастық, соның ішінде нахал-Оз, Кфар-Азу, Маген және Суфа-Бехери ауысқанын хабарлады. Сдероттың полиция бөлімі Хамас тың бақылауына өтті, сондай-ақ Эрездің бақылау-өткізу пункті содырлардың Израильге Газадан кіруіне мүмкіндік берді деп хабарланды. Израиль полициясының комиссары Коби Шабтай Израильдің оңтүстігінде белсенді қарсыласудың 21 ошағы бар деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;jordan1&quot;&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=Missiles strike southern &amp; central Israel; police declare state of war|url=https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321|access-date=|website=Jordan News|language=|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094646/https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Израильдің жауабы ==
[[Сурет:ריקודים בבית הרב קוק.jpg|нобай|Шабуыл еврейлердің [[Симхат Тора]] мемлекеттік-діни мерекесі кезінде басталды.|солға]]
Еврейлердің Симхат Тора мерекесіне сәйкес келген шабуыл израильдіктер үшін күтпеген жағдай болды.&lt;ref name = &quot;f24-1&quot;/&gt;

&quot;Темір күмбез&quot; әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі іске қосылды. Премьер-министр Беньямин Нетаньяху мен Қорғаныс министрі Йоав Галлант Тель-Авивтегі Израиль қорғаныс армиясының штаб-пәтерінде (ЦАХАЛ) қауіпсіздікті бағалады. Кейінірек Галлант он мыңдаған армия резервшілерін жұмылдыруды мақұлдады және Газа шекарасынан 80 шақырым (50 миль) радиуста төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;guardianlive&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bayer |first1=Lili |last2=Ho |first2=Vivian |last3=Fulton |first3=Adam |last4=Ho |first4=Lili Bayer (now); Vivian |last5=Fulton (earlier) |first5=Adam |date=7 October 2023|title=Israel declares state of war after Hamas fires thousands of rockets and 'militants cross border' – live |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |access-date=7 October 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071116/https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ Хамас  өзінің шабуылын бастағанда &quot;''үлкен қателік жібергенін''&quot; айтты және &quot;''Израиль жеңеді''&quot; деп уәде берді. Израиль қорғаныс әскері &quot;соғысқа дайын күйді&quot; жариялады. Сондай-ақ, резервшілерді тек Газада ғана емес, батыс жағалауда және Ливан мен Сириямен шекарада орналастыру керек деп мәлімдеді. Газа секторының айналасындағы аудандардың тұрғындарынан іште қалуды сұрады, ал Израильдің оңтүстігі мен орталығындағы бейбіт тұрғындарға &quot;''баспанаға жақын болуды бұйырды''&quot;. Газа секторының айналасындағы жолдарды Израиль қорғаныс әскері жауып тастады. Тель-Авив көшелері де жабылды.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;
[[Сурет:מצב-שדרות-7-באוק.png|нобай|{{legend|#cc3333|Газа секторы}}{{legend|#3d63bd|ХАМАС-тың әскерінің шабуылы}}]]
Шабуылдан кейін Израиль ықтимал қақтығысқа дайын екенін жариялады. Израиль қорғаныс әскері соғысқа дайын екенін жариялады, ал премьер-министр Беньямин Нетаньяху қауіпсіздік органдарының шұғыл жиналысын шақырды. Израиль қорғаныс әскері &quot;'''Темір қылыш операциясы'''&quot; деп аталатын Газа секторында мақсатты әрекеттердің басталғаны туралы қосымша хабарлады. Израиль полициясының комиссары Коби Шабтай &quot;Газа секторынан жаппай шабуыл&quot; деп атағаннан кейін &quot;әскери жағдай&quot; енгізілгенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Missiles strike southern &amp; central Israel; police declare state of war|url=https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321 |access-date=7 October 2023 |website=JordanNews |language=en |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094646/https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ Израильдің бүкіл оңтүстік аймағының &quot;азаматтық қозғалыс&quot; үшін жабылғанын, сондай-ақ осы аймақта &quot;Ямам&quot; терроризмге қарсы бөлімшесінің орналастырылғанын жариялады. ЦАХАЛ Бас өкілі контр-адмирал Даниэль Хагари бұл аймаққа төрт дивизия ауыстырылып, бұрын болған 31 батальонды толықтырды деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt;

Израиль Президенті Исаак Герцог елдің &quot;өте қиын кезеңді&quot; бастан өткеріп жатқанын мәлімдеді және Израиль қорғаныс күштеріне, басқа қауіпсіздік күштеріне, құтқару қызметтеріне және шабуылға ұшыраған тұрғындарға күштер мен қолдау ұсынды.&lt;ref name=&quot;cnn1&quot;/&gt; Телевизиялық бағдарламада Премьер-Министр Нетаньяху: &quot;б''із соғысып жатырмыз. &quot;Ол сондай-ақ ЦАХАЛ басқаларды осы соғысқа қосылу қатесін жібермеу''&quot; үшін өзінің шекара бөлімшелерін күшейтетінін айтты. Кейінгі үндеуінде ол &quot;''Газаны адам тұрмайтын аралға айналдырамын''&quot; деп қорқытты және оның тұрғындарын &quot;қазір кетуге&quot; шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Fears of a ground invasion of Gaza grow as Israel vows 'mighty vengeance' |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |website=Aljazeera |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008024318/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Израильдің оңтүстігі мен орталығындағы әуежайлар коммерциялық және жеке пайдалану үшін жабылды, ал Бен-Гурион әуежайы мен Эйлат әуежайы жұмысын жалғастырды. [[Lufthansa]], [[Emirates Airlines|Emirates]], Ryanair, Aegean Airlines, [[Air France]], Transavia және бірнеше американдық авиакомпаниялар Израильге және одан рейстерді тоқтатты.&lt;ref name=&quot;f24live&quot;&gt;{{cite news|title=More than 200 killed in unprecedented Hamas assault on Israel, 232 killed in Gaza|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|access-date=8 October 2023|work=France 24|date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

7-8 қазанға қараған түні Израиль қауіпсіздік кабинеті ''&quot;Хамас  пен Палестина Ислам жиһадының әскери және үкіметтік әлеуетін жоюға''&quot; бағытталған бірқатар шараларды қабылдауға дауыс берді, делінген премьер-министр кеңсесінің мәлімдемесінде. Газа секторына электр энергиясының 80% - на дейін жеткізетін израильдік электр корпорациясы бұл аймаққа электр энергиясын жеткізуді тоқтатты.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

== Байланысты оқиғалар ==

=== Израильдік кепілге алынған адамдарды қайтару ===
The Wall Street Journal (WSJ) Египет саясаткерлеріне сілтеме жасай отырып, Израиль Мысырдан Хамас пен тұтқындалған израильдіктерді босату туралы келіссөздерде делдал болуды сұрағанын айтты. Кепілге алынғандардың саны туралы ресми сандар жоқ. WSJ мәліметтері бойынша, азаматтар бейбіт израильдіктерді басып алуға да қатысты, бұл есептеулерді қиындатады. Бейресми ақпарат бойынша, Хамас  шапқыншылығынан кейін 750-ге жуық израильдік жоғалып кетті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2023/10/08/misri/|title=Израиль попросил Египет помочь с освобождением пленных израильтян|website=lenta.ru|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

7 қазанға қараған түні Иордан өзенінің батыс жағалауында Израиль күштерімен қақтығыста жеті палестиналық жас, олардың бірі небәрі 13 жаста, қаза тапты. 8 қазанда таңертең Хизбуллаһ Мазария-Шабья аумағына зымырандар мен снарядтарды атқан; Израиль әскері Оңтүстік Ливанға қарсы соққы берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/8/israel-hezbollah-exchange-fire-raising-regional-tensions|title=Israel, Hezbollah exchange fire raising regional tensions|lang=en|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-artillery-strikes-targets-in-lebanon-as-mortar-shells-fired-toward-israel/|title=IDF artillery strikes targets in Lebanon as mortar shells fired toward Israel|lang=en-US|first=Emanuel|last=Fabian|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

=== Шетелдіктерді эвакуациялау ===
8 қазанда Польша президенті [[Анджей Дуда]] республика өз азаматтарын елден эвакуациялау үшін Израильге әскери ұшақтар жібереді деп мәлімдеді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2023/10/08/999438-polsha-evakuiruet|title=Польша эвакуирует своих граждан из Израиля военными самолетами|lang=ru|website=Ведомости|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;. [[Air Astana]] әуекомпаниясы 10 қазанда Қазақстан азаматтарын Израильден әкету бойынша рейсті орындауға ниетті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/18947675|title=Air Astana планирует 10 октября вывезти граждан Казахстана из Израиля|website=TACC|access-date=2023-10-09}}&lt;/ref&gt;.

== Оқиғалар хронологиясы ==
{{Негізгі мақала|Израиль−Хамас соғысының хронологиясы}}
Соғыс басталғанына '''{{Age in days|year1=2023|month1=10|day1=7}}''' күн болды.

=== 7 қазан ===

==== Бери мен Офакимдегі қақтығыс ====
[[Сурет:The remains of the Sderot city police Photo by Yoav Keren.jpg|нобай|Сдерот қалалық полициясының қалдықтары|солға]]
Бериде Хамас  содырлары 50-ге дейін адамды кепілге алды. Қарсыласу кезінде Бериден бейнежазбалар пайда болды, онда Хамас  содырлары кепілге алынған адамдарды қала көшесінде жалаңаяқ басқарады. Қарсыласу басталғаннан кейін шамамен 18 сағат өткен соң Израиль қорғаныс әскері Беридегі кепілге алынғандарды босатқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;BBChostage&quot;&gt;{{cite news |title=What we know about Israeli hostages taken by Hamas |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67044255 |date = 8 October 2023 |work=BBC }}&lt;/ref&gt;

Офакимнің маңындағы Урим қаласында екі Израильді Израиль қорғаныс күштері құтқарды. Құтқару кезінде Хамас тың төрт содыры қаза тауып, Израиль қорғаныс күштерінің үш сарбазы жарақат алды.&lt;ref name=&quot;BBChostage&quot;/&gt;

==== Газа секторына әуе шабуылдары ====
[[Сурет:Gaza Strip map-ru.svg|нобай|Газа секторындағы әскери әрекеттер]]
Израиль қорғаныс әскері Газадағы нысандарға истребительдерді қолдана отырып соққы бергенін мәлімдеді, нәтижесінде 17 Хамас  әскери нысаны мен төрт жедел командалық орталық соққыға жығылды. Соққыға ұшыраған орындардың арасында Газаның орталығындағы 11 қабатты Палестина мұнарасы болды, оның төбесінде Хамас а радиостанциялары орналасқан. Израиль сонымен қатар екі ауруханаға соққы беріп, жедел жәрдем жүргізушісі мен медбикені өлтірді.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;

=== 8 қазан ===
8 қазанға қараған түні ЦАХАЛ Сдерот қаласын Ислам содырларынан тазартуға кірісті. Израиль қорғаныс күштерінің полициясы мен сарбаздары басып алған Сдерот қаласындағы полиция бекетін бақылауды сәтті қалпына келтірді Хамас &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nvspost.ru/news_id/142518/|title=Израильская полиция и ЦАХАЛ вернули контроль над Сдеротом после атаки ХАМАС » НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|lang=ru|website=НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Киббуцтың 50-ге жуық тұрғыны кепілге алынды және оларды киббуцтың асханасында террористер ұстады. 18 сағаттан кейін кепілге алынған барлық адамдар босатылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/izrail-1901245707.html|title=СМИ сообщили об освобождении израильтян с юга страны|lang=ru|website=РИА Новости|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}&lt;/ref&gt;.

Жексенбі күні таңертең Израиль қорғаныс әскері (ЦАХАЛ) Израиль армиясының позицияларын бомбалауға жауап ретінде Ливан аудандарының біріне қарсы соққылар туралы хабарлады. Бұған дейін Хизбуллаһ палестиналық Хамас  содырларының жағында соғысқа қосылатынын жариялаған болатын&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gorodche.ru/society/4856882-posle-napadeniya-izrailya-na-livan-hezbolla-obyavila-o-vstuplenii-v-voynu-8212-video/|title=После нападения Израиля на Ливан «Хезболла» объявила о вступлении в войну - видео|lang=ru|website=gorodche.ru|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosregtoday.ru/news/soc/vtoroj-front-vojny-v-izraile-otkryt-hezbolla-nachala-massirovannyj-obstrel-severnyh-izrailskih-territorij/|title=Второй фронт войны в Израиле открыт: «Хезболла» начала массированный обстрел северных израильских территорий|lang=en|website=Подмосковье Сегодня - Mosregtoday|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://israelan.com/news/hezbolla-prisoedinilas-k-hamas-v-atake-na/115866|title=«Хезболла» присоединилась к «ХАМАС» в атаке на Израиль: со стороны Ливана выпущены десятки ракет и мин (видео) ▸ Последние новости|lang=ru|website=israelan.com|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://topcor.ru/40059-hezbolla-nachala-boevye-dejstvija-protiv-cahal.html|title=Хезболла начала боевые действия против ЦАХАЛ|lang=ru|last=Андрей_Елистратов|website=Репортёр|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израиль қорғаныс әскері Газа секторындағы 10 Хамас  нысандарына, соның ішінде қозғалыс барлау штабына соққы берді деп мәлімдеді. Израиль әскері жердегі операцияны жүргізу үшін әскери техниканы Газа секторына қарай тартуды жалғастыруда&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://weeknews.media/2023/10/08/izrail-perebrasyvaet-voennuyu-tehniku-v-napravlenii-sektora-gaza-video/|title=Израиль перебрасывает военную технику в направлении сектора Газа — Week News|lang=ru-RU|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израиль әскері Газа секторымен делимитация сызығына жақын бес елді мекенде бейбіт тұрғындарды эвакуациялауға кірісті. Елдің солтүстігінде билік Ливан шекарасындағы шиеленіске байланысты эвакуациялауға шақырады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/8/1233950.html|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/evakuatsiya-1901280892.html|title=Жителям севера Израиля рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20231008T1146|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/65226cf29a79476ab3719f3b|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израильдің әскери-саяси басшылығы соғыс жариялауды білдіретін және 1973 жылдан бері қолданылмаған &quot;40 алеф&quot; арнайы тармағын енгізді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2023/10/08/izrail-vvel-punkt-40-alef-oznachayushhiy-obyavlenie-voyny.html|title=Израиль ввел пункт &quot;40 алеф&quot;, означающий объявление войны|lang=ru|website=www.mk.ru|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2023/10/08/oficialnaya-voyna-izrail-vvel-punkt-40-alef-i-nameren-polozhit-konec-sektoru-gaza|title=Официальная война: Израиль ввел пункт «40 алеф» и намерен положить конец сектору Газа|lang=ru|website=EADaily|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6409614-konflikt-na-blizhnem-vostoke-izrail-ofitsialno-vvel-voennoe-polozhenie.html|title=Конфликт на Ближнем Востоке: Израиль официально ввел военное положение|lang=ru|first=Мухит|last=Турсынали|website=zakon.kz|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://toptelegram.ru/world/voenno-politicheskii-kabinet-izrailya-vvel-punkt-40-alef|title=Военно-политический кабинет Израиля ввёл пункт 40 «Алеф»{{!}} Top Telegram|lang=ru|website=TopTelegram|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израиль әскері Газадағы үш әскери штабқа соққы берді. Кейінірек әуе күштері &quot;Ислам Ұлттық Банкіне&quot; соққы берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zmaps.ru/readovkanews/kadry-posledstvij-udara08101814/|title=Кадры последствий удара израильских ВВС по нацбанку в Газе — регион продолжает погружаться в дымовую завесу от ракетных атак ...|lang=ru|website=zmaps.ru|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір мәліметтер бойынша, күннің аяғында Израиль әскери-әуе күштері Газадағы 550 Хамас  нысандарын әуе шабуылдары арқылы жойды. ИДФ Хамас  Күштері пайдаланатын және көпқабатты үйлердің астында орналасқан туннельге шабуыл жасады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/6522d8d69a7947be19328775|title=ЦАХАЛ нанесла удар по тоннелю под высотным зданием в секторе Газа. Видео|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6265862|title=ЦАХАЛ нанес удар по тоннелю в секторе Газа|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

== Зардап шеккендер ==

=== Израиль ===
Израильдің &quot;Magen David Adom&quot; газеті (MDA) бастапқыда кем дегенде бір әйел қаза тапты, ал тағы 16 адам зымыран соққыларынан жарақат алды, олардың екеуі ауыр жағдайда. Кейінірек Израиль билігі кем дегенде 100 адам қаза тауып, 900-ден астам адам жарақат алды деп мәлімдеді, шабуылға жауап ретінде Газа секторына іргелес аудандарға жедел жәрдем бригадалары жіберілді, олардың 77 - сі ауыр жағдайда.&lt;ref name=&quot;ap1&quot; /&gt; Кфар-Авивте кем дегенде бір бейбіт тұрғынның қаза тапқаны туралы хабарланды, ал Ашкелон мен Явнада үш адам жарақат алды. Сдероттағы аялдамада тоғыз адам қаза тапты. Кусейфте кем дегенде төрт адам қаза тапты деп хабарланды. Аймақтық Кеңестің басшысы Шаар Ханегев, ол (Офир Либштейн), сондай-ақ содырлармен атыс кезінде қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Fabian|first=Emanuel|date=7 October 2023|work=[[Times of Israel]]|title=Head of Sha'ar Hanegev council Ofir Liebstein killed in gunfight with Hamas terrorists|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/head-of-shaar-hanegev-council-ofir-liebstein-killed-in-gunfight-with-hamas-terrorists/ |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094609/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/head-of-shaar-hanegev-council-ofir-liebstein-killed-in-gunfight-with-hamas-terrorists/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Рахат полиция командирі Джаяр Давыдов өлтірілді. ЦАХАЛ-тің қайтыс болғандарының арасында Керем-Шалом маңында өлтірілген &quot;нахал&quot; бригадасының командирі полковник Джонатан Стейнберг болды. Ашкелонда кем дегенде 68 зардап шеккен адам туралы хабарланды, ал Бершебада 280 басқа зардап шеккендер туралы хабарланды, олардың 60-ы ауыр жағдайда. Рейма шайқасынан кейін Реймдегі табиғат кешінің орнында ондаған мәйіттер табылды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Report: Bodies being removed, identified from site of large party near Re'im |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-bodies-being-removed-identified-from-site-of-large-party-near-reim/ |access-date=7 October 2023 |work=Times of Israel |date=7 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008000621/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-bodies-being-removed-identified-from-site-of-large-party-near-reim/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Хамас  53 израильдікті тұтқынға алып, оларды Газа секторына көшіргенін мәлімдеді. Кем дегенде төрт адам Кфар-Аззадан ұрланған. Палестиналықтар ұстаған Израиль генерал-майоры Нимрод Алони бейнеленген фотосурет жарияланды, Хамас  сонымен бірге оны тұтқынға алды деп мәлімдеді; идф-ның x-тегі хабарламасы (бұрын Twitter деп аталған) фарсиде оның Тасним ақпарат агенттігінен алынғаны туралы хабарламаны келтіріп, &quot;Тасним: жалған таратушылар Нимрод Алониді басып алғанын жоққа шығармай немесе растамай&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=تسنیم: توزیع کنندگان اخبار جعلی سپاه پاسداران |url=https://twitter.com/IDFFarsi/status/1710621593905373503 |publisher=X (formerly Twitter) |access-date=8 October 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hamas claims to have captured Israeli commander |url=https://www.thejc.com/news/israel/hamas-claims-to-have-captured-israeli-commander-1eFJtqR70ytSrXHrCUtHpF |access-date=2023-10-07 |website=www.thejc.com |quote=An IDF source told the JC the Hamas claim about Commander Aloni was &quot;unclear and unconfirmed&quot;. |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008000236/https://www.thejc.com/news/israel/hamas-claims-to-have-captured-israeli-commander-1eFJtqR70ytSrXHrCUtHpF |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Газадан түсірілген бейнежазбалар пайда болды, онда тұтқынға алынған адамдар бейнеленген, ал газа тұрғындары мәйіттерді тасымалдайтын жүк көліктерін қарсы алады. Сондай-ақ, содырлар MDA жедел жәрдем көлігін Газаға жеткізді.&lt;ref name=&quot;cnn1&quot; /&gt;

=== Палестина ===
Израильдің әуе шабуылдарынан кейін Газадағы Палестина Денсаулық сақтау министрлігі &quot;көптеген азаматтар&quot;арасында жараланғандардың анықталмаған саны туралы хабарлады. Кейінірек 256 палестиналық қаза тауып, тағы 1788 адам жарақат алғаны туралы хабарланды. Газадағы Палестинаның жоғары лауазымды Денсаулық сақтау қызметкері Юсеф Әбу әл-Риштің айтуынша, құрбандардың көпшілігі Израиль ішіндегі атыс салдарынан болған. Газа секторындағы Associated Press тілшілері ауруханаларда 15 Құрбан мен тағы сегіз мәйітті жерлеу рәсімін көрді.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt; Газаның солтүстігіндегі Индонезия ауруханасына әуе шабуылынан кем дегенде бір адам қайтыс болды деп хабарланды. Газаның периметрі бойынша қоршау бойында Израиль қорғаныс армиясымен қақтығыстарда төрт палестиналық қаза тауып, тағы бесеуі жараланды. Сдеротта бес палестиналық содыр өлтірілді деп хабарланды. Шекарасыз дәрігерлер Израильдің екі ауруханаға соққан соққыларынан медбике мен жедел жәрдем жүргізушісі қаза тапты деп хабарладыs.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt; Палестиналық БАҚ израильдік ұшақ хан Юнистегі Насер ауруханасының алдында жедел жәрдем зымыранын атқаннан кейін бірнеше адам зардап шеккенін хабарлады. Фельдшердің жағдайы ауыр деп хабарланды. Рафахтың Шапира ауданындағы тұрғын үйге соққы беру салдарынан он бейбіт тұрғын қаза тапты.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

=== Шетел азаматтары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Ел
!Қаза болды
!Тұтқын
!Жоғалды
! class=&quot;unsortable&quot; |Дереккөз
|-
|'''{{Байрақ|Тайланд}}'''
|30
|17
|14
|&lt;ref name=&quot;auto722&quot;&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title=Thailand says 12 of its citizens killed in Israel, 11 kidnapped|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/thailand-says-12-its-citizens-killed-israel-11-kidnapped-2023-10-09/|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009082701/https://www.reuters.com/world/thailand-says-12-its-citizens-killed-israel-11-kidnapped-2023-10-09/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|АҚШ}}'''
|32
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|13
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title=US begins delivering munitions to Israel as the American death toll rises to 11 in Hamas attacks|publisher=Associated Press|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-state-department-39b9e7f15334ff756f022704f9516867|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009170728/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-state-department-39b9e7f15334ff756f022704f9516867|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Непал}}'''
|10
|17
|1
|&lt;ref name=&quot;ani22&quot;&gt;{{Cite news|date=7 October 2023|title=At least 7 Nepali injured, 17 held captive by Hamas in Israel: Nepal's envoy|work=ANI|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/at-least-7-nepali-injured-17-held-captive-by-hamas-in-israel-nepals-envoy20231007181710/|url-status=live|access-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163708/https://www.aninews.in/news/world/asia/at-least-7-nepali-injured-17-held-captive-by-hamas-in-israel-nepals-envoy20231007181710/|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Аргентина}}'''
|9
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|20
|&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Melamed|first=Juan|date=2023-10-09|title=4 Argentine Israelis dead, others missing from kibbutzim after Hamas attack|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/4-argentine-israelis-dead-others-missing-from-kibbutzim-after-hamas-attack/|access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Франция}}'''
|30
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|11
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2023-10-09|title=French MP says around 8 French citizens dead, missing or abducted in Hamas attack|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/french-mp-says-around-8-french-citizens-dead-missing-or-abducted-in-hamas-attack/|access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Парагвай}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot;&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=Hamas Israel attacks: The international victims of the assault on Israel|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67054825|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009163704/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67054825|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Украина}}'''
|22
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|8
|&lt;ref name=&quot;kyiv22&quot;&gt;{{Cite news|date=8 October 2023|title=Embassy: 2 Ukrainians killed in Israel attacks|language=en|work=The Kyiv Independent|url=https://kyivindependent.com/embassy-2-ukrainians-killed-in-israel/|url-status=live|access-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009001411/https://kyivindependent.com/embassy-2-ukrainians-killed-in-israel/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Ұлыбритания}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|17
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title='More than ten Brits feared dead or missing' in Israel after Hamas attack|language=en|publisher=LBC|url=https://www.lbc.co.uk/news/more-than-ten-brits-feared-dead-or-missing-in-israel-after-hamas-attack/|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009130838/https://www.lbc.co.uk/news/more-than-ten-brits-feared-dead-or-missing-in-israel-after-hamas-attack/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Камбоджа}}'''
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;phnom22&quot;&gt;{{Cite news|date=8 October 2023|title=Cambodian student killed as Israel fighting rages|language=en|work=The Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/cambodian-student-killed-israel-fighting-rages|url-status=live|access-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009001126/https://www.phnompenhpost.com/national/cambodian-student-killed-israel-fighting-rages|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Канада}}'''
|6
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Powell|first=Betsy|date=2023-10-08|title=One Canadian dead, two missing in Israel following Hamas attack|work=[[Toronto Star]]|url=https://www.thestar.com/news/canada/one-canadian-dead-two-missing-in-israel-following-hamas-attack/article_96be9027-844e-59ce-bc03-275f8b08d9bf.html|access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Чили}}'''
|4
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;chile122&quot;&gt;{{Cite news|date=7 October 2023|title=Hija de chilena murió en Israel tras ataque de Hamas: habría recibido 8 disparos|language=es-CL|work=24 Horas|url=https://www.24horas.cl/internacional/noticias/hija-de-chilena-murio-en-israel-tras-ataque-de-hamas-habria-recibido-8-disparos|url-status=live|access-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008033837/https://www.24horas.cl/internacional/noticias/hija-de-chilena-murio-en-israel-tras-ataque-de-hamas-habria-recibido-8-disparos|archive-date=8 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Германия}}'''
|1
|5
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=8 October 2023|title=Israel-Hamas war: Woman paraded naked by militants identified as German tattoo artist|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/israelhamas-war-woman-paraded-naked-by-militants-identified-as-german-tattoo-artist-101696752176453.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008145012/https://www.hindustantimes.com/world-news/israelhamas-war-woman-paraded-naked-by-militants-identified-as-german-tattoo-artist-101696752176453.html|archive-date=8 October 2023|access-date=8 October 2023|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Мексика}}'''
|0
|2
|0
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot; /&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Филиппин}}'''
|3
|2
|3
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title=At least two Filipinos injured in Israel amid Israel-Hamas conflict, says envoy|work=CNN Philippines|url=https://www.cnnphilippines.com/news/2023/10/9/ph-embassy-israel-filipino-injuries-israel-hamas-war.html|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009083717/https://www.cnnphilippines.com/news/2023/10/9/ph-embassy-israel-filipino-injuries-israel-hamas-war.html|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Ресей}}'''
|19
|2
|7
|&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=4 Russians Missing in Hamas Attack on Israel – Embassy|work=[[The Moscow Times]]|url=https://www.themoscowtimes.com/2023/10/09/4-russians-missing-in-hamas-attack-on-israel-embassy-a82706|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009170844/https://freestar-d.openx.net/v/1.0/avjp?auid=558301100&amp;url=https://www.themoscowtimes.com/2023/10/09/one-russian-dead-4-others-missing-in-hamas-attack-on-israel-embassy-a82706&amp;vht=225&amp;vwd=400&amp;openrtb=%7B%22imp%22%3A%5B%7B%22video%22%3A%7B%22mimes%22%3A%5B%22video%2Fmp4%22%2C%22application%2Fjavascript%22%2C%22video%2Fwebm%22%2C%22video%2Fogg%22%5D%2C%22w%22%3A400%2C%22h%22%3A225%7D%7D%5D%7D&amp;be=true&amp;schain=1.0,1!freestar.com,1397,1,,,&amp;gdpr_consent=&amp;gdpr=0&amp;us_privacy=1---|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Бразилия}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|1
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot; /&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Италия}}'''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=Tajani, due italo-israeliani dispersi da 48 ore|language=it|trans-title=Tajani, two Italian-Israelis missing for 48 hours|work=ANSA|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2023/10/09/tajani-due-italo-israeliani-dispersi-da-48-ore-_52cd0775-dda2-4ff2-841d-76739c97f3d8.html|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009232804/https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2023/10/09/tajani-due-italo-israeliani-dispersi-da-48-ore-_52cd0775-dda2-4ff2-841d-76739c97f3d8.html|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Танзания}}'''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=Tanzanian students missing in Israel following Hamas attack|work=Africanews|url=https://www.africanews.com/2023/10/09/tanzanian-students-missing-in-israel-following-hamas-attack/|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009170738/https://www.africanews.com/2023/10/09/tanzanian-students-missing-in-israel-following-hamas-attack/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Ирландия}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot; /&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Эфиопия}}'''
|7
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Аустрия}}'''
|3
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|
|-
|'''{{Байрақ|Қытай}}'''
|3
|0
|2
|
|-
|'''{{Байрақ|Колумбия}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Румыния}}'''
|2
|0
|1
|
|-
|'''{{Байрақ|ОАР}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Аустралия}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Гондурас}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Литва}}'''
|1
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Перу}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|3
|
|-
|'''{{Байрақ|Португалия}}'''
|9
|0
|3
|
|-
|'''{{Байрақ|Испания}}'''
|1
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Шри-Ланка}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|
|-
|'''{{Байрақ|Швейцария}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Түркия}}'''
|1
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Дания}}'''
|0
|1
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Ливан}}'''
|8
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Қазақстан}}'''
|1
|0
|0
|
|}

== Тараптар реакциясы ==
=== {{Байрақ|Израиль}} ===
Kaplan Force наразылық тобы 7 қазанда Тель-Авивте жоспарланған сот реформасына қарсы демонстрациясының жойылғанын жариялады. Топ Израиль қорғаныс күштеріне қолдау білдіріп, &quot;осы қиын уақытта өз міндеттерін орындайтын Израиль қорғаныс әскері мен қауіпсіздік күштерін қолдайтындықтарын және тыныштық пен қауіпсіздікті қалпына келтіруге үміттенетіндіктерін&quot;айтты. &quot;Форум 555 &quot;және&quot; қару-жарақ бауырлар&quot;, сот реформасына наразылық ретінде әскерге шақыруға бойкот ұйымдастырған запастағы сарбаздардың наразылық тобы запастағы адамдарды шақырылған жағдайда қызмет етуге шақырды.&lt;ref name=&quot;npr&quot;/&gt;

Маген Дэвид тозақ қан тапсыруға шақырды және 7 қазанда Тель-Авивте арнайы қан тапсыру акциясын өткізу жоспарларын жариялады. Израильдің Білім Министрлігі 7 қазанда елдегі барлық мектептердің жабылатынын жариялады. Хайфа халықаралық кинофестивалі тоқтатылды.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;/&gt;

Израиль билігінің бұл шабуылдың алдын ала алмауына байланысты тергеу басталды.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Gardner|first=Frank|date=7 October 2023|title=How did Israeli intelligence fail to stop major attack from Gaza?|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67040221 |url-status=live |access-date=7 October 2023|work=[[Би-Би-Си|BBC]]|language=en-US |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007132638/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67040221}}&lt;/ref&gt;

=== {{Байрақ|Палестина}} ===
Палестинаның Білім министрлігі Газа секторындағы мектептер қосымша ескертуге дейін жабылғанын айтты. Палестина Денсаулық сақтау министрлігі қан тапсыру туралы өтініш жасады.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt;

Палестина әкімшілігінің шенеуніктерімен шұғыл кездесуде Палестина президенті Махмуд Аббас палестиналықтардың өздерін &quot;қоныстанушылар мен оккупациялық күштердің террорынан&quot;қорғауға құқығы бар екенін айтты. Батыс жағалауында Мерекелер Рамаллада өтті. Израильдік қоныс аударушылардың қуғын-сүргінінен қорқып, 50 елді мекенде көрші бекеттер орнатылып, 8 қазанда жалпы ереуіл тағайындалды.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;/&gt; Сол күні Израиль күштерімен қақтығыстарда алты палестиналық қаза тауып, тағы 126 адам жарақат алды.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;/&gt;

Басшының орынбасары Хамас  Салех әл-Арури &quot;[[Әл-Жазира телеарнасы|Әл-Жазира]]&quot; телеарнасына оның күштері Израильдегі палестиналық тұтқындарды айырбастау шеңберінде босату үшін жеткілікті мөлшерде израильдік кепілге алғанын айтты. Хамас  өкілі Әбу Обайда бұл ұйым тұтқынға алынған израильдік сарбаздарды &quot;қауіпсіз жерлерде&quot; және туннельдерде ұстайды деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt;

== Халықаралық реакция ==
[[Сурет:International Reactions HamasIsrael Oct2023.png|нобай|800x800px|{{legend|#cc3333|Израиль және Палестина}}{{legend|#3d63bd|Израильді қолдады}}{{legend|#009936|Израильді қақтығысты өршітті деп айыптады}}{{legend|#ffff33|Қақтығысты тоқтатуға шақырды}}{{legend|#f781bf|Жағдайдың тұрақсыздығы туралы ескертті}}|ортаға]]

* {{AFG}}: Ауғанстанның Сыртқы істер министрлігі Ауғанстан Ислам әмірлігі &quot;Газа секторындағы соңғы оқиғаларды мұқият қадағалап отырды&quot; және &quot;мұндай оқиғалардың пайда болуын Израиль сионистерінің Езілген Палестина халқының құқықтарын бұзуы және мұсылман храмдарын бірнеше рет қорлау мен құрметтемеу нәтижесінде деп санады.қорғаныс пен палестина халқының бостандық үшін қарсылығының кез келген түрі.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2023-10-07|title=Pakistan, Afghanistan show support to Palestine, calls for &quot;cessation of hostilities&quot;|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007183550/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ALB}}: Премьер-Министр Эди Рама мен Сыртқы істер министрі Игли Хасани шабуылды қатты айыптап, құрбандармен, олардың отбасыларымен және бүкіл Израильмен ынтымақтастық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite twitter|number=1710625221001044269|user=ediramaal|title=I strongly condemn the terrorist attack by Hamas against Israel. We stand firm against terrorism. Our thoughts are with the victims, their families and all of Israel. \ @netanyahu|first=Edi|last=Rama|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710575054067519592|user=IgliHasani|title=Albania strongly condemns the attack this morning by Hamas against Israel. We stand firm against terrorism. Our thoughts are with the victims, their families and all of Israel.|first=Igli|last=Hasani|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{ALG}}: Сыртқы істер министрлігі Израильдің Газаны бомбалауын қатаң айыптап, халықаралық ұйымдарды қақтығысқа араласуға шақырып, &quot;Израиль отаршылдығына&quot; қарсы күресіп жатқан палестиналықтарға жанашырлық танытқан мәлімдеме жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-10-07|title=الجزائر تدين الاعتداءات الإسرائيلية على قطاع غزة|url=https://www.alghad.tv/%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d8%a7%d8%a6%d8%b1-%d8%aa%d8%af%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a1%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d9%84%d9%8a%d8%a9/|access-date=2023-10-07|website=قناة الغد|language=ar|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164731/https://www.alghad.tv/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1-%D8%AA%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ARG}}: Сыртқы істер және Культ министрлігі &quot;Хамас тың Израиль территориясына қарсы террористік әрекеттеріне өкінетінін&quot; мәлімдеді, әрі қарай Израиль халқымен ынтымақтасып, зардап шеккендерге көңіл айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Comunicado de la Cancillería argentina|url=https://cancilleria.gob.ar/es/actualidad/noticias/comunicado-de-la-cancilleria-argentina|access-date=7 October 2023|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs and Worship]]|date=7 October 2023|language=es|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134905/https://cancilleria.gob.ar/es/actualidad/noticias/comunicado-de-la-cancilleria-argentina|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ARM}}: Сыртқы істер министрлігі палестиналықтар мен израильдіктер арасындағы зорлық-зомбылық пен бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарға таңданысын білдірді. Біз қаза тапқандардың туыстарына көңіл айтамыз және зардап шеккендердің тезірек сауығып кетуін тілейміз. Біз зорлық-зомбылықты тоқтатуды талап ететін халықаралық қауымдастыққа қосыламыз.&lt;ref&gt;[https://newsarmenia.am/news/in_the_world/mid-armenii-shokirovany-nasiliem-mezhdu-palestintsami-i-izrailem-i-targetirovaniem-grazhdanskogo-nas/]&lt;/ref&gt;
* {{AUS}}: Сыртқы істер министрі Пенни Вонг &quot;Аустралия Хамас тың Израильге жасаған шабуылдарын, соның ішінде қалалар мен бейбіт тұрғындарды зымыранмен бомбалауды сөзсіз айыптайды.&quot; 
* {{AZE}}: Әзірбайжан-Израиль парламентаралық байланыстары жөніндегі жұмыс тобы Израильге жасалған шабуылды айыптап, көңіл айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Working Group for Azerbaijan-Israel Inter-Parliamentary Relations condemns large-scale attacks on Israel|url=https://en.apa.az/foreign-policy/working-group-for-azerbaijan-israel-inter-parliamentary-relations-condemns-large-scale-attacks-on-israel-413665|access-date=7 October 2023|agency=Azeri Press Agency|language=en|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163711/https://en.apa.az/foreign-policy/working-group-for-azerbaijan-israel-inter-parliamentary-relations-condemns-large-scale-attacks-on-israel-413665|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Бельгия}}: Сыртқы істер министрі қажылық Лахбиб X телеарнасында ел &quot;Израиль азаматтарының жаппай зымырандық атыстарын&quot; қатты айыптайтынын және олардың &quot;ойлары барлық зардап шеккендерге қатысты&quot; деп мәлімдеді.&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news|date=2023-10-07|title=US offers 'all appropriate support' to Israel following biggest attack from Hamas in decades|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-10-07/world-reacts-to-surprise-hamas-attack-on-israel/102947964|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007191024/https://www.abc.net.au/news/2023-10-07/world-reacts-to-surprise-hamas-attack-on-israel/102947964|url-status=live}}&lt;/ref&gt;   [[Сурет:Projeção da Bandeira de Israel na Cúpula do Senado Federal (53244881254).jpg|нобай|Израиль байрағы Бразилияның Ұлттық Конгресс ғимаратының күмбезінде, [[Бразилиа]].]]
* {{BRA}}: Сыртқы істер министрлігі Бразилия [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі]]нің төрағасы ретінде осы органның шұғыл отырысын шақыратынын және Израильде Газа секторынан болған &quot;жердегі шабуылдарды&quot; айыптап, Израиль халқына көңіл айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ataques em território israelense|url=https://www.gov.br/mre/pt-br/canais_atendimento/imprensa/notas-a-imprensa/ataques-em-territorio-israelense|access-date=7 October 2023|work=[[Ministry of Foreign Affairs (Brazil)|Itamaraty]]|date=7 October 2023|language=pt|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007151036/https://www.gov.br/mre/pt-br/canais_atendimento/imprensa/notas-a-imprensa/ataques-em-territorio-israelense|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{BIH}}: Босния және Герцеговина Министрлер Кеңесінің төрағасы Борян Кришто шабуылдарды &quot;әділетсіз және қатыгез&quot; деп айыптап, Израильге қолдау білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710620305406783693|user=KristoBorjana|title=I unequivocally condemn the unjust and brutal attack on Israel and its citizens by Hamas. We firmly stand with Israel at this hard moments.|first=Borjana|last=Krišto|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{CAN}}: Премьер-министр Джастин Трюдо &quot;Канада Израильге қарсы Қазіргі Террористік актілерді қатты айыптайды&quot; деп мәлімдеді және зорлық-зомбылықты &quot;мүлдем қолайсыз&quot; деп атады. Ол елдің Израильмен ынтымақтасатынын және &quot;өзін-өзі қорғау құқығын&quot;толық қолдайтынын айтты.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lee|first=Michael|date=October 7, 2023|title=Trudeau, Poilievre condemn Hamas attack on Israel|url=https://www.ctvnews.ca/politics/trudeau-poilievre-condemn-hamas-attack-on-israel-1.6593134|agency=CTV|access-date=October 7, 2023|archive-date=October 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163710/https://www.ctvnews.ca/politics/trudeau-poilievre-condemn-hamas-attack-on-israel-1.6593134|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Қазақстан}}: ҚР Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Айбек Смадияров мәлімдеуінше Қазақстан көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына әкеп соққан Палестина-Израиль қақтығысының өршуіне терең алаңдаушылық білдіреді. Тараптарды ахуалды бейбіт жолмен шешу үшін саяси құралдар іздестіруге және тек екі мемлекет арасындағы ғана емес, жалпы Таяу Шығыстағы жағдайдың одан әрі ушығуына әкелуі ықтимал іс-әрекеттерге бармауға шақыратынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстанның Тель-Авивтегі елшілігі Израильдегі азаматтарымызбен тұрақты байланыста|url=https://aikyn.kz/256852/k-azak-stannyn--tel-avivtegi-elshiligi-izraildegi-azamattarymyzben-tu-rak-ty-baylanysta-k-r-sim|accessdate=08.10.2023|author=aikyn.kz|lang=kk}}&lt;/ref&gt; 
* {{CHN}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;Палестина мен Израиль арасындағы шиеленіс пен зорлық-зомбылықтың қазіргі шиеленісуіне&quot; қатты алаңдаушылық білдіріп, тиісті тараптарды &quot;бейбіт тұрғындарды қорғау және жағдайдың одан әрі нашарлауына жол бермеу үшін сабырлы болуға, ұстамдылық танытуға жәнеевые қимылдарын дереу тоқтатуға&quot; шақырды.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xwfw_665399/s2510_665401/2535_665405/202310/t20231008_11157299.html|title=Foreign Ministry Spokesperson's Remarks on the Escalation of Tensions Between Palestine and Israel|work=Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008045159/https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xwfw_665399/s2510_665401/2535_665405/202310/t20231008_11157299.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{CHI}}: Президент Габриэль Боричтің Үкіметі құрбан болғандардың отбасыларына көңіл айтып, Израиль халқымен ынтымақтастығын білдіріп, &quot;Израильдегі бірқатар елді мекендерге жасалған шабуылдарды&quot; абсолютті айыптады&quot;. Ол сондай-ақ &quot;ешнәрсеге әкелмейтін&quot; зорлық-зомбылықты тоқтату туралы үндеуді қамтыды және халықаралық қауымдастыққа Израиль мен Палестина арасында &quot;әділ, толық және түпкілікті&quot; бейбіт келісімге әкелуі мүмкін &quot;тікелей және адал келіссөздер&quot;жүргізу туралы өтінішті қамтыды. Ол сондай-ақ өзара келісілген және халықаралық деңгейде танылған қауіпсіз шекаралары бар екі мемлекеттің қатар өмір сүруі туралы шешімді қолдады.&lt;ref&gt;[https://www.minrel.gob.cl/noticias-anteriores/comunicado-de-prensa-22 Comunicado de prensa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007193744/https://www.minrel.gob.cl/noticias-anteriores/comunicado-de-prensa-22|date=2023-10-07}}, Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile, 7 October 2023&lt;/ref&gt;
* {{HRV}}: Премьер-министр Андрей Пленкович шабуылдарды айыптап, оларды &quot;бейбіт тұрғындарға қарсы террористік актілер&quot; деп атады және Израильмен ынтымақтастық білдірді. Сыртқы істер министрі Гордан Грлич-Радман да шабуылды айыптап, Израильмен ынтымақтастық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710576487370297365|user=grlicradman|title=🇭🇷 strongly condems massive terrorist attacks on 🇮🇱 and violence waged against innocent people. \ We stand in solidarity with #Israel and call for immediate de-escalation.|first=Gordan|last=Grlić Radman|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{CYP}}: Кипр президенті Никос Кристодулидис пен Кипрдің Израильдегі елшілігі шабуылдарды айыптап, Кипр Израильді қолдайды деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710568730378322219|user=CyprusinIsrael|title=Cyprus strongly condemns today's heavy rocket attack against Israel and the terrorist infiltration in the south of the country. We stand with Israel.|last=CyprusinIsrael|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kades|first=Andria|date=October 7, 2023|title=Cyprus condemns Hamas attack on Israel (Updated)|url=https://cyprus-mail.com/2023/10/07/cyprus-condemns-hamas-attack-on-israel/|url-status=live|website=Cyprus Mail|access-date=October 7, 2023|archive-date=October 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007174727/https://cyprus-mail.com/2023/10/07/cyprus-condemns-hamas-attack-on-israel/}}&lt;/ref&gt;
* {{CZE}}:Премьер-Министр Петр Фиала шабуылды айыптап, оның ойлары &quot;зорлық-зомбылықтың жазықсыз құрбандарымен&quot; екенін айтып, &quot;Израильдегі достарымызға жағдайды тезірек шешіп, олардың бейбітшілік пен қауіпсіздікте өмір сүруге деген амбицияларын жүзеге асыруды&quot; тіледі.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710549497003069698|user=P_Fiala|title=I condemn the terrorist attacks on Israel. My thoughts are with the innocent victims of the violence and I wish our friends in Israel the swiftest possible handling of the situation and the fulfilment of their ambitions to live in peace and security. The Czech Republic has always stood and will stand fully with Israel.|first=Petr|last=Fiala|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{DEN}}: Сыртқы істер министрі Ларс Лекке Расмуссен Израильге жасалған шабуылды қатты айыптап, оның &quot;құрбандармен, олардың отбасыларымен және бүкіл Израильмен ойлары&quot; екенін айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lars Løkke fordømmer angreb på Israel: Terrorisme|url=https://onp.dk/nyheder/politik/lars-loekke-fordoemmer-angreb-paa-israel-terrorisme/|date=7 October 2023|publisher=onp.dk|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163715/https://onp.dk/nyheder/politik/lars-loekke-fordoemmer-angreb-paa-israel-terrorisme/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{EGY}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;ауыр қауіптер&quot; туралы ескертті және деэскалацияға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Egypt calls for halting Israeli-Palestinian escalation, urges utmost restraint|url=https://www.egypttoday.com/Article/1/127468/Egypt-calls-for-halting-Israeli-Palestinian-escalation-urges-utmost-restraint|work=[[Egypt Today]]|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134913/https://www.egypttoday.com/Article/1/127468/Egypt-calls-for-halting-Israeli-Palestinian-escalation-urges-utmost-restraint|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{FIN}}: Сыртқы істер министрі Элина Валтонен &quot;Израильдің Террористік зымыран бомбаларын&quot; ең қатты айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sauli Niinistö ja Elina Valtonen tuomitsevat Israeliin kohdistuvat iskut|url=https://www.iltalehti.fi/politiikka/a/7936dfd8-1bca-48f6-a878-aa8c927871b2|access-date=2023-10-07|website=www.iltalehti.fi|language=fi|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007130355/https://www.iltalehti.fi/politiikka/a/7936dfd8-1bca-48f6-a878-aa8c927871b2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{FRA}}: Президент Эммануэль Макрон шабуылды қатты айыптап, өзінің &quot;құрбандармен, олардың отбасыларымен және жақындарымен толық ынтымақтастығын&quot; білдірді.&quot;Францияның Израильдегі елшілігі шабуылдарды айыптап, Хамас тың әрекетін &quot;жол берілмейтін террористік актілер&quot;деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=French Embassy in Israel condemns Hamas attack|url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/2621406-french-embassy-in-israel-condemns-hamas-attack|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007095204/https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/2621406-french-embassy-in-israel-condemns-hamas-attack|archive-date=7 October 2023|access-date=2023-10-07|website=Devdiscourse|language=en}}&lt;/ref&gt;
* {{GEO}}: Сыртқы істер министрлігі Израильге жасалған шабуылды қатты айыптап, Израиль үкіметі мен халқымен ынтымақтастық білдірді. Министрлік те өз ойлары мен көңіл айтты және зардап шеккендердің тезірек сауығып кетуін тіледі.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710614204544139409|user=MFAgovge|title=We strongly condemn the horrific terrorist attack on the State of Israel, causing loss of life and express solidarity with the Israeli government and people. Our thoughts are with the families and loved ones of the victims of this terrible attack. We wish a speedy recovery to all those injured. @IsraelMFA|author=MFA of Georgia|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt; 
[[Сурет:Israel solidarity protest Berlin 2023-10-08 19.jpg|нобай|250x250 нүкте|[[Берлин]]дегі Израильді қолдау ереуілі]]
* {{GER}}: Канцлер Олаф Шольц &quot;газа зымыраны мен зорлық-зомбылықтың күшеюі&quot; туралы &quot;қорқынышты жаңалықтардан&quot;қатты таң қалғанын айтты. Ол сондай-ақ Германия Хамас тың шабуылын айыптап, Израильді қолдайтынын мәлімдеді.&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710581415425753150|user=Bundeskanzler|title=Erschreckende Nachrichten erreichen uns heute aus #Israel. Der Raketenbeschuss aus Gaza und die eskalierende Gewalt erschüttern uns zutiefst. Deutschland verurteilt diese Angriffe der Hamas und steht an Israels Seite.|first=Olaf|last=Scholz|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{HUN}}: Премьер-министр Виктор Орбан Израильге жасалған шабуылды қатты айыптады және Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын сөзсіз қолдайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ өзінің &quot;Премьер-Министр Нетаньяхуға деген жанашырлығы мен көңілін&quot; білдіріп, &quot;біздің ойларымыз бен дұғаларымыз осы қараңғы уақытта Израиль халқымен бірге&quot;деп қосты.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710581990540390740|user=PM_ViktorOrban|title=We strongly condemn the brutal attack against #Israel , and unequivocally support Israel’s right to self-defence. I would like to express my sympathy and condolences to Prime Minister @netanyahu . \ Our thoughts and prayers are with the people of Israel in these dark hours.|first=Viktor|last=Orban|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{IND}}: Премьер-министр Нарендра Моди Үндістан үкіметі &quot;Израильге жасалған террорлық шабуылдарды&quot; айыптап, &quot;біз осы қиын уақытта Израильмен ынтымақтасамыз&quot; деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710614655620534296|user=narendramodi|title=Deeply shocked by the news of terrorist attacks in Israel. Our thoughts and prayers are with the innocent victims and their families. We stand in solidarity with Israel at this difficult hour.|first=Narendra|last=Modi|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India stands in solidarity with Israel at this difficult hour, says PM Modi after Hamas attack|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/stand-in-solidarity-with-israel-at-this-difficult-hour-pm-modi/articleshow/104241034.cms?from=mdr|access-date=7 October 2023|work=The Times of India|date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007211751/https://timesofindia.indiatimes.com/india/stand-in-solidarity-with-israel-at-this-difficult-hour-pm-modi/articleshow/104241034.cms?from=mdr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Индонезия}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;Палестина мен Израиль арасындағы қақтығыстың өршуіне&quot; қатты алаңдаушылық білдіріп, одан әрі адам шығынын болдырмау үшін зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға шақырды. Ол сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымы келіскен параметрлерге сәйкес қақтығыстың түпкі себебі ретінде Израильдің Палестина территорияларын басып алуын реттеуге шақырды. [[Сурет:جشن حامیان درگیری‌ها.jpg|нобай|250x250 нүкте|[[Тегеран]]дағы &quot;Әл-Ақса су тасқыны&quot; операциясын қолдайтындардың ереуілі]]
* {{IRN}}: Аятолла Али Хаменеяның жоғарғы басшысының кеңесшісі Яхья Рахим Сафави Палестина жауынгерлерін құттықтап, Иран &quot;Палестина Мен Иерусалим азат етілгенге дейін Палестина жауынгерлерін қолдайтынын мәлімдеді. Ислам консультативтік Ассамблеясының отырысы кезінде заң шығарушылар өз орындарынан көтеріліп, &quot;Израильмен бірге&quot;, &quot;Америкамен бірге&quot; және &quot;Палестинаға қош келдіңіз&quot;деп ұрандады. Сыртқы істер министрлігінің өкілі Насер Канани Хамас тың шабуылы палестиналықтардың Израильге деген сенімін арттырды деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;f24live2&quot;&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=More than 200 killed in unprecedented Hamas assault on Israel, 232 killed in Gaza|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|website=France 24|language=en|access-date=8 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{IRQ}}: Ирак үкіметінің өкілі палестиналықтар жасаған әскери операциялар &quot;сионистік оккупация әкімшілігінің&quot; ондаған жылдар бойы &quot;жүйелі езгісінің&quot;табиғи нәтижесі деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;f24live2&quot; /&gt;
* {{Байрақ|Ирландия}}: Премьер-министр Лео Варадкар Хамас тың Израильге жасаған шабуылдарын қатты айыптап, оларды &quot;қорқынышты&quot; деп атады және Ирландия бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарды сөзсіз айыптайды деп мәлімдеді. Танаисте, Сыртқы істер министрі және қорғаныс министрі Майкл Мартин де осындай сезімдерді білдіріп, шабуылды айыптады. Олар барлықевых қимылдарын дереу тоқтатуға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Taoiseach condemns 'appalling' attacks by Hamas|date=7 October 2023|url=https://www.rte.ie/news/ireland/2023/1007/1409559-ireland-israel-hamas/|publisher=[[Raidió Teilifís Éireann]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007174823/https://www.rte.ie/news/ireland/2023/1007/1409559-ireland-israel-hamas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ITA}}: Сыртқы істер министрі Антонио Тайани үкімет Израильге жасалған шабуылдарды &quot;адамдардың өміріне, аймақтың қауіпсіздігіне және кез-келген саяси процестің қайта басталуына қауіп төніп тұр. Ол сондай-ақ Хамас ТЫ &quot;осы варварлық зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға&quot; шақырды және Италия &quot;Израильдің өмір сүру және өзін-өзі қорғау құқығын&quot; қолдайтынын мәлімдеді. Италия премьер-Министрінің Кеңсесі &quot;Италия үкіметі Израильде жасалған қатыгез шабуылды мұқият қадағалап отыр&quot; және &quot;жазықсыз бейбіт тұрғындарға қатысты ең шешуші түрде жалғасып жатқан террор мен зорлық-зомбылықты&quot; айыптады және &quot;Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын&quot; қолдайтынын мәлімдеді.&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* {{JOR}}: Сыртқы істер министрі Айман Сафади жағдайдың &quot;тұрақсыздығы&quot; туралы ескертті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=World reaction to surprise attack by Palestinian Hamas on Israel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|access-date=2023-10-07|agency=Al Jazeera|language=en|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007140923/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[Сурет:Memorial at the synagogue in Yaroslavl.jpg|нобай|Ярославльдегі синагогадағы стихиялық мемориал]]{{JPN}}: Сыртқы істер министрлігінің өкілі: &quot;Жапония Израильге қарсы зымырандық шабуылдар мен қарулы шабуылдарды қатты айыптайды. Жапония қаза тапқандардың отбасыларына көңіл айтады және зардап шеккендерге деген шынайы жанашырлығын білдіреді&quot;, - делінген хабарламада.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mofa.go.jp/press/release/press7e_000047.html|title=Attack on Israel by the Palestinian militants including Hamas (Statement by Press Secretary KOBAYASHI Maki)|accessdate=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007193737/https://www.mofa.go.jp/press/release/press7e_000047.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{KEN}}: Мемлекеттік сыртқы істер департаментінің бас хатшысы Корир Сингхэй бұл ел &quot;Израильге қарсы жиіркенішті террористік актіні қатты айыптап, қанды қырғынға және адам өліміне өкінетінін айтты. Біз осы жиіркенішті шабуылдың жоспарлаушыларын, демеушілерін және орындаушыларын айыптаймыз. &quot;Израильдің кек алу құқығын&quot; мойындай отырып, Министрлік &quot;осы қайғылы оқиғаны шешуге бейбіт жол табуға&quot;шақырды.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710651271445680199|user=SingoeiAKorir|title=Kenya strongly condemns the despicable terror attack against Israel and regrets the carnage and senseless loss of life. We repudiate the planners, funders and implementers of this heinous attack. While Israel has a right to retaliate, a peaceful path to resolving this unfortunate development is urged. @ForeignOfficeKE @IsraelMFA|first=Korir|last=Sing'Oei|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001483025/kenya-condemns-hamas-attack-on-israel|title=Kenya condemns Hamas attack on Israel|publisher=[[The Sunday Standard (Kenya)|The Sunday Standard]]|first=Fred|last=Kagonye|date=7 October 2023|access-date=8 October 2023|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008045242/https://www.standardmedia.co.ke/article/2001483025/kenya-condemns-hamas-attack-on-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{KOS}}: Президент Йоса Османи Хамас тың шабуылын айыптап, оны &quot;Израильдің жазықсыз халқына қарсы террористік шабуыл&quot; деп атады және Израиль мемлекетімен мызғымас ынтымақтастық білдірді. Сол сияқты, Премьер-Министр Альбин Курти &quot;Израильге жасалған террорлық шабуылдарды&quot; біржақты айыптап, Косово ынтымақтастығы, зардап шеккендермен.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kosova dënon &quot;sulmet terroriste&quot; kundër Izraelit|url=https://www.koha.net/arberi/394656/kosova-denon-sulmet-terroriste-kunder-izraelit/|publisher=[[Koha Ditore]]|language=sq|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{KWT}}: Кувейт Израильді &quot;ашық шабуылдар&quot;деп айыптады.&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* {{LTU}}: Президент Гитанас Науседа Литва Хамас тың Израильдегі бейбіт тұрғындарға жасаған шабуылдарын сөзсіз айыптайтынын және бұл ел &quot;осы қорқынышты сағаттарда Израильді&quot; толығымен қолдайтынын, сондай-ақ &quot;қаза тапқандардың отбасыларына көңіл айтқанын&quot;айтты. Ол сондай-ақ &quot;Израиль өзін-өзі қорғауға құқылы.&quot;.&lt;ref&gt;{{citation|title=G. Nausėda: Lietuva smerkia &quot;Hamas&quot; atakas, Izraelis turi teisę gintis|url=https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/10/07/news/g-nauseda-lietuva-smerkia-hamas-atakas-izraelis-turi-teise-gintis-28640703|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164955/https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/10/07/news/g-nauseda-lietuva-smerkia-hamas-atakas-izraelis-turi-teise-gintis-28640703|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{MKD}}: Президент Стево Пендаровски &quot;Израильге қарсы жасалған террористік шабуылдар мен жазықсыз бейбіт тұрғындарды өлтіруді&quot;айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710669336036126827|user=SPendarovski|title=We condemn the terror attacks launched against #Israel and the killings of innocent civilians. Expressing solidarity with President @Isaac_Herzog, the people, and the State of Israel in these dire times. Our thoughts are with the families of the victims..|first=Stevo|last=Pendarovski|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{MLT}} Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесін қақтығысқа арналған отырыс өткізуге шақырды.&lt;ref name=&quot;aj7oct2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood|date=7 October 2023|agency=Al Jazeera|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Марокко}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;жағдайдың нашарлауына және Газа секторындағы соғыс қимылдарының басталуына қатты алаңдаушылық білдірді&quot; және &quot;бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарды қай жерде болса да&quot;айыптады.&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/how-did-arab-states-react-hamas-attack-israel|title=How did Arab states react to Hamas attack on Israel?|first=The New Arab|last=Staff|date=7 October 2023|website=The new Arab|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007172650/https://www.newarab.com/news/how-did-arab-states-react-hamas-attack-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{MNE}}: Президент Яков Милатович &quot;Хаманың Израильге жасаған шабуылын&quot; айыптап, &quot;осы шабуылдардың салдарынан израильдіктердің өліміне байланысты көңіл айтты&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710675288420503696|user=JakovMilatovic|title=I condemn the attack carried out by Hamas against Israel and extend my condolences for the Israeli lives lost in these attacks. Montenegro stands in solidarity with Israel. 🇲🇪🇮🇱|first=Jakov|last=Milatović|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{NLD}}: Премьер-министр Марк Рютте Премьер-Министр Нетаньяхумен Хамас тың Израильге шабуылы туралы сөйлескенін және &quot;оған Нидерланды бұл террористік зорлық-зомбылықты сөзсіз айыптайтынын және Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын толық қолдайтынын&quot;айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710583233505608059|user=MinPres|title=Just spoke with Prime Minister @netanyahu about the unprecedented attack by Hamas on Israel. I told him that the Netherlands unequivocally condemns this terrorist violence and fully supports Israel’s right to defend itself.|first=Mark|last=Rutte|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}: Сыртқы істер министрі Наная Махута Израиль мен Газа секторы арасындағы зорлық-зомбылықтың өршуіне қатты алаңдаушылық білдірді. Ол зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға, барлық бейбіт тұрғындарды қорғауға және халықаралық гуманитарлық заңдарды сақтауға шақырды. Премьер-министр Крис Хипкинс кейіннен Жаңа Зеландия Хамас тың лаңкестік шабуылдарын сөзсіз айыптады деп мәлімдеді, бұл мақсат бейбіт тұрғындар мен кепілге алу халықаралық гуманитарлық принциптерді бұзды деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=New Zealand Prime Minister Chris Hipkins condemns Hamas attack on Israel|url=https://www.nzherald.co.nz/world/new-zealand-minister-nanaia-mahuta-reacts-to-hamas-attack-on-israel/X4QNOBTNTVBJPMCTJ6NOMQ54Q4/|access-date=8 October 2023|work=[[The New Zealand Herald]]|agency=[[Associated Press]]|date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008042723/https://www.nzherald.co.nz/world/new-zealand-minister-nanaia-mahuta-reacts-to-hamas-attack-on-israel/X4QNOBTNTVBJPMCTJ6NOMQ54Q4/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Нигерия}}: Нигерияның сыртқы істер министрі Юсуф Туггар деэскалацияға шақырды және екі тараптан да &quot;ұстамдылық танытуды, бейбіт тұрғындардың қауіпсіздігіне басымдық беруді және гуманитарлық мәселелерді ескеруді&quot;сұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://leadership.ng/nigeria-reacts-to-israel-palestine-hostilities-calls-for-de-escalation/|title=Nigeria Reacts To Israel, Palestine Hostilities, Calls For De-escalation|first=James|last=Kwen|date=7 October 2023|access-date=8 October 2023|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051308/https://leadership.ng/nigeria-reacts-to-israel-palestine-hostilities-calls-for-de-escalation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{NOR}}: Премьер-Министр Джонас гар Стере Израиль азаматтарына жасалған шабуылды қатты айыптап, жағдайды &quot;бұрын-соңды болмаған&quot;деп атады.Ол &quot;Израиль өзін әскери шабуылдан қорғауға құқылы&quot; және &quot;зорлық-зомбылықтың күшеюі маңызды&quot;деді.&lt;ref&gt;{{Cite X|user=jonasgahrstore|number=1710620794198323432|title=Norway strongly condemns attacks on Israeli civilians and calls for an immediate halt to attacks.}}&lt;/ref&gt;
* {{PAK}}: Сыртқы істер министрлігі атысты дереу тоқтатуға және бейбіт келіссөздерге оралуға шақыратын мәлімдеме жасап, олар &quot;жағдайдың дамуын мұқият қадағалап отыр&quot; деп мәлімдеді. Пәкістан қақтығысты реттеу екі мемлекет құру, соның ішінде өміршең, Егемен және іргелес Палестина Мемлекетін құру, астанасы Әл-Кудста деген ұстанымын растады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=Pakistan's concerns at the unfolding situation in the Middle East|url=https://mofa.gov.pk/pakistans-concerns-at-the-unfolding-situation-in-the-middle-east/|access-date=7 October 2023|website=[[Foreign Office of Pakistan|Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan]]|language=en|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164734/https://tribune.com.pk/story/2439791/pakistan-calls-for-immediate-ceasefire-in-israel-palestine-conflict|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{PAR}}: Президент Сантьяго Пенья &quot;бүкіл әлемдегі бейбітшілікке қауіп төндіретін адамгершілікке жатпайтын әрекеттерді&quot; айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710656369848688731|user=SantiPenap|title=Todo nuestro apoyo a la hermana nación de Israel ante los cobardes ataques terroristas que ha sufrido. Condenamos, repudiamos y rechazamos estas inhumanas acciones que atentan contra la paz del mundo y que nos duelen de sobremanera al afectar a una nación con la que tenemos fuertes vínculos fraternos.|first=Santiago|last=Peña|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{POL}}: Сыртқы істер министрі Збигнев Рау &quot;Хамас тың Израильге жасаған шабуылдарын қатаң түрде айыптады&quot;.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710583328292655473|user=RauZbigniew|title=I condemn in the strongest terms the ongoing attacks by Hamas against Israel. Such indiscriminate violence and ruthless targeting of civilians is unacceptable. Our thoughts and prayers are with all affected by these outrageous acts of aggression.|first=Zbigniew|last=Rau|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{POR}}: Президент Марчелло Ребело де Соуза мен Премьер-министр Антонио Коста Хамас тың шабуылдарын &quot;қолайсыз&quot; және &quot;қатты айыптауға&quot;лайық деп айыптады.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lusa|first1=Ana Bacelar Begonha|title=Israel: Marcelo e Costa condenam ataques &quot;inaceitáveis&quot;. Não há portugueses afectados|url=https://www.publico.pt/2023/10/07/politica/noticia/israel-marcelo-costa-condenam-ataques-inaceitaveis-nao-ha-portugueses-afectados-2065916|access-date=7 October 2023|work=Publico|date=7 October 2023|language=pt|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164221/https://www.publico.pt/2023/10/07/politica/noticia/israel-marcelo-costa-condenam-ataques-inaceitaveis-nao-ha-portugueses-afectados-2065916|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{QAT}}: Сыртқы істер министрлігі Палестина халқына қатысты зорлық-зомбылықтың өршуіне тек Израиль ғана жауапты деп мәлімдеме жасады.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|title=Saudi Arabia leads global calls for de-escalation of conflict between Palestinians, Israelis|date=7 October 2023|url=https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120816/https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{ROU}}: Президент Клаус Йоханнис Израильге жасалған шабуылды қатты айыптап: &quot;Румыния Израильдің бүгінгі таңертеңгі зымырандық шабуылдарын қатты айыптайды. Біз осы қорқынышты сәттерде Израильмен толығымен ынтымақтасамыз. Біздің ойларымыз құрбан болғандардың отбасыларымен және оқ астында қалғандармен.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710570418753474952|user=KlausIohannis|title=Romania 🇷🇴 strongly condemns this morning rocket attacks against Israel. We stand in full solidarity with Israel 🇮🇱 in these terrible moments. Our thoughts are with the families of victims and with those who are under fire.|first=Klaus|last=Iohannis|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{RUS}} ұстамдылықты талап ететін мәлімдеме жасады, ал сыртқы істер министрінің орынбасары Михаил Богданов олардың екі тараппен де байланыста екенін айтты.&lt;ref name=&quot;Russia3&quot;&gt;{{cite news|last1=October 2023|first1=Naharnet Newsdesk 07|title=Countries condemn 'terrorist attacks' from Gaza, Russia urges 'restraint'|work=Naharnet|url=https://www.naharnet.com/stories/en/300827-countries-condemn-terrorist-attacks-from-gaza|url-status=live|access-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120820/https://www.naharnet.com/stories/en/300827-countries-condemn-terrorist-attacks-from-gaza|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}: Сыртқы істер министрлігі Израиль мен Газада &quot;эскалацияны&quot; &quot;дереу тоқтатуға&quot; шақырған мәлімдеме жариялады. Онда олар &quot;бірқатар Палестина топтары мен Израильдің оккупациялық күштері арасындағы бұрын-соңды болмаған жағдайдың дамуын мұқият қадағалап отырды, бұл бірқатар майдандарда орын алған зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне әкелді&quot; және &quot;[Израильге] жарылыс қаупі туралы бірнеше рет ескертулерін &quot; растады. жалғасып жатқан оккупация және палестина халқының заңды құқықтарынан айырылуы салдарынан болған жағдай, сондай-ақ оның храмдарына қарсы жүйелі арандатулардың қайталануы&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710629609757086172|user=KSAmofaEN|title=The Kingdom of Saudi Arabia is closely following the developments of the unprecedented situation between a number of Palestinian factions and the Israeli occupation forces, which has resulted in a high level of violence on several fronts there.|last=Foreign Ministry of Saudi Arabia|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=7 October 2023|title=Saudi Arabia calls for 'immediate halt to escalation of conflict between Palestinians, Israelis'|url=https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|work=Arab News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120816/https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{SRB}}: Президент Александр Вучич Израильге қолдау білдіріп: &quot;біз Израильге жасалған қорқынышты шабуылдарды айыптаймыз. Еврей халқы азап шегу тарихын бастан өткерді және Израиль бейбітшілік пен қауіпсіздікте өмір сүруге лайық&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Beta|date=2023-10-07|title=Vučić se oglasio povodom napada Hamasa: Izrael zaslužuje miran i bezbedan život|trans-title=Vučić spoke about the attack by Hamas: Israel deserves a peaceful and safe life|url=https://nova.rs/vesti/politika/vucic-se-oglasio-povodom-napada-hamasa-izrael-zasluzuje-miran-i-bezbedan-zivot/|access-date=2023-10-07|website=NOVA portal|language=sr-RS|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134959/https://nova.rs/vesti/politika/vucic-se-oglasio-povodom-napada-hamasa-izrael-zasluzuje-miran-i-bezbedan-zivot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{SGP}}: Сыртқы істер министрлігінің өкілі ел &quot;Газадан Израильге жасалған зымырандық және террористік шабуылдарды&quot; қатты айыптайды деген мәлімдеме жасады.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|date=7 October 2023|title=Singapore 'strongly condemns' rocket and terror attacks from Gaza on Israel|agency=CNA|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/israel-hamas-gaza-violence-singapore-strongly-condemns-attacks-3828966|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164221/https://www.channelnewsasia.com/singapore/israel-hamas-gaza-violence-singapore-strongly-condemns-attacks-3828966|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{SVK}}: Қорғаныс министрі Мартин Скленар адамдарға жасалған шабуылдарды&quot; ең батыл түрде &quot; айыптады және Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710604473796563386|user=SklenarMartin|title=I condemn terrorist attacks against #Israel in the strongest terms. My thoughts are with Israeli people and families of voctims. Israel has every right to defend itself.|first=Martin|last=Sklenar|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Испания}}: Премьер-Министр Педро Санчес терроризм деп атаған нәрсені қатты айыптады және Испанияның аймақтық тұрақтылыққа деген тұрақты міндеттемесін растай отырып, бейбіт тұрғындарға қатысты бей-берекет зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710615985126822068|user=sanchezcastejon|title=Seguimos con consternación el ataque terrorista contra Israel y nos solidarizamos con las víctimas y sus familiares. \ Condenamos rotundamente el terrorismo y exigimos el cese inmediato de la violencia indiscriminada contra la población civil.|first=Pedro|last=Sánchez|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{SWE}}: Сыртқы істер министрі Тобиас Биллстрем Израильге жасалған шабуылды айыптап, үкімет деп мәлімдеді ынтымақ, шабуылдаушылардан зардап шеккен барлық бейбіт тұрғындармен.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Nyheter|first=S. V. T.|date=2023-10-07|title=Billström (M) fördömer Hamas attack|language=sv|work=SVT Nyheter|url=https://www.svt.se/nyheter/snabbkollen/billstrom-m-fordomer-hamas-attack|url-status=live|access-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007091107/https://www.svt.se/nyheter/snabbkollen/billstrom-m-fordomer-hamas-attack|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{TWN}}: Сыртқы істер министрі Джозеф Ву Израильге жасалған шабуылды айыптап, &quot; Тайвань Хамас  жасаған израильдіктерге жасалған бей-берекет шабуылдарды қатты айыптайды. Біз Израильмен ынтымақтасамыз және терроризмнің барлық түрлерін айыптаймыз. Осы қайғылы сәтте құрбандармен және отбасылармен біздің ойларымыз.&quot;
* [[Сурет:Pro-Palestinian protest in Istanbul in 2023.png|нобай|[[Ыстанбұл]]дағы Палестинаны қолдау ереуілі]]{{THA}}:Премьер-министр Сретта Тависин Израиль үкіметі мен халқына қатты көңіл айтып, Хамас тың шабуылын айыптады. Ол сондай-ақ Таиландтың корольдік әуе күштерін қажет болған жағдайда өз азаматтарын эвакуациялауға дайын етті.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Goldenberg|first1=Tia|last2=Shurafa|first2=Wafaa|title=Hamas fighters storm Israeli towns in surprise attack; Israel responds with deadly strikes on Gaza|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71|access-date=8 October 2023|work=Associated Press|date=8 October 2023|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051308/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
* {{TUR}}: Президент Режеп Тайып Ердоған өзінің билеуші Анкара әділет және даму партиясының съезінде израильдіктер мен палестиналықтарды жағдайды нашарлатуы мүмкін дұшпандық әрекеттерден аулақ болуға шақырды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-10-07|title=Turkey's Erdogan calls on Israelis, Palestinians to act with restraint|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-762085|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007110518/https://www.jpost.com/breaking-news/article-762085|archive-date=7 October 2023|access-date=2023-10-07|website=The Jerusalem Post|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* {{UKR}}: Сыртқы істер министрлігі Украина Израильге қарсы &quot;террористік шабуылдарды&quot;, соның ішінде Иерусалим мен Тель-Авивтегі бейбіт тұрғындарға зымыран шабуылын қатты айыптады деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ &quot;өзін және өз халқын қорғау құқығында Израильге қолдау білдірді.&quot;Президент Владимир Зеленский бұл мәлімдемелерді X-тегі жазбасында&quot; Израильдің өзін террордан қорғауға толық құқығы бар &quot;және&quot; бүгінгі Израильге жасалған террористік шабуыл жақсы жоспарланған және бүкіл әлем терроризмнің қандай демеушілері оны мақұлдап, оны ұйымдастыруға үлес қоса алатынын біледі &quot;деп қайталады.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* {{UAE}}: Сыртқы істер министрлігі атысты дереу тоқтатуға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Al Amir|first1=Khitam|title=Israel-Palestine conflict: UAE calls for immediate ceasefire to prevent dangerous consequences|url=https://gulfnews.com/uae/government/israel-palestine-conflict-uae-calls-for-immediate-ceasefire-to-prevent-dangerous-consequences-1.1696682065094|work=[[Gulf News]]|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134914/https://gulfnews.com/uae/government/israel-palestine-conflict-uae-calls-for-immediate-ceasefire-to-prevent-dangerous-consequences-1.1696682065094|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{UK}}: Премьер-министр Риши Сунак Хамас тың Израиль азаматтарына жасаған шабуылдарына таң қалғанын айтты. Ол &quot;Израильдің өзін-өзі қорғауға абсолютті құқығы бар&quot; деп қосты және Ұлыбритания шенеуніктері &quot;Израиль билігімен байланыста&quot; екенін айтты және Израильдегі Британ азаматтарына &quot;саяхат нұсқауларын орындауға&quot;кеңес берді. Оппозиция жетекшісі Кир Стармер де шабуылдарды айыптап, &quot;Израиль өзін-өзі қорғауға құқылы&quot;деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710578659415757310|user=Keir_Starmer|title=I utterly condemn the ongoing attacks on Israel and her citizens. \ There is no justification for this act of terror which is being perpetrated by those who seek to undermine any chance for future peace in the region. \ Israel has a right to defend herself.|first=Kier|last=Starmer|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{USA}}: Президент Джо Байден шабуылдарды айыптап, &quot;Израиль үкіметі мен халқына барлық тиісті қолдау құралдарын&quot;ұсынуға дайын екенін мәлімдеді. Израильдегі елшінің міндетін атқарушы Стефани Халлетт &quot;Израильдің оңтүстігінен газа террористерінің қолынан қаза тапқан және жараланған бейбіт тұрғындардың суреттері оны ауыртады&quot;деп мәлімдеді. Ақ үй Америка Құрама Штаттары &quot;Израиль азаматтарына Хамас  лаңкестерінің себепсіз шабуылдарын сөзсіз айыптайды&quot;деген мәлімдеме жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-07|title=Statement from NSC Spokesperson Adrienne Watson Condemning Terrorist Attacks Against Israel|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/07/statement-from-nsc-spokesperson-adrienne-watson-condemning-terrorist-attacks-against-israel/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120201/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/07/statement-from-nsc-spokesperson-adrienne-watson-condemning-terrorist-attacks-against-israel/|archive-date=7 October 2023|access-date=2023-10-07|publisher=The White House|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Уругвай}}: Президент Луис Лакалье по Хамас тың шабуылдарын қатты айыптайтынын және &quot;Израиль халқына қарсы зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға&quot;шақырғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710647825699053962|user=LuisLacallePou|title=Nuestra solidaridad con Israel. Condenamos firmemente el ataque de Hamas y llamamos al cese inmediato de la violencia contra el pueblo israelí. Una vez más condenamos la acciones terroristas en donde se lleven adelante.|author=Luis Lacalle Pou|date=7 October 2023|language=es}}&lt;/ref&gt;
* {{YEM}}: Сыртқы істер министрлігі Йемен үкіметі оккупацияланған Палестина территорияларында болып жатқан оқиғалар мен шиеленістерді бақылап отырғанын растады және бейбіт тұрғындарды қорғауға және Израильдің оккупациялық күштерінің арандатуларын және олардың Палестина халқы мен оның ғибадатханаларына бірнеше рет жасаған шабуылдарын тоқтатуға шақырды. Ол сондай-ақ Йемен Үкіметінің Палестина халқының лайықты өмір сүруге ұмтылыстарын жүзеге асыруға және арабтардың бейбіт бастамасы мен тиісті халықаралық қарарлар мен заңнамаларға сәйкес Шығыс Иерусалимде астанасы бар тәуелсіз Палестина мемлекетін құруға жәрдемдесу жөніндегі берік ұстанымын растады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=اليمن تدعو لوضع حد لاستفزازات الاحتلال الإسرائيلي واعتداءاته المتكررة على الشعب الفلسطيني|url=https://www.sabanew.net/story/ar/102164|access-date=2023-10-07|website=وكالة الانباء اليمنية Saba Net :: سبأ نت|language=en|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007165617/https://www.sabanew.net/story/ar/102164|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Халықаралық ұйымдар ===

* [[Араб мемлекеттері Лигасы|Араб лигасы]]: Араб лигасы жауап ретінде &quot;Израильдің зорлық-зомбылық пен экстремистік саясатты жүзеге асыруы-бұл аймақты жақын болашақта тұрақтылық үшін маңызды мүмкіндіктен айыратын уақыт бомбасы.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=World reaction to surprise attack by Palestinian Hamas on Israel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007201341/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Еуропа Одағы}}: Еуропалық комиссияның президенті Урсула фон дер Лейен &quot;Хамас  террористерінің Израильге жасаған шабуылын&quot; &quot;біржақты&quot; айыптап, оны &quot;ең жиіркенішті түрдегі терроризм&quot; деп атады және &quot;Израиль өзін осындай жиіркенішті шабуылдардан қорғауға құқылы&quot; деп мәлімдеді. ЕО ның Израильдегі елшісі Димитер Цанчев бұл шабуылды айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=חדשות|date=2023-10-07|title=שגריר האיחוד האירופי בישראל: &quot;נחרד מהמתקפה הקטלנית, מגנים בכל תוקף&quot;|language=he|work=Ynet|url=https://www.ynet.co.il/news/article/hyl0qkcg6|access-date=2023-10-07|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007095115/https://www.ynet.co.il/news/article/hyl0qkcg6|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[НАТО]]: Баспасөз хатшысы Дилан Уайт мәлімдемесінде блок &quot; Хамас тың Израильдің НАТО серіктесіне қарсы лаңкестік шабуылдарын &quot;айыптайтынын және&quot; Израиль өзін-өзі қорғауға құқылы &quot;екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=NATO Condemns Hamas 'Terrorist Attacks' Against Israel|url=https://www.barrons.com/news/nato-condemns-hamas-terrorist-attacks-against-israel-10c074e1|website=Barron's|language=en|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164732/https://www.barrons.com/news/nato-condemns-hamas-terrorist-attacks-against-israel-10c074e1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|БҰҰ}}: Біріккен Ұлттар ұйымының Таяу Шығыс бейбітшілік процесінің арнайы үйлестірушісі тор Веннесланд бұл шабуылды айыптап, &quot;оқиғалар зорлық-зомбылық көріністеріне және израильдіктер арасында көптеген құрбандар мен жарақаттарға әкелді, олардың көпшілігі сектор ішінде ұрланған деп есептеледі&quot;деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ &quot;бейбіт тұрғындарға жасалған жиіркенішті шабуылдарды дереу тоқтату керек&quot;деп шақырды. Ливандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының уақытша күштері Израиль шекарасына жақын жерде, соның ішінде &quot;зымыран ұшыруға қарсы операцияларды&quot;күшейтіп жатқанын айтты.&lt;ref name=&quot;f24live2&quot; /&gt;

=== Қайырымдылық және ҮЕҰ ===

* Индонезияның &quot;жедел медициналық құтқару комитеті&quot; үкіметтік емес ұйымы Израиль Газадағы ауруханасына шабуыл жасап, оның қызметкерлерінің бірін өлтірді деген хабардан кейін Израильді айыптады.&lt;ref name=&quot;indonesia2&quot;&gt;{{cite news|title=Indonesia's MER-C condemns Israeli strikes killing its staff in Gaza|url=https://en.antaranews.com/news/295563/indonesias-mer-c-condemns-israeli-strikes-killing-its-staff-in-gaza|agency=[[Antara (news agency)|Antara]]|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008044431/https://en.antaranews.com/news/295563/indonesias-mer-c-condemns-israeli-strikes-killing-its-staff-in-gaza|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Индонезия ауруханасына Израильдің әуе шабуылынан кейін &quot;Шекарасыз дәрігерлер&quot; &quot;барлық тараптарды Денсаулық сақтау инфрақұрылымын құрметтеуге&quot; шақырды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Doctors Without Borders says healthcare facilities 'cannot become targets' after Israeli forces struck a hospital and ambulance in Gaza|url=https://www.businessinsider.com/doctors-without-borders-hospitals-ambulances-targets-israel-hamas-gaza-2023-10|work=[[Business Insider]]|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008044430/https://www.businessinsider.com/doctors-without-borders-hospitals-ambulances-targets-israel-hamas-gaza-2023-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Mercy Malaysia Газадағы жағдайды бақылап отырғанын және медициналық көмек, психоәлеуметтік қолдау және дәрі-дәрмек түрінде көмек көрсету мүмкіндіктерін зерттеп жатқанын растады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Mercy Malaysia on high alert as Gaza conflict intensifies, aiming to alleviate suffering|url=https://www.nst.com.my/news/nation/2023/10/964232/mercy-malaysia-high-alert-gaza-conflict-intensifies-aiming-alleviate|access-date=8 October 2023|work=[[New Straits Times]]|date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008045202/https://www.nst.com.my/news/nation/2023/10/964232/mercy-malaysia-high-alert-gaza-conflict-intensifies-aiming-alleviate|archive-date=8 October 2023}}&lt;/ref&gt;

=== Исламдық ұйымдар ===

* Сунниттік исламның негізгі діни білім беру орталығы болып саналатын Каирдегі Әл-Азхар аш-Шариф мешіті &quot;өзімізге деген сенімділікті, өмір жолын және бұрыннан жоғалған әділеттілік сезімін жандандыру үшін келген Палестинаның еркін халқына толық қолдау көрсетіп, берік тұр&quot; деген мәлімдеме жариялады. өмір сүру&quot;. Ол сондай-ақ &quot;Палестина мәселесіне қатысты халықаралық қауымдастықтың Қос стандарттарын&quot;сынға алды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood|date=7 October 2023|agency=[[Al Jazeera]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хизбуллаһ]]: Хизбуллаһ Хамас ты құттықтап, шабуылды &quot;израильдік қылмыстарға&quot; жауап ретінде жоғары бағалады және содырлардың &quot;Құдайдың қолдауы&quot;бар екенін айтты. Сондай-ақ, топ оның Ливандағы басшылығы операция туралы Хамас пен байланыста болғанын айтты.&lt;ref name=&quot;ap12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Hamas militant group launches unprecedented operation against Israel with rockets and infiltration|date=7 October 2023|work=Associated Press News|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007073124/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Houthis Logo.png}} Хусит қозғалысы: &quot;Ансарулла&quot; хусит қозғалысының саяси бюросы &quot;әл-Ақса су тасқыны операциясы&quot; уақытша сионистік білімнің әлсіздігін, нәзіктігін және дәрменсіздігін анықтап, Палестинадағы қарсылықтың күші мен тиімділігін және оның Израильдің тереңдігіне соққы беру қабілетін көрсетті&quot; деп мәлімдеді. Сондай-ақ, йемендіктер палестиналықтар мен қарсыласу қозғалыстарын қолдайтынын айтып, Палестина мен ұлттық храмдарды &quot;басып алатын&quot; сионистік БІЛІМНЕН қорғау үшін шайқасқа қатысуға дайын екендіктерін түсіндірді.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;
* {{flagicon image|Kata'ib Hezbollah sans logo.JPG}} Катаиб Хизбуллаһ: &quot;Катаиб Хизбуллаһ &quot;Палестина халқын&quot; сионистік білімнің ерік-жігерінің бұзылуымен &quot;құттықтап,&quot;жауға қарсы тұруда қарсылық пен бірлікті жалғастыру қажеттілігін&quot; атап өтті.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=الميادين|first=شبكة|date=2023-10-07|title=العراق: كتائب حزب الله العراق: نباركُ للشعب الفلسطيني ومقاومته الإسلامية الباسلة والأحرار في العالم بدء احتضار الكيان الصهيوني|url=https://www.almayadeen.net/latestnews/2023/10/7/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D9%84%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA|access-date=2023-10-07|website=شبكة الميادين|language=ar|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164827/https://www.almayadeen.net/latestnews/2023/10/7/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D9%84%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Аналитика ==
Дэниел Байман мен Александр Палмердің айтуынша, шабуылдар Палестинаны азат ету ұйымының құлдырауын және Хамас тың Палестина саясатындағы негізгі билік орталығы ретінде көтерілуін көрсетті. Егер статус-кво сақталса, олар ОP-тің одан әрі құлдырауын болжады.

Израильдік талдаушы Сет Францманның айтуынша, шабуыл Израиль мен Хамас  арасындағы жалғасып жатқан қақтығыстың айтарлықтай өршуін көрсетті. Ол өзінің ауқымдылығы мен ауқымымен ерекшеленді, зымыран мен Газадағы шекара шабуылдарын қамтыды. Бұл оқиға бұрынғы қақтығыстардан айтарлықтай алшақтауды белгіледі, олар әдетте шиеленістің біртіндеп күшеюімен кезең-кезеңімен жүрді.

Саяси журналист Питер Бомонт бұл шабуылды Израиль үкіметінің &quot;ғасырлар бойы барлау сәтсіздігі&quot; деп сипаттады. Сол сияқты, Еврей жаңалықтар синдикаты мұны &quot;қиялдың жетіспеушілігі&quot; деп санады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]]
[[Санат:Израиль–Палестина қақтығысы]] 
[[Санат:2023 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:2024 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>eaixm6g4i36s0f4hid3mhfj2h6vjdcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599629</id>
      <parentid>3599301</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Таяу Шығыс дағдарысы (2023 жылдан)|Таяу Шығыс дағдарысы (2023 жылдан)]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3599629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="157941" sha1="fvbzsa4yso1nc7kjckbq58chvioetem" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
| conflict          = Газадағы соғыс
| partof            = [[Араб-Израиль соғыстары]]
| image             = October 2023 Gaza−Israel conflict.svg
| caption           =  {{legend|#F08080|Палестиналықтар бақылауындағы Газа секторы аумағы}}
{{legend|#4169E1|Израиль бақылауындағы Газа секторы аумақтары}}
{{legend|#FFFF00|Израильдің эвакуацияланған аудандары}}
{{legend|white|6=red|7=- – -|Жауынгерлердің максимал жылжуы}}
| date              = 7 қазан 2023 жылдан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|day=07|month=10|year=2023}})
| place             = [[Израиль]] және [[Газа секторы]]
| status            = 2025 жылғы 10 қазаннан бастап атысты тоқтату туралы келісім (бұзылған)
| combatant1        = {{plainlist|
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Хамас]]
}}
{{Collapsible list|title=Палестиналық одақтастары:|
* {{flagicon image|Flag of Islamic Jihad Movement in Palestine.webp|border}} [[Палестиналық исламдық жиһад]]
* {{flagicon image|PFLP-GC Flag.svg|border}} [[Палестинаны азат етудің халықтық майданы]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=صادر عن كتائب الشهيد أبو علي مصطفى الجناح العسكري للجبهة الشعبية لتحرير فلسطين|url=https://pflp.ps/post/23726/صادر-عن-كتائب-الشهيد-أبو-علي-مصطفى-الجناح-العسكري-للجبهة-الشعبية-|date=2023-10-07|publisher=PFLP|accessdate=2023-10-07}} {{Wayback|date=2023-10-08 |url=https://web.archive.org/web/20231008000112/https://pflp.ps/post/23726/صادر-عن-كتائب-الشهيد-أبو-علي-مصطفى-الجناح-العسكري-للجبهة-الشعبية-}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of the Democratic Front for the Liberation of Palestine.svg}} [[Палестинаны азат етудің демократиялық майданы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://alhourriah.org/article/125212|title=الحرية – بيان عسكري صادر عن كتائب المقاومة الوطنية (قوات الشهيد عمر القاسم) استشهاد ثلاثة من مقاتلينا داخل اراضينا المحتلة عام 48 |accessdate=2023-10-07}} {{Wayback|date=2023-10-07 |url=https://web.archive.org/web/20231007111235/https://alhourriah.org/article/125212}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Infobox al-Aqsa.png|border}} [[Әл-Ақса азаптаушыларының бригадалары]]
* {{flagicon image|Flag of the Al-Nasser Salah al-Deen Brigades.svg|border}} [[Халықтық қарсыластық комитеттері]]{{efn|ХҚК мен [[Палестинаны азат етудің халықтық майданы — Бас басшылық|ПАЕХМ—ББ]] қозғалыстарының Газа секторы сыртындағы әрекеттері расталмаған}}
* {{flagicon image|Black flag.svg}} [[Арыстандар ұясы]]&lt;ref name=&quot;roya&quot;&gt;{{Cite news|title= Qassam Brigades announces control of 'Erez Crossing' |url= https://en.royanews.tv/news/44975/2023-10-07 |publisher= Roya News |date= 2023-10-07 |accessdate= 2023-10-07}} {{Wayback|date= 2023-10-07 |url= https://web.archive.org/web/20231007102147/https://en.royanews.tv/news/44975/2023-10-07}}&lt;/ref&gt;{{efn|[[Иордан өзенінің батыс жағалауы|Батыс жағалау]]дың сыртында әрекет жасамайды.}}
}}
{{Collapsible list|title=Шетелдік одақтастары:|
* '''Ливан:'''
* {{Байрақ|Хезболла}}&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{cite news |title=Israel Army Fires Artillery at Lebanon as Hezbollah Claims Attack |url=https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack |lang= en |accessdate=2023-10-08 |publisher=Asharq Al-Awsat}} {{Wayback|date=2023-10-08 |url= https://web.archive.org/web/20231008055038/https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg|border}} [[Исламдық топ (Ливан)|Исламдық топ]]
* {{flagicon image|Flag of the Amal Movement.svg|border}} [[Амаль]]
* {{flagicon image|Flag of the Syrian Social Nationalist Party.svg|border}} Ливандағы Сирия әлеуметтік ұлтшыл партиясы
* Исламдық Әзз бригадасы
* '''Йемен:'''
* {{flagicon image|Slogan of the Houthi Movement.svg|border}} [[Хуситтер]]
* '''Ирак:'''
* {{flagicon image|Shiite Resistance flag.svg|border}} [[Ирактағы исламдық қарсыластық (2020 бері)|Ирактағы исламдық қарсыластық]]
* '''Иран:'''
* {{байрақ|Иран}}
* '''Иордания:'''
* {{flagicon image|Flag of the Muslim Brotherhood.svg|border}} [[Ихуан әл-Муслимин]]
}}
| combatant2        = {{plainlist|
* {{Байрақ|Израиль}}
}}
{{Collapsible list|title=Одақтастары:|
* {{байрақ|АҚШ}}&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khoury |first=Elias |date=2024-08-04 |title=Why has America risked it all in Gaza? |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2024/8/4/why-has-america-risked-it-all-in-gaza |lang=en |accessdate=2024-10-07 |publisher=[[Әл-Жазира телеарнасы]] |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=2024-04-05 |title=Gaza war: Where does Israel get its weapons? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68737412 |lang=en |access-date=2024-10-07 |publisher=BBC News |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/clyv0ne41pzo |title= US says it helped Israel shoot down Iran missiles |publisher= BBC News |date= 2024-10-02 |accessdate= 2024-10-06}}&lt;/ref&gt;
* {{байрақ|Ұлыбритания}}&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/cx2krlgekpxo |title= UK forces involved in response to Iran attacks on Israel |lang= en |publisher= BBC News |date= 2024-10-02 |accessdate= 2024-10-06}}&lt;/ref&gt;
* {{байрақ|Франция}}&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/frances-macron-condemns-irans-attacks-israel-2024-10-02/ |title= France helps down Iran missiles, Germany sees risk of region ablaze |lang= en |publisher= [[Reuters]] |date= 2024-10-02 |accessdate= 2024-10-06}}&lt;/ref&gt;
}}
| commander1        = {{plainlist|
* '''Саяси'''
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Халед Машаль]]
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Яхья Синвар]] ✝
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Исмаил Хания]] ✝
* '''Әскери'''
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Мұхаммед Синвар]]
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Мұхаммед Дейф]] X{{efn|Израиль өзі Мұхаммед Дейфті өлтірдік деген ақпарат таратты, алайда [[Хамас]] бұл ақпаратты жоққа шығарды, [[Халықаралық қылмыс соты]] оны растай алмады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33210882.html |title= &quot;Газа тұрғындарын әдейі ас-судан айырған&quot;. Халықаралық сот Израиль премьері Нетаньяхуды тұтқындауға ордер берді |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-11-21 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;}}
* {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} [[Марван Исса]] ✝
}}
| commander2        = {{plainlist|
* '''Саяси'''
* {{Ту|Израиль}} [[Беньямин Нетаньяху]]
* {{Ту|Израиль}} [[Исаак Герцог]]
* {{Ту|Израиль}} [[Йоав Галант]]
* '''Әскери'''
* {{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg|border}} [[Херци Ха-Леви]]
* {{Ту|Израиль}} [[Ронен Бар]]
}}
| strength1         = {{flagicon image|Hamas flag2.png|border}} 20,000–40,000+{{efn|Хамас пен Палестиналық Исламдық Жиһад күштері қосып алғанда 37 000 сарбазға тең.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.972mag.com/lavender-ai-israeli-army-gaza/ |title= 'Lavender': The AI machine directing Israel's bombing spree in Gaza |lang= en |publisher= +972 Magazine |last= Yuval |first= Abraham |date= 2024-04-03 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/how-israel-is-using-lavender-and-daddy-to-identify-37000-hamas-operatives/articleshow/109155124.cms?from=mdr |title= How Israel is using 'Lavender' and 'Daddy' to identify 37,000 Hamas operatives |lang= en |publisher= [[The Economic Times]] |date= 2024-04-09 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt; Жалғыз Хамастың сарбаз саны әртүрлі саналады, 20 000 сарбаздан 40 000 сарбазға дейін жететін болжамдар бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title= Gaza Strip |lang= en |publisher= The World Factbook. [[Орталық барлау басқармасы]] |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;}}
| strength2         = {{flagicon image|Flag of the Israel Defense Forces.svg|border}} 529,500{{efn|169 500 белсенді сарбаз&lt;ref&gt;{{Cite book|author= [[Стратегиялық зерттеу халықаралық институты]] |url= https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/the-military-balance-2021 |title= The Military Balance 2021 |lang= en |place= [[Лондон]] |publisher= [[Routledge]] |pages= 344 |isbn= 978-1-03-201227-8}}&lt;/ref&gt; бен резервтегі 360 000 сарбазды&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/10/israel-military-draft-reservists/ |title= Israel's massive mobilization of 360,000 reservists upends lives |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |date= 2023-10-10 |accessdate= 2024-12-19}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20231030031425/https://www.washingtonpost.com/world/2023/10/10/israel-military-draft-reservists/ |date= 2023-10-30}}&lt;/ref&gt; санағанда}}&lt;br&gt;{{ту|АҚШ}} 100&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.telegraph.co.uk/world-news/2024/10/15/israel-iran-war-hezbollah-lebanon-latest-news1/ |title= US troops arrive in Israel |lang= en |publisher= [[Telegraph]] |date= 2023-10-15 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.nytimes.com/2024/10/13/us/politics/us-missile-defense-iran-israel.html |title= U.S. to Deploy Missile Defense System and About 100 Troops to Israel |lang= en |publisher= [[The New York Times]] |last= Cooper |first= Helene |date= 2023-10-13 |accessdate= 2024-12-19}}&lt;/ref&gt;
| casualties1       = '''{{ту|Палестина}} [[Газа секторы]]:'''&lt;br&gt;
45,129+ қаза тапты&lt;br&gt;
Тікелей емес өлімдердің одан да көп болғаны мүмкін&lt;br&gt;
6,000–10,000 жоғалды&lt;br&gt;
107,338+ жарақат алды&lt;br&gt;
16,300+ қамауға алынды&lt;br&gt;
1,900,000 үйін жоғалтты&lt;br&gt;
'''{{ту|Палестина}} [[Иордан өзенінің батыс жағалауы|Батыс жағалау]]:'''

817 қаза тапты&lt;br&gt;
6,250+ жарақаттанды&lt;br&gt;
12,100+ қамауға алынды&lt;br&gt;
'''Израиль жеріндегі әскерилер:'''&lt;br&gt;
1,609 қаза тапты&lt;br&gt;
200+ қамауға алынды
----
{{Collapsible list|title=Ливан мен Сирия:|
* '''Ливан:'''
* 4,047+ қаза тапты ([[Үшінші Ливан соғысы (2024)|Үшінші Ливан соғысы]]нан бері 1,356+ қаза тапты)
* 16,638+ жарақаттанды
* '''Сирия:'''
* 557 қаза тапты
}}
----
{{plainlist|
* '''Жалпы қаза тапқандар:''' 51,899+
}}
| casualties2       = {{Байрақ|Израиль}}:

950 азамат қаза тапты&lt;br&gt;
897 қауіпсіздік күштері қаза тапты&lt;br&gt;
13,572 жарақаттанды (2024 жылғы 22 қаңтар)&lt;br&gt;
251 қамауға алынды, не ұрланды&lt;br&gt;
200,000–500,000 үйін жоғалтты
----
{{plainlist|
* '''Жалпы қаза тапқандар:''' 1,847+
}}
| casualties3       =1 400 000 газалық қоныс аударды &lt;br&gt;
200 000 израильдіктер қоныс аударды&lt;br&gt;
20 000 адам ливандық қоныс аударды 
|сурет атауы={{legend|#F08080|Газа секторы}}
{{legend|#4169E1|Содырлар енген Израиль аумақтары}}
{{legend|#FFFF00|Эвакуацияланған аудандар}}
{{legend|white|6=red|7=- – -|Содырлардың максималды енуі}}|сурет=October 2023 Gaza−Israel War.png|ескерту=}}
[[2023 жыл]]ғы [[7 қазан]]да [[Симхат Тора]] мерекесінде [[Хамас]] ұйымының содырлары мен палестиналық Исламдық жиһад Израильге күшті зымырандармен атқылап, Израильге басып кіріп, жүздеген тұрғындарды өлтіріп, мыңдаған адамды жарақаттап, ондаған адамды ұрлап кетті. Бұған жауап ретінде Израиль үкіметі [[төтенше жағдай]] жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|title=Live updates: Militants infiltrate Israel from Gaza as Hamas claims major rocket attack|lang=en|website=CNN|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007084807/https://amp.cnn.com/cnn/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian7oct2&quot;&gt;{{Cite news|title=Hamas launches surprise attack on Israel as Palestinian gunmen reported in south|first=Bethan|last=McKernan|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south|work=[[The Guardian]]|date=7 October 2023|access-date=7 October 2023|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007101214/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-declares-state-of-readiness-for-war-amid-hamas-infiltrations-rocket-barrages/|title=IDF declares 'state of readiness for war' amid Hamas infiltrations, rocket barrages|lang=en|website=[[The Times of Israel]]|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007052037/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-declares-state-of-readiness-for-war-amid-hamas-infiltrations-rocket-barrages/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/07/10/2023/652136fc9a79475f41d4b6aa|title=В Израиле объявили чрезвычайное положение|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-07|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Timeline of Israel-Palestine fatalities 2008-2023.png|солға|нобай|250x250 нүкте|{{Legend|orange|Палестиналықтар}}{{Legend|blue|Израильдықтар}}Израиль-Палестина азаматтары өлімдерінің хронологиясы. 2008-2023 жж]]
Бұл Израиль аумағындағы алғашқы тікелей қақтығыс. Бұған дейінгі қақтығыстар 1948 жылғы [[Араб-Израиль соғыстары|араб–израиль соғысынан]] бастап де-юре территориясынан бөлек аймақтарда орын алды. Әскери әрекеттер таңертең Хамас  срабаздарының Израиль территориясын зымыранмен атқылауынан және Израиль аумағына көлік құралдарымен басып кіруден басталды. Израильдің азаматтық қауымдастықтары мен Израиль әскери күштеріне бірқатар шабуылдар жасалды. Кейбір бақылаушылар бұл оқиғаларды үшінші [[Палестина (тарихи аймақ)|Палестина]] интифадасының басталуы деп атайды.

Шабуылға қатысқан ұйымдарға Хамас, Исламдық жиһад және Палестинаны азат ету жөніндегі халықтық майдан кіреді. Шабуылдар басталғаннан кейін көп ұзамай Батыс жағалаудағы шұғыл кездесуде Палестина президенті Махмуд Аббас палестиналықтардың Израиль оккупациясынан қорғануға құқығы бар екенін мәлімдеді. Израильде барлық негізгі оппозициялық партиялар палестиналықтардың алға жылжуымен күресу үшін ұлттық бірлік үкіметін құруды жақтады.

Хамас содырлары шекараны бұзып, Израиль аумағына басып кіріп, кем дегенде 300 израильдікті өлтірді. Израиль үкіметін төтенше жағдай жариялаған кезде Газа секторынан кем дегенде 2200 зымыран атылды. Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху Израиль басталғаннан кейін бүкілхалықтық жолдауында Израильдің &quot;''соғыс жағдайында''&quot; екенін мәлімдеді. шабуылдар. Израильге енген палестиналық содырлар Газа секторына жақын бірнеше ауылдарға, сондай-ақ Израильдің Сдерот қаласына кірді. Израиль қорғаныс күштері атыс пен әуе шабуылдарында кем дегенде 256 палестиналықты өлтірді, оның ішінде бейбіт тұрғындар мен 20 бала болды. Газадағы Палестинаның жоғары лауазымды Денсаулық сақтау қызметкерінің айтуынша, зардап шеккендердің көпшілігі Израильдегі атыс салдарынан болған.&lt;ref name=&quot;nyt7oct&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|title=Gaza and Israel in 'War Mode' After Militants Launch Surprise Assaults|date=7 October 2023|work=[[The New York Times]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007075901/https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Палестиналық және израильдік бұқаралық ақпарат құралдары израильдік бейбіт тұрғындар мен сарбаздарды, соның ішінде балаларды палестиналық содырлар кепілге алды деп хабарлады; осы кепілге алынғандардың бірнешеуі содан бері Газа секторына жеткізілді. Палестиналық шабуыл басталғаннан бері израильдік әйелдерге қатысты көптеген зорлық-зомбылық және израильдік бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіру туралы хабарламалар болды.

Солтүстік Америка елдері мен Еуропа елдерінің көпшілігі Палестина тарапын зорлық-зомбылық үшін айыптап, қолданыстағы тактиканы терроризм деп атады, ал кейбір араб және мұсылман елдері Израиль өзінің оккупациясын өршітті деп айыптады.

== Алғышарты ==
[[Сурет:Temple Mount (Aerial view, 2007) 05.jpg|солға|нобай|2023 жылғы 5 сәуірде Израиль полициясы Әл-Ақса мешітіне қорғаныс құралдарымен кіріп, 50 адамды жаралап, 400 адамды тұтқындады. Мұсылмандар бұл әрекетті ''Мешітті қорлау'' деп таныды]]
2005 жылы Израиль Газа секторынан кетті. 2006 жылғы сайлауда Хамас жеңіп, Газа секторын толықтай бақылауға алды. 2007 жылы Палестинаны Ұлттық азат ету қозғалысымен азаматтық соғыстан кейін Израильмен қақтығыс жағдайында болды. Газа секторы 2007 жылдан бастап Израиль мен Мысырдың экономикалық блокадасында болды, өйткені ол Израильді мойындаудан бас тартты. Блокада палестиналықтар үшін айтарлықтай экономикалық қиындықтар туғызды.

Палестиналық содырлар топтары өздерінің шабуыл операциясын &quot;'''Әл-Ақса су тасқыны'''&quot; деп атады, ал Израиль &quot;'''Темір қылыш операциясы'''&quot; деп аталатын қарсы шабуылдың басталғанын жариялады. Палестина шабуылының басталуы 1973 жылғы араб-израиль соғысының басталуының 50 жылдығымен сәйкес келді. Бірнеше ақпараттық агенттіктер мен бақылаушылар жалғасып жатқан қақтығысты '''Үшінші интифада''' (азат ету қозғалысы) деп атады.
[[Сурет:Gaza Strip Access Restrictions.pdf|солға|нобай|Израиль мен Мысырдың Газа секторына экономикалық блокадасының картасы]]
Шабуыл еврейлердің Симхат Тора мерекесі кезінде, сондай-ақ алтыкүндік соғыстың 50 жылдығы күні болды. Шабуыл Израиль мен Газа арасындағы бөлу қоршауындағы үш апталық зорлық-зомбылықтан кейін болды. 29 қыркүйекте Хамас пен Израиль [[Қатар]], [[Мысыр]] және [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]ның делдалдығымен бітімгершілікке келісті. Шабуылға дейін, 2023 жылы Израиль күштері кем дегенде 247 палестиналықты өлтірді, ал палестиналықтардың шабуылында 32 израильдік пен екі шетелдік азамат қаза тапты.&lt;ref name=&quot;aj1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports|title=Palestinian fighters reported in Israel as rockets launched from Gaza|date=7 October 2023|agency=[[Al Jazeera]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007053106/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Израиль мен [[Сауд Арабиясы]] қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы келіссөздер жүргізуде. Жақында Сауд Арабиясының мұрагер ханзадасы Мұхаммед бен Салман арақатынасты қалыпқа келтіру шаралары жүргізуде екенін хабарлады. Сауд Арабиясының Сыртқы істер министрлігі мәлімдемесінде &quot;''Израильдің Газа секторын басып алуы одан әрі зорлық-зомбылыққа әкелетінін бірнеше рет ескертті''.&quot;

Из ад-Дин әл-Кассам бригадаларының командирі Мұхаммед Дейф шабуыл &quot;''Әл-Ақса мешітін қорлауға''&quot; жауап ретінде жасалғанын мәлімдеді және палестиналықтар мен араб тектес израильдіктерді &quot;''басқыншыларды қуып, Израиль-Палестина шекарасындағы қабырғаларды бұзуға''&quot; шақырды. Көшбасшы Хамас Салех әл-Арури бұл операция &quot;''оккупация қылмыстарына''&quot; жауап деп мәлімдеді және содырлар Әл-Ақса мешітін және Израиль ұстаған мыңдаған палестиналық тұтқындарды қорғады. Олар Addameer үкіметтік емес ұйымының бағалауы бойынша 5200-ге жуық болды, оның ішінде 33 әйел, 170 кәмелетке толмағандар және әкімшілік қамауға алынған 1200-ден астам адам.&lt;ref name=&quot;aj2&quot;&gt;{{cite news|date=7 October 2023|title=Hamas says it has enough Israeli captives to free all Palestinian prisoners|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/hamas-says-it-has-enough-israeli-captives-to-free-all-palestinian-prisoners|work=[[Al Jazeera]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163709/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/hamas-says-it-has-enough-israeli-captives-to-free-all-palestinian-prisoners|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Палестиналық &quot;Ислам жиһадының&quot; өкілі Израиль азаматтарын бейбіт тұрғындар деп санамайтындықтарын мәлімдеді: &quot;''Біз бейбіт тұрғындарды өлтірмейміз. Бұл әскери қоғам. Олар өз үкіметтерін сайлайды''.&quot;

== Хамас шабуылы ==

=== Зымыранмен оқ жаудыру ===
[[File:A rocket hit a vehicle in Rishon Lezion.jpg|thumb|Ришон-Ле-Рене зымыранының салдары]]
2023 жылғы 7 қазанда жергілікті уақыт бойынша сағат 06:30 шамасында ([[UTC+3:00|UTC+3]]) Хамас  &quot;''Әл-Ақса су тасқыны операциясы''&quot; деп аталатын операцияның басталғанын жариялады. 20 минут ішінде Газа секторынан Израильге 5000-нан астам зымыран атылды деп мәлімдеді. Израильдік БАҚ Газадан кем дегенде 2200 снаряд атылғанын хабарлады. Зымыранмен атыс кезінде кем дегенде бес адам қаза тапты.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza |title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood |date=7 October 2023 |agency=[[Al Jazeera]] |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian7oct&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt; Газа секторына іргелес аудандарда және Шарон жазығындағы қалаларда, соның ішінде Гедера, Герцлия, Тель-Авив және Ашкелон қалаларында жарылыстар туралы хабарланды.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;&gt;{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |title=Strikes on Gaza after Palestinian militants enter Israel |date=7 October 2023 |work=[[BBC News]] |first=David|last=Gritten|access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Әуе дабылы сиреналары Бершеба, [[Иерусалим]], Реховот, Ришон-Ле-Рене және Пальмахим авиабазасында да іске қосылды.&lt;ref name=&quot;aa1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882|title=Israeli army declares 'state of readiness' for war|date=7 October 2023|agency=Anadolu Ajansi|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094111/https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-army-declares-state-of-readiness-for-war/3009882|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;f24-1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|title=Barrages of rockets fired from Gaza as Hamas launches unprecedented operation against Israel|date=7 October 2023|website=France 24 |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2023/10/07/middleeast/sirens-israel-rocket-attack-gaza-intl-hnk/index.html |title=Militants enter Israel from Gaza after woman killed in rocket barrage |date=7 October 2023 |publisher=[[CNN]] |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://edition.cnn.com/2023/10/07/middleeast/sirens-israel-rocket-attack-gaza-intl-hnk/index.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Хамас  халықты қаруға шақырды, ал аға әскери қолбасшы Мұхаммед Дейф &quot;''барлық жерде мұсылмандарды шабуыл жасауға''&quot; шақырды.&lt;ref name=&quot;guardian7oct&quot; /&gt; Палестиналық содырлар Газа секторының жағасында израильдік қайықтарға оқ жаудырды, ал палестиналықтар мен Израиль қорғаныс әскері арасында газа периметрі бойынша шығыс қоршау учаскесінде қақтығыстар басталды.&lt;ref name=&quot;aa1&quot; /&gt; Кешке Хамас  Израильге тағы 150-ге жуық зымыран ұшырды, Явна, Гиватаим, Бат-яма, Бейт-Даган, [[Тель-Авив]] және Ришон-Ле-Рене қалаларында жарылыстар туралы хабарланды. Одан кейін 8 қазанда таңертең тағы бір зымыран атылды, бір зымыран Ашкелондағы ауруханаға түсті.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Hamas militant group has started a war that 'Israel will win,' defense minister says|date=7 October 2023|work=[[Associated Press News]]|first1=Josef|last1=Federman|first2=Issam|last2=Adwan|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007040509/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Израильге содырлардың шабуылдары ===
[[Сурет:2023 Gaza Invasion.jpg|нобай|Хамас шабуыл жасаған елді мекендер]]
Бір уақытта 1000-ға жуық палестиналық содырлар Израильге Газадан жүк көліктерімен, пикаптармен, мотоциклдермен, бульдозерлермен, жылдам қайықтармен және парапланмен кірді. Қара форма киген, жақсы қаруланған бетперде киген содырлар пикаптарға мініп, Сдеротта оқ жаудырып, бірнеше Израиль азаматтары мен сарбаздарын өлтірген суреттер мен бейнелер пайда болды. Тұтқынға алынған израильдіктер мен жанып жатқан израильдік танк, сондай-ақ израильдік әскери техниканы басқарған содырлар бейнеленген басқа бейнежазбалар пайда болды. Сондай-ақ, экшн-фильмдер ашық аспан астындағы табиғат фестивалінде оқ жаудырғаны туралы хабарланды.&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;{{Cite news|last=Estrin|first=Daniel|date=7 October 2023|publisher=[[NPR]]|title=In surprise deadly attacks, Israel says Palestinian militants infiltrated from Gaza|url=https://www.npr.org/2023/10/07/1204436940/palestinian-militants-launch-rockets-into-israel|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007090901/https://www.npr.org/2023/10/07/1204436940/palestinian-militants-launch-rockets-into-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Енгендер Нир-Озда, Бериде және Нетив-Хаасарда да байқалды, онда олар кепілге алынып, үйлерді өртеп жіберді, сонымен қатар Газа секторындағы кибуцтарда. Реймнің әскери базасындаевых туралы хабарланды. Офакимде кепілге алу туралы да хабарланды, ал Сдероттағы үйлер өртенді. Зикимада амфибиялық қону болды.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

Израиль Қарулы Күштерінің өкілі газа содырлары Израильге кем дегенде жеті елді мекен арқылы кіріп, Израильдің төрт шағын ауылдық қауымдастығына, Сдерот шекара қаласына және құрлықтан да, теңізден де екі әскери базаға басып кірді деп мәлімдеді. Израильдік БАҚ Хамас тың бақылауына жеті қауымдастық, соның ішінде нахал-Оз, Кфар-Азу, Маген және Суфа-Бехери ауысқанын хабарлады. Сдероттың полиция бөлімі Хамас тың бақылауына өтті, сондай-ақ Эрездің бақылау-өткізу пункті содырлардың Израильге Газадан кіруіне мүмкіндік берді деп хабарланды. Израиль полициясының комиссары Коби Шабтай Израильдің оңтүстігінде белсенді қарсыласудың 21 ошағы бар деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;jordan1&quot;&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=Missiles strike southern &amp; central Israel; police declare state of war|url=https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321|access-date=|website=Jordan News|language=|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094646/https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Израильдің жауабы ==
[[Сурет:ריקודים בבית הרב קוק.jpg|нобай|Шабуыл еврейлердің [[Симхат Тора]] мемлекеттік-діни мерекесі кезінде басталды.|солға]]
Еврейлердің Симхат Тора мерекесіне сәйкес келген шабуыл израильдіктер үшін күтпеген жағдай болды.&lt;ref name = &quot;f24-1&quot;/&gt;

&quot;Темір күмбез&quot; әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі іске қосылды. Премьер-министр Беньямин Нетаньяху мен Қорғаныс министрі Йоав Галлант Тель-Авивтегі Израиль қорғаныс армиясының штаб-пәтерінде (ЦАХАЛ) қауіпсіздікті бағалады. Кейінірек Галлант он мыңдаған армия резервшілерін жұмылдыруды мақұлдады және Газа шекарасынан 80 шақырым (50 миль) радиуста төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;guardianlive&quot;&gt;{{Cite news |last1=Bayer |first1=Lili |last2=Ho |first2=Vivian |last3=Fulton |first3=Adam |last4=Ho |first4=Lili Bayer (now); Vivian |last5=Fulton (earlier) |first5=Adam |date=7 October 2023|title=Israel declares state of war after Hamas fires thousands of rockets and 'militants cross border' – live |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |access-date=7 October 2023 |issn=0261-3077 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007071116/https://www.theguardian.com/world/live/2023/oct/07/hamas-launches-attack-on-israel-with-5000-rockets-live |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ Хамас  өзінің шабуылын бастағанда &quot;''үлкен қателік жібергенін''&quot; айтты және &quot;''Израиль жеңеді''&quot; деп уәде берді. Израиль қорғаныс әскері &quot;соғысқа дайын күйді&quot; жариялады. Сондай-ақ, резервшілерді тек Газада ғана емес, батыс жағалауда және Ливан мен Сириямен шекарада орналастыру керек деп мәлімдеді. Газа секторының айналасындағы аудандардың тұрғындарынан іште қалуды сұрады, ал Израильдің оңтүстігі мен орталығындағы бейбіт тұрғындарға &quot;''баспанаға жақын болуды бұйырды''&quot;. Газа секторының айналасындағы жолдарды Израиль қорғаныс әскері жауып тастады. Тель-Авив көшелері де жабылды.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;
[[Сурет:מצב-שדרות-7-באוק.png|нобай|{{legend|#cc3333|Газа секторы}}{{legend|#3d63bd|ХАМАС-тың әскерінің шабуылы}}]]
Шабуылдан кейін Израиль ықтимал қақтығысқа дайын екенін жариялады. Израиль қорғаныс әскері соғысқа дайын екенін жариялады, ал премьер-министр Беньямин Нетаньяху қауіпсіздік органдарының шұғыл жиналысын шақырды. Израиль қорғаныс әскері &quot;'''Темір қылыш операциясы'''&quot; деп аталатын Газа секторында мақсатты әрекеттердің басталғаны туралы қосымша хабарлады. Израиль полициясының комиссары Коби Шабтай &quot;Газа секторынан жаппай шабуыл&quot; деп атағаннан кейін &quot;әскери жағдай&quot; енгізілгенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Missiles strike southern &amp; central Israel; police declare state of war|url=https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321 |access-date=7 October 2023 |website=JordanNews |language=en |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094646/https://www.jordannews.jo/Section-20/Middle-East/Missiles-strike-southern-central-Israel-police-declare-state-of-war-31321 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ол сондай-ақ Израильдің бүкіл оңтүстік аймағының &quot;азаматтық қозғалыс&quot; үшін жабылғанын, сондай-ақ осы аймақта &quot;Ямам&quot; терроризмге қарсы бөлімшесінің орналастырылғанын жариялады. ЦАХАЛ Бас өкілі контр-адмирал Даниэль Хагари бұл аймаққа төрт дивизия ауыстырылып, бұрын болған 31 батальонды толықтырды деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt;

Израиль Президенті Исаак Герцог елдің &quot;өте қиын кезеңді&quot; бастан өткеріп жатқанын мәлімдеді және Израиль қорғаныс күштеріне, басқа қауіпсіздік күштеріне, құтқару қызметтеріне және шабуылға ұшыраған тұрғындарға күштер мен қолдау ұсынды.&lt;ref name=&quot;cnn1&quot;/&gt; Телевизиялық бағдарламада Премьер-Министр Нетаньяху: &quot;б''із соғысып жатырмыз. &quot;Ол сондай-ақ ЦАХАЛ басқаларды осы соғысқа қосылу қатесін жібермеу''&quot; үшін өзінің шекара бөлімшелерін күшейтетінін айтты. Кейінгі үндеуінде ол &quot;''Газаны адам тұрмайтын аралға айналдырамын''&quot; деп қорқытты және оның тұрғындарын &quot;қазір кетуге&quot; шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 October 2023 |title=Fears of a ground invasion of Gaza grow as Israel vows 'mighty vengeance' |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |website=Aljazeera |access-date=8 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008024318/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/world-is-watching-fears-grow-of-a-massive-gaza-invasion-by-israel |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Израильдің оңтүстігі мен орталығындағы әуежайлар коммерциялық және жеке пайдалану үшін жабылды, ал Бен-Гурион әуежайы мен Эйлат әуежайы жұмысын жалғастырды. [[Lufthansa]], [[Emirates Airlines|Emirates]], Ryanair, Aegean Airlines, [[Air France]], Transavia және бірнеше американдық авиакомпаниялар Израильге және одан рейстерді тоқтатты.&lt;ref name=&quot;f24live&quot;&gt;{{cite news|title=More than 200 killed in unprecedented Hamas assault on Israel, 232 killed in Gaza|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|access-date=8 October 2023|work=France 24|date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

7-8 қазанға қараған түні Израиль қауіпсіздік кабинеті ''&quot;Хамас  пен Палестина Ислам жиһадының әскери және үкіметтік әлеуетін жоюға''&quot; бағытталған бірқатар шараларды қабылдауға дауыс берді, делінген премьер-министр кеңсесінің мәлімдемесінде. Газа секторына электр энергиясының 80% - на дейін жеткізетін израильдік электр корпорациясы бұл аймаққа электр энергиясын жеткізуді тоқтатты.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

== Байланысты оқиғалар ==

=== Израильдік кепілге алынған адамдарды қайтару ===
The Wall Street Journal (WSJ) Египет саясаткерлеріне сілтеме жасай отырып, Израиль Мысырдан Хамас пен тұтқындалған израильдіктерді босату туралы келіссөздерде делдал болуды сұрағанын айтты. Кепілге алынғандардың саны туралы ресми сандар жоқ. WSJ мәліметтері бойынша, азаматтар бейбіт израильдіктерді басып алуға да қатысты, бұл есептеулерді қиындатады. Бейресми ақпарат бойынша, Хамас  шапқыншылығынан кейін 750-ге жуық израильдік жоғалып кетті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2023/10/08/misri/|title=Израиль попросил Египет помочь с освобождением пленных израильтян|website=lenta.ru|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

7 қазанға қараған түні Иордан өзенінің батыс жағалауында Израиль күштерімен қақтығыста жеті палестиналық жас, олардың бірі небәрі 13 жаста, қаза тапты. 8 қазанда таңертең Хизбуллаһ Мазария-Шабья аумағына зымырандар мен снарядтарды атқан; Израиль әскері Оңтүстік Ливанға қарсы соққы берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/8/israel-hezbollah-exchange-fire-raising-regional-tensions|title=Israel, Hezbollah exchange fire raising regional tensions|lang=en|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-artillery-strikes-targets-in-lebanon-as-mortar-shells-fired-toward-israel/|title=IDF artillery strikes targets in Lebanon as mortar shells fired toward Israel|lang=en-US|first=Emanuel|last=Fabian|website=www.timesofisrael.com|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

=== Шетелдіктерді эвакуациялау ===
8 қазанда Польша президенті [[Анджей Дуда]] республика өз азаматтарын елден эвакуациялау үшін Израильге әскери ұшақтар жібереді деп мәлімдеді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2023/10/08/999438-polsha-evakuiruet|title=Польша эвакуирует своих граждан из Израиля военными самолетами|lang=ru|website=Ведомости|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;. [[Air Astana]] әуекомпаниясы 10 қазанда Қазақстан азаматтарын Израильден әкету бойынша рейсті орындауға ниетті&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/18947675|title=Air Astana планирует 10 октября вывезти граждан Казахстана из Израиля|website=TACC|access-date=2023-10-09}}&lt;/ref&gt;.

== Оқиғалар хронологиясы ==
{{Негізгі мақала|Израиль−Хамас соғысының хронологиясы}}
Соғыс басталғанына '''{{Age in days|year1=2023|month1=10|day1=7}}''' күн болды.

=== 7 қазан ===

==== Бери мен Офакимдегі қақтығыс ====
[[Сурет:The remains of the Sderot city police Photo by Yoav Keren.jpg|нобай|Сдерот қалалық полициясының қалдықтары|солға]]
Бериде Хамас  содырлары 50-ге дейін адамды кепілге алды. Қарсыласу кезінде Бериден бейнежазбалар пайда болды, онда Хамас  содырлары кепілге алынған адамдарды қала көшесінде жалаңаяқ басқарады. Қарсыласу басталғаннан кейін шамамен 18 сағат өткен соң Израиль қорғаныс әскері Беридегі кепілге алынғандарды босатқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;BBChostage&quot;&gt;{{cite news |title=What we know about Israeli hostages taken by Hamas |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67044255 |date = 8 October 2023 |work=BBC }}&lt;/ref&gt;

Офакимнің маңындағы Урим қаласында екі Израильді Израиль қорғаныс күштері құтқарды. Құтқару кезінде Хамас тың төрт содыры қаза тауып, Израиль қорғаныс күштерінің үш сарбазы жарақат алды.&lt;ref name=&quot;BBChostage&quot;/&gt;

==== Газа секторына әуе шабуылдары ====
[[Сурет:Gaza Strip map-ru.svg|нобай|Газа секторындағы әскери әрекеттер]]
Израиль қорғаныс әскері Газадағы нысандарға истребительдерді қолдана отырып соққы бергенін мәлімдеді, нәтижесінде 17 Хамас  әскери нысаны мен төрт жедел командалық орталық соққыға жығылды. Соққыға ұшыраған орындардың арасында Газаның орталығындағы 11 қабатты Палестина мұнарасы болды, оның төбесінде Хамас а радиостанциялары орналасқан. Израиль сонымен қатар екі ауруханаға соққы беріп, жедел жәрдем жүргізушісі мен медбикені өлтірді.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;

=== 8 қазан ===
8 қазанға қараған түні ЦАХАЛ Сдерот қаласын Ислам содырларынан тазартуға кірісті. Израиль қорғаныс күштерінің полициясы мен сарбаздары басып алған Сдерот қаласындағы полиция бекетін бақылауды сәтті қалпына келтірді Хамас &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nvspost.ru/news_id/142518/|title=Израильская полиция и ЦАХАЛ вернули контроль над Сдеротом после атаки ХАМАС » НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|lang=ru|website=НВСПОСТ: Новости России и мира сегодня - главные события дня|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Киббуцтың 50-ге жуық тұрғыны кепілге алынды және оларды киббуцтың асханасында террористер ұстады. 18 сағаттан кейін кепілге алынған барлық адамдар босатылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/izrail-1901245707.html|title=СМИ сообщили об освобождении израильтян с юга страны|lang=ru|website=РИА Новости|date=2023-10-07|access-date=2023-10-07}}&lt;/ref&gt;.

Жексенбі күні таңертең Израиль қорғаныс әскері (ЦАХАЛ) Израиль армиясының позицияларын бомбалауға жауап ретінде Ливан аудандарының біріне қарсы соққылар туралы хабарлады. Бұған дейін Хизбуллаһ палестиналық Хамас  содырларының жағында соғысқа қосылатынын жариялаған болатын&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gorodche.ru/society/4856882-posle-napadeniya-izrailya-na-livan-hezbolla-obyavila-o-vstuplenii-v-voynu-8212-video/|title=После нападения Израиля на Ливан «Хезболла» объявила о вступлении в войну - видео|lang=ru|website=gorodche.ru|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mosregtoday.ru/news/soc/vtoroj-front-vojny-v-izraile-otkryt-hezbolla-nachala-massirovannyj-obstrel-severnyh-izrailskih-territorij/|title=Второй фронт войны в Израиле открыт: «Хезболла» начала массированный обстрел северных израильских территорий|lang=en|website=Подмосковье Сегодня - Mosregtoday|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://israelan.com/news/hezbolla-prisoedinilas-k-hamas-v-atake-na/115866|title=«Хезболла» присоединилась к «ХАМАС» в атаке на Израиль: со стороны Ливана выпущены десятки ракет и мин (видео) ▸ Последние новости|lang=ru|website=israelan.com|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://topcor.ru/40059-hezbolla-nachala-boevye-dejstvija-protiv-cahal.html|title=Хезболла начала боевые действия против ЦАХАЛ|lang=ru|last=Андрей_Елистратов|website=Репортёр|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израиль қорғаныс әскері Газа секторындағы 10 Хамас  нысандарына, соның ішінде қозғалыс барлау штабына соққы берді деп мәлімдеді. Израиль әскері жердегі операцияны жүргізу үшін әскери техниканы Газа секторына қарай тартуды жалғастыруда&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://weeknews.media/2023/10/08/izrail-perebrasyvaet-voennuyu-tehniku-v-napravlenii-sektora-gaza-video/|title=Израиль перебрасывает военную технику в направлении сектора Газа — Week News|lang=ru-RU|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израиль әскері Газа секторымен делимитация сызығына жақын бес елді мекенде бейбіт тұрғындарды эвакуациялауға кірісті. Елдің солтүстігінде билік Ливан шекарасындағы шиеленіске байланысты эвакуациялауға шақырады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2023/10/8/1233950.html|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20231008/evakuatsiya-1901280892.html|title=Жителям севера Израиля рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=20231008T1146|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/65226cf29a79476ab3719f3b|title=Жителям Израиля на границе с Ливаном рекомендовали эвакуироваться|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израильдің әскери-саяси басшылығы соғыс жариялауды білдіретін және 1973 жылдан бері қолданылмаған &quot;40 алеф&quot; арнайы тармағын енгізді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mk.ru/politics/2023/10/08/izrail-vvel-punkt-40-alef-oznachayushhiy-obyavlenie-voyny.html|title=Израиль ввел пункт &quot;40 алеф&quot;, означающий объявление войны|lang=ru|website=www.mk.ru|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eadaily.com/ru/news/2023/10/08/oficialnaya-voyna-izrail-vvel-punkt-40-alef-i-nameren-polozhit-konec-sektoru-gaza|title=Официальная война: Израиль ввел пункт «40 алеф» и намерен положить конец сектору Газа|lang=ru|website=EADaily|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6409614-konflikt-na-blizhnem-vostoke-izrail-ofitsialno-vvel-voennoe-polozhenie.html|title=Конфликт на Ближнем Востоке: Израиль официально ввел военное положение|lang=ru|first=Мухит|last=Турсынали|website=zakon.kz|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://toptelegram.ru/world/voenno-politicheskii-kabinet-izrailya-vvel-punkt-40-alef|title=Военно-политический кабинет Израиля ввёл пункт 40 «Алеф»{{!}} Top Telegram|lang=ru|website=TopTelegram|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Израиль әскері Газадағы үш әскери штабқа соққы берді. Кейінірек әуе күштері &quot;Ислам Ұлттық Банкіне&quot; соққы берді&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zmaps.ru/readovkanews/kadry-posledstvij-udara08101814/|title=Кадры последствий удара израильских ВВС по нацбанку в Газе — регион продолжает погружаться в дымовую завесу от ракетных атак ...|lang=ru|website=zmaps.ru|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

Кейбір мәліметтер бойынша, күннің аяғында Израиль әскери-әуе күштері Газадағы 550 Хамас  нысандарын әуе шабуылдары арқылы жойды. ИДФ Хамас  Күштері пайдаланатын және көпқабатты үйлердің астында орналасқан туннельге шабуыл жасады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/08/10/2023/6522d8d69a7947be19328775|title=ЦАХАЛ нанесла удар по тоннелю под высотным зданием в секторе Газа. Видео|lang=ru|website=РБК|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6265862|title=ЦАХАЛ нанес удар по тоннелю в секторе Газа|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08}}&lt;/ref&gt;.

== Зардап шеккендер ==

=== Израиль ===
Израильдің &quot;Magen David Adom&quot; газеті (MDA) бастапқыда кем дегенде бір әйел қаза тапты, ал тағы 16 адам зымыран соққыларынан жарақат алды, олардың екеуі ауыр жағдайда. Кейінірек Израиль билігі кем дегенде 100 адам қаза тауып, 900-ден астам адам жарақат алды деп мәлімдеді, шабуылға жауап ретінде Газа секторына іргелес аудандарға жедел жәрдем бригадалары жіберілді, олардың 77 - сі ауыр жағдайда.&lt;ref name=&quot;ap1&quot; /&gt; Кфар-Авивте кем дегенде бір бейбіт тұрғынның қаза тапқаны туралы хабарланды, ал Ашкелон мен Явнада үш адам жарақат алды. Сдероттағы аялдамада тоғыз адам қаза тапты. Кусейфте кем дегенде төрт адам қаза тапты деп хабарланды. Аймақтық Кеңестің басшысы Шаар Ханегев, ол (Офир Либштейн), сондай-ақ содырлармен атыс кезінде қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Fabian|first=Emanuel|date=7 October 2023|work=[[Times of Israel]]|title=Head of Sha'ar Hanegev council Ofir Liebstein killed in gunfight with Hamas terrorists|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/head-of-shaar-hanegev-council-ofir-liebstein-killed-in-gunfight-with-hamas-terrorists/ |access-date=7 October 2023 |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094609/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/head-of-shaar-hanegev-council-ofir-liebstein-killed-in-gunfight-with-hamas-terrorists/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Рахат полиция командирі Джаяр Давыдов өлтірілді. ЦАХАЛ-тің қайтыс болғандарының арасында Керем-Шалом маңында өлтірілген &quot;нахал&quot; бригадасының командирі полковник Джонатан Стейнберг болды. Ашкелонда кем дегенде 68 зардап шеккен адам туралы хабарланды, ал Бершебада 280 басқа зардап шеккендер туралы хабарланды, олардың 60-ы ауыр жағдайда. Рейма шайқасынан кейін Реймдегі табиғат кешінің орнында ондаған мәйіттер табылды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Report: Bodies being removed, identified from site of large party near Re'im |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-bodies-being-removed-identified-from-site-of-large-party-near-reim/ |access-date=7 October 2023 |work=Times of Israel |date=7 October 2023 |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008000621/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/report-bodies-being-removed-identified-from-site-of-large-party-near-reim/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Хамас  53 израильдікті тұтқынға алып, оларды Газа секторына көшіргенін мәлімдеді. Кем дегенде төрт адам Кфар-Аззадан ұрланған. Палестиналықтар ұстаған Израиль генерал-майоры Нимрод Алони бейнеленген фотосурет жарияланды, Хамас  сонымен бірге оны тұтқынға алды деп мәлімдеді; идф-ның x-тегі хабарламасы (бұрын Twitter деп аталған) фарсиде оның Тасним ақпарат агенттігінен алынғаны туралы хабарламаны келтіріп, &quot;Тасним: жалған таратушылар Нимрод Алониді басып алғанын жоққа шығармай немесе растамай&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=تسنیم: توزیع کنندگان اخبار جعلی سپاه پاسداران |url=https://twitter.com/IDFFarsi/status/1710621593905373503 |publisher=X (formerly Twitter) |access-date=8 October 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hamas claims to have captured Israeli commander |url=https://www.thejc.com/news/israel/hamas-claims-to-have-captured-israeli-commander-1eFJtqR70ytSrXHrCUtHpF |access-date=2023-10-07 |website=www.thejc.com |quote=An IDF source told the JC the Hamas claim about Commander Aloni was &quot;unclear and unconfirmed&quot;. |archive-date=8 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008000236/https://www.thejc.com/news/israel/hamas-claims-to-have-captured-israeli-commander-1eFJtqR70ytSrXHrCUtHpF |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Газадан түсірілген бейнежазбалар пайда болды, онда тұтқынға алынған адамдар бейнеленген, ал газа тұрғындары мәйіттерді тасымалдайтын жүк көліктерін қарсы алады. Сондай-ақ, содырлар MDA жедел жәрдем көлігін Газаға жеткізді.&lt;ref name=&quot;cnn1&quot; /&gt;

=== Палестина ===
Израильдің әуе шабуылдарынан кейін Газадағы Палестина Денсаулық сақтау министрлігі &quot;көптеген азаматтар&quot;арасында жараланғандардың анықталмаған саны туралы хабарлады. Кейінірек 256 палестиналық қаза тауып, тағы 1788 адам жарақат алғаны туралы хабарланды. Газадағы Палестинаның жоғары лауазымды Денсаулық сақтау қызметкері Юсеф Әбу әл-Риштің айтуынша, құрбандардың көпшілігі Израиль ішіндегі атыс салдарынан болған. Газа секторындағы Associated Press тілшілері ауруханаларда 15 Құрбан мен тағы сегіз мәйітті жерлеу рәсімін көрді.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt; Газаның солтүстігіндегі Индонезия ауруханасына әуе шабуылынан кем дегенде бір адам қайтыс болды деп хабарланды. Газаның периметрі бойынша қоршау бойында Израиль қорғаныс армиясымен қақтығыстарда төрт палестиналық қаза тауып, тағы бесеуі жараланды. Сдеротта бес палестиналық содыр өлтірілді деп хабарланды. Шекарасыз дәрігерлер Израильдің екі ауруханаға соққан соққыларынан медбике мен жедел жәрдем жүргізушісі қаза тапты деп хабарладыs.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt; Палестиналық БАҚ израильдік ұшақ хан Юнистегі Насер ауруханасының алдында жедел жәрдем зымыранын атқаннан кейін бірнеше адам зардап шеккенін хабарлады. Фельдшердің жағдайы ауыр деп хабарланды. Рафахтың Шапира ауданындағы тұрғын үйге соққы беру салдарынан он бейбіт тұрғын қаза тапты.&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;

=== Шетел азаматтары ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Ел
!Қаза болды
!Тұтқын
!Жоғалды
! class=&quot;unsortable&quot; |Дереккөз
|-
|'''{{Байрақ|Тайланд}}'''
|30
|17
|14
|&lt;ref name=&quot;auto722&quot;&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title=Thailand says 12 of its citizens killed in Israel, 11 kidnapped|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/thailand-says-12-its-citizens-killed-israel-11-kidnapped-2023-10-09/|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009082701/https://www.reuters.com/world/thailand-says-12-its-citizens-killed-israel-11-kidnapped-2023-10-09/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|АҚШ}}'''
|32
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|13
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title=US begins delivering munitions to Israel as the American death toll rises to 11 in Hamas attacks|publisher=Associated Press|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-state-department-39b9e7f15334ff756f022704f9516867|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009170728/https://apnews.com/article/israel-palestinians-hamas-state-department-39b9e7f15334ff756f022704f9516867|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Непал}}'''
|10
|17
|1
|&lt;ref name=&quot;ani22&quot;&gt;{{Cite news|date=7 October 2023|title=At least 7 Nepali injured, 17 held captive by Hamas in Israel: Nepal's envoy|work=ANI|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/at-least-7-nepali-injured-17-held-captive-by-hamas-in-israel-nepals-envoy20231007181710/|url-status=live|access-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163708/https://www.aninews.in/news/world/asia/at-least-7-nepali-injured-17-held-captive-by-hamas-in-israel-nepals-envoy20231007181710/|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Аргентина}}'''
|9
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|20
|&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Melamed|first=Juan|date=2023-10-09|title=4 Argentine Israelis dead, others missing from kibbutzim after Hamas attack|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/4-argentine-israelis-dead-others-missing-from-kibbutzim-after-hamas-attack/|access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Франция}}'''
|30
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|11
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2023-10-09|title=French MP says around 8 French citizens dead, missing or abducted in Hamas attack|work=[[The Times of Israel]]|url=https://www.timesofisrael.com/french-mp-says-around-8-french-citizens-dead-missing-or-abducted-in-hamas-attack/|access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Парагвай}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot;&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=Hamas Israel attacks: The international victims of the assault on Israel|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67054825|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009163704/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67054825|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Украина}}'''
|22
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|8
|&lt;ref name=&quot;kyiv22&quot;&gt;{{Cite news|date=8 October 2023|title=Embassy: 2 Ukrainians killed in Israel attacks|language=en|work=The Kyiv Independent|url=https://kyivindependent.com/embassy-2-ukrainians-killed-in-israel/|url-status=live|access-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009001411/https://kyivindependent.com/embassy-2-ukrainians-killed-in-israel/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Ұлыбритания}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|17
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title='More than ten Brits feared dead or missing' in Israel after Hamas attack|language=en|publisher=LBC|url=https://www.lbc.co.uk/news/more-than-ten-brits-feared-dead-or-missing-in-israel-after-hamas-attack/|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009130838/https://www.lbc.co.uk/news/more-than-ten-brits-feared-dead-or-missing-in-israel-after-hamas-attack/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Камбоджа}}'''
|1
|0
|0
|&lt;ref name=&quot;phnom22&quot;&gt;{{Cite news|date=8 October 2023|title=Cambodian student killed as Israel fighting rages|language=en|work=The Phnom Penh Post|url=https://www.phnompenhpost.com/national/cambodian-student-killed-israel-fighting-rages|url-status=live|access-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009001126/https://www.phnompenhpost.com/national/cambodian-student-killed-israel-fighting-rages|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Канада}}'''
|6
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Powell|first=Betsy|date=2023-10-08|title=One Canadian dead, two missing in Israel following Hamas attack|work=[[Toronto Star]]|url=https://www.thestar.com/news/canada/one-canadian-dead-two-missing-in-israel-following-hamas-attack/article_96be9027-844e-59ce-bc03-275f8b08d9bf.html|access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Чили}}'''
|4
|1
|0
|&lt;ref name=&quot;chile122&quot;&gt;{{Cite news|date=7 October 2023|title=Hija de chilena murió en Israel tras ataque de Hamas: habría recibido 8 disparos|language=es-CL|work=24 Horas|url=https://www.24horas.cl/internacional/noticias/hija-de-chilena-murio-en-israel-tras-ataque-de-hamas-habria-recibido-8-disparos|url-status=live|access-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008033837/https://www.24horas.cl/internacional/noticias/hija-de-chilena-murio-en-israel-tras-ataque-de-hamas-habria-recibido-8-disparos|archive-date=8 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Германия}}'''
|1
|5
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|&lt;ref&gt;{{Cite web|date=8 October 2023|title=Israel-Hamas war: Woman paraded naked by militants identified as German tattoo artist|url=https://www.hindustantimes.com/world-news/israelhamas-war-woman-paraded-naked-by-militants-identified-as-german-tattoo-artist-101696752176453.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008145012/https://www.hindustantimes.com/world-news/israelhamas-war-woman-paraded-naked-by-militants-identified-as-german-tattoo-artist-101696752176453.html|archive-date=8 October 2023|access-date=8 October 2023|website=Hindustan Times|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Мексика}}'''
|0
|2
|0
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot; /&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Филиппин}}'''
|3
|2
|3
|&lt;ref&gt;{{Cite news|date=9 October 2023|title=At least two Filipinos injured in Israel amid Israel-Hamas conflict, says envoy|work=CNN Philippines|url=https://www.cnnphilippines.com/news/2023/10/9/ph-embassy-israel-filipino-injuries-israel-hamas-war.html|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009083717/https://www.cnnphilippines.com/news/2023/10/9/ph-embassy-israel-filipino-injuries-israel-hamas-war.html|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Ресей}}'''
|19
|2
|7
|&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=4 Russians Missing in Hamas Attack on Israel – Embassy|work=[[The Moscow Times]]|url=https://www.themoscowtimes.com/2023/10/09/4-russians-missing-in-hamas-attack-on-israel-embassy-a82706|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009170844/https://freestar-d.openx.net/v/1.0/avjp?auid=558301100&amp;url=https://www.themoscowtimes.com/2023/10/09/one-russian-dead-4-others-missing-in-hamas-attack-on-israel-embassy-a82706&amp;vht=225&amp;vwd=400&amp;openrtb=%7B%22imp%22%3A%5B%7B%22video%22%3A%7B%22mimes%22%3A%5B%22video%2Fmp4%22%2C%22application%2Fjavascript%22%2C%22video%2Fwebm%22%2C%22video%2Fogg%22%5D%2C%22w%22%3A400%2C%22h%22%3A225%7D%7D%5D%7D&amp;be=true&amp;schain=1.0,1!freestar.com,1397,1,,,&amp;gdpr_consent=&amp;gdpr=0&amp;us_privacy=1---|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Бразилия}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|1
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot; /&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Италия}}'''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=Tajani, due italo-israeliani dispersi da 48 ore|language=it|trans-title=Tajani, two Italian-Israelis missing for 48 hours|work=ANSA|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2023/10/09/tajani-due-italo-israeliani-dispersi-da-48-ore-_52cd0775-dda2-4ff2-841d-76739c97f3d8.html|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009232804/https://www.ansa.it/sito/notizie/mondo/2023/10/09/tajani-due-italo-israeliani-dispersi-da-48-ore-_52cd0775-dda2-4ff2-841d-76739c97f3d8.html|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Танзания}}'''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 October 2023|title=Tanzanian students missing in Israel following Hamas attack|work=Africanews|url=https://www.africanews.com/2023/10/09/tanzanian-students-missing-in-israel-following-hamas-attack/|url-status=live|access-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009170738/https://www.africanews.com/2023/10/09/tanzanian-students-missing-in-israel-following-hamas-attack/|archive-date=9 October 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Ирландия}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|&lt;ref name=&quot;bbcforeign9oct22&quot; /&gt;
|-
|'''{{Байрақ|Эфиопия}}'''
|7
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Аустрия}}'''
|3
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|
|-
|'''{{Байрақ|Қытай}}'''
|3
|0
|2
|
|-
|'''{{Байрақ|Колумбия}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Румыния}}'''
|2
|0
|1
|
|-
|'''{{Байрақ|ОАР}}'''
|2
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Аустралия}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Гондурас}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Литва}}'''
|1
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Перу}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|3
|
|-
|'''{{Байрақ|Португалия}}'''
|9
|0
|3
|
|-
|'''{{Байрақ|Испания}}'''
|1
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Шри-Ланка}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|2
|
|-
|'''{{Байрақ|Швейцария}}'''
|1
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|''&lt;sub&gt;белгісіз&lt;/sub&gt;''
|
|-
|'''{{Байрақ|Түркия}}'''
|1
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Дания}}'''
|0
|1
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Ливан}}'''
|8
|0
|0
|
|-
|'''{{Байрақ|Қазақстан}}'''
|1
|0
|0
|
|}

== Тараптар реакциясы ==
=== {{Байрақ|Израиль}} ===
Kaplan Force наразылық тобы 7 қазанда Тель-Авивте жоспарланған сот реформасына қарсы демонстрациясының жойылғанын жариялады. Топ Израиль қорғаныс күштеріне қолдау білдіріп, &quot;осы қиын уақытта өз міндеттерін орындайтын Израиль қорғаныс әскері мен қауіпсіздік күштерін қолдайтындықтарын және тыныштық пен қауіпсіздікті қалпына келтіруге үміттенетіндіктерін&quot;айтты. &quot;Форум 555 &quot;және&quot; қару-жарақ бауырлар&quot;, сот реформасына наразылық ретінде әскерге шақыруға бойкот ұйымдастырған запастағы сарбаздардың наразылық тобы запастағы адамдарды шақырылған жағдайда қызмет етуге шақырды.&lt;ref name=&quot;npr&quot;/&gt;

Маген Дэвид тозақ қан тапсыруға шақырды және 7 қазанда Тель-Авивте арнайы қан тапсыру акциясын өткізу жоспарларын жариялады. Израильдің Білім Министрлігі 7 қазанда елдегі барлық мектептердің жабылатынын жариялады. Хайфа халықаралық кинофестивалі тоқтатылды.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;/&gt;

Израиль билігінің бұл шабуылдың алдын ала алмауына байланысты тергеу басталды.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Gardner|first=Frank|date=7 October 2023|title=How did Israeli intelligence fail to stop major attack from Gaza?|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67040221 |url-status=live |access-date=7 October 2023|work=[[Би-Би-Си|BBC]]|language=en-US |archive-date=7 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007132638/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67040221}}&lt;/ref&gt;

=== {{Байрақ|Палестина}} ===
Палестинаның Білім министрлігі Газа секторындағы мектептер қосымша ескертуге дейін жабылғанын айтты. Палестина Денсаулық сақтау министрлігі қан тапсыру туралы өтініш жасады.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt;

Палестина әкімшілігінің шенеуніктерімен шұғыл кездесуде Палестина президенті Махмуд Аббас палестиналықтардың өздерін &quot;қоныстанушылар мен оккупациялық күштердің террорынан&quot;қорғауға құқығы бар екенін айтты. Батыс жағалауында Мерекелер Рамаллада өтті. Израильдік қоныс аударушылардың қуғын-сүргінінен қорқып, 50 елді мекенде көрші бекеттер орнатылып, 8 қазанда жалпы ереуіл тағайындалды.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;/&gt; Сол күні Израиль күштерімен қақтығыстарда алты палестиналық қаза тауып, тағы 126 адам жарақат алды.&lt;ref name=&quot;aj7oct&quot;/&gt;

Басшының орынбасары Хамас  Салех әл-Арури &quot;[[Әл-Жазира телеарнасы|Әл-Жазира]]&quot; телеарнасына оның күштері Израильдегі палестиналық тұтқындарды айырбастау шеңберінде босату үшін жеткілікті мөлшерде израильдік кепілге алғанын айтты. Хамас  өкілі Әбу Обайда бұл ұйым тұтқынға алынған израильдік сарбаздарды &quot;қауіпсіз жерлерде&quot; және туннельдерде ұстайды деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ap1&quot;/&gt;

== Халықаралық реакция ==
[[Сурет:International Reactions HamasIsrael Oct2023.png|нобай|800x800px|{{legend|#cc3333|Израиль және Палестина}}{{legend|#3d63bd|Израильді қолдады}}{{legend|#009936|Израильді қақтығысты өршітті деп айыптады}}{{legend|#ffff33|Қақтығысты тоқтатуға шақырды}}{{legend|#f781bf|Жағдайдың тұрақсыздығы туралы ескертті}}|ортаға]]

* {{AFG}}: Ауғанстанның Сыртқы істер министрлігі Ауғанстан Ислам әмірлігі &quot;Газа секторындағы соңғы оқиғаларды мұқият қадағалап отырды&quot; және &quot;мұндай оқиғалардың пайда болуын Израиль сионистерінің Езілген Палестина халқының құқықтарын бұзуы және мұсылман храмдарын бірнеше рет қорлау мен құрметтемеу нәтижесінде деп санады.қорғаныс пен палестина халқының бостандық үшін қарсылығының кез келген түрі.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2023-10-07|title=Pakistan, Afghanistan show support to Palestine, calls for &quot;cessation of hostilities&quot;|newspaper=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007183550/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-afghanistan-show-support-to-palestine-calls-for-cessation-of-hostilities/articleshow/104245296.cms?from=mdr%5C|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ALB}}: Премьер-Министр Эди Рама мен Сыртқы істер министрі Игли Хасани шабуылды қатты айыптап, құрбандармен, олардың отбасыларымен және бүкіл Израильмен ынтымақтастық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite twitter|number=1710625221001044269|user=ediramaal|title=I strongly condemn the terrorist attack by Hamas against Israel. We stand firm against terrorism. Our thoughts are with the victims, their families and all of Israel. \ @netanyahu|first=Edi|last=Rama|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710575054067519592|user=IgliHasani|title=Albania strongly condemns the attack this morning by Hamas against Israel. We stand firm against terrorism. Our thoughts are with the victims, their families and all of Israel.|first=Igli|last=Hasani|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{ALG}}: Сыртқы істер министрлігі Израильдің Газаны бомбалауын қатаң айыптап, халықаралық ұйымдарды қақтығысқа араласуға шақырып, &quot;Израиль отаршылдығына&quot; қарсы күресіп жатқан палестиналықтарға жанашырлық танытқан мәлімдеме жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-10-07|title=الجزائر تدين الاعتداءات الإسرائيلية على قطاع غزة|url=https://www.alghad.tv/%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d8%a7%d8%a6%d8%b1-%d8%aa%d8%af%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%a7%d8%b9%d8%aa%d8%af%d8%a7%d8%a1%d8%a7%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d8%a5%d8%b3%d8%b1%d8%a7%d8%a6%d9%8a%d9%84%d9%8a%d8%a9/|access-date=2023-10-07|website=قناة الغد|language=ar|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164731/https://www.alghad.tv/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%B2%D8%A7%D8%A6%D8%B1-%D8%AA%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A%D8%A9/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ARG}}: Сыртқы істер және Культ министрлігі &quot;Хамас тың Израиль территориясына қарсы террористік әрекеттеріне өкінетінін&quot; мәлімдеді, әрі қарай Израиль халқымен ынтымақтасып, зардап шеккендерге көңіл айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Comunicado de la Cancillería argentina|url=https://cancilleria.gob.ar/es/actualidad/noticias/comunicado-de-la-cancilleria-argentina|access-date=7 October 2023|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs and Worship]]|date=7 October 2023|language=es|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134905/https://cancilleria.gob.ar/es/actualidad/noticias/comunicado-de-la-cancilleria-argentina|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ARM}}: Сыртқы істер министрлігі палестиналықтар мен израильдіктер арасындағы зорлық-зомбылық пен бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарға таңданысын білдірді. Біз қаза тапқандардың туыстарына көңіл айтамыз және зардап шеккендердің тезірек сауығып кетуін тілейміз. Біз зорлық-зомбылықты тоқтатуды талап ететін халықаралық қауымдастыққа қосыламыз.&lt;ref&gt;[https://newsarmenia.am/news/in_the_world/mid-armenii-shokirovany-nasiliem-mezhdu-palestintsami-i-izrailem-i-targetirovaniem-grazhdanskogo-nas/]&lt;/ref&gt;
* {{AUS}}: Сыртқы істер министрі Пенни Вонг &quot;Аустралия Хамас тың Израильге жасаған шабуылдарын, соның ішінде қалалар мен бейбіт тұрғындарды зымыранмен бомбалауды сөзсіз айыптайды.&quot; 
* {{AZE}}: Әзірбайжан-Израиль парламентаралық байланыстары жөніндегі жұмыс тобы Израильге жасалған шабуылды айыптап, көңіл айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Working Group for Azerbaijan-Israel Inter-Parliamentary Relations condemns large-scale attacks on Israel|url=https://en.apa.az/foreign-policy/working-group-for-azerbaijan-israel-inter-parliamentary-relations-condemns-large-scale-attacks-on-israel-413665|access-date=7 October 2023|agency=Azeri Press Agency|language=en|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163711/https://en.apa.az/foreign-policy/working-group-for-azerbaijan-israel-inter-parliamentary-relations-condemns-large-scale-attacks-on-israel-413665|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Бельгия}}: Сыртқы істер министрі қажылық Лахбиб X телеарнасында ел &quot;Израиль азаматтарының жаппай зымырандық атыстарын&quot; қатты айыптайтынын және олардың &quot;ойлары барлық зардап шеккендерге қатысты&quot; деп мәлімдеді.&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news|date=2023-10-07|title=US offers 'all appropriate support' to Israel following biggest attack from Hamas in decades|language=en-AU|work=ABC News|url=https://www.abc.net.au/news/2023-10-07/world-reacts-to-surprise-hamas-attack-on-israel/102947964|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007191024/https://www.abc.net.au/news/2023-10-07/world-reacts-to-surprise-hamas-attack-on-israel/102947964|url-status=live}}&lt;/ref&gt;   [[Сурет:Projeção da Bandeira de Israel na Cúpula do Senado Federal (53244881254).jpg|нобай|Израиль байрағы Бразилияның Ұлттық Конгресс ғимаратының күмбезінде, [[Бразилиа]].]]
* {{BRA}}: Сыртқы істер министрлігі Бразилия [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі]]нің төрағасы ретінде осы органның шұғыл отырысын шақыратынын және Израильде Газа секторынан болған &quot;жердегі шабуылдарды&quot; айыптап, Израиль халқына көңіл айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Ataques em território israelense|url=https://www.gov.br/mre/pt-br/canais_atendimento/imprensa/notas-a-imprensa/ataques-em-territorio-israelense|access-date=7 October 2023|work=[[Ministry of Foreign Affairs (Brazil)|Itamaraty]]|date=7 October 2023|language=pt|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007151036/https://www.gov.br/mre/pt-br/canais_atendimento/imprensa/notas-a-imprensa/ataques-em-territorio-israelense|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{BIH}}: Босния және Герцеговина Министрлер Кеңесінің төрағасы Борян Кришто шабуылдарды &quot;әділетсіз және қатыгез&quot; деп айыптап, Израильге қолдау білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710620305406783693|user=KristoBorjana|title=I unequivocally condemn the unjust and brutal attack on Israel and its citizens by Hamas. We firmly stand with Israel at this hard moments.|first=Borjana|last=Krišto|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{CAN}}: Премьер-министр Джастин Трюдо &quot;Канада Израильге қарсы Қазіргі Террористік актілерді қатты айыптайды&quot; деп мәлімдеді және зорлық-зомбылықты &quot;мүлдем қолайсыз&quot; деп атады. Ол елдің Израильмен ынтымақтасатынын және &quot;өзін-өзі қорғау құқығын&quot;толық қолдайтынын айтты.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Lee|first=Michael|date=October 7, 2023|title=Trudeau, Poilievre condemn Hamas attack on Israel|url=https://www.ctvnews.ca/politics/trudeau-poilievre-condemn-hamas-attack-on-israel-1.6593134|agency=CTV|access-date=October 7, 2023|archive-date=October 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163710/https://www.ctvnews.ca/politics/trudeau-poilievre-condemn-hamas-attack-on-israel-1.6593134|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Қазақстан}}: ҚР Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Айбек Смадияров мәлімдеуінше Қазақстан көптеген бейбіт тұрғындардың қаза болуына әкеп соққан Палестина-Израиль қақтығысының өршуіне терең алаңдаушылық білдіреді. Тараптарды ахуалды бейбіт жолмен шешу үшін саяси құралдар іздестіруге және тек екі мемлекет арасындағы ғана емес, жалпы Таяу Шығыстағы жағдайдың одан әрі ушығуына әкелуі ықтимал іс-әрекеттерге бармауға шақыратынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қазақстанның Тель-Авивтегі елшілігі Израильдегі азаматтарымызбен тұрақты байланыста|url=https://aikyn.kz/256852/k-azak-stannyn--tel-avivtegi-elshiligi-izraildegi-azamattarymyzben-tu-rak-ty-baylanysta-k-r-sim|accessdate=08.10.2023|author=aikyn.kz|lang=kk}}&lt;/ref&gt; 
* {{CHN}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;Палестина мен Израиль арасындағы шиеленіс пен зорлық-зомбылықтың қазіргі шиеленісуіне&quot; қатты алаңдаушылық білдіріп, тиісті тараптарды &quot;бейбіт тұрғындарды қорғау және жағдайдың одан әрі нашарлауына жол бермеу үшін сабырлы болуға, ұстамдылық танытуға жәнеевые қимылдарын дереу тоқтатуға&quot; шақырды.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xwfw_665399/s2510_665401/2535_665405/202310/t20231008_11157299.html|title=Foreign Ministry Spokesperson's Remarks on the Escalation of Tensions Between Palestine and Israel|work=Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China|date=2023-10-08|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008045159/https://www.fmprc.gov.cn/mfa_eng/xwfw_665399/s2510_665401/2535_665405/202310/t20231008_11157299.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{CHI}}: Президент Габриэль Боричтің Үкіметі құрбан болғандардың отбасыларына көңіл айтып, Израиль халқымен ынтымақтастығын білдіріп, &quot;Израильдегі бірқатар елді мекендерге жасалған шабуылдарды&quot; абсолютті айыптады&quot;. Ол сондай-ақ &quot;ешнәрсеге әкелмейтін&quot; зорлық-зомбылықты тоқтату туралы үндеуді қамтыды және халықаралық қауымдастыққа Израиль мен Палестина арасында &quot;әділ, толық және түпкілікті&quot; бейбіт келісімге әкелуі мүмкін &quot;тікелей және адал келіссөздер&quot;жүргізу туралы өтінішті қамтыды. Ол сондай-ақ өзара келісілген және халықаралық деңгейде танылған қауіпсіз шекаралары бар екі мемлекеттің қатар өмір сүруі туралы шешімді қолдады.&lt;ref&gt;[https://www.minrel.gob.cl/noticias-anteriores/comunicado-de-prensa-22 Comunicado de prensa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007193744/https://www.minrel.gob.cl/noticias-anteriores/comunicado-de-prensa-22|date=2023-10-07}}, Ministerio de Relaciones Exteriores de Chile, 7 October 2023&lt;/ref&gt;
* {{HRV}}: Премьер-министр Андрей Пленкович шабуылдарды айыптап, оларды &quot;бейбіт тұрғындарға қарсы террористік актілер&quot; деп атады және Израильмен ынтымақтастық білдірді. Сыртқы істер министрі Гордан Грлич-Радман да шабуылды айыптап, Израильмен ынтымақтастық білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710576487370297365|user=grlicradman|title=🇭🇷 strongly condems massive terrorist attacks on 🇮🇱 and violence waged against innocent people. \ We stand in solidarity with #Israel and call for immediate de-escalation.|first=Gordan|last=Grlić Radman|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{CYP}}: Кипр президенті Никос Кристодулидис пен Кипрдің Израильдегі елшілігі шабуылдарды айыптап, Кипр Израильді қолдайды деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710568730378322219|user=CyprusinIsrael|title=Cyprus strongly condemns today's heavy rocket attack against Israel and the terrorist infiltration in the south of the country. We stand with Israel.|last=CyprusinIsrael|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kades|first=Andria|date=October 7, 2023|title=Cyprus condemns Hamas attack on Israel (Updated)|url=https://cyprus-mail.com/2023/10/07/cyprus-condemns-hamas-attack-on-israel/|url-status=live|website=Cyprus Mail|access-date=October 7, 2023|archive-date=October 7, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007174727/https://cyprus-mail.com/2023/10/07/cyprus-condemns-hamas-attack-on-israel/}}&lt;/ref&gt;
* {{CZE}}:Премьер-Министр Петр Фиала шабуылды айыптап, оның ойлары &quot;зорлық-зомбылықтың жазықсыз құрбандарымен&quot; екенін айтып, &quot;Израильдегі достарымызға жағдайды тезірек шешіп, олардың бейбітшілік пен қауіпсіздікте өмір сүруге деген амбицияларын жүзеге асыруды&quot; тіледі.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710549497003069698|user=P_Fiala|title=I condemn the terrorist attacks on Israel. My thoughts are with the innocent victims of the violence and I wish our friends in Israel the swiftest possible handling of the situation and the fulfilment of their ambitions to live in peace and security. The Czech Republic has always stood and will stand fully with Israel.|first=Petr|last=Fiala|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{DEN}}: Сыртқы істер министрі Ларс Лекке Расмуссен Израильге жасалған шабуылды қатты айыптап, оның &quot;құрбандармен, олардың отбасыларымен және бүкіл Израильмен ойлары&quot; екенін айтты.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Lars Løkke fordømmer angreb på Israel: Terrorisme|url=https://onp.dk/nyheder/politik/lars-loekke-fordoemmer-angreb-paa-israel-terrorisme/|date=7 October 2023|publisher=onp.dk|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007163715/https://onp.dk/nyheder/politik/lars-loekke-fordoemmer-angreb-paa-israel-terrorisme/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{EGY}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;ауыр қауіптер&quot; туралы ескертті және деэскалацияға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Egypt calls for halting Israeli-Palestinian escalation, urges utmost restraint|url=https://www.egypttoday.com/Article/1/127468/Egypt-calls-for-halting-Israeli-Palestinian-escalation-urges-utmost-restraint|work=[[Egypt Today]]|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134913/https://www.egypttoday.com/Article/1/127468/Egypt-calls-for-halting-Israeli-Palestinian-escalation-urges-utmost-restraint|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{FIN}}: Сыртқы істер министрі Элина Валтонен &quot;Израильдің Террористік зымыран бомбаларын&quot; ең қатты айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sauli Niinistö ja Elina Valtonen tuomitsevat Israeliin kohdistuvat iskut|url=https://www.iltalehti.fi/politiikka/a/7936dfd8-1bca-48f6-a878-aa8c927871b2|access-date=2023-10-07|website=www.iltalehti.fi|language=fi|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007130355/https://www.iltalehti.fi/politiikka/a/7936dfd8-1bca-48f6-a878-aa8c927871b2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{FRA}}: Президент Эммануэль Макрон шабуылды қатты айыптап, өзінің &quot;құрбандармен, олардың отбасыларымен және жақындарымен толық ынтымақтастығын&quot; білдірді.&quot;Францияның Израильдегі елшілігі шабуылдарды айыптап, Хамас тың әрекетін &quot;жол берілмейтін террористік актілер&quot;деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=French Embassy in Israel condemns Hamas attack|url=https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/2621406-french-embassy-in-israel-condemns-hamas-attack|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007095204/https://www.devdiscourse.com/article/entertainment/2621406-french-embassy-in-israel-condemns-hamas-attack|archive-date=7 October 2023|access-date=2023-10-07|website=Devdiscourse|language=en}}&lt;/ref&gt;
* {{GEO}}: Сыртқы істер министрлігі Израильге жасалған шабуылды қатты айыптап, Израиль үкіметі мен халқымен ынтымақтастық білдірді. Министрлік те өз ойлары мен көңіл айтты және зардап шеккендердің тезірек сауығып кетуін тіледі.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710614204544139409|user=MFAgovge|title=We strongly condemn the horrific terrorist attack on the State of Israel, causing loss of life and express solidarity with the Israeli government and people. Our thoughts are with the families and loved ones of the victims of this terrible attack. We wish a speedy recovery to all those injured. @IsraelMFA|author=MFA of Georgia|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt; 
[[Сурет:Israel solidarity protest Berlin 2023-10-08 19.jpg|нобай|250x250 нүкте|[[Берлин]]дегі Израильді қолдау ереуілі]]
* {{GER}}: Канцлер Олаф Шольц &quot;газа зымыраны мен зорлық-зомбылықтың күшеюі&quot; туралы &quot;қорқынышты жаңалықтардан&quot;қатты таң қалғанын айтты. Ол сондай-ақ Германия Хамас тың шабуылын айыптап, Израильді қолдайтынын мәлімдеді.&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710581415425753150|user=Bundeskanzler|title=Erschreckende Nachrichten erreichen uns heute aus #Israel. Der Raketenbeschuss aus Gaza und die eskalierende Gewalt erschüttern uns zutiefst. Deutschland verurteilt diese Angriffe der Hamas und steht an Israels Seite.|first=Olaf|last=Scholz|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{HUN}}: Премьер-министр Виктор Орбан Израильге жасалған шабуылды қатты айыптады және Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын сөзсіз қолдайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ өзінің &quot;Премьер-Министр Нетаньяхуға деген жанашырлығы мен көңілін&quot; білдіріп, &quot;біздің ойларымыз бен дұғаларымыз осы қараңғы уақытта Израиль халқымен бірге&quot;деп қосты.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710581990540390740|user=PM_ViktorOrban|title=We strongly condemn the brutal attack against #Israel , and unequivocally support Israel’s right to self-defence. I would like to express my sympathy and condolences to Prime Minister @netanyahu . \ Our thoughts and prayers are with the people of Israel in these dark hours.|first=Viktor|last=Orban|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{IND}}: Премьер-министр Нарендра Моди Үндістан үкіметі &quot;Израильге жасалған террорлық шабуылдарды&quot; айыптап, &quot;біз осы қиын уақытта Израильмен ынтымақтасамыз&quot; деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710614655620534296|user=narendramodi|title=Deeply shocked by the news of terrorist attacks in Israel. Our thoughts and prayers are with the innocent victims and their families. We stand in solidarity with Israel at this difficult hour.|first=Narendra|last=Modi|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=India stands in solidarity with Israel at this difficult hour, says PM Modi after Hamas attack|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/stand-in-solidarity-with-israel-at-this-difficult-hour-pm-modi/articleshow/104241034.cms?from=mdr|access-date=7 October 2023|work=The Times of India|date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007211751/https://timesofindia.indiatimes.com/india/stand-in-solidarity-with-israel-at-this-difficult-hour-pm-modi/articleshow/104241034.cms?from=mdr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Индонезия}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;Палестина мен Израиль арасындағы қақтығыстың өршуіне&quot; қатты алаңдаушылық білдіріп, одан әрі адам шығынын болдырмау үшін зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға шақырды. Ол сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымы келіскен параметрлерге сәйкес қақтығыстың түпкі себебі ретінде Израильдің Палестина территорияларын басып алуын реттеуге шақырды. [[Сурет:جشن حامیان درگیری‌ها.jpg|нобай|250x250 нүкте|[[Тегеран]]дағы &quot;Әл-Ақса су тасқыны&quot; операциясын қолдайтындардың ереуілі]]
* {{IRN}}: Аятолла Али Хаменеяның жоғарғы басшысының кеңесшісі Яхья Рахим Сафави Палестина жауынгерлерін құттықтап, Иран &quot;Палестина Мен Иерусалим азат етілгенге дейін Палестина жауынгерлерін қолдайтынын мәлімдеді. Ислам консультативтік Ассамблеясының отырысы кезінде заң шығарушылар өз орындарынан көтеріліп, &quot;Израильмен бірге&quot;, &quot;Америкамен бірге&quot; және &quot;Палестинаға қош келдіңіз&quot;деп ұрандады. Сыртқы істер министрлігінің өкілі Насер Канани Хамас тың шабуылы палестиналықтардың Израильге деген сенімін арттырды деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;f24live2&quot;&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=More than 200 killed in unprecedented Hamas assault on Israel, 232 killed in Gaza|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|website=France 24|language=en|access-date=8 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094105/https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{IRQ}}: Ирак үкіметінің өкілі палестиналықтар жасаған әскери операциялар &quot;сионистік оккупация әкімшілігінің&quot; ондаған жылдар бойы &quot;жүйелі езгісінің&quot;табиғи нәтижесі деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;f24live2&quot; /&gt;
* {{Байрақ|Ирландия}}: Премьер-министр Лео Варадкар Хамас тың Израильге жасаған шабуылдарын қатты айыптап, оларды &quot;қорқынышты&quot; деп атады және Ирландия бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарды сөзсіз айыптайды деп мәлімдеді. Танаисте, Сыртқы істер министрі және қорғаныс министрі Майкл Мартин де осындай сезімдерді білдіріп, шабуылды айыптады. Олар барлықевых қимылдарын дереу тоқтатуға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Taoiseach condemns 'appalling' attacks by Hamas|date=7 October 2023|url=https://www.rte.ie/news/ireland/2023/1007/1409559-ireland-israel-hamas/|publisher=[[Raidió Teilifís Éireann]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007174823/https://www.rte.ie/news/ireland/2023/1007/1409559-ireland-israel-hamas/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{ITA}}: Сыртқы істер министрі Антонио Тайани үкімет Израильге жасалған шабуылдарды &quot;адамдардың өміріне, аймақтың қауіпсіздігіне және кез-келген саяси процестің қайта басталуына қауіп төніп тұр. Ол сондай-ақ Хамас ТЫ &quot;осы варварлық зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға&quot; шақырды және Италия &quot;Израильдің өмір сүру және өзін-өзі қорғау құқығын&quot; қолдайтынын мәлімдеді. Италия премьер-Министрінің Кеңсесі &quot;Италия үкіметі Израильде жасалған қатыгез шабуылды мұқият қадағалап отыр&quot; және &quot;жазықсыз бейбіт тұрғындарға қатысты ең шешуші түрде жалғасып жатқан террор мен зорлық-зомбылықты&quot; айыптады және &quot;Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын&quot; қолдайтынын мәлімдеді.&quot;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* {{JOR}}: Сыртқы істер министрі Айман Сафади жағдайдың &quot;тұрақсыздығы&quot; туралы ескертті.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|title=World reaction to surprise attack by Palestinian Hamas on Israel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|access-date=2023-10-07|agency=Al Jazeera|language=en|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007140923/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[Сурет:Memorial at the synagogue in Yaroslavl.jpg|нобай|Ярославльдегі синагогадағы стихиялық мемориал]]{{JPN}}: Сыртқы істер министрлігінің өкілі: &quot;Жапония Израильге қарсы зымырандық шабуылдар мен қарулы шабуылдарды қатты айыптайды. Жапония қаза тапқандардың отбасыларына көңіл айтады және зардап шеккендерге деген шынайы жанашырлығын білдіреді&quot;, - делінген хабарламада.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mofa.go.jp/press/release/press7e_000047.html|title=Attack on Israel by the Palestinian militants including Hamas (Statement by Press Secretary KOBAYASHI Maki)|accessdate=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007193737/https://www.mofa.go.jp/press/release/press7e_000047.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{KEN}}: Мемлекеттік сыртқы істер департаментінің бас хатшысы Корир Сингхэй бұл ел &quot;Израильге қарсы жиіркенішті террористік актіні қатты айыптап, қанды қырғынға және адам өліміне өкінетінін айтты. Біз осы жиіркенішті шабуылдың жоспарлаушыларын, демеушілерін және орындаушыларын айыптаймыз. &quot;Израильдің кек алу құқығын&quot; мойындай отырып, Министрлік &quot;осы қайғылы оқиғаны шешуге бейбіт жол табуға&quot;шақырды.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710651271445680199|user=SingoeiAKorir|title=Kenya strongly condemns the despicable terror attack against Israel and regrets the carnage and senseless loss of life. We repudiate the planners, funders and implementers of this heinous attack. While Israel has a right to retaliate, a peaceful path to resolving this unfortunate development is urged. @ForeignOfficeKE @IsraelMFA|first=Korir|last=Sing'Oei|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001483025/kenya-condemns-hamas-attack-on-israel|title=Kenya condemns Hamas attack on Israel|publisher=[[The Sunday Standard (Kenya)|The Sunday Standard]]|first=Fred|last=Kagonye|date=7 October 2023|access-date=8 October 2023|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008045242/https://www.standardmedia.co.ke/article/2001483025/kenya-condemns-hamas-attack-on-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{KOS}}: Президент Йоса Османи Хамас тың шабуылын айыптап, оны &quot;Израильдің жазықсыз халқына қарсы террористік шабуыл&quot; деп атады және Израиль мемлекетімен мызғымас ынтымақтастық білдірді. Сол сияқты, Премьер-Министр Альбин Курти &quot;Израильге жасалған террорлық шабуылдарды&quot; біржақты айыптап, Косово ынтымақтастығы, зардап шеккендермен.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kosova dënon &quot;sulmet terroriste&quot; kundër Izraelit|url=https://www.koha.net/arberi/394656/kosova-denon-sulmet-terroriste-kunder-izraelit/|publisher=[[Koha Ditore]]|language=sq|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{KWT}}: Кувейт Израильді &quot;ашық шабуылдар&quot;деп айыптады.&quot;.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* {{LTU}}: Президент Гитанас Науседа Литва Хамас тың Израильдегі бейбіт тұрғындарға жасаған шабуылдарын сөзсіз айыптайтынын және бұл ел &quot;осы қорқынышты сағаттарда Израильді&quot; толығымен қолдайтынын, сондай-ақ &quot;қаза тапқандардың отбасыларына көңіл айтқанын&quot;айтты. Ол сондай-ақ &quot;Израиль өзін-өзі қорғауға құқылы.&quot;.&lt;ref&gt;{{citation|title=G. Nausėda: Lietuva smerkia &quot;Hamas&quot; atakas, Izraelis turi teisę gintis|url=https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/10/07/news/g-nauseda-lietuva-smerkia-hamas-atakas-izraelis-turi-teise-gintis-28640703|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164955/https://www.lrytas.lt/lietuvosdiena/aktualijos/2023/10/07/news/g-nauseda-lietuva-smerkia-hamas-atakas-izraelis-turi-teise-gintis-28640703|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{MKD}}: Президент Стево Пендаровски &quot;Израильге қарсы жасалған террористік шабуылдар мен жазықсыз бейбіт тұрғындарды өлтіруді&quot;айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710669336036126827|user=SPendarovski|title=We condemn the terror attacks launched against #Israel and the killings of innocent civilians. Expressing solidarity with President @Isaac_Herzog, the people, and the State of Israel in these dire times. Our thoughts are with the families of the victims..|first=Stevo|last=Pendarovski|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{MLT}} Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесін қақтығысқа арналған отырыс өткізуге шақырды.&lt;ref name=&quot;aj7oct2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood|date=7 October 2023|agency=Al Jazeera|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Марокко}}: Сыртқы істер министрлігі &quot;жағдайдың нашарлауына және Газа секторындағы соғыс қимылдарының басталуына қатты алаңдаушылық білдірді&quot; және &quot;бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарды қай жерде болса да&quot;айыптады.&quot;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newarab.com/news/how-did-arab-states-react-hamas-attack-israel|title=How did Arab states react to Hamas attack on Israel?|first=The New Arab|last=Staff|date=7 October 2023|website=The new Arab|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007172650/https://www.newarab.com/news/how-did-arab-states-react-hamas-attack-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{MNE}}: Президент Яков Милатович &quot;Хаманың Израильге жасаған шабуылын&quot; айыптап, &quot;осы шабуылдардың салдарынан израильдіктердің өліміне байланысты көңіл айтты&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710675288420503696|user=JakovMilatovic|title=I condemn the attack carried out by Hamas against Israel and extend my condolences for the Israeli lives lost in these attacks. Montenegro stands in solidarity with Israel. 🇲🇪🇮🇱|first=Jakov|last=Milatović|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{NLD}}: Премьер-министр Марк Рютте Премьер-Министр Нетаньяхумен Хамас тың Израильге шабуылы туралы сөйлескенін және &quot;оған Нидерланды бұл террористік зорлық-зомбылықты сөзсіз айыптайтынын және Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын толық қолдайтынын&quot;айтты.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710583233505608059|user=MinPres|title=Just spoke with Prime Minister @netanyahu about the unprecedented attack by Hamas on Israel. I told him that the Netherlands unequivocally condemns this terrorist violence and fully supports Israel’s right to defend itself.|first=Mark|last=Rutte|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Жаңа Зеландия}}: Сыртқы істер министрі Наная Махута Израиль мен Газа секторы арасындағы зорлық-зомбылықтың өршуіне қатты алаңдаушылық білдірді. Ол зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға, барлық бейбіт тұрғындарды қорғауға және халықаралық гуманитарлық заңдарды сақтауға шақырды. Премьер-министр Крис Хипкинс кейіннен Жаңа Зеландия Хамас тың лаңкестік шабуылдарын сөзсіз айыптады деп мәлімдеді, бұл мақсат бейбіт тұрғындар мен кепілге алу халықаралық гуманитарлық принциптерді бұзды деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite news|title=New Zealand Prime Minister Chris Hipkins condemns Hamas attack on Israel|url=https://www.nzherald.co.nz/world/new-zealand-minister-nanaia-mahuta-reacts-to-hamas-attack-on-israel/X4QNOBTNTVBJPMCTJ6NOMQ54Q4/|access-date=8 October 2023|work=[[The New Zealand Herald]]|agency=[[Associated Press]]|date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008042723/https://www.nzherald.co.nz/world/new-zealand-minister-nanaia-mahuta-reacts-to-hamas-attack-on-israel/X4QNOBTNTVBJPMCTJ6NOMQ54Q4/|archive-date=8 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Нигерия}}: Нигерияның сыртқы істер министрі Юсуф Туггар деэскалацияға шақырды және екі тараптан да &quot;ұстамдылық танытуды, бейбіт тұрғындардың қауіпсіздігіне басымдық беруді және гуманитарлық мәселелерді ескеруді&quot;сұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://leadership.ng/nigeria-reacts-to-israel-palestine-hostilities-calls-for-de-escalation/|title=Nigeria Reacts To Israel, Palestine Hostilities, Calls For De-escalation|first=James|last=Kwen|date=7 October 2023|access-date=8 October 2023|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051308/https://leadership.ng/nigeria-reacts-to-israel-palestine-hostilities-calls-for-de-escalation/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{NOR}}: Премьер-Министр Джонас гар Стере Израиль азаматтарына жасалған шабуылды қатты айыптап, жағдайды &quot;бұрын-соңды болмаған&quot;деп атады.Ол &quot;Израиль өзін әскери шабуылдан қорғауға құқылы&quot; және &quot;зорлық-зомбылықтың күшеюі маңызды&quot;деді.&lt;ref&gt;{{Cite X|user=jonasgahrstore|number=1710620794198323432|title=Norway strongly condemns attacks on Israeli civilians and calls for an immediate halt to attacks.}}&lt;/ref&gt;
* {{PAK}}: Сыртқы істер министрлігі атысты дереу тоқтатуға және бейбіт келіссөздерге оралуға шақыратын мәлімдеме жасап, олар &quot;жағдайдың дамуын мұқият қадағалап отыр&quot; деп мәлімдеді. Пәкістан қақтығысты реттеу екі мемлекет құру, соның ішінде өміршең, Егемен және іргелес Палестина Мемлекетін құру, астанасы Әл-Кудста деген ұстанымын растады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=Pakistan's concerns at the unfolding situation in the Middle East|url=https://mofa.gov.pk/pakistans-concerns-at-the-unfolding-situation-in-the-middle-east/|access-date=7 October 2023|website=[[Foreign Office of Pakistan|Ministry of Foreign Affairs, Government of Pakistan]]|language=en|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164734/https://tribune.com.pk/story/2439791/pakistan-calls-for-immediate-ceasefire-in-israel-palestine-conflict|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{PAR}}: Президент Сантьяго Пенья &quot;бүкіл әлемдегі бейбітшілікке қауіп төндіретін адамгершілікке жатпайтын әрекеттерді&quot; айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710656369848688731|user=SantiPenap|title=Todo nuestro apoyo a la hermana nación de Israel ante los cobardes ataques terroristas que ha sufrido. Condenamos, repudiamos y rechazamos estas inhumanas acciones que atentan contra la paz del mundo y que nos duelen de sobremanera al afectar a una nación con la que tenemos fuertes vínculos fraternos.|first=Santiago|last=Peña|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{POL}}: Сыртқы істер министрі Збигнев Рау &quot;Хамас тың Израильге жасаған шабуылдарын қатаң түрде айыптады&quot;.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710583328292655473|user=RauZbigniew|title=I condemn in the strongest terms the ongoing attacks by Hamas against Israel. Such indiscriminate violence and ruthless targeting of civilians is unacceptable. Our thoughts and prayers are with all affected by these outrageous acts of aggression.|first=Zbigniew|last=Rau|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{POR}}: Президент Марчелло Ребело де Соуза мен Премьер-министр Антонио Коста Хамас тың шабуылдарын &quot;қолайсыз&quot; және &quot;қатты айыптауға&quot;лайық деп айыптады.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Lusa|first1=Ana Bacelar Begonha|title=Israel: Marcelo e Costa condenam ataques &quot;inaceitáveis&quot;. Não há portugueses afectados|url=https://www.publico.pt/2023/10/07/politica/noticia/israel-marcelo-costa-condenam-ataques-inaceitaveis-nao-ha-portugueses-afectados-2065916|access-date=7 October 2023|work=Publico|date=7 October 2023|language=pt|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164221/https://www.publico.pt/2023/10/07/politica/noticia/israel-marcelo-costa-condenam-ataques-inaceitaveis-nao-ha-portugueses-afectados-2065916|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{QAT}}: Сыртқы істер министрлігі Палестина халқына қатысты зорлық-зомбылықтың өршуіне тек Израиль ғана жауапты деп мәлімдеме жасады.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|title=Saudi Arabia leads global calls for de-escalation of conflict between Palestinians, Israelis|date=7 October 2023|url=https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120816/https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{ROU}}: Президент Клаус Йоханнис Израильге жасалған шабуылды қатты айыптап: &quot;Румыния Израильдің бүгінгі таңертеңгі зымырандық шабуылдарын қатты айыптайды. Біз осы қорқынышты сәттерде Израильмен толығымен ынтымақтасамыз. Біздің ойларымыз құрбан болғандардың отбасыларымен және оқ астында қалғандармен.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710570418753474952|user=KlausIohannis|title=Romania 🇷🇴 strongly condemns this morning rocket attacks against Israel. We stand in full solidarity with Israel 🇮🇱 in these terrible moments. Our thoughts are with the families of victims and with those who are under fire.|first=Klaus|last=Iohannis|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{RUS}} ұстамдылықты талап ететін мәлімдеме жасады, ал сыртқы істер министрінің орынбасары Михаил Богданов олардың екі тараппен де байланыста екенін айтты.&lt;ref name=&quot;Russia3&quot;&gt;{{cite news|last1=October 2023|first1=Naharnet Newsdesk 07|title=Countries condemn 'terrorist attacks' from Gaza, Russia urges 'restraint'|work=Naharnet|url=https://www.naharnet.com/stories/en/300827-countries-condemn-terrorist-attacks-from-gaza|url-status=live|access-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120820/https://www.naharnet.com/stories/en/300827-countries-condemn-terrorist-attacks-from-gaza|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Сауд Арабиясы}}: Сыртқы істер министрлігі Израиль мен Газада &quot;эскалацияны&quot; &quot;дереу тоқтатуға&quot; шақырған мәлімдеме жариялады. Онда олар &quot;бірқатар Палестина топтары мен Израильдің оккупациялық күштері арасындағы бұрын-соңды болмаған жағдайдың дамуын мұқият қадағалап отырды, бұл бірқатар майдандарда орын алған зорлық-зомбылықтың жоғары деңгейіне әкелді&quot; және &quot;[Израильге] жарылыс қаупі туралы бірнеше рет ескертулерін &quot; растады. жалғасып жатқан оккупация және палестина халқының заңды құқықтарынан айырылуы салдарынан болған жағдай, сондай-ақ оның храмдарына қарсы жүйелі арандатулардың қайталануы&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite X post|number=1710629609757086172|user=KSAmofaEN|title=The Kingdom of Saudi Arabia is closely following the developments of the unprecedented situation between a number of Palestinian factions and the Israeli occupation forces, which has resulted in a high level of violence on several fronts there.|last=Foreign Ministry of Saudi Arabia|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=7 October 2023|title=Saudi Arabia calls for 'immediate halt to escalation of conflict between Palestinians, Israelis'|url=https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|work=Arab News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120816/https://www.arabnews.com/node/2386901/middle-east|archive-date=7 October 2023|access-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{SRB}}: Президент Александр Вучич Израильге қолдау білдіріп: &quot;біз Израильге жасалған қорқынышты шабуылдарды айыптаймыз. Еврей халқы азап шегу тарихын бастан өткерді және Израиль бейбітшілік пен қауіпсіздікте өмір сүруге лайық&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Beta|date=2023-10-07|title=Vučić se oglasio povodom napada Hamasa: Izrael zaslužuje miran i bezbedan život|trans-title=Vučić spoke about the attack by Hamas: Israel deserves a peaceful and safe life|url=https://nova.rs/vesti/politika/vucic-se-oglasio-povodom-napada-hamasa-izrael-zasluzuje-miran-i-bezbedan-zivot/|access-date=2023-10-07|website=NOVA portal|language=sr-RS|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134959/https://nova.rs/vesti/politika/vucic-se-oglasio-povodom-napada-hamasa-izrael-zasluzuje-miran-i-bezbedan-zivot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{SGP}}: Сыртқы істер министрлігінің өкілі ел &quot;Газадан Израильге жасалған зымырандық және террористік шабуылдарды&quot; қатты айыптайды деген мәлімдеме жасады.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|date=7 October 2023|title=Singapore 'strongly condemns' rocket and terror attacks from Gaza on Israel|agency=CNA|url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/israel-hamas-gaza-violence-singapore-strongly-condemns-attacks-3828966|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164221/https://www.channelnewsasia.com/singapore/israel-hamas-gaza-violence-singapore-strongly-condemns-attacks-3828966|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{SVK}}: Қорғаныс министрі Мартин Скленар адамдарға жасалған шабуылдарды&quot; ең батыл түрде &quot; айыптады және Израильдің өзін-өзі қорғау құқығын қолдады.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710604473796563386|user=SklenarMartin|title=I condemn terrorist attacks against #Israel in the strongest terms. My thoughts are with Israeli people and families of voctims. Israel has every right to defend itself.|first=Martin|last=Sklenar|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{Байрақ|Испания}}: Премьер-Министр Педро Санчес терроризм деп атаған нәрсені қатты айыптады және Испанияның аймақтық тұрақтылыққа деген тұрақты міндеттемесін растай отырып, бейбіт тұрғындарға қатысты бей-берекет зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710615985126822068|user=sanchezcastejon|title=Seguimos con consternación el ataque terrorista contra Israel y nos solidarizamos con las víctimas y sus familiares. \ Condenamos rotundamente el terrorismo y exigimos el cese inmediato de la violencia indiscriminada contra la población civil.|first=Pedro|last=Sánchez|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{SWE}}: Сыртқы істер министрі Тобиас Биллстрем Израильге жасалған шабуылды айыптап, үкімет деп мәлімдеді ынтымақ, шабуылдаушылардан зардап шеккен барлық бейбіт тұрғындармен.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Nyheter|first=S. V. T.|date=2023-10-07|title=Billström (M) fördömer Hamas attack|language=sv|work=SVT Nyheter|url=https://www.svt.se/nyheter/snabbkollen/billstrom-m-fordomer-hamas-attack|url-status=live|access-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007091107/https://www.svt.se/nyheter/snabbkollen/billstrom-m-fordomer-hamas-attack|archive-date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{TWN}}: Сыртқы істер министрі Джозеф Ву Израильге жасалған шабуылды айыптап, &quot; Тайвань Хамас  жасаған израильдіктерге жасалған бей-берекет шабуылдарды қатты айыптайды. Біз Израильмен ынтымақтасамыз және терроризмнің барлық түрлерін айыптаймыз. Осы қайғылы сәтте құрбандармен және отбасылармен біздің ойларымыз.&quot;
* [[Сурет:Pro-Palestinian protest in Istanbul in 2023.png|нобай|[[Ыстанбұл]]дағы Палестинаны қолдау ереуілі]]{{THA}}:Премьер-министр Сретта Тависин Израиль үкіметі мен халқына қатты көңіл айтып, Хамас тың шабуылын айыптады. Ол сондай-ақ Таиландтың корольдік әуе күштерін қажет болған жағдайда өз азаматтарын эвакуациялауға дайын етті.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Goldenberg|first1=Tia|last2=Shurafa|first2=Wafaa|title=Hamas fighters storm Israeli towns in surprise attack; Israel responds with deadly strikes on Gaza|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71|access-date=8 October 2023|work=Associated Press|date=8 October 2023|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051308/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
* {{TUR}}: Президент Режеп Тайып Ердоған өзінің билеуші Анкара әділет және даму партиясының съезінде израильдіктер мен палестиналықтарды жағдайды нашарлатуы мүмкін дұшпандық әрекеттерден аулақ болуға шақырды.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-10-07|title=Turkey's Erdogan calls on Israelis, Palestinians to act with restraint|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-762085|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007110518/https://www.jpost.com/breaking-news/article-762085|archive-date=7 October 2023|access-date=2023-10-07|website=The Jerusalem Post|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* {{UKR}}: Сыртқы істер министрлігі Украина Израильге қарсы &quot;террористік шабуылдарды&quot;, соның ішінде Иерусалим мен Тель-Авивтегі бейбіт тұрғындарға зымыран шабуылын қатты айыптады деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ &quot;өзін және өз халқын қорғау құқығында Израильге қолдау білдірді.&quot;Президент Владимир Зеленский бұл мәлімдемелерді X-тегі жазбасында&quot; Израильдің өзін террордан қорғауға толық құқығы бар &quot;және&quot; бүгінгі Израильге жасалған террористік шабуыл жақсы жоспарланған және бүкіл әлем терроризмнің қандай демеушілері оны мақұлдап, оны ұйымдастыруға үлес қоса алатынын біледі &quot;деп қайталады.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
* {{UAE}}: Сыртқы істер министрлігі атысты дереу тоқтатуға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Al Amir|first1=Khitam|title=Israel-Palestine conflict: UAE calls for immediate ceasefire to prevent dangerous consequences|url=https://gulfnews.com/uae/government/israel-palestine-conflict-uae-calls-for-immediate-ceasefire-to-prevent-dangerous-consequences-1.1696682065094|work=[[Gulf News]]|access-date=2023-10-07|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007134914/https://gulfnews.com/uae/government/israel-palestine-conflict-uae-calls-for-immediate-ceasefire-to-prevent-dangerous-consequences-1.1696682065094|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{UK}}: Премьер-министр Риши Сунак Хамас тың Израиль азаматтарына жасаған шабуылдарына таң қалғанын айтты. Ол &quot;Израильдің өзін-өзі қорғауға абсолютті құқығы бар&quot; деп қосты және Ұлыбритания шенеуніктері &quot;Израиль билігімен байланыста&quot; екенін айтты және Израильдегі Британ азаматтарына &quot;саяхат нұсқауларын орындауға&quot;кеңес берді. Оппозиция жетекшісі Кир Стармер де шабуылдарды айыптап, &quot;Израиль өзін-өзі қорғауға құқылы&quot;деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite X|number=1710578659415757310|user=Keir_Starmer|title=I utterly condemn the ongoing attacks on Israel and her citizens. \ There is no justification for this act of terror which is being perpetrated by those who seek to undermine any chance for future peace in the region. \ Israel has a right to defend herself.|first=Kier|last=Starmer|date=7 October 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{USA}}: Президент Джо Байден шабуылдарды айыптап, &quot;Израиль үкіметі мен халқына барлық тиісті қолдау құралдарын&quot;ұсынуға дайын екенін мәлімдеді. Израильдегі елшінің міндетін атқарушы Стефани Халлетт &quot;Израильдің оңтүстігінен газа террористерінің қолынан қаза тапқан және жараланған бейбіт тұрғындардың суреттері оны ауыртады&quot;деп мәлімдеді. Ақ үй Америка Құрама Штаттары &quot;Израиль азаматтарына Хамас  лаңкестерінің себепсіз шабуылдарын сөзсіз айыптайды&quot;деген мәлімдеме жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-07|title=Statement from NSC Spokesperson Adrienne Watson Condemning Terrorist Attacks Against Israel|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/07/statement-from-nsc-spokesperson-adrienne-watson-condemning-terrorist-attacks-against-israel/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007120201/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/10/07/statement-from-nsc-spokesperson-adrienne-watson-condemning-terrorist-attacks-against-israel/|archive-date=7 October 2023|access-date=2023-10-07|publisher=The White House|language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Уругвай}}: Президент Луис Лакалье по Хамас тың шабуылдарын қатты айыптайтынын және &quot;Израиль халқына қарсы зорлық-зомбылықты дереу тоқтатуға&quot;шақырғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite x|number=1710647825699053962|user=LuisLacallePou|title=Nuestra solidaridad con Israel. Condenamos firmemente el ataque de Hamas y llamamos al cese inmediato de la violencia contra el pueblo israelí. Una vez más condenamos la acciones terroristas en donde se lleven adelante.|author=Luis Lacalle Pou|date=7 October 2023|language=es}}&lt;/ref&gt;
* {{YEM}}: Сыртқы істер министрлігі Йемен үкіметі оккупацияланған Палестина территорияларында болып жатқан оқиғалар мен шиеленістерді бақылап отырғанын растады және бейбіт тұрғындарды қорғауға және Израильдің оккупациялық күштерінің арандатуларын және олардың Палестина халқы мен оның ғибадатханаларына бірнеше рет жасаған шабуылдарын тоқтатуға шақырды. Ол сондай-ақ Йемен Үкіметінің Палестина халқының лайықты өмір сүруге ұмтылыстарын жүзеге асыруға және арабтардың бейбіт бастамасы мен тиісті халықаралық қарарлар мен заңнамаларға сәйкес Шығыс Иерусалимде астанасы бар тәуелсіз Палестина мемлекетін құруға жәрдемдесу жөніндегі берік ұстанымын растады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=اليمن تدعو لوضع حد لاستفزازات الاحتلال الإسرائيلي واعتداءاته المتكررة على الشعب الفلسطيني|url=https://www.sabanew.net/story/ar/102164|access-date=2023-10-07|website=وكالة الانباء اليمنية Saba Net :: سبأ نت|language=en|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007165617/https://www.sabanew.net/story/ar/102164|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Халықаралық ұйымдар ===

* [[Араб мемлекеттері Лигасы|Араб лигасы]]: Араб лигасы жауап ретінде &quot;Израильдің зорлық-зомбылық пен экстремистік саясатты жүзеге асыруы-бұл аймақты жақын болашақта тұрақтылық үшін маңызды мүмкіндіктен айыратын уақыт бомбасы.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=World reaction to surprise attack by Palestinian Hamas on Israel|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007201341/https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|Еуропа Одағы}}: Еуропалық комиссияның президенті Урсула фон дер Лейен &quot;Хамас  террористерінің Израильге жасаған шабуылын&quot; &quot;біржақты&quot; айыптап, оны &quot;ең жиіркенішті түрдегі терроризм&quot; деп атады және &quot;Израиль өзін осындай жиіркенішті шабуылдардан қорғауға құқылы&quot; деп мәлімдеді. ЕО ның Израильдегі елшісі Димитер Цанчев бұл шабуылды айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=חדשות|date=2023-10-07|title=שגריר האיחוד האירופי בישראל: &quot;נחרד מהמתקפה הקטלנית, מגנים בכל תוקף&quot;|language=he|work=Ynet|url=https://www.ynet.co.il/news/article/hyl0qkcg6|access-date=2023-10-07|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007095115/https://www.ynet.co.il/news/article/hyl0qkcg6|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[НАТО]]: Баспасөз хатшысы Дилан Уайт мәлімдемесінде блок &quot; Хамас тың Израильдің НАТО серіктесіне қарсы лаңкестік шабуылдарын &quot;айыптайтынын және&quot; Израиль өзін-өзі қорғауға құқылы &quot;екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 October 2023|title=NATO Condemns Hamas 'Terrorist Attacks' Against Israel|url=https://www.barrons.com/news/nato-condemns-hamas-terrorist-attacks-against-israel-10c074e1|website=Barron's|language=en|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164732/https://www.barrons.com/news/nato-condemns-hamas-terrorist-attacks-against-israel-10c074e1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{Flag|БҰҰ}}: Біріккен Ұлттар ұйымының Таяу Шығыс бейбітшілік процесінің арнайы үйлестірушісі тор Веннесланд бұл шабуылды айыптап, &quot;оқиғалар зорлық-зомбылық көріністеріне және израильдіктер арасында көптеген құрбандар мен жарақаттарға әкелді, олардың көпшілігі сектор ішінде ұрланған деп есептеледі&quot;деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ &quot;бейбіт тұрғындарға жасалған жиіркенішті шабуылдарды дереу тоқтату керек&quot;деп шақырды. Ливандағы Біріккен Ұлттар Ұйымының уақытша күштері Израиль шекарасына жақын жерде, соның ішінде &quot;зымыран ұшыруға қарсы операцияларды&quot;күшейтіп жатқанын айтты.&lt;ref name=&quot;f24live2&quot; /&gt;

=== Қайырымдылық және ҮЕҰ ===

* Индонезияның &quot;жедел медициналық құтқару комитеті&quot; үкіметтік емес ұйымы Израиль Газадағы ауруханасына шабуыл жасап, оның қызметкерлерінің бірін өлтірді деген хабардан кейін Израильді айыптады.&lt;ref name=&quot;indonesia2&quot;&gt;{{cite news|title=Indonesia's MER-C condemns Israeli strikes killing its staff in Gaza|url=https://en.antaranews.com/news/295563/indonesias-mer-c-condemns-israeli-strikes-killing-its-staff-in-gaza|agency=[[Antara (news agency)|Antara]]|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008044431/https://en.antaranews.com/news/295563/indonesias-mer-c-condemns-israeli-strikes-killing-its-staff-in-gaza|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Индонезия ауруханасына Израильдің әуе шабуылынан кейін &quot;Шекарасыз дәрігерлер&quot; &quot;барлық тараптарды Денсаулық сақтау инфрақұрылымын құрметтеуге&quot; шақырды.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Doctors Without Borders says healthcare facilities 'cannot become targets' after Israeli forces struck a hospital and ambulance in Gaza|url=https://www.businessinsider.com/doctors-without-borders-hospitals-ambulances-targets-israel-hamas-gaza-2023-10|work=[[Business Insider]]|access-date=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008044430/https://www.businessinsider.com/doctors-without-borders-hospitals-ambulances-targets-israel-hamas-gaza-2023-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Mercy Malaysia Газадағы жағдайды бақылап отырғанын және медициналық көмек, психоәлеуметтік қолдау және дәрі-дәрмек түрінде көмек көрсету мүмкіндіктерін зерттеп жатқанын растады.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Mercy Malaysia on high alert as Gaza conflict intensifies, aiming to alleviate suffering|url=https://www.nst.com.my/news/nation/2023/10/964232/mercy-malaysia-high-alert-gaza-conflict-intensifies-aiming-alleviate|access-date=8 October 2023|work=[[New Straits Times]]|date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008045202/https://www.nst.com.my/news/nation/2023/10/964232/mercy-malaysia-high-alert-gaza-conflict-intensifies-aiming-alleviate|archive-date=8 October 2023}}&lt;/ref&gt;

=== Исламдық ұйымдар ===

* Сунниттік исламның негізгі діни білім беру орталығы болып саналатын Каирдегі Әл-Азхар аш-Шариф мешіті &quot;өзімізге деген сенімділікті, өмір жолын және бұрыннан жоғалған әділеттілік сезімін жандандыру үшін келген Палестинаның еркін халқына толық қолдау көрсетіп, берік тұр&quot; деген мәлімдеме жариялады. өмір сүру&quot;. Ол сондай-ақ &quot;Палестина мәселесіне қатысты халықаралық қауымдастықтың Қос стандарттарын&quot;сынға алды.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation live news: Hamas starts Operation Al-Aqsa Flood|date=7 October 2023|agency=[[Al Jazeera]]|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007062723/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хизбуллаһ]]: Хизбуллаһ Хамас ты құттықтап, шабуылды &quot;израильдік қылмыстарға&quot; жауап ретінде жоғары бағалады және содырлардың &quot;Құдайдың қолдауы&quot;бар екенін айтты. Сондай-ақ, топ оның Ливандағы басшылығы операция туралы Хамас пен байланыста болғанын айтты.&lt;ref name=&quot;ap12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Hamas militant group launches unprecedented operation against Israel with rockets and infiltration|date=7 October 2023|work=Associated Press News|access-date=7 October 2023|archive-date=7 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007073124/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{flagicon image|Houthis Logo.png}} Хусит қозғалысы: &quot;Ансарулла&quot; хусит қозғалысының саяси бюросы &quot;әл-Ақса су тасқыны операциясы&quot; уақытша сионистік білімнің әлсіздігін, нәзіктігін және дәрменсіздігін анықтап, Палестинадағы қарсылықтың күші мен тиімділігін және оның Израильдің тереңдігіне соққы беру қабілетін көрсетті&quot; деп мәлімдеді. Сондай-ақ, йемендіктер палестиналықтар мен қарсыласу қозғалыстарын қолдайтынын айтып, Палестина мен ұлттық храмдарды &quot;басып алатын&quot; сионистік БІЛІМНЕН қорғау үшін шайқасқа қатысуға дайын екендіктерін түсіндірді.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;
* {{flagicon image|Kata'ib Hezbollah sans logo.JPG}} Катаиб Хизбуллаһ: &quot;Катаиб Хизбуллаһ &quot;Палестина халқын&quot; сионистік білімнің ерік-жігерінің бұзылуымен &quot;құттықтап,&quot;жауға қарсы тұруда қарсылық пен бірлікті жалғастыру қажеттілігін&quot; атап өтті.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=الميادين|first=شبكة|date=2023-10-07|title=العراق: كتائب حزب الله العراق: نباركُ للشعب الفلسطيني ومقاومته الإسلامية الباسلة والأحرار في العالم بدء احتضار الكيان الصهيوني|url=https://www.almayadeen.net/latestnews/2023/10/7/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D9%84%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA|access-date=2023-10-07|website=شبكة الميادين|language=ar|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164827/https://www.almayadeen.net/latestnews/2023/10/7/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82--%D9%86%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%83-%D9%84%D9%84%D8%B4%D8%B9%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D9%88%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Аналитика ==
Дэниел Байман мен Александр Палмердің айтуынша, шабуылдар Палестинаны азат ету ұйымының құлдырауын және Хамас тың Палестина саясатындағы негізгі билік орталығы ретінде көтерілуін көрсетті. Егер статус-кво сақталса, олар ОP-тің одан әрі құлдырауын болжады.

Израильдік талдаушы Сет Францманның айтуынша, шабуыл Израиль мен Хамас  арасындағы жалғасып жатқан қақтығыстың айтарлықтай өршуін көрсетті. Ол өзінің ауқымдылығы мен ауқымымен ерекшеленді, зымыран мен Газадағы шекара шабуылдарын қамтыды. Бұл оқиға бұрынғы қақтығыстардан айтарлықтай алшақтауды белгіледі, олар әдетте шиеленістің біртіндеп күшеюімен кезең-кезеңімен жүрді.

Саяси журналист Питер Бомонт бұл шабуылды Израиль үкіметінің &quot;ғасырлар бойы барлау сәтсіздігі&quot; деп сипаттады. Сол сияқты, Еврей жаңалықтар синдикаты мұны &quot;қиялдың жетіспеушілігі&quot; деп санады.

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]]
[[Санат:Израиль–Палестина қақтығысы]] 
[[Санат:2023 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:2024 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:Таяу Шығыс дағдарысы (2023 жылдан)]]</text>
      <sha1>fvbzsa4yso1nc7kjckbq58chvioetem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тсвана (халық)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>714554</id>
    <revision>
      <id>3599353</id>
      <parentid>3415389</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:32:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beksultan228</username>
        <id>180775</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Известные тсвана&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/149833473|Тсвана (народ)]]&quot;</comment>
      <origin>3599353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9746" sha1="0gwpiq3i6m0sdkff6a1xlj903l1r7n3" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Тсвана
|төл атауы  = чуана, бечуана
|сурет      = Bechuana Congregation (relates to David Livingstone) by The London Missionary Society cropped.jpg
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 5,7 млн.
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
|саны1      = 4,1 млн.
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Ботсвана}}
|саны2      = 1,5 млн.
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Зимбабве}}
|саны3      = 90 000
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Намибия}}
|саны4      = 15 000
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[сетсвана тілі]]
|діні       = жергілікті дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}

'''Тсвана''' (''чуана'', ''бечуана'') — Оңтүстік Африкадағы банту халқы. Жалпы саны 5,7 млн. адам. [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның солтүстігінде 4,1 миллион адам, (2011, халық санағы), оңтүстік-шығыс [[Ботсвана]]да 1,5 млн адам, (2011 жыл санағы), оңтүстік [[Зимбабве]]де 90 мың адам, (2016 жылғы бағалау) және шығыс [[Намибия]]да 15 мың адам тұрады.&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218352&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
Олар банту тілдер семьясының оңтүстік-шығыс тобының [[сетсвана тілі]]нде сөйлейді.&lt;ref&gt;Тсвана https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;

== Діні ==
Тсваналардың көпшілігі жергілікті дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Христиандық|христиандар]].&lt;ref&gt; ТСВАНА НАРОД https://dictionary.sensagent.com/%D0%A2%D0%A1%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%90%20%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9E%D0%94/ru-ru/&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Олардың өмір сүруінің алғашқы деректері 1300-1500 жылдарға жатады. Икон деп аталатын қыш ыдыстардың табылуы осы уақыттан басталады. Тсвана халқы сол кезде үлкен сото этникалық тобының бөлігі болды. 1500 жылға қарай сото диалектілері, нанымдары және әлеуметтік құрылымдары ұқсас үш топқа бөлінді. SAHO мәліметтері бойынша, 19 ғасырдың басында соғыстарға, көші-қонға және саяси толқуларға байланысты кейінгі кезеңде пайда болған кластерлер арасындағы айырмашылықтар дифиган деп аталды.
Бүгінгі таңда Тсвана халқы қара нәсілді оңтүстік африкалықтардың төрт негізгі этникалық тобының бірі болып табылады және сото-тсвана этникалық тобына жатады. Ботсванада Тсвана мемлекеттері 1700 жылы Хуруше мен Квенадан келген мигранттар Оңтүстік-Шығыс Ботсвананың Халагари-Ролонг халқының арасында Нгвакета көсемдігін орнатқан кезде басталды.

Еуропалық саудагерлер мен британдық миссионерлер алғаш рет Тсвана аймағына 19 ғасырдың алғашқы онжылдығында келді. Нәтижесінде піл сүйегі, аң терісі мен қауырсын саудасы дамып, христиан шіркеулерінің негізі қаланды. 1860-1870 жылдары Оңтүстік Африкада гауһар тастар мен алтынның ашылуы да индустрияландыру мен отарлауды жеделдетті. 1885 жылы британдықтар Британдық Бечуаналендті құрды, ол қазіргі Ботсвана болып табылады, ол кейін 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағына біріктірілді. Нәтижесінде Тсвана көсемдері өз билігін жоғалтты. Тсвана халқы шахталарда жұмыс істеуге және британдық тәжге салық төлеуге мәжбүр болды. Отарлау 1966 жылға дейін, Ботсвана, кейін Бечуаналенд Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанға дейін жалғасты.&lt;ref&gt;Народ тсвана Южной Африки https://ru.history-hub.com/narod-tsvana-yuzhnoi-afriki{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
Тсвананың негізгі дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал) және [[егіншілік]] (Ботсвананың шығысында және солтүстігінде), құмай, бұршақ, бақша, жүгері, қант қамысы. 
Көптеген тсвана шахталар мен фермаларда жұмыс істейді. Керамикалық ыдыстар, қоржын тоқу, сұйықтықтарды салатын ыдыстар жасау кеңінен дамыған.&lt;ref&gt;Тсвана – история, культура, религия https://tureligious.com.ua/tsvana-ystoryia-kultura-relyhyia/&lt;/ref&gt;

== Тұрмыс салты ==
Тсвана тайпаларға бөлінуді, жерге қауымдық меншікті, жерді тең пайдалануды және қауымдық өзін-өзі басқаруды сақтаған. Тайпалық тектілер мен байлар қабаты ерекше көзге түсті.
Қарапайым қауымдастық мүшелерінде әлі күнге дейін үлкен отбасылық ұйымның қалдықтары бар. Тсвана халқының дәстүрлі өмірінің көптеген ерекшеліктері сақталған. Әскери ұйымның негізі болған инициация кезінде (әр 4-7 жыл сайын) қалыптасқан жас сыныптары сақталды. Ажырасқанда неке құны (мал) қайтарылмаған.

Басшылық ғұрыптық қызметтерді де атқарды - жаңбыр шақыру, ауыл шаруашылығы жұмыстарын бастау, алғашқы жемістер мерекесіне қатысу ырымдарын орындады. Мұрагерлік тікелей, әкеден балаға беріледі.

Елді мекендері дөңгелек типтегі елді мекендер, дөң үстінде (3000-ға дейін үйшіктер) орналасқан, көсемдердің резиденциясы және бірнеше ұсақ қоныстарды құрады. Әрбір елді мекеннің ортасында «котла» - төрешілер алаңы болды. Тұрғын үйлері - конустық төбесі шөппен жабылған, жеңіл ағаш жақтаудағы дөңгелек саман үйшік.

Дәстүрлі киімдері - каросс (былғары жамылғылар), белдік және алжапқыш - заманауи киімдерге орын берді.

Тамағы негізінен сүт, өсімдік тектес тағамдар, ет сирек тұтынылады.

Дәстүрлі рухани мәдениет пен бай фольклор, оның ішінде музыка мен би сақталған.&lt;ref&gt;народы мира / Тсвана http://www.etnolog.ru/people.php?id=TSVA&lt;/ref&gt;

== Известные тсвана ==
* '''Mpule Keneilwe Kwelagobe''' — 1999 жылғы «Әлем аруы» байқауының жеңімпазы [1].
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы халықтары]]
[[Санат:Ботсвана халықтары]]
[[Санат:Зимбабве халықтары]]
[[Санат:Намибия халықтары]]</text>
      <sha1>0gwpiq3i6m0sdkff6a1xlj903l1r7n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599354</id>
      <parentid>3599353</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beksultan228</username>
        <id>180775</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Известные тсвана&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/149833473|Тсвана (народ)]]&quot;</comment>
      <origin>3599354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9938" sha1="p2cufqk6jlkrzs61pc8l1cd1g2ne7zv" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Тсвана
|төл атауы  = чуана, бечуана
|сурет      = Bechuana Congregation (relates to David Livingstone) by The London Missionary Society cropped.jpg
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 5,7 млн.
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
|саны1      = 4,1 млн.
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Ботсвана}}
|саны2      = 1,5 млн.
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Зимбабве}}
|саны3      = 90 000
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Намибия}}
|саны4      = 15 000
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[сетсвана тілі]]
|діні       = жергілікті дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}

'''Тсвана''' (''чуана'', ''бечуана'') — Оңтүстік Африкадағы банту халқы. Жалпы саны 5,7 млн. адам. [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның солтүстігінде 4,1 миллион адам, (2011, халық санағы), оңтүстік-шығыс [[Ботсвана]]да 1,5 млн адам, (2011 жыл санағы), оңтүстік [[Зимбабве]]де 90 мың адам, (2016 жылғы бағалау) және шығыс [[Намибия]]да 15 мың адам тұрады.&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218352&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
Олар банту тілдер семьясының оңтүстік-шығыс тобының [[сетсвана тілі]]нде сөйлейді.&lt;ref&gt;Тсвана https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;

== Діні ==
Тсваналардың көпшілігі жергілікті дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Христиандық|христиандар]].&lt;ref&gt; ТСВАНА НАРОД https://dictionary.sensagent.com/%D0%A2%D0%A1%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%90%20%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9E%D0%94/ru-ru/&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Олардың өмір сүруінің алғашқы деректері 1300-1500 жылдарға жатады. Икон деп аталатын қыш ыдыстардың табылуы осы уақыттан басталады. Тсвана халқы сол кезде үлкен сото этникалық тобының бөлігі болды. 1500 жылға қарай сото диалектілері, нанымдары және әлеуметтік құрылымдары ұқсас үш топқа бөлінді. SAHO мәліметтері бойынша, 19 ғасырдың басында соғыстарға, көші-қонға және саяси толқуларға байланысты кейінгі кезеңде пайда болған кластерлер арасындағы айырмашылықтар дифиган деп аталды.
Бүгінгі таңда Тсвана халқы қара нәсілді оңтүстік африкалықтардың төрт негізгі этникалық тобының бірі болып табылады және сото-тсвана этникалық тобына жатады. Ботсванада Тсвана мемлекеттері 1700 жылы Хуруше мен Квенадан келген мигранттар Оңтүстік-Шығыс Ботсвананың Халагари-Ролонг халқының арасында Нгвакета көсемдігін орнатқан кезде басталды.

Еуропалық саудагерлер мен британдық миссионерлер алғаш рет Тсвана аймағына 19 ғасырдың алғашқы онжылдығында келді. Нәтижесінде піл сүйегі, аң терісі мен қауырсын саудасы дамып, христиан шіркеулерінің негізі қаланды. 1860-1870 жылдары Оңтүстік Африкада гауһар тастар мен алтынның ашылуы да индустрияландыру мен отарлауды жеделдетті. 1885 жылы британдықтар Британдық Бечуаналендті құрды, ол қазіргі Ботсвана болып табылады, ол кейін 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағына біріктірілді. Нәтижесінде Тсвана көсемдері өз билігін жоғалтты. Тсвана халқы шахталарда жұмыс істеуге және британдық тәжге салық төлеуге мәжбүр болды. Отарлау 1966 жылға дейін, Ботсвана, кейін Бечуаналенд Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанға дейін жалғасты.&lt;ref&gt;Народ тсвана Южной Африки https://ru.history-hub.com/narod-tsvana-yuzhnoi-afriki{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
Тсвананың негізгі дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал) және [[егіншілік]] (Ботсвананың шығысында және солтүстігінде), құмай, бұршақ, бақша, жүгері, қант қамысы. 
Көптеген тсвана шахталар мен фермаларда жұмыс істейді. Керамикалық ыдыстар, қоржын тоқу, сұйықтықтарды салатын ыдыстар жасау кеңінен дамыған.&lt;ref&gt;Тсвана – история, культура, религия https://tureligious.com.ua/tsvana-ystoryia-kultura-relyhyia/&lt;/ref&gt;

== Тұрмыс салты ==
Тсвана тайпаларға бөлінуді, жерге қауымдық меншікті, жерді тең пайдалануды және қауымдық өзін-өзі басқаруды сақтаған. Тайпалық тектілер мен байлар қабаты ерекше көзге түсті.
Қарапайым қауымдастық мүшелерінде әлі күнге дейін үлкен отбасылық ұйымның қалдықтары бар. Тсвана халқының дәстүрлі өмірінің көптеген ерекшеліктері сақталған. Әскери ұйымның негізі болған инициация кезінде (әр 4-7 жыл сайын) қалыптасқан жас сыныптары сақталды. Ажырасқанда неке құны (мал) қайтарылмаған.

Басшылық ғұрыптық қызметтерді де атқарды - жаңбыр шақыру, ауыл шаруашылығы жұмыстарын бастау, алғашқы жемістер мерекесіне қатысу ырымдарын орындады. Мұрагерлік тікелей, әкеден балаға беріледі.

Елді мекендері дөңгелек типтегі елді мекендер, дөң үстінде (3000-ға дейін үйшіктер) орналасқан, көсемдердің резиденциясы және бірнеше ұсақ қоныстарды құрады. Әрбір елді мекеннің ортасында «котла» - төрешілер алаңы болды. Тұрғын үйлері - конустық төбесі шөппен жабылған, жеңіл ағаш жақтаудағы дөңгелек саман үйшік.

Дәстүрлі киімдері - каросс (былғары жамылғылар), белдік және алжапқыш - заманауи киімдерге орын берді.

Тамағы негізінен сүт, өсімдік тектес тағамдар, ет сирек тұтынылады.

Дәстүрлі рухани мәдениет пен бай фольклор, оның ішінде музыка мен би сақталған.&lt;ref&gt;народы мира / Тсвана http://www.etnolog.ru/people.php?id=TSVA&lt;/ref&gt;

== Известные тсвана ==
* '''Mpule Keneilwe Kwelagobe''' — 1999 жылғы «Әлем аруы» байқауының жеңімпазы [1].
== Известные тсвана ==
* Кгалема Мотланте
* '''Mpule Keneilwe Kwelagobe''' — 1999 жылғы «Әлем аруы» байқауының жеңімпазы [1].
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы халықтары]]
[[Санат:Ботсвана халықтары]]
[[Санат:Зимбабве халықтары]]
[[Санат:Намибия халықтары]]</text>
      <sha1>p2cufqk6jlkrzs61pc8l1cd1g2ne7zv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599398</id>
      <parentid>3599354</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:30:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Beksultan228|Beksultan228]] ([[User talk:Beksultan228|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3415389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9588" sha1="i1c2jtimxv2816jc618j6192rpm0jwb" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Тсвана
|төл атауы  = чуана, бечуана
|сурет      = Bechuana Congregation (relates to David Livingstone) by The London Missionary Society cropped.jpg
|сурет тақырыбы      = 
|саны       = 5,7 млн.
|аймақ      = 
|аймақ1     = {{Байрақ|Оңтүстік Африка Республикасы}}
|саны1      = 4,1 млн.
|түсініктемелер1     = 
|аймақ2     = {{Байрақ|Ботсвана}}
|саны2      = 1,5 млн.
|түсініктемелер2     = 
|аймақ3     = {{Байрақ|Зимбабве}}
|саны3      = 90 000
|түсініктемелер3     = 
|аймақ4     = {{Байрақ|Намибия}}
|саны4      = 15 000
|түсініктемелер4     = 
|аймақ5     = 
|саны5      = 
|түсініктемелер5     = 
|аймақ6     = 
|саны6      = 
|түсініктемелер6     = 
|аймақ7     = 
|саны7      = 
|түсініктемелер7     = 
|аймақ8     = 
|саны8      = 
|түсініктемелер8     = 
|аймақ9     = 
|саны9      = 
|түсініктемелер9     = 
|аймақ10    = 
|саны10     = 
|түсініктемелер10    = 
|аймақ11    = 
|саны11     = 
|түсініктемелер11    = 
|аймақ12    = 
|саны12     = 
|түсініктемелер12    = 
|аймақ13    = 
|саны13     = 
|түсініктемелер13    = 
|тілдері    = [[сетсвана тілі]]
|діні       = жергілікті дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]]
|этникалық топтары   = 
|ескертпелер  = 
}}

'''Тсвана''' (''чуана'', ''бечуана'') — Оңтүстік Африкадағы банту халқы. Жалпы саны 5,7 млн. адам. [[Оңтүстік Африка Республикасы]]ның солтүстігінде 4,1 миллион адам, (2011, халық санағы), оңтүстік-шығыс [[Ботсвана]]да 1,5 млн адам, (2011 жыл санағы), оңтүстік [[Зимбабве]]де 90 мың адам, (2016 жылғы бағалау) және шығыс [[Намибия]]да 15 мың адам тұрады.&lt;ref&gt;Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4218352&lt;/ref&gt;

== Тілі ==
Олар банту тілдер семьясының оңтүстік-шығыс тобының [[сетсвана тілі]]нде сөйлейді.&lt;ref&gt;Тсвана https://megabook.ru/article/%D0%A2%D1%81%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0&lt;/ref&gt;

== Діні ==
Тсваналардың көпшілігі жергілікті дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Христиандық|христиандар]].&lt;ref&gt; ТСВАНА НАРОД https://dictionary.sensagent.com/%D0%A2%D0%A1%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%90%20%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9E%D0%94/ru-ru/&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Олардың өмір сүруінің алғашқы деректері 1300-1500 жылдарға жатады. Икон деп аталатын қыш ыдыстардың табылуы осы уақыттан басталады. Тсвана халқы сол кезде үлкен сото этникалық тобының бөлігі болды. 1500 жылға қарай сото диалектілері, нанымдары және әлеуметтік құрылымдары ұқсас үш топқа бөлінді. SAHO мәліметтері бойынша, 19 ғасырдың басында соғыстарға, көші-қонға және саяси толқуларға байланысты кейінгі кезеңде пайда болған кластерлер арасындағы айырмашылықтар дифиган деп аталды.
Бүгінгі таңда Тсвана халқы қара нәсілді оңтүстік африкалықтардың төрт негізгі этникалық тобының бірі болып табылады және сото-тсвана этникалық тобына жатады. Ботсванада Тсвана мемлекеттері 1700 жылы Хуруше мен Квенадан келген мигранттар Оңтүстік-Шығыс Ботсвананың Халагари-Ролонг халқының арасында Нгвакета көсемдігін орнатқан кезде басталды.

Еуропалық саудагерлер мен британдық миссионерлер алғаш рет Тсвана аймағына 19 ғасырдың алғашқы онжылдығында келді. Нәтижесінде піл сүйегі, аң терісі мен қауырсын саудасы дамып, христиан шіркеулерінің негізі қаланды. 1860-1870 жылдары Оңтүстік Африкада гауһар тастар мен алтынның ашылуы да индустрияландыру мен отарлауды жеделдетті. 1885 жылы британдықтар Британдық Бечуаналендті құрды, ол қазіргі Ботсвана болып табылады, ол кейін 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағына біріктірілді. Нәтижесінде Тсвана көсемдері өз билігін жоғалтты. Тсвана халқы шахталарда жұмыс істеуге және британдық тәжге салық төлеуге мәжбүр болды. Отарлау 1966 жылға дейін, Ботсвана, кейін Бечуаналенд Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанға дейін жалғасты.&lt;ref&gt;Народ тсвана Южной Африки https://ru.history-hub.com/narod-tsvana-yuzhnoi-afriki{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Кәсібі ==
Тсвананың негізгі дәстүрлі кәсіптері – мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал) және [[егіншілік]] (Ботсвананың шығысында және солтүстігінде), құмай, бұршақ, бақша, жүгері, қант қамысы. 
Көптеген тсвана шахталар мен фермаларда жұмыс істейді. Керамикалық ыдыстар, қоржын тоқу, сұйықтықтарды салатын ыдыстар жасау кеңінен дамыған.&lt;ref&gt;Тсвана – история, культура, религия https://tureligious.com.ua/tsvana-ystoryia-kultura-relyhyia/&lt;/ref&gt;

== Тұрмыс салты ==
Тсвана тайпаларға бөлінуді, жерге қауымдық меншікті, жерді тең пайдалануды және қауымдық өзін-өзі басқаруды сақтаған. Тайпалық тектілер мен байлар қабаты ерекше көзге түсті.
Қарапайым қауымдастық мүшелерінде әлі күнге дейін үлкен отбасылық ұйымның қалдықтары бар. Тсвана халқының дәстүрлі өмірінің көптеген ерекшеліктері сақталған. Әскери ұйымның негізі болған инициация кезінде (әр 4-7 жыл сайын) қалыптасқан жас сыныптары сақталды. Ажырасқанда неке құны (мал) қайтарылмаған.

Басшылық ғұрыптық қызметтерді де атқарды - жаңбыр шақыру, ауыл шаруашылығы жұмыстарын бастау, алғашқы жемістер мерекесіне қатысу ырымдарын орындады. Мұрагерлік тікелей, әкеден балаға беріледі.

Елді мекендері дөңгелек типтегі елді мекендер, дөң үстінде (3000-ға дейін үйшіктер) орналасқан, көсемдердің резиденциясы және бірнеше ұсақ қоныстарды құрады. Әрбір елді мекеннің ортасында «котла» - төрешілер алаңы болды. Тұрғын үйлері - конустық төбесі шөппен жабылған, жеңіл ағаш жақтаудағы дөңгелек саман үйшік.

Дәстүрлі киімдері - каросс (былғары жамылғылар), белдік және алжапқыш - заманауи киімдерге орын берді.

Тамағы негізінен сүт, өсімдік тектес тағамдар, ет сирек тұтынылады.

Дәстүрлі рухани мәдениет пен бай фольклор, оның ішінде музыка мен би сақталған.&lt;ref&gt;народы мира / Тсвана http://www.etnolog.ru/people.php?id=TSVA&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Африка халықтары}} 
[[Санат:Оңтүстік Африка Республикасы халықтары]]
[[Санат:Ботсвана халықтары]]
[[Санат:Зимбабве халықтары]]
[[Санат:Намибия халықтары]]</text>
      <sha1>i1c2jtimxv2816jc618j6192rpm0jwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның ең ұзын өзендерінің тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716449</id>
    <revision>
      <id>3599444</id>
      <parentid>3398138</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63179" sha1="b0rkbxzatwm00frb1k9h3a62o8bl8zo" xml:space="preserve">Қазақстанның ең ірі өзендерінің тізімі ұзындығы 100 км-ден асады. Барлығы 271 өзен. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:List_of_rivers_and_lakes_of_Kazakhstan_by_Committee_on_Water_Resources.pdf|title=English: List of rivers and lakes of Kazakhstan by Committee on Water Resources of the Ministry of Ecology, Geology and Natural Resources of the Republic of Kazakhstan|last=Kaiyr|date=2023-08-05|accessdate=2023-08-05}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№ п/п
!Бастау ID
!Атауы
!Орысша атауы (уақытша)
!Қайда құяды
!Қай жағадан
!Ұзындығы, км
!су шаруашылығы бассейні (СШБ)
!Бастауының ауданы мен аймағы
!Атырауының ауданы мен аймағы
|-
|1
|110001
|[[Сырдария]]
|р. Сырдария
|[[Арал теңізі]]
| -
|2217
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|2
|110001
|[[Келес (өзен)|Келес]]
|р. Келес
|жоғалады
| -
|600
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|3
|110002
|Желбұлақсай
|р. Жельбулаксай
|жоғалады
| -
|468
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|4
|110003
|Талдысай
|р. Талдысай
|[[Сырдария|Сырдария өзені]]
|(оң)
|378
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|5
|110004
|Қызылатасай
|р. Кызылатасай
|[[Арал теңізі]]
|(оң)
|222
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|6
|110008
|Жүзімсай
|р. Жузимсай
|[[Сырдария|Сырдария өзені]]
|(оң)
|193
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|7
|110009
|Жігергенсай
|р. Жигергенсай
|Шошқакөл көлі
| -
|176
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|8
|110011
|Жалпақсусай
|р. Жалпаксусай
|[[Сарысу (өзен)|Сарысу өзені]]
|(сол)
|153
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|9
|110012
|Доңызтерексай
|р. Донызтерексай
|[[Арыс (өзен)|Арыс өзені]]
|(сол)
|144
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|10
|110013
|Суықбұлақ
|р. Суыкбулак)
|[[Бөген (өзен)|Бөген өзені]]
|(оң)
|140
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|11
|110014
|атаусыз
|р. Без названия
|[[Арыс (өзен)|Арыс өзені]]
|(сол)
|135
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|12
|110015
|Шошқабұлақ
|р. Шошкабулак
|Шалқар көлі
| -
|134
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|13
|110016
|Жанас
|р. Жанасу
|[[Бөген (өзен)|Бөген өзені]]
|(оң)
|132
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|14
|110017
|Күзеубұлақ
|р. Кузеубулак
|Ақсу өзені
|(оң)
|130
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|15
|110018
|атаусыз
|р. Без названия
|Еспе
| -
|123
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|16
|110019
|Шаңбұлақсай
|р. Шанбулаксай
|Құрықкелес  өзені
|(оң)
|117
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|17
|110020
|Дайрабайбұлақ
|р. Дайрабайбулак
|Машансу тоғаны
|(оң)
|108
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|18
|110021
|Қомықбұлақ
|р. Комикбулак
|[[Берденсор|Берденсор көлі]]
| -
|107
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|19
|110024
|Ұясай
|р. Уясай
|[[Теріскенеспе|Теріскенеспе өзені]]
|(оң)
|105
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|20
|110025
|Ақтассай
|р. Актассай
|[[Арыс (өзен)|Арыс өзені]]
|(сол)
|101
|[[Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні|Арал-Сырдария СШБ]]
|
|
|-
|5984
|310001
|[[Ертіс]] (Қара Ертіс)
|Ертіс өзені  (Қара Ертіс)
|[[Обь|Об өзені]]
|(сол)
|2125
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|7596
|311615
|[[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]]
|р. Буктырма
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]
|(оң)
|404
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9735
|313761
|Ащысу
|р. Ащысу
|Караадырсор көлі
| -
|365
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|8476
|312501
|Қара Оба
|р. Кара Оба
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]
|(оң)
|357
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9348
|313374
|[[Ащысу (өзен, Абай облысы)|Ащысу]]
|р. Ащысу
|[[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған өзені]]
|(оң)
|355
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9793
|313819
|Шідерті
|р. Шидерты
|Шідерті өзені
| -
|322
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9149
|313175
|[[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]]
|р. Шаган
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]
|(сол)
|320
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9651
|313677
|[[Түндік (өзен)|Түндік]]
|р. Тундик
|[[Қарасор (көл, Екібастұз)|Қарасор өзені]]
| -
|300
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9850
|313876
|[[Өлеңті (өзен, Ертіс алабы)|Өлеңті]]
|р. Оленты
|[[Әулиекөл (көл)|Әулиекөл]]
| -
|276
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|8881
|312907
|[[Шар (өзен)|Шар]]
|р. Шар
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (Қара Ертіс)
|(сол)
|271
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|5985
|310002
|Қарақобы
|р. Каракобы
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (Қара Ертіс)
|(оң)
|267
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6911
|310928
|[[Көкпекті (өзен, Абай облысы)|Көкпекті]]
|р. Кокпекты
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  ([[Бұқтырма (бөген)|Бұқтырма су қоймасы]],  Жайсан көлі)
|(сол)
|254
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|7230
|311247
|[[Күршім (өзен)|Күршім]]
|р. Куршим
|[[Бұқтырма (бөген)|Бұқтырма су қоймасы]]
[[Ертіс|Ертіс өзені]]  
|(оң)
|223
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|8795
|312821
|[[Қызылсу (Ертіс алабындағы өзен)|Қызылсу]]
|р. Кызылсу
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (Қара Ертіс)
|(сол)
|200
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6766
|310783
|[[Базар өзені|Базар]]
|р. Базар
|р. Каргыба
|(сол)
|173
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6807
|310824
|Бұғаз
|р. Бугаз
|[[Ертіс|Ертіс өзені]] (оз. Жайсан)
|(сол)
|169
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6112
|310130
|Белөзек
|р. Бельозек
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (Қара Ертіс)
|(оң)
|168
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|7091
|311108
|[[Үлкен Бөкен өзені|Үлкен Бөкен]]
|р. Улькен Бокен
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (Қара Ертіс)
|(сол)
|156
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6719
|310736
|Қарғыба
|р. Каргыба
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (оз. Жайсан)
|(сол)
|139
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9540
|313566
|Мырзабек
|р. Мырзабек
|[[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған өзені]]
|(оң)
|138
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9617
|313643
|Сарыұзын
|р. Сарыузын
|Ащысу өзені
|(сол)
|137
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|8990
|313016
|[[Жарма (өзен)|Жарма]]
|р. Жарма
|жоғалады
| -
|135
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6196
|310214
|[[Қалжыр]]
|р. Калжыр
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (Қара Ертіс)
|(оң)
|130
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6687
|310704
|Тебіске
|р. Тебиске
|оз. Жайсан, [[Бұқтырма (бөген)|Бұқтырма су қоймасы]]
|(сол)
|129
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6877
|310894
|[[Қурайлы (Зайсан алабындағы өзен)|Қурайлы]]
|р. Курайлы
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  ([[Бұқтырма (бөген)|Бұқтырма су қоймасы]], оз. Жайсан)
|(сол)
|125
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|8270
|312295
|[[Кіші Үлбі]]
|р. Киши Уьби
|[[Үлбі (өзен)|Үлбі өзені]]
|(сол)
|125
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9878
|313904
|Қарасу
|пр. Карасу
|[[Жалаулы (көл)|Жалаулы көлі]] (сол)
| -
|125
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9324
|313350
|Босаға
|р. Босага
|
| -
|122
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9628
|313654
|Ащысу
|р. Ащысу
|р. Сарыузын
| -
|119
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|7166
|311183
|Құлынжүн
|р. Кулынжун
|[[Үлкен Бөкен өзені]]
|(сол)
|111
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6501
|310518
|Қараағаш
|р. Караагаш
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]&lt;nowiki/&gt;ндегі [[Бұқтырма (бөген)|Бұқтырма су қоймасы]]
|(оң)
|110
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9610
|313636
|атаусыз
|р. Без названия
|
|(оң)
|106
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|7043
|311060
|Қалғұты
|р. Калгуты
|Жайсан көлі
|(оң)
|104
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9720
|313746
|Еспе
|р. Еспе
|Еспетұз көлі (сол.)
| -
|104
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|8185
|312209
|[[Үлбі (өзен)|Үлбі]]
|р. Ульби
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (Қара Ертіс)
|(оң)
|103
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9126
|313152
|[[Мұқыр (өзен, Абай облысы)|Мұқыр]]
|р. Мукыр
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]
|(сол)
|103
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6082
|310100
|Аққобы
|р. Аккобы
|Қарақобы өзені (Қобы)
|(сол)
|102
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|6436
|310453
|[[Үйдене]]
|р. Уйдене
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]  (оз. Жайсан)
|(сол)
|102
|[[Ертіс су шаруашылығы бассейні|Ертіс СШБ]]
|
|
|-
|9885
|410001
|[[Есіл]]
|Есіл өзені 
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]
|(сол)
|1902
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10267
|410383
|[[Терісаққан (өзен)|Терісақкан]]
|р. Терисаккан
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(сол)
|368
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10809
|420091
|[[Сілеті (өзен)|Сілеті]]
|р. Силеты
|[[Сілетітеңіз|Селетітеңіз көлі]]
| -
|329
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10015
|410131
|[[Қалқұтан (өзен)|Қалқұтан]]
|р. Калкутан
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|248
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10723
|420005
|[[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]]
|р. Шагалалы
|[[Шағалалытеңіз|Шағалалытеңіз көлі]]
| -
|243
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10596
|410713
|[[Аққанбұрлық]]
|р. Акканбурлык
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|217
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10679
|410796
|[[Иманбұрлық өзені|Иманбұрлық]]
|р. Иманбурлык
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|199
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10162
|410278
|[[Жабай]]
|р. Жабай
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|192
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10109
|410225
|Аршалы
|р. Аршалы
|Көкпекті өзені
|(оң)
|188
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10197
|410313
|[[Жыланды (өзен, Ақмола облысы)|Жыланды]]
|р. Жыланды
|[[Жабай|Жабай өзені]]
|(оң)
|151
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10578
|410695
|[[Тімтуір (өзен)|Тімтуір]]
|р. Тимтуйир
|[[Тімтуір (көл)|Тімтуір көлі]]
| -
|125
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10744
|420026
|[[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]]
|р. Кылшакты
|[[Қопа (көл)|Қопа көлі]]
| -
|121
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10505
|410622
|[[Қарақол (Есіл алабындағы өзен)|Қаракөл]]
|р. Каракол
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(сол)
|118
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10770
|420052
|Қарасу
|р. Карасу
|[[Көксеңгірсор]] (г.-сол.)
| -
|113
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10070
|410186
|[[Боқсық (өзен)|Боқсық]]
|р. Боксык
|Көкпекті өзені
|(оң)
|111
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10226
|410342
|[[Жаман Қайрақты]]
|р. Жаман Кайракты
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|111
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10585
|410702
|Қойбағар
|р. Койбагар
|Қойбағар көлі
| -
|108
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10719
|420001
|[[Қамысақты]]
|р. Камысакты
|[[Үлкен Тораңғыл]] көлі
| -
|108
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10071
|410187
|Қайрақты
|р. Кайракты
|[[Боқсық (өзен)]]
|(сол)
|103
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|10521
|410638
|[[Қызылсу (Есіл алабындағы өзен)|Қызылсу]]
|р. Кызылсу
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|103
|[[Есіл су шаруашылығы бассейні|Есіл  СШБ]]
|
|
|-
|11106
|520001
|[[Жайық]]
|Жайық өзені 
|[[Каспий теңізі|Каспи теңізі]]
| -
|2184
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12719
|550001
|[[Ойыл (өзен)|Ойыл]]
|Ойыл өзені 
|[[Ақтөбе (көл)|Ақтөбе көлі]]
| -
|910
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13273
|570001
|[[Жем (өзен)|Жем]]
|р. Жем
|[[Каспий теңізі|Каспи теңізі]]
| -
|759
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11440
|520360
|[[Елек]]
|р. Елек
|[[Жайық|Жайық өзені]]
|(сол)
|703
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|10970
|510088
|[[Қараөзен (өзен)|Қараөзен]]
|р. Караозен
|Тастықұлақ өзені
| -
|661
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|10947
|510064
|[[Сарыөзен (өзен, Еділ-Жайық алабы)|Сарыөзен]]
|р. Сарыозен
|Айдын көлі
| -
|652
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13127
|560001
|[[Сағыз (өзен)|Сағыз]]
|р. Сагыз
|жоғалады
| -
|536
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11085
|510207
|[[Көшім (өзен)|Көшім]]
|р. Кошим
|Көктереккөл көлі
| -
|369
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11127
|520023
|[[Ор (өзен)|Ор]]
|Ор өзені 
|[[Жайық|Жайық өзені]]
|(сол)
|345
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|10901
|510017
|Ащыөзек
|р. Ащыозек
|Батпақ көлі
| -
|344
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13730
|580006
|[[Маныссай]]
|р. Манысай
|жоғалады
| -
|332
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12604
|540001
|[[Қалдығайты]]
|р. Калдыгайты
|[[Жетенсор|Төленкөл]]
| -
|319
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12084
|521101
|[[Шыңғырлау]]
|р. Шынгырлау
|[[Жайық өзені]]
|(сол)
|311
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12487
|530002
|[[Өлеңті (өзен, Жайық алабы)|Өлеңті]]
|р. Оленти
|жоғалады
| -
|254
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12275
|521319
|[[Шаған (Жайық алабы)|Шаған]]
|р. Шаган
|[[Жайық өзені]]
|(оң)
|243
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13125
|550472
|[[Жарыпшыққан (өзен)|Жарыпшыққан]] (сол.)
|р. Жарыпшыккан (сол.)
|[[Ойыл (өзен)|Ойыл өзені]]
|(сол)
|224
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13403
|570147
|Темір
|р. Темир
|[[Жем (өзен)|Жем]] өзені
|(оң)
|224
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11772
|520758
|[[Қобда (өзен)|Үлкен Қобда]]
|р. Улкен Кобда
|[[Қобда (өзен)|Қобда өзені]]
|(сол)
|215
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|10979
|510097
|Шыжын 2
|р. Шыжын 2-й
|жоғалады
| -
|209
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12658
|540058
|[[Жақсыбай (өзен)|Жақсыбай]]
|р. Жаксыбай
|Сұлукөл
| -
|205
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12304
|521350
|[[Деркөл]]
|р. Дерколь
|[[Шаған (Жайық алабы)|Шаған өзені]]
|(оң)
|203
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12560
|530081
|[[Бұлдырты (өзен)|Бұлдырты]]
|р. Булдырты
|[[Жалтыркөл (көл, Сырым ауданы)|Жалтыркөл көлі]]
| -
|202
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12904
|550220
|[[Қиыл өзені|Қиыл]]
|р. Киыл
|[[Ойыл (өзен)|Ойыл өзені]]
|(оң)
|201
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11090
|510212
|[[Қиғаш (өзен)|Қиғáш]]
|рук. Кигач, р. Волга
|[[Каспий теңізі|Каспи теңізі]]
| -
|185
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12485
|521547
|[[Бағырлай]]
|р. Багырлай
|[[Жайық|Жайық өзені]]
|(оң)
|183
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13776
|580052
|[[Шаған өзені (Ақтөбе облысы)|Шаған]]
|р. Шаган
|[[Маныссай|Манысай өзені]]
|(сол)
|169
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11022
|510141
|Шыжын 1-ші
|р. Шыжын 1-й
|р. Шыжын 2-й
|(сол)
|168
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11796
|520785
|[[Қарақобда|Қара Қобда]]
|р. Кара Кобда
|[[Қобда (өзен)|Үлкен Кобда өзені]]
|(оң)
|150
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13879
|580155
|Қарасай өзені (тартылған)
|Сухое русло Карасай
|жоғалады
| -
|145
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12420
|521472
|[[Есенаңқаты]]
|р. Есенанкаты
|[[Шалқар (көл, Батыс Қазақстан облысы)|Шалқар көлі]] (сол.)
| -
|136
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12528
|530044
|Шідерті
|р. Шидерты
|[[Өлеңті (өзен, Жайық алабы)|Өлеңті өзені]]
|(оң)
|128
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11113
|520008
|[[Үлкен Құмақ]]
|р. Улькен Кумак
|[[Жайық|Жайық өзені]]
|(сол)
|125
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|12378
|521426
|[[Барбастау]]
|р. Барбастау
|[[Жайық|Жайық өзені]]
|(сол)
|125
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13034
|550365
|[[Ащыойыл]] (сол.)
|р. Ащыойыл (сол.)
|[[Ойыл (өзен)|Ойыл өзені]]
|(сол)
|117
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13600
|570371
|доп. Күраш
|бал. Кураша
|[[Атжақсы|Атжақсы өзені]]
|(оң)
|115
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13866
|580142
|Қарағансай өзені (тартылған)
|Сухое русло Карагансай
|[[Қарамая (көл)|Карамая]] көлі (г.-сол.)
| -
|113
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11963
|520971
|[[Кіші Қобда]]
|р. Киши Кобда
|[[Қобда (өзен)|Үлкен Кобда өзені]]
|(оң)
|112
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11187
|520087
|[[Ойсылқара]]
|р. Ойсылкара
|[[Ор (өзен)|Ор өзені]]
|(сол)
|110
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11535
|520472
|[[Қарғалы (Жайық алабындағы өзен)|Жақсы Қарғалы]]
|р. Жаксы Каргалы
|Қарғалы өзені
|(оң)
|110
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|10992
|510111
|Горкая
|р. Горькая
|р. Шыжын 2-й
|(оң)
|108
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|11114
|520009
|Жарлы
|р. Жарлы
|[[Үлкен Құмақ|Үлкен Құмақ өзені]]
|(оң)
|106
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|10978
|510096
|Дүре 
|р. Дуре
|р. Большой Лиман
| -
|103
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13745
|580021
|[[Саралжынды]]
|р. Саралжынды
|[[Маныссай|Манысай өзені]]
|(сол)
|103
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13764
|580040
|[[Малай (өзен)|Малай]]
|р. Малай
|[[Маныссай|Манысай өзені]]
|(оң)
|102
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13458
|570211
|[[Көлденеңтемір|Көлденең Темір]]
|р. Кольденен Темир
|[[Темір өзені]]
|(сол)
|101
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|13541
|570307
|[[Атжақсы]]
|р. Атжаксы
|[[Жем (өзен)|Жем өзені]]
|(сол)
|101
|[[Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні|Жайық-Каспий СШБ]]
|
|
|-
|15772
|740001
|[[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай]]
|Торғай өзені 
|Шалқартеңіз көлі
| -
|862
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15280
|710001
|[[Тобыл]]
|Тобыл өзені 
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]
|(сол)
|750
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16241
|740528
|[[Ырғыз]]
|Ырғыз өзені 
|[[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай өзені]]
|(оң)
|633
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15431
|710162
|[[Үй (өзен)|Үй]]
|р. Уй
|[[Тобыл|Тобыл өзені]]
|(сол)
|526
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16131
|740395
|[[Өлкейек]]
|р. Олькейек
|сол. [[Айыркөл]]
| -
|424
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15462
|710197
|[[Обаған (өзен)|Обаған]]
|р. Обаган
|[[Тобыл|Тобыл өзені]]
|(оң)
|399
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16088
|740336
|[[Ұлы Жыланшық]]
|р. Улы Жыланшык
|[[Ақкөл (көл, Қостанай облысы)|Ақкөл көлі]]
| -
|349
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15836
|740065
|[[Қараторғай (өзен)|Қара Торғай]]
|р. Кара Торгай
|[[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай өзені]]
|(сол)
|288
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16065
|740312
|Қабырға
|р. Кабырга
|[[Торғай (өзен, Шалқартеңіз алабы)|Торғай өзені]]
|(сол)
|252
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16477
|740800
|[[Байқоңыр (өзен)|Байқоңыр]]
|р. Байконыр
|жоғалады
| -
|248
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16442
|740746
|[[Жыңғылдыөзек]]
|р. Жынгылдыозек
|Шалқартеңіз өзені
| -
|230
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16499
|740825
|[[Қалмаққырған]]
|р. Калмаккырган
|жоғалады
| -
|201
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16368
|740669
|[[Шетырғыз|Шет Ырғыз]]
|р. Шет Ыргыз
|[[Ырғыз|Ырғыз өзені]]
|(оң)
|200
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16544
|740873
|[[Ащымиір]]
|р. Ащымуир
|[[Қалмаққырылған|Қалмаққырған]] өзені
|(оң)
|178
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16455
|740766
|Қарғалы
|р. Каргалы
|Шұбартеңіз өзені
| -
|176
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15949
|740189
|[[Сарыөзен (өзен, Торғай алабы)|Сарыөзен]]
|р. Сарыозен
|[[Сарықопа|Сарықопа көлі]]
| -
|164
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16210
|740482
|[[Қарақой (өзен, Торғай алабы)|Қарақой]]
|р. Каракой
|сол. [[Күйіккөл]]
| -
|164
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16513
|740839
|[[Қумола]]
|р. Кумола
|[[Қалмаққырылған|Білеуті өзені]]
|(сол)
|160
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15365
|710091
|[[Қамыстыәйет|Қамысты Әйет]]
|р. Камысты Айет
|[[Аршаглы-Аят|Аршаглы-Аят өзені]]
|(оң)
|151
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16179
|740447
|[[Қабырға (өзен)|Қабырға]]
|р. Кабырга (г. — сол)
|[[Өлкейек|Өлкейек өзені]]
|(сол)
|149
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15786
|740015
|[[Ащытасты]]
|р. Ащытасты
|[[Жалдама (өзен)|Жалдама өзені]]
|(сол)
|147
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15440
|710171
|Тоғызақ
|р. Тогызак
|[[Үй (өзен)|Үй өзені]]
|(оң)
|140
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16443
|740749
|Ақсай
|р. Аксай
|[[Дәнсары|Дәнсары өзені]]
| -
|133
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15967
|740208
|Мойылды
|р. Мойылды
|[[Сарыөзен (өзен, Торғай алабы)|Сарыөзен өзені]]
|(оң)
|130
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15936
|740176
|Мұқыр
|р. Мукыр
|[[Сарыөзен (өзен, Торғай алабы)|Сарыөзен өзені]]
|(сол)
|127
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16502
|740828
|Дүйсенбай
|р. Дуйсенбай
|[[Қалмаққырылған|Білеуті өзені]]
|(оң)
|125
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15857
|740086
|[[Тамды (өзен)|Тамды]]
|р. Тамды
|[[Сарыторғай|Сарыторғай өзені]]
|(сол)
|124
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16038
|740281
|[[Теке (өзен)|Теке]]
|р. Теке
|[[Сарықопа|Сарықопа көлі]]
| -
|124
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16089
|740337
|[[Шағырлы Жыланшық]]
|р. Шагырлы Жыланшык
|[[Ұлы Жыланшық|Үлкен Жыланшық]]
|(оң)
|122
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16094
|740342
|[[Шағырлы (өзен)|Шағырлы]]
|р. Шагырлы
|[[Ұлы Жыланшық|Үлкен Жыланшық]]
|(сол)
|118
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16323
|740622
|Ұлы Талдық
|р. Улы Талдык
|[[Ырғыз|Ырғыз өзені]]
|(оң)
|118
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15736
|730090
|Қарасу
|р. Карасу
|[[Кемел (көл)|Кемел көлі]]
| -
|116
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15358
|710084
|[[Аят (Тобыл тармағы)|Айет]]
|р. Айет
|[[Тобыл|Тобыл өзені]]
|(сол)
|115
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15550
|710290
|[[Құндызды (өзен)|Құндызды]]
|р. Кундызды
|[[Обаған (өзен)|Обаған өзені]]
|(оң)
|113
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16440
|740744
|[[Тегене (өзен)|Тегене]]
|р. Тегене
|сор. Шалкартениз
| -
|113
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15902
|740131
|Жақсы Қайыңды
|р. Жаксы Кайынды
|[[Қараторғай (өзен)|Қараторғай өзені]]
|(оң)
|111
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15992
|740233
|Дәмді
|р. Дамды
|Мойылды өзені
|(оң)
|111
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16103
|740351
|[[Дулығалы Жыланшық]]
|р. Дулыгалы Жыланшык
|[[Ұлы Жыланшық|Үлкен Жыланшық]]
|(сол)
|111
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16468
|740789
|Көктал
|р. Коктал
|р. Шубартениз
| -
|110
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15746
|730104
|Үлкен Қаражылға
|р. Улькен Каражылга
|Кенсуат көлі
| -
|109
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15810
|740039
|Тасты
|р. Тасты
|[[Ащытасты|Ащытасты өзені]]
|(оң)
|107
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16348
|740647
|[[Бала Талдық]]
|бал. Бала Талдык
|[[Талдық (өзен)|Ұлы Талдық өзені]]
|(сол)
|106
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15774
|740003
|[[Қарынсалды (өзен)|Қарынсалды]]
|р. Карынсалды
|[[Жалдама (өзен)|Жалдама өзені]]
|(оң)
|105
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|15441
|710172
|Орта Тоғызақ
|Ор өзені та Тогызак
|Тоғызақ өзені
|(оң)
|101
|[[Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні|Тобыл-Торғай СШБ]]
|
|
|-
|16554
|810001
|[[Шу (өзен)|Шу]]
|р. Шу
|жоғалады
| -
|1279
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17395
|830001
|[[Талас (өзен)|Талас]]
|р. Талас
|жоғалады
| -
|631
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17431
|840001
|[[Аса (өзен)|Асы]]
|р. Асы
|жоғалады
| -
|341
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17325
|810917
|Атаусыз құрғақ арна
|Сухое русло Безназвания
|Атаусыз өзен
|(сол)
|289
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17295
|810887
|атаусыз
|р. Без названия
|жоғалады
| -
|261
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|16819
|810313
|Көкөзек
|пр. Кокозек
|жоғалады
| -
|211
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17003
|810521
|[[Қорағаты өзені|Құрағаты]]
|р. Курагаты
|[[Шу (өзен)|Шу өзені]]
|(сол)
|201
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|16780
|810264
|[[Ақсу (Шу алабы)|Ақсу]]
|р. Аксу
|[[Шу (өзен)|Шу өзені]]&lt;nowiki/&gt;ндегі [[Тасөткел бөгені]] 
|(сол)
|160
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17169
|810737
|атаусыз
|р. Без названия
|Кіші Арна өзені
|(оң)
|159
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17296
|810888
|[[Сарыбұлақ (өзен, Шу алабы)|Сарыбұлақ]]
|р. Сарыбулак
|жоғалады
| -
|148
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|16783
|810267
|Қарабалта
|р. Карабалта
|Ақсу өзені
|(сол)
|139
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17306
|810898
|[[Шажағай]]
|р. Шажагай
|жоғалады
| -
|133
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17098
|810644
|[[Меркі (өзен)|Меркі]]
|р. Мерки
|[[Қорағаты өзені]]
|(оң)
|105
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|17292
|810884
|Тұздыаңғар
|Сухое русло Туздыангар
|жоғалады 
| -
|101
|[[Шу-Талас су шаруашылығы бассейні|Шу-Талас СШБ]]
|
|
|-
|1
|6030001
|[[Сарысу (өзен)|Сарысу]] (сол.)
|р.  Сарысу (сол.)
|
| -
|900
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030028
|[[Жаман Сарысу]] (жеке)
|р. Жаман  Сарысу (сол.)
|
|
|162
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030100
|[[Талдыманақа]] (жеке)
|р. Талды  Манака (сол.)
|
|
|161
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030123
|[[Атасу (өзен)|Атасу]] (сол.)
|р. Атасу  (сол.)
|
|
|182
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030183
|Кенсаз (жеке)
|р. Кенсаз  (сол.)
|
|
|103
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030234
|[[Сарыөзен (өзен, Сарысу алабы)|Сарыөзен]]
|р. Сарыозен
|
|
|107
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030312
|[[Қаракеңгір]]
|р. Кара  Кенгир
|
|
|313
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030365
|[[Сарыкеңгір]]
|р. Сары  Кенгир
|
|
|156
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030421
|[[Жыланды (өзен, Қарағанды облысы, Сарысу алабы)|Жыланды]]
|р. Жыланды
|
|
|103
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030461
|[[Үлкен Жезді]]
|р. Улькен  Жезды
|
|
|117
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030523
|[[Боқтықарын (өзен, Түркістан облысы)|Боқтықарын]], Сарысу
|пр.  Боктыкарын, р. Сарысу
|
|
|130
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030538
|[[Байыр]] (сол.)
|р. Байыр  (сол.)
|
|
|138
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030561
|Көксай (құрғақ)
|р. Коксай  (сух.)
|
|
|202
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6030590
|[[Қайыпмергеннің қарасуы]]
|р.  Кайыпмергеннин Карасуы
|
|
|120
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6040001
|атаусыз
|р. Без  названия
|
|
|259
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6040005
|Атаусыз құрғақ өзен арнасы
|Сухое русло  Без названия
|
|
|285
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6040026
|Шажағай
|р. Шажагай
|
|
|138
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6040036
|[[Сарыбұлақ (өзен, Нұра алабы)|Сарыбұлақ]]
|р. Сарыбулак
|
|
|149
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220001
|[[Нұра]]
|р. Нура
|
|
|1092
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220182
|[[Шерубайнұра]]
|р.  Шерубайнура
|
|
|307
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220282
|[[Соқыр өзені|Соқыр]]
|р. Сокыр
|
|
|124
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220353
|[[Үлкен Құндызды]]
|р. Улькен  Кундызды
|
|
|127
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220460
|[[Қыпшақ (өзен)|Қыпшақ]]
|р. Кыпшак
|
|
|130
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220487
|[[Керей (өзен)|Керей]]
|р. Керей
|
|
|106
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220523
|[[Құланөтпес (өзен)|Құланөтпес]]
|р. Куланотпес
|
|
|430
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220567
|[[Соналы (өзен)|Соналдар]]
|р. Соналы
|
|
|137
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6220612
|[[Жақсыкөң]]
|р. Жаксы Кон
|
|
|171
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|
|6230019
|Талды
|р. Талды
|
|
|173
|[[Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні|Нұра-Сарысу СШБ]]
|
|
|-
|1
|2060001
|[[Іле]]
|р. Иле
|[[Балқаш көлі]]
| -
|1062
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2060002
|[[Текес (өзен)|Текес]]
|р. Текес
|[[Іле|Іле өзені]]
|(сол)
|439
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2060154
|[[Қорғас]]
|р. Коргас
|[[Іле|Іле өзені]]
|(оң)
|143
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|210350
|Шошансай
|
|жоғалады
| -
|108
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2060335
|[[Өсек өзені|Өсек]]
|р. Осек
|[[Іле|Іле өзені]]
|(оң)
|128
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2060417
|[[Бурақожыр]]
|р. Борохудзир
|[[Іле|Іле өзені]]
|(оң)
|104
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2060522
|[[Шарын (өзен)|Шарын]]
|р. Шарын
|[[Іле|Іле өзені]]
|(сол)
|165
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2060523
|[[Кеген (өзен)|Кеген]]
|р. Кеген
|[[Шарын (өзен)|Шарын өзені]]
|(оң)
|147
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2060941
|[[Шілік (өзен)|Шілік]]
|р. Шилик
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|(сол)
|223
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061226
|[[Түрген (өзен)|Түрген]]
|р. Турген
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|(сол)
|104
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061263
|Томартас
|р. Томартас
|
|
|102
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061294
|[[Есік (өзен)|Есік]]
|р. Есик
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|(сол)
|106
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061423
|[[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]]
|р. Каскелен
|[[Қапшағай су қоймасы]]
|(сол)
|164
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061508
|[[Кіші Алматы]]
|р. Киши  Алматы
|[[Қаскелең (өзен)|Қаскелен өзені]]
|(оң)
|125
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061616
|[[Күрті]]
|р. Курты
|[[Іле|Іле өзені]]
|(сол)
|123
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061617
|[[Ұзынқарғалы|Ұзын Қарғалы]]
|р. Узын  Каргалы
|[[Күрті|Күрті өзені]]
|(оң)
|112
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061687
|[[Қопа (Іле алабындағы өзен)|Қопа]]
|р. Копа
|[[Ақсеңгір (өзен)|Ақсеңгір өзені]]
|(сол)
|159
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061814
|[[Жиренайғыр (өзен)|Жиренайғыр]]
|р. Жиренайгыр
|[[Қопа (Іле алабындағы өзен)|Қопа]] өзені
|(оң)
|108
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061922
|қолдар [[Топар (өзен)|Топар]],  Іле
|рук. Топар,  р. Иле
|жоғалады
| -
|176
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061927
|қолдар [[Жиделі (өзен, Алматы облысы)|Жиделі]],  Іле
|рук. Жидели,  р. Иле
|Қосқызыл көлі
| -
|169
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061936
|[[Арыстан өзені|Арыстан]],  қолдар. Зиделі, Іле
|пр. Арыстан,  рук. Жидели, р. Иле
|Нарын өзені
|(сол)
|143
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061921
|Нарын, Орта  Бақанастың құрғақ төсегі, Іле
|пр. Нарын,  Сухое русло Орта Баканас, р. Иле
|[[Балқаш көлі]]
| -
|282
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061919
|[[Шетбақанас|Шет Бақанас]]&lt;nowiki/&gt;тың  құрғақ төсегі
|Сухое русло  Шет Баканас
|[[Балқаш көлі]]
| -
|305
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2061920
|Орта  Бақанастың құрғақ төсегі
|Сухое русло  Орта Баканас
|[[Балқаш көлі]]
| -
|327
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|
|Қарасай
|
|[[Балқаш көлі]]
| -
|101
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080049
|[[Мойынты (өзен)|Мойынты]]
|р. Мойынты
|[[Балқаш көлі]] (Терісаққан шығанағы)
| -
|263
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080068
|[[Боялысай|Бояулысай]]
|р. Бояулысай
|[[Мойынты (өзен)|Мойынты өзені]]
|(оң)
|151
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080085
|атаусыз
|р. Без  названия
|[[Балқаш көлі]]
| -
|112
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080091
|[[Шүмек]]
|р. Шумек
|[[Балқаш көлі]]
| -
|227
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080111
|Қарабұлақ
|р. Карабулак
|[[Балқаш көлі]]
| -
|170
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080191
|[[Кебенекеспе]]
|р.  Кебенекеспе
|[[Балқаш көлі]] (Сарышаған шығанағы)
| -
|165
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080203
|[[Тоқырау (өзен)|Тоқырауын]]
|р. Токрауын
|[[Балқаш көлі]]
| -
|302
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080264
|[[Қусақ (Солтүстік Балқаш алабындағы өзен)|Қусақ]]
|р. Кусак
|Қарасу өзені
|(сол)
|139
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080326
|[[Еспе (өзен)|Еспе]]
|р. Еспе
|[[Балқаш көлі]]
| -
|259
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080387
|[[Ащыөзек (Балқаш алабы)|Ащыөзек]]
|р. Ащыозек
|[[Балқаш көлі]]
| -
|129
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080445
|Қараөзек
|р. Караозек
|[[Балқаш көлі]]
| -
|109
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080459
|атаусыз
|р. Без  названия
|[[Балқаш көлі]]
| -
|110
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080479
|[[Бақанас өзені|Бақанас]]
|р. Баканас
|жоғалады
| -
|246
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080532
|[[Дағанделі]]
|р. Дегандели
|[[Бақанас өзені]]
|(оң)
|207
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080590
|Қараөзек
|р. Караозек
|[[Дағанделі|Дағанделі өзені]]
|(оң)
|105
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080619
|[[Көксала (өзен)|Көксала]]
|р. Коксала
|[[Бақанас өзені]]
|(сол)
|145
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080639
|[[Аягөз (өзен)|Аягөз]]
|р. Аягоз
|[[Балқаш көлі]]
| -
|504
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2120001
|[[Қызылағаш (өзен)|Қызылағаш]]
|р. Кызылагаш
|[[Үшкөл|Үшкөл көлі]]
| -
|195
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2120107
|Көлденен
|р. Кольденен
|[[Қызылағаш (өзен)|Қызылағаш]] өзені
|(оң)
|116
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2120118
|[[Бүйен (өзен)|Терісаққан (Бүйен)]]
|р. Терисаккан  (Буйен)
|жоғалады
| -
|138
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2110001
|[[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]]
|р. Аксу
|[[Балқаш көлі]]
| -
|342
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2110084
|[[Сарқан өзені|Сарқан]]
|р. Сарыкан
|[[Ақсу (өзен, Жетісу облысы)|Ақсу]] өзені
|(оң)
|100
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2100001
|[[Лепсі (өзен)|Лепсі]]
|р. Лепсы
|[[Балқаш көлі]]
| -
|442
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2100121
|[[Басқан өзені|Басқан]]  (құрғақ)
|р. Баскан  (сух.)
|[[Лепсі (өзен)|Лепсі]] өзені
|(сол)
|193
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2130001
|[[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]]
|р. Каратал
|[[Балқаш көлі]]
| -
|407
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2130099
|[[Көксу өзені|Көксу]]
|р. Коксу
|[[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] өзені
|(оң)
|160
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2130307
|[[Быжы (өзен)|Быжы]]
|р. Быжы
|[[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] өзені
|(сол)
|140
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2080752
|[[Таңсық өзені|Таңсық]]
|р. Тансык
|[[Қалдар (көл, Аягөз алабы)|Қалдар көлі]] (сол.)
| -
|109
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150018
|[[Ай (өзен)|Ай]]
|р. Ай
|жоғалады
| -
|132
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150066
|[[Қарақол (Алакөл алабындағы өзен)|Қарақол]]
|р. Каракол
|[[Сасықкөл (көл, Жетісу, Абай облыстары)|Сасықкөл]]
| -
|187
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150128
|[[Үржар]]
|р. Уржар
|[[Алакөл (көл)|Алакөл]]
| -
|240
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150260
|[[Еміл]]
|р. Емель
|[[Алакөл (көл)|Алакөл]]
| -
|243
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150332
|[[Шағантоғай]]
|р. Шагантогай
|[[Еміл]] өзені
|(сол)
|108
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150349
|[[Тасты (өзен, Алакөл алабы)|Тасты]]
|р. Тасты
|[[Алакөл (көл)|Алакөл]]
| -
|106
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150540
|[[Тентек (өзен, Жетісу облысы)|Тентек]]
|р. Тентек
|[[Сасықкөл (көл, Жетісу, Абай облыстары)|Сасықкөл]]
| -
|211
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|-
|
|2150679
|[[Шынжылы (өзен)|Шынжылы]]
|р. Шынжылы
|[[Тентек (өзен, Жетісу облысы)|Тентек]] өзені
|(сол)
|123
|[[Балқаш-Алакөл су шаруашылығы бассейні|Балқаш-Алакөл СШБ]]
|
|
|}

== Тағы қараңыз ==

* [[Қазақстан өзендері|Қазақстанның өзендері]]
* [[Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі]]
* [[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Қазақстан гидрологиясы}}
[[Санат:Қазақстан өзендері]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]</text>
      <sha1>b0rkbxzatwm00frb1k9h3a62o8bl8zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есіл су шаруашылығы бассейні</title>
    <ns>0</ns>
    <id>716489</id>
    <revision>
      <id>3599445</id>
      <parentid>3229297</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19976" sha1="h5uzz2naj67mbhhz4rxn4a5z3gbmx59" xml:space="preserve">[[Сурет:Вод-хоз_бассейны_Казахстана.svg|нобай|500x500 нүкте| [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] су бассейндері]]
'''Есіл су шаруашылығы бассейні''' – республиканың солтүстігінде орналасқан [[Қазақстан|Қазақстан Республикасының]] [[Водохозяйственный бассейн|су шаруашылығы бассейні]].

Бассейннің ауданы шамамен 245 мың км². Есіл су бассейнінде 1,9 миллион адам тұрады.

Су қоры 5,34 км³ (Қазақстандағы суы аз бассейндердің бірі). Көрші аумақтардан су құбырлары жоқ. Алабын шегінде 2,2 км³ құрайды.

{| class=&quot;sortable standard&quot;
|+
!Су қоры
! Тұщы су мөлшері
|-
| [[Көл]]дер
| 55%
|-
| [[Су қоймасы|Су қоймалары]]
| 7%
|-
| [[Өзен|Өзен ағыны]]
| 34%
|-
| [[Жер асты суы|Жер асты сулары]]
| 4 %
|-
| [[Мұздық]]тар
| 0%
|+
|}
Негізгі су артериясы [[Есіл]] өзені, оның салалары: [[Қалқұтан (өзен)|Колутон]], [[Жабай]], [[Терісаққан (өзен)|Терісаққан]], [[Аққанбұрлық]] және [[Иманбұрлық өзені|Иманбұрлық]] . Өзендер бастауын [[Көкшетау қыраты|Көкшетау таулы қыраттары]] мен [[Ұлытау таулары|Ұлытау]] тауларынан алады.

Алабын өзендерінің ерекшелігі ағынның тек маусым бойынша ғана емес, жыл бойынша да біркелкі бөлінбеуі болып табылады. Әр жылдардағы су ағындары жүздеген рет өзгеруі мүмкін, бұл осы өзендердің ресурстарын экономикалық пайдалануды айтарлықтай қиындатады.&lt;ref&gt;{{Кітап|сілтеме=https://web.archive.org/web/20070306062757/http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2496-23653.pdf|орны=Алматы|баспасы=Біріккен Ұлттар ұйымының даму бағдарламасы|жыл=2004|pages=23|тақырыбы=Жаңа мыңжылдықтағы Қазақстанның су ресурстары}}&lt;/ref&gt;
== Ірі көлдері ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№ п/п
!Көл атауы
!Орысша атауы (уақытша)
!Орналасқан жері
!Ауданы, км²
!аймағы мен әкімшілік ауданы
|-
|927
| [[Ақыш]]
|оз. Акыш
|3 км СВ с. Дубровное
|25,81
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы]]
|-
|944
| Половинное
|оз. Половинное
|7 км СВ с. Лебяжье
|11,92
|
|-
|953
| [[Белое (көл, Қызылжар ауданы)|Большое Белое]]
|оз. Большое Белое
|7 км СВ г. Петропавловска
|10,03
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы]]
|-
|962
| [[Қамысты (Камышлово)|Камышлово]]
|оз. Камышлово
|14 км ЮЗ пос. Булаево
|13,95
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]
|-
|968
| Питное
|оз. Питное
|Ю с. Полудино
|11
|
|-
|977
| [[Становое]]
|оз. Становое
|3 км Ю с. Становое
|29,77
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мамлют ауданы]]
|-
|980
| Рыбное
|оз. Рыбное
|18 км ЮЗ с. Архангельска
|25,41
|
|-
|997
| [[Үлкен Жарма]]
|оз. Улькен Жарма
|10 км СЗ с. Полтавка
|10,71
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Аққайың ауданы]]
|-
|1001
| [[Келтесор]]
|оз. Кельтесор
|12 км С пос. Александровский
|12,1
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мағжан Жұмабаев ауданы]]
|-
|1007
| [[Меңкесер (көл)|Меңкесер]]
|оз. Менкесер
|15 км СВ с. Троицкое
|38,04
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мамлют ауданы]]
|-
|1015
| Талдыарал
|оз. Талдыарал
|9 км З с. Полтавка
|20,41
|
|-
|1021
| [[Жолдыөзек]]
|оз. Жолдыозек
|10 км Ю села Смирновского
|12
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның, [[Аққайың ауданы]]
|-
|1041
| Балықты
|оз. Балыкты
|2 км С с. Дмитровки
|16,58
|
|-
|1051
| Үлкен Тораңғылық
|оз. Улькен Торангылык
|СЗ села Корнееки
|42,2
|
|-
|1054
| Жалтыр
|оз. Жалтыр
|17 км СВ с. Дмитриевки
|13,55
|
|-
|1059
| Алпаш
|оз. Альпаш
|37 км ЮЗ села Дмитриевки
|20,94
|
|-
|1061
| [[Қақ (көл)|Қақ]]
|оз. Как
|13 км ЮЗ с. Дмитриевки
|45,12
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Тимирязев ауданы]]
|-
|1062
| Тораңғылық
|оз. Торангылык
|ЮВ с. Новопокровки
|25,7
|
|-
|1063
| Ақсуат
|оз. Аксуат
|41 км ЮЗ села Дмитриевки
|18,5
|
|-
|1064
| [[Қақ (Үлкен Қақ)|Қақ]]
|оз. Как
|59 км ЮЗ села Дмитриевки
|52,24
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Тимирязев ауданы]]
|-
|1094
| [[Үлкен Қарақамыс]]
|оз. Улькен Каракамыс
|5 км Ю с. Кара-Камыс
|10,61
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Жамбыл ауданы]]
|-
|1099
| Құмдыкөл
|оз. Кумдыколь
|8 км З с. Богодуховки
|26,37
|
|-
|1101
| [[Қарасор (көл, Тайынша ауданы)|Қарасор]]
|оз. Карасор
|9 км СВ с Богодуховки
|75,55
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Тайынша ауданы]]
|-
|1102
| Жамантұз
|оз. Жамантуз
|3 км ЮВ с Богодуховки
|29,58
|
|-
|1107
| [[Шағалалытеңіз]]
|оз. Шагалалытениз
|11 км ЮВ пос. Киялы
|267,36
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Аққайың ауданы|Аққайың]], [[Тайынша ауданы|Тайынша]] аудандары
|-
|1110
| [[Кіші Қараой]]
|оз. Киши Караой
|22км Ю пос. Вольное
|100,81
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Ақжар ауданы]]
|-
|1111
| [[Үлкен Қараой|Қараой]]
|оз. Караой
|24 км СЗ пос. Кзыл-Ту
|305,53
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Ақжар ауданы]]
|-
|1112
| [[Сасықкөл (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)|Сасықкөл]]
|оз. Сасыкколь
|15 км СЗ с. Летовочное
|12,47
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Тайынша ауданы]]
|-
|1115
| [[Қалыбек|Қалибек]]
|оз. Калибек
|10 км З свх Севастопольский
|95,61
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Тайынша ауданы]]
|-
|1116
| Үшсай
|оз. Ушсай
|8 км СЗ свх Севастопольский
|12,23
|
|-
|1118
| Алабота
|оз. Алабота
|8 км ЮВ свх Севастопольский
|48,25
|
|-
|1123
| [[Теке (көл)|Теке]]
|оз. Теке
|32 км СВ пос. Кзыл-Ту
|265
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]
|-
|1125
| [[Жетікөл (көл)|Жетікөл]]
|оз. Жетиколь
|9 км Ю с. Качиловки
|10,36
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]
|-
|1126
| [[Ақбас]]
|оз. Акбас
|В с. Качиловки
|11,08
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]
|-
|1128
| [[Үлкен Қоскөл]]
|оз. Улькен Косколь
|4 км Ю с. Лавровки
|14,31
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]
|-
|1132
| [[Жолдыбай (көл)|Жолдыбай]]
|оз. Жолдыбай
|26 км ЮЗ свх Горького
|25,17
|[[Ақмола облысы]]ның [[Көкшетау қалалық әкімдігі]]
|-
|1148
| Қарасор
|оз. Карасор
|26 км Ю пос. Кишкенеколь
|21,37
|
|-
|1158
| [[Саумалкөл (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)|Саумалкөл]]
|оз. Саумалколь
|В с. Володаровское
|25,24
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]
|-
|1159
| [[Имантау (көл)|Имантау]]
|оз. Имантау
|26 км Ю с. Володарское
|49,35
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]
|-
|1160
| [[Шалқар (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)|Шалқар]]
|оз. Шалкар
|17 км ЮВ села Челкар
|35,54
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]
|-
|1166
| Белое
|оз. Белое
|13 км ЮВ пос. Челкар
|18,3
|
|-
|1175
| [[Қопа (көл)|Қопа]]
|оз. Копа
|СЗ г. Кокчетава
|14,2
|[[Ақмола облысы]] [[Көкшетау]] қаласы 
|-
|1184
| [[Кіші Шабақты]]
|оз. Киши Шабакты
|8 км З с. Боровое
|21,03
|[[Ақмола облысы]] [[Бурабай ауданы]]
|-
|1188
| [[Үлкен Шабақты]]
|оз. Улькен Шабакты
|С с. Боровое
|25,18
|[[Ақмола облысы]] [[Бурабай ауданы]]
|-
|1189
| [[Бурабай (көл)|Бурабай]]
|оз. Бурабай
|ЮЗ с. Боровое
|10,5
|[[Ақмола облысы]] [[Бурабай ауданы]]
|-
|1198
| [[Тасшалқар (көл)|Тасшалқар]]
|оз. Тасшалкар
|4 км ЮВ пос. Мадениет
|10,8
|[[Ақмола облысы]] [[Бурабай ауданы]]
|-
|1204
| [[Көксеңгірсор]]
|оз. Коксенгирсор
|28 км ЮЗ пос.айсары
|46,34
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]
|-
| 1212
| [[Сілетітеңіз]]
|оз. Силетытениз
|ЮЗ пос. Каракога
|777
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]
|-
|1213
| [[Ұлыкөл]]
|оз. Улыколь
|13 км С пос. Рузаевки
|19,09
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Ғабит Мүсірепов ауданы]]
|-
|1216
| [[Зеренді (көл)|Зеренді]]
|оз. Зеренды
|СЗ с. Зеренда
|11,91
|[[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]]
|-
|1217
| [[Айдабол (көл)|Айдабол]]
|оз. Айдабол
|В с. Викторовки
|35
|[[Ақмола облысы]] [[Зеренді ауданы]]
|-
|1222
| [[Қараүңгір (көл)|Қараүңгір]]
|оз. Караунгир
|5 км В с. Дороговки
|11,6
|[[Ақмола облысы]]ның [[Зеренді ауданы|Зеренді]] және [[Бурабай ауданы|Бурабай]] аудандары
|-
|1227
| Құмдыкөл
|оз. Кумдыколь
|ЮЗ с. Златополье
|10,19
|
|-
|1229
| [[Шортанды (көл)|Шортан]]
|оз. Шортан
|С г. Щучинск
|18,6
|[[Ақмола облысы]] [[Бурабай ауданы]]
|-
|1232
| [[Жөкей]]
|оз. Жукей
|11 км СЗ пос. Степняка
|19,26
|[[Ақмола облысы]]ның [[Біржан сал ауданы]]
|-
|1233
| [[Қотыркөл (көл, Бурабай ауданы)|Қотыркөл]]
|оз. Котырколь
|5 км Ю пос. Степняка
|18,68
|[[Ақмола облысы]] [[Бурабай ауданы]]
|-
|1235
| [[Атансор (көл)|Атансор]]
|оз. Атансор
|13 км З пос. Терек
|26,7
|[[Ақмола облысы]]ның [[Біржан сал ауданы]]
|-
|1238
| [[Жамбайсор]]
|оз. Жамбайсор
|2 км В пос. Терек
|10,74
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]]
|-
|1241
| Жамантұз
|оз. Жамантуз
|29 км З пос. Жуантобе
|29,77
|
|-
|1242
| [[Жақсытұз]]
|оз. Жаксытуз
|23 км СВ пос. Бестобе
|15,9
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның [[Уәлиханов ауданы|Уәлиханов]] және [[Ақмола облысы]]ның [[Ерейментау ауданы|Ерейментау]] аудандары 
|-
|1244
| [[Қалмақкөл (көл)|Қалмақкөл]]
|оз. Калмакколь
|19 км ЮВ с. Чистополье
|53,14
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Ғабит Мүсірепов ауданы|Ғ.Мүсірепов ауданы]]
|-
|1245
| [[Жақсы Жалғызтау (көл)|Жақсы Жалғызтау]]
|оз. Жаксы Жалгызтау
|ЮЗ пос. Якши Янгизтау
|43,2
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Айыртау ауданы]]
|-
|1249
| [[Шошқалы (көл)|Шошқалы]]
|оз. Шошкалы
|11 км В с. Даниловки
|22,08
|[[Ақмола облысы]]ның [[Ақкөл ауданы|Ақкөл]], [[Біржан сал ауданы|Біржан сал]] аудандары
|-
|1252
| [[Мамай (көл)|Мамай]]
|оз. Мамай
|15 км С с. Лидовка
|43,48
|[[Ақмола облысы]] [[Біржан сал ауданы]]
|-
|1255
| [[Алтайсор]]
|оз. Алтайсор
|11,5 км СВ пос. Богембай
|17,82/5,9
|[[Ақмола облысы]] [[Ерейментау ауданы]]
|-
|1261
| [[Салқынкөл (көл)|Салқынкөл]]
|оз. Салкынколь
|27 км СЗ пос. Кировский
|20,6
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Ғабит Мүсірепов ауданы]]
|-
|1267
| [[Итемген]]
|оз. Итемген
|4 км СЗ пос. Приозерное
|57,4
|[[Ақмола облысы]] [[Ақкөл ауданы]]
|-
|1270
| Қарасор
|оз. Карасор
|20 км ЮЗ г. Бестобе
|15,95
|
|-
|1300
| [[Балықтыкөл (көл, Ақмола облысы)|Балықтыкөл]]
|оз. Балыктыколь
|ЮВ с. Камышенка
|18,3
|[[Ақмола облысы]] [[Шортанды ауданы]]
|-
|1322
| [[Баршын (көл)|Баршын]]
|оз. Баршын
|14 км ЗЮЗ с. Толкункуль
|13,45
|[[Ақмола облысы]], [[Астрахан ауданы]]
|-
|1334
| Алакөл
|оз. Алаколь
|8 км В с. Степное
|50,45
|
|-
|1336
| Әупілдек
|оз. Аупильдек
|14 км В с. Степное
|10
|
|-
|1346
| [[Үлкен Сарыоба]]
|оз. Улькен Сарыоба
|5 км З пос. Сарыоба
|15,17
|[[Ақмола облысы]] [[Аршалы ауданы]]
|-
|1366
| Жаркөл
|оз. Жарколь
|67 км ЮЗ пос. Мендеш
|12,67
|
|-
|1367
| [[Шойындыкөл (көл)|Шойындықөл]]
|оз. Шойындыколь
|60 км ЮЗ пос. Мендеш
|18,84
|[[Ақмола облысы]] [[Жарқайың ауданы]]
|-
|1378
| [[Шолақсор]]
|оз. Шолаксор
|46 км ЮЗ пос. Новотроицкого
|28,26
|[[Ақмола облысы]]ның [[Ерейментау ауданы|Ерейментау]], [[Павлодар облысы]]ның [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай]] аудандары 
|-
|1385
| [[Шелегино]]
|оз. Шелегино
|С села Николаевки
|21,7
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мағжан Жұмабаев ауданы|Мағжан Жұмабаев]] және [[Қызылжар ауданы|Қызылжар]] аудандары 
|}

== Ең ұзын өзендер ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!№ п/п
!Бастау ID
!Атауы
!Орысша атауы (уақытша)
!Қайда құяды
!Қай жағадан
!Ұзындығы, км
!Бастауының ауданы мен аймағы
!Атырауының ауданы мен аймағы
|-
|9885
|410001
|[[Есіл]]
|Есіл өзені 
|[[Ертіс|Ертіс өзені]]
|(сол)
|1902
|
|
|-
|10267
|410383
|[[Терісаққан (өзен)|Терісақкан]]
|р. Терисаккан
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(сол)
|368
|
|
|-
|10809
|420091
|[[Сілеті (өзен)|Сілеті]]
|р. Силеты
|[[Сілетітеңіз|Селетітеңіз көлі]]
| -
|329
|
|
|-
|10015
|410131
|[[Қалқұтан (өзен)|Қалқұтан]]
|р. Калкутан
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|248
|
|
|-
|10723
|420005
|[[Шағалалы (өзен)|Шағалалы]]
|р. Шагалалы
|[[Шағалалытеңіз|Шағалалытеңіз көлі]]
| -
|243
|
|
|-
|10596
|410713
|[[Аққанбұрлық]]
|р. Акканбурлык
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|217
|
|
|-
|10679
|410796
|[[Иманбұрлық өзені|Иманбұрлық]]
|р. Иманбурлык
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|199
|
|
|-
|10162
|410278
|[[Жабай]]
|р. Жабай
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|192
|
|
|-
|10109
|410225
|Аршалы
|р. Аршалы
|Көкпекті өзені
|(оң)
|188
|
|
|-
|10197
|410313
|[[Жыланды (өзен, Ақмола облысы)|Жыланды]]
|р. Жыланды
|[[Жабай|Жабай өзені]]
|(оң)
|151
|
|
|-
|10578
|410695
|[[Тімтуір (өзен)|Тімтуір]]
|р. Тимтуйир
|[[Тімтуір (көл)|Тімтуір көлі]]
| -
|125
|
|
|-
|10744
|420026
|[[Қылшақты (өзен)|Қылшақты]]
|р. Кылшакты
|[[Қопа (көл)|Қопа көлі]]
| -
|121
|
|
|-
|10505
|410622
|[[Қарақол (Есіл алабындағы өзен)|Қаракөл]]
|р. Каракол
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(сол)
|118
|
|
|-
|10770
|420052
|Қарасу
|р. Карасу
|[[Көксеңгірсор]] (г.-сол.)
| -
|113
|
|
|-
|10070
|410186
|[[Боқсық (өзен)|Боқсық]] 
|р. Боксык
|Көкпекті өзені
|(оң)
|111
|
|
|-
|10226
|410342
|[[Жаман Қайрақты]]
|р. Жаман Кайракты
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|111
|
|
|-
|10585
|410702
|Қойбағар
|р. Койбагар
|Қойбағар көлі
| -
|108
|
|
|-
|10719
|420001
|[[Қамысақты]]
|р. Камысакты
|[[Үлкен Тораңғыл]] көлі
| -
|108
|
|
|-
|10071
|410187
|Қайрақты
|р. Кайракты
|[[Боқсық (өзен)]]
|(сол)
|103
|
|
|-
|10521
|410638
|[[Қызылсу (Есіл алабындағы өзен)|Қызылсу]]
|р. Кызылсу
|[[Есіл|Есіл өзені]]
|(оң)
|103
|
|
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}{{Қазақстан гидрологиясы}}

[[Санат:Қазақстанның су шаруашылығы бассейндері]]</text>
      <sha1>h5uzz2naj67mbhhz4rxn4a5z3gbmx59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мискито</title>
    <ns>0</ns>
    <id>720479</id>
    <revision>
      <id>3599362</id>
      <parentid>3240281</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Beksultan228</username>
        <id>180775</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Занятия&quot; from the page &quot;[[:ru:Special:Redirect/revision/151040025|Мискито]]&quot;</comment>
      <origin>3599362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="36bhpp8ma3yomrl9nbkfqjzkgfvqhot" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Мискито
|төл атауы  =
|сурет      =
|сурет тақырыбы      =
|саны       = 700–800 мың
|аймақ      = {{Байрақ|Никарагуа}} {{Байрақ|Гондурас}}
|тілдері    = [[мискито тілі]], [[испан тілі]]
|діні       = моравиялық шіркеу, католицизм
|этникалық топтары =
|ескертпелер  =
}}
'''Мискито''' — [[Оңтүстік Америка]]да тұратын үндіс халқы.

== Кәсіптері ==
Дәстүрлі шаруашылыққа көбінесе қолмен жүргізілетін егіншілік жатады. Онда күріш, бұршақ, жүгері, маниок және банан сияқты дақылдар өсіріледі. Сонымен қатар, халық арасында балық аулау мен аңшылық та кең таралған.Қолөнер саласында ағашпен жұмыс істеу, былғары өңдеу, металл бұйымдарын жасау, тоқымашылық және кесте тігу сияқты кәсіптер дамыған.Қазіргі материалдық мәдениет негізінен креолдық сипатқа ие. XVIII ғасырдан бастап жағалау аймақтарында тұратын ер адамдардың көбі маусымдық жұмыстармен айналысқан, мысалы, омар аулау. Олар жыл сайын бірнеше ай бойы отбасыларынан алыс, арнайы лагерьлерде (чампа) тұрып жұмыс істеген.
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
[[Санат:Оңтүстік Америка үндістері]]
[[Санат:Никарагуа этникалық топтары]]
[[Санат:Гондурас этникалық топтары]]</text>
      <sha1>36bhpp8ma3yomrl9nbkfqjzkgfvqhot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599396</id>
      <parentid>3599362</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Beksultan228|Beksultan228]] ([[User talk:Beksultan228|т]]) өңдемелерінен [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3240281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="856" sha1="lxjnfqo3h6z45kqbwmqhnmy36n5giu0" xml:space="preserve">{{Этникалық топ
|атауы      = Мискито
|төл атауы  =
|сурет      =
|сурет тақырыбы      =
|саны       = 700–800 мың
|аймақ      = {{Байрақ|Никарагуа}} {{Байрақ|Гондурас}}
|тілдері    = [[мискито тілі]], [[испан тілі]]
|діні       = моравиялық шіркеу, католицизм
|этникалық топтары =
|ескертпелер  =
}}
'''Мискито''' — [[Оңтүстік Америка]]да тұратын үндіс халқы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}
[[Санат:Оңтүстік Америка үндістері]]
[[Санат:Никарагуа этникалық топтары]]
[[Санат:Гондурас этникалық топтары]]</text>
      <sha1>lxjnfqo3h6z45kqbwmqhnmy36n5giu0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Pazio Paz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>720911</id>
    <revision>
      <id>3599288</id>
      <parentid>3599005</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pazio Paz</username>
        <id>145456</id>
      </contributor>
      <origin>3599288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1291" sha1="aysphi9sog0m73vgepr9r4k1nsbcw3j" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pazio Paz}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 04:58, 2023 ж. желтоқсанның 3 (+06)

:Hello @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], on it.Wiki as you suggested some time ago in this [[it:Discussioni_progetto:Coordinamento/Connettivit%C3%A0/Archivio/2025/12#Returnal|discussion]], could you move [[it:Returnal]] to [[it:Returnal (album)]], as there is also [[it:Returnal (videogioco)]]? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26940-55|&amp;#126;2026-26940-55]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26940-55|talk]]) 12:32, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
::Hi, thanks for reminding me, but unfortunately, there was no consensus in that discussion about whether the music album should be the primary focus or not, and so I should theoretically resubmit the discussion to the project about whether to create a disambiguation for the music album and the video game before proceeding with a possible move. --[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]] ([[Қатысушы талқылауы:Pazio Paz|талқылау]]) 19:40, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>aysphi9sog0m73vgepr9r4k1nsbcw3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599292</id>
      <parentid>3599288</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:57:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26937-92</username>
        <id>180777</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Жауап беру</comment>
      <origin>3599292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1808" sha1="2886efhyqh81v8x56andrxhb3bu1m1f" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pazio Paz}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 04:58, 2023 ж. желтоқсанның 3 (+06)

:Hello @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], on it.Wiki as you suggested some time ago in this [[it:Discussioni_progetto:Coordinamento/Connettivit%C3%A0/Archivio/2025/12#Returnal|discussion]], could you move [[it:Returnal]] to [[it:Returnal (album)]], as there is also [[it:Returnal (videogioco)]]? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26940-55|&amp;#126;2026-26940-55]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26940-55|talk]]) 12:32, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
::Hi, thanks for reminding me, but unfortunately, there was no consensus in that discussion about whether the music album should be the primary focus or not, and so I should theoretically resubmit the discussion to the project about whether to create a disambiguation for the music album and the video game before proceeding with a possible move. --[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]] ([[Қатысушы талқылауы:Pazio Paz|талқылау]]) 19:40, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
:::Hi @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], no one suggested that the album should be the primary topic—the only discussion was whether to create a disambiguation page or assign primary topic status to the video game. The current situation is therefore incorrect. Could you perhaps reopen the discussion to clarify this, if possible? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26937-92|&amp;#126;2026-26937-92]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26937-92|talk]]) 19:57, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>2886efhyqh81v8x56andrxhb3bu1m1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599293</id>
      <parentid>3599292</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26937-92</username>
        <id>180777</id>
      </contributor>
      <origin>3599293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1904" sha1="3cu72dw7fn3imoa5l9kqfnodp2kyk2s" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pazio Paz}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 04:58, 2023 ж. желтоқсанның 3 (+06)

:Hello @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], on it.Wiki as you suggested some time ago in this [[it:Discussioni_progetto:Coordinamento/Connettivit%C3%A0/Archivio/2025/12#Returnal|discussion]], could you move [[it:Returnal]] to [[it:Returnal (album)]], as there is also [[it:Returnal (videogioco)]]? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26940-55|&amp;#126;2026-26940-55]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26940-55|talk]]) 12:32, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
::Hi, thanks for reminding me, but unfortunately, there was no consensus in that discussion about whether the music album should be the primary focus or not, and so I should theoretically resubmit the discussion to the project about whether to create a disambiguation for the music album and the video game before proceeding with a possible move. --[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]] ([[Қатысушы талқылауы:Pazio Paz|талқылау]]) 19:40, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
:::Hi @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], no one suggested that the album should be the primary topic—the only discussion was whether to create a disambiguation page or assign primary topic status to the video game. The current situation is therefore incorrect. On English Wikipedia, they have [[en:Returnal]] for the video game and [[en:Returnal (album)]]. Could you perhaps reopen the discussion to clarify this, if possible? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26937-92|&amp;#126;2026-26937-92]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26937-92|talk]]) 19:57, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>3cu72dw7fn3imoa5l9kqfnodp2kyk2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599294</id>
      <parentid>3599293</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26937-92</username>
        <id>180777</id>
      </contributor>
      <origin>3599294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1903" sha1="6d4oha37gd4kv05m8r94jn0fb74w2yl" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pazio Paz}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 04:58, 2023 ж. желтоқсанның 3 (+06)

:Hello @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], on it.Wiki as you suggested some time ago in this [[it:Discussioni_progetto:Coordinamento/Connettivit%C3%A0/Archivio/2025/12#Returnal|discussion]], could you move [[it:Returnal]] to [[it:Returnal (album)]], as there is also [[it:Returnal (videogioco)]]? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26940-55|&amp;#126;2026-26940-55]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26940-55|talk]]) 12:32, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
::Hi, thanks for reminding me, but unfortunately, there was no consensus in that discussion about whether the music album should be the primary focus or not, and so I should theoretically resubmit the discussion to the project about whether to create a disambiguation for the music album and the video game before proceeding with a possible move. --[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]] ([[Қатысушы талқылауы:Pazio Paz|талқылау]]) 19:40, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
:::Hi @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], no one suggested that the album should be the primary topic—the only discussion was whether to create a disambiguation page or assign primary topic status to the video game. The current situation is therefore incorrect. On English Wikipedia, they use [[en:Returnal]] for the video game and [[en:Returnal (album)]]. Could you perhaps reopen the discussion to clarify this, if possible? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26937-92|&amp;#126;2026-26937-92]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26937-92|talk]]) 19:57, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>6d4oha37gd4kv05m8r94jn0fb74w2yl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599295</id>
      <parentid>3599294</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pazio Paz</username>
        <id>145456</id>
      </contributor>
      <origin>3599295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2451" sha1="g1493lvn1ccsfv8ncurai1fhlry3zwa" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pazio Paz}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 04:58, 2023 ж. желтоқсанның 3 (+06)

:Hello @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], on it.Wiki as you suggested some time ago in this [[it:Discussioni_progetto:Coordinamento/Connettivit%C3%A0/Archivio/2025/12#Returnal|discussion]], could you move [[it:Returnal]] to [[it:Returnal (album)]], as there is also [[it:Returnal (videogioco)]]? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26940-55|&amp;#126;2026-26940-55]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26940-55|talk]]) 12:32, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
::Hi, thanks for reminding me, but unfortunately, there was no consensus in that discussion about whether the music album should be the primary focus or not, and so I should theoretically resubmit the discussion to the project about whether to create a disambiguation for the music album and the video game before proceeding with a possible move. --[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]] ([[Қатысушы талқылауы:Pazio Paz|талқылау]]) 19:40, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
:::Hi @[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]], no one suggested that the album should be the primary topic—the only discussion was whether to create a disambiguation page or assign primary topic status to the video game. The current situation is therefore incorrect. On English Wikipedia, they use [[en:Returnal]] for the video game and [[en:Returnal (album)]]. Could you perhaps reopen the discussion to clarify this, if possible? [[Арнайы:Үлесі/&amp;#126;2026-26937-92|&amp;#126;2026-26937-92]] ([[Қатысушы талқылауы:&amp;#126;2026-26937-92|talk]]) 19:57, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)
::::Yes, I can reopen another similar one in the same project, explaining that we had a discussion months ago about this issue to clarify what should or should not be done. Unfortunately, some discussions stall due to a lack of participants or a consensus that works for everyone, so yes, this time we can try to see if we can complete it in the best possible way, leading to some real results. --[[Қатысушы:Pazio Paz|Pazio Paz]] ([[Қатысушы талқылауы:Pazio Paz|талқылау]]) 20:04, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>g1493lvn1ccsfv8ncurai1fhlry3zwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Арсеньевич Тарковский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721172</id>
    <revision>
      <id>3599401</id>
      <parentid>3372051</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3599401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8932" sha1="sg6rgapdnnr9djlqu56kgingoi038vw" xml:space="preserve">{{Кинематограф
  |есімі                  = Андрей Тарковский
  |шынайы есімі           = 
  |сурет                  = Andrei tarkovsky stamp russia 2007.jpg
  |сурет ені              = 
  |сурет атауы            = Андрей Тарковский 
  |туған кездегі есімі  =  Андрей Арсеньевич Тарковский
  |туған күні           = 04.04.1932
  |туған жері           = [[Завражье]], Иваново өнеркәсіп облысы, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]
  |қайтыс болған күні     = 29.12.1986
  |қайтыс болған жері     =	{{қайтысболғанжері|Париж|Парижде}}, [[Франция]]
  |мамандығы              = {{кинорежиссёр|КСРО}}&lt;br /&gt;{{сценарийші|КСРО}}
  |азаматтығы             = {{байрақ|КСРО}}&lt;br /&gt;{{байрақ|Франция}}
  |белсенді жылдары       = [[1956 жыл|1956]] — [[1986 жыл|1986]]
  |бағыты                 = 
  |киностудия             = 
  |жұбайы                 ={{Plainlist|
* {{Marriage|[[Ирма Яковлевна Рауш|Ирма Рауш]]|1957|1970|end=div}}
* {{Marriage|Лариса Кизилова|1970}}
}}
  |ата-анасы              = [[Арсений Александрович Тарковский|Арсений Тарковский]] (әкесі)
  |марапаттары            = [[BAFTA]] (1988)
  |imdb_id                =  0001789
  |сайты                  = 
  |ортаққор               = Andrey Tarkovsky
}}
'''Андрей Арсеньевич Тарковский''' ([[4 сәуір]], [[1932 жыл|1932]]&lt;ref&gt;''Andrei Plakhov'' {{cite web| url = https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4182878| title = ТАРКОВСКИЙ| access-date = 10 October 2018| archive-date = 31 October 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20211031152416/https://bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/4182878| url-status = dead}} // Большая российская энциклопедия. Том 31. [[Москва]], 2016, с. 674.&lt;/ref&gt;, [[Завражье]], Иваново өнеркәсіп облысы, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] — [[29 желтоқсан]], [[1986 жыл|1986]], [[Париж]], [[Франция]]) — кеңестік [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]].

Ол кино тарихындағы ең ұлы және ықпалды режиссерлердің бірі болып саналады. Оның фильмдері рухани және [[метафизика]]лық тақырыптарды зерттейді. Тарковский туындылары кадрлардың баяулығымен, ұзақ пландарымен, түс көрудей әсер беретін бейнелерімен, сондай-ақ табиғат пен естелік тақырыбына ерекше ден қоюымен танымал.&lt;ref name=Sight&gt;{{cite web |last1=James |first1=Nick |title=The Tarkovsky Legacy |url=https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/features/deep-focus/tarkovsky-legacy |website=[[Sight &amp; Sound]] |date=8 May 2019 |access-date=11 August 2019}}&lt;/ref&gt;

Тарковский [[С.А.Герасимов атындағы Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты |Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтын]]да (ВГИК) режиссер [[Михаил Ильич Ромм|Михаил Роммның]] шеберханасында білім алған. Кеңес Одағында ол өзінің алғашқы бес толықметражды фильмін түсірді: «[[Иванның балалық шағы]]» (1962), «[[Андрей Рублёв (фильм)|Андрей Рублёв]]» (1966), «[[Солярис (фильм, 1972)|Солярис]]» (1972), «[[Айна (фильм, 1974)|Айна]]» (1975) және «[[Сталкер (фильм)|Сталкер]]» (1979).

Мемлекеттік кино билігімен болған көпжылдық шығармашылық қақтығыстардан кейін, 1979 жылы ол елден кетіп, соңғы екі туындысын — «[[Ностальгия (фильм)|Ностальгия]]» (1983) және «[[Құрбандық (фильм, 1986)|Құрбандық]]» (1986) фильмдерін шетелде түсірді. 1986 жылы оның кино мен өнер туралы «Уақытты бейнелеу» (Запечатлённое время) атты кітабы жарық көрді. Сол жылдың соңында режиссер қатерлі ісіктен қайтыс болды. Бұл дертке «Сталкер» фильмін түсіру кезіндегі улы локациялар себеп болуы мүмкін деген болжам бар.&lt;ref name=&quot;SharunQuote&quot;&gt;{{Citation |last=Tyrkin |first=Stas |title=In Stalker Tarkovsky foretold Chernobyl |date=2001-03-23 |url=http://www.acs.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html |access-date=2009-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322094135/https://people.ucalgary.ca/~tstronds/nostalghia.com/TheTopics/Stalker/sharun.html |publisher=Nostalghia.com |archive-date=2018-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kemp |first=Sam |date=2022-05-30 |title=How 'Stalker' claimed the life of Andrei Tarkovsky |url=https://faroutmagazine.co.uk/stalker-killed-andrei-tarkovsky/ |access-date=2025-12-15 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Андрей Тарковский өз мансабында көптеген беделді марапаттарға ие болған. Оның жетістіктерінің қатарында [[Канн кинофестивалі]]нің FIPRESCI сыйлығы, Экуменикалық қазылар алқасының сыйлығы және Гран-при бар. Режиссердің дебюттік туындысы — «Иванның балалық шағы» [[Венеция кинофестивалі]]нің жоғары марапаты «[[Алтын арыстан]]ды» жеңіп алса, оның соңғы туындысы «Құрбандық» [[BAFTA]] сыйлығына ие болды.

1990 жылы оған қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының ең мәртебелі [[Лениндік сыйлық|Лениндік сыйлығы]] берілді. [[Sight &amp; Sound]] журналының 2012 жылы жүргізген сауалнамасы бойынша, әлемдік кино тарихындағы ең үздік 100 фильмнің тізіміне Тарковскийдің үш бірдей туындысы — «Андрей Рублёв», «Айна» және «Сталкер» енді.&lt;ref name=Bfi1&gt;{{cite web |last1=Gray |first1=Carmen |title=Where to begin with Andrei Tarkovsky |url=https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-andrei-tarkovsky |website=[[British Film Institute]] |date=27 October 2015 |access-date=3 September 2019}}&lt;/ref&gt;

== Фильмография ==
{{ФильмдеЖоғ}}
{{Фильмде|1962|[[Иванның балалық шағы]]|Иваново детство|режиссёр}}
{{Фильмде|1966|[[Андрей Рублёв (фильм)|Андрей Рублёв]]|Андрей Рублёв|режиссёр, сценарийші}}
{{Фильмде|1972|[[Солярис (фильм, 1972)|Солярис]]|Солярис|режиссёр, сценарийші}}
{{Фильмде|1975|[[Айна (фильм, 1974) |Айна]]|Зеркало|режиссёр, сценарийші}}
{{Фильмде|1979|[[Сталкер (фильм)|Сталкер]]|Сталкер|режиссёр}}
{{Фильмде|1983|[[Ностальгия (фильм)|Ностальгия]]|Nostalghia|режиссёр, сценарийші}}
{{Фильмде|1986|[[Құрбандық (фильм, 1986)|Құрбандық]]|Offret|режиссёр, сценарийші}}
{{ФильмдеТөм}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]]
[[Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]]
[[Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері]]</text>
      <sha1>sg6rgapdnnr9djlqu56kgingoi038vw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>І Константин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>725938</id>
    <redirect title="I Константин" />
    <revision>
      <id>3599432</id>
      <parentid>3265817</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>3358</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Константин I]]</comment>
      <origin>3599432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="ipkfg4bmw9fq9rl5ias28mcbxp7xzax" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Константин I]]</text>
      <sha1>ipkfg4bmw9fq9rl5ias28mcbxp7xzax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жүзуден әлем рекордтарының тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730445</id>
    <revision>
      <id>3599441</id>
      <parentid>3571658</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Артем Загребельный</username>
        <id>159332</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әйелдер */</comment>
      <origin>3599441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69918" sha1="md3vath5nvn015dw22o9kc329ht1k3x" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2024}}

[[Сурет:Michael Phelps Ryan Lochte Laszlo Cseh medals 2008 Olympics.jpg|350px|thumb|right|[[Майкл Фелпс]] (ортада) карерасында 39 рекорд жаңартты]]

'''Жүзудегі әлемдік рекордтар''' - бұл жүзушілердің ережелермен келісілген салыстырмалы және қайталанатын жағдайларда жүзуде көрсеткен ең жоғары нәтижелер.

== Ережесі ==
Рекордтар Халықаралық жүзу Федерациясы (ФИНА) ратификациялайды. Рекордтарды &quot;ұзын суға&quot; (50 метрлік бассейн) немесе &quot;қысқа суға&quot; (25 метрлік бассейн) қоюға болады. ФИНА ерлер мен әйелдер үшін бекітілген пәндер тізіміне сәйкес әлемдік рекордтарды мойындайды:

* [[Кроль|Еркін]]: 50 м, 100 м, 200 м, 400 м, 800 м, 1500 м
* Арқамен: 50 м 20, 100 м,0 м
* [[Брасс]]: 50 м, 100 м, 200 м
* [[Баттерфляй]]: 50 м, 100 м, 200 м
* Комбинация: 100 м (қысқа су), 200 м, 400 м
* Эстафета: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×200 м [[плавание вольным стилем|еркін]], 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]];
* Микст: 4×50 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (қысқа су), 4×50 м [[комплексное плавание|комбинация]] (қысқа су), 4×100 м [[плавание вольным стилем|еркін]] (ұзын су), 4×100 м [[комплексное плавание|комбинация]] (ұзын су)&lt;ref name=&quot;fina1&quot;&gt;[http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 FINA rules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 |date=2013-07-26 }} {{v|3|8|2012}}&lt;/ref&gt;.

== 50-метролік бассейн ==

=== Ерлер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! width=&quot;110px&quot; | Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| ‎50 м еркін || 20.88  
| 
| [[Кэмерон Макэвой]] || {{Байрақ|Австралия}}
| 20 наурыз 2026 || [[Қытай|Қытай Ашық Чемпионаты]] || {{Ту|Қытай}} [[Шэньчжэнь]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&amp;t=3s &amp;#8203;]  
|-
| 100 м еркін || 46,40
|
| [[Пан Чжанле]] || {{Байрақ|Қытай}}
|31 шілде 2024 || [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] 
| [https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &amp;#8203;]
|-
| ‎200 м еркін || 1.42,00
| кос
| [[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]] || {{Байрақ|Германия}}
| 28 шілде 2009 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 200 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Италия}} [[Рим]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE ​]
|-
| 400 м еркін
| 3.40,07
| кос
|[[Бидерман, Пауль|Пауль Бидерман]]
|{{Байрақ|Германия}}
|26 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 400 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 ​]
|-
|800 м еркін
|7.32,12
| кос
|[[Чжан Линь (пловец)|Чжан Линь]]
|{{Байрақ|Қытай}}
|29 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — 800 метров вольным стилем (мужчины)|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Craig|last=Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=2009-07-29|accessdate=2011-11-16|archivedate=2009-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134}}&lt;/ref&gt;
|- 
|1500 м еркін
|14:30.67
|
|[[Бобби Финке]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|4 тамыз 2024
|[[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]] 
|{{Ту|Франция}} [[Париж]] 
|[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239302%2F18267956fca05817bc%2Fpl_wall_142497057 &amp;#8203;]
|-
| 50 м арқамен || 23,55
| жф
| [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]|| {{Байрақ|Ресей}}
| 27 шілде 2023
| Ресей кубогы
| {{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Semifinals Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=russwimming.ru|date=27 July 2023|accessdate=9 January 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м арқамен
| 51,60
|
| Томас Чеккон|| {{Байрақ|Италия}}
| 20 маусым 2022
| [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 100 м н/с, финал|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-20|access-date=2022-06-21|archive-date=2022-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220620171449/https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b0a9f48f088790ed04b458?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false ​]{{Deadlink|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|200 м арқамен
|1.51,92
| кос
|[[Пирсол, Аарон|Аарон Пирсол]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo ​]
|-
|50 м [[брасс]]
|25.95
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]]
| {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|31 қаңтар 2024
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009 — Мужчины, 200 м, на спине|Әлем чемпионаты]]
|
|
|-
| 100 м [[брасс]] || 56,88
| жф
| [[Пити, Адам|Адам Пити]] || {{Байрақ|Ұлыбритания}}
|21 шілде 2019
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2019|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Корея Республикасы}} [[Кванджу]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=r5lVUne7yRI ​]
|-
| 200 м [[брасс]] || 2.05,48
|
| [[Цинь Хайян]] || {{Байрақ|Қытай}}
| 28 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=-3mYrnBZFKg&amp;t=13s ​]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|22.27
|
|[[Говоров, Андрей Андреевич|Андрей Говоров]]
|{{Байрақ|Украина}}
|1 шілде 2018
|Sette Colli Trophy
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=GW4fAh8pTCE ​]
|-
| 100 м [[баттерфляй]] || 49,45
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 31 шілде 2021 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2020 — 100 метров баттерфляем (мужчины)|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=GF2bfzaCVfQ ​]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |title=Results {{!}} fina.org — Official FINA website&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2019-07-26 |archive-date=2019-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190822140441/https://www.fina.org/competition-detailed-results/154896/27250 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м [[баттерфляй]] || 1.50,34
|
| [[Милак, Криштоф|Криштоф Милак]] || {{Байрақ|Венгрия}}
| 21 маусым 2022 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2022|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=ЧМ-2022 Мужчины, 200м баттерфляй, финал, результаты.|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=2022-06-21|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621170927/https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false ​] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false |date=2022-06-22 }}
|-
|200 м комплекс
|1.52,69
|пф
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|30 шілде 2025
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Ерлер арасындағы 200 метрлік комплексті жүзу жартылай финалының нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30 July 2025|access-date=31 July 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|400 м комплекс
|4:02.50
|
|Леон Маршан
|{{Байрақ|Франция}}
|23 шілде 2023
|[[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|​[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
|3.08,24
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (47,51)&lt;br&gt;[[Уэбер-Гейл, Гарретт|Гарретт Уэбер-Гейл]] (47,02)&lt;br&gt;[[Джонс, Каллен|Каллен Джонс]] (47,65)&lt;br&gt;[[Лезак, Джейсон|Джейсон Лезак]] (46,06)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|11 тамыз 2008
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2008 — эстафета 4×100 метров вольным стилем (мужчины)|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Қытай}} [[Пекин]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 ​]
|-
|Эстафета 4×200 м&lt;br&gt;еркін
|6.58,55
| кос
|[[Фелпс, Майкл|Майкл Фелпс]] (1.44,49)&lt;br&gt;[[Рики Беренс]] (1.44,13)&lt;br&gt;[[Дэвид Уолтерс]] (1.45,47)&lt;br&gt;[[Лохте, Райан|Райан Лохте]] (1.44,46)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|31 шілде 2009
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2009|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Италия}} [[Рим]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news|first=Craig |last=Lord |title=WR: USA Takes 4×200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=2009-07-31 |accessdate=2011-11-17 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archivedate=2009-08-03 |df= }}&lt;/ref&gt;
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|3.26,78
|
|[[Мёрфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (52,31)&lt;br&gt;[[Эндрю, Майкл|Майкл Эндрю]] (58,49)&lt;br&gt;[[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]] (49,03)&lt;br&gt; [[Эппл, Зак|Зак Эппл]] (46,96)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|1 тамыз 2021
|[[Плавание на летних Олимпийских играх 2020|Олимпиада ойындары]]
|{{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|&lt;ref&gt;{{cite news |first=Craig |last=Lord |title=Плавание на летних Олимпийских играх 2020, Мужчины, эстафета 4 * 100 комбинированная, финал, результаты |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm |publisher=olimpics.com |date=2021-08-01 |accessdate=2021-08-01 |archivedate=2021-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210802212218/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/swimming/results-men-s-4-x-100m-medley-relay-fnl-000100-.htm }}&lt;/ref&gt;
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.

=== Әйелдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін || 23,61
| жф
| [[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] || {{Байрақ|Швеция}}
| 29 шілде 2023 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=0vpY70Sf47I ​]
|-
| 100 м еркін || 51,71
| э
| [[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]] || {{Байрақ|Швеция}}
| 23 шілде 2017 || [[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4 × 100 m Freestyle Relay Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0201F704FFFFFFFFFFFF01|publisher=Omega Timing|date=23 July 2017|access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=22 February 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=mc1l61nsirg |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 51.71 relay Sarah Sjöström |publisher=swimming art |via=[[YouTube]] |access-date=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м еркін || 1.52,23
| 
| [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] || {{Байрақ|Аустралия}}
| 12 маусым 2024 ||Aвстралиялық олимпиадалық сынақтар  || {{Ту|Австралия}} [[Брисбен]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10 June 2024|accessdate=13 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net &amp;#x200B;]
|-
| 400 м еркін || 3.54,18
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 7 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=
Video - Summer McIntosh demolishes world record in 400m freestyle at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs|publisher=
CBC Sports|date=8 May 2025|accessdate=16 May 2025}}&lt;/ref&gt;
|-   
|800 м еркін
|8.04,12
|
|[[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2025
| TYR Pro Swim Series  
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Әйелдер арасындағы 800 метрге еркін стильмен жүзу нәтижелері|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3 May 2025|accessdate=10 May 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&amp;t=515s &amp;#8203;]
|-
|1500 м еркін
|15.20,48
|
| [[Ледеки, Кэти|Кэти Ледеки]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 16 мамыр 2018 || TYR Pro Swim Series || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 ​]
|-
|50 м арқамен
|26,86
|
|[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]]   
|{{Байрақ|Аустралия}}
|20 қазан 2023
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=uCUDOekEEiM ​]
|- 
|100 м арқамен
|57,13
|
| [[Реган Смит]] || {{Байрақ|АҚШ}}
|18 маусым 2024 ||АҚШ Олимпиадалық сынақтары  || {{Ту|АҚШ}} [[Индианаполис]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &amp;#8203;]
|-
|200 м арқамен
|2.03,14
| 
|[[Маккиоун, Кейли|Кейли Маккиоун]]   
|{{Байрақ|Аустралия}}
|10 наурыз 2023
|NSW State Championships
|{{Ту|Аустралия}} [[Сидней]] 
| &lt;ref&gt;{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10 March 2023|access-date=15 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &amp;#8203;]
|-
|50 м [[брасс]]
|29,16
|
|[[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
|{{Байрақ|Литва}}
|30 шілде 2023
|[[Чемпионат мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Результаты.|url=http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&amp;cat=&amp;page=&amp;spec=&amp;bat=&amp;td=CAL_CIS_DAY&amp;hg=&amp;descIT=&amp;descEN=&amp;descFR=&amp;curCatSel_M_F=18:57&amp;sport=Swimming|date=2021-05-22|accessdate=2021-05-23|publisher=budapest2020.microplustiming.com|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522174658/http://budapest2020.microplustiming.com/indexBudapest2021_web.php?s=Q2hlY2tKc29uVG9Mb2FkKCdBU0YnLCAnMDE2JywgJzAwMycsICcwMDEnLCAnJywgJycsICdXb21lbsKgLcKgNTAgbSBSYW5hIC0gU2VtaS1GaW5hbCcsICdXb21lbsKgLcKgNTBtIEJyZWFzdHN0cm9rZSAtIFNlbWktRmluYWwnLCAnV29tZW7CoC3CoDUwIG0gQnJhc3NlIC0gU2VtaS1GaW5hbCcpOw==&amp;cat=&amp;page=&amp;spec=&amp;bat=&amp;td=CAL_CIS_DAY&amp;hg=&amp;descIT=&amp;descEN=&amp;descFR=&amp;curCatSel_M_F=18:57&amp;sport=Swimming|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q ​]
|-
|100 м [[брасс]]
|1.04,13
|
|[[Кинг, Лилли|Лилли Кинг]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|25 шілде 2017
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2017|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc ​]
|-
|200 м [[брасс]]
|2.17,55
|
|[[Чикунова, Евгения Игоревна|Евгения Чикунова]]
|{{Байрақ|Ресей}}
|21 апреля 2023
|Россия чемпионаты
|{{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 200 м брасс Финал Итоговый протокол.|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=2023-04-21|access-date=2023-04-21|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421165846/https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg ​]
|-
|50 м [[баттерфляй]]
|24,43
|
|[[Шёстрём, Сара|Сара Шёстрём]]
|{{Байрақ|Швеция}}
|5 шілде 2014
|Швеция чемпионаты
|{{Ту|Швеция}} [[Бурос]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o ​]
|-55,18 сф Гретчен Уолш Америка Құрама Штаттары  ж. АҚШ Олимпиадалық сынақтары Индианаполис, Біріккен
|100 м [[баттерфляй]]
|54,33
|
|[[Гретчен Уолш]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|3 мамыр 2026
| TYR Pro Swim Series  
|{{Ту|АҚШ}} [[Форт-Лодердейл]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&amp;t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture &amp; Stories|date=3 May 2026|accessdate=4 May 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|200 м [[баттерфляй]]
|2.01,81
| кос
|[[Лю Цзыгэ]]
|{{Байрақ|Қытай}}
|21 қазан 2009
|Қытай ойындары
|{{Ту|Қытай}} [[Цзинань]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=ORkOliy9mlE ​]
|-
|200 м комплекс
|2.05,70
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 9 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9 June 2025|accessdate=10 June 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &amp;#8203;]
|-
|400 м комплекс
|4.23,65
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]] || {{Байрақ|Канада}}
| 11 маусым 2025
| Ұлттық іріктеу туры
| {{Ту|Канада}} [[Виктория (Британдық Колумбия)|Виктория]]  
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11 June 2025|accessdate=17 June 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M &amp;#8203;]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
|3:27.96
|
|[[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (52.04) &lt;br&gt; [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (51,69)&lt;br&gt;[[Харрис, Мег|Мег Харрис]] (52,29)&lt;br&gt;[[Маккеон, Эмма|Эмма Маккеон]] (51,90)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|23 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 4*100 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-23|accessdate=2023-07-26|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 ​]
|-
|Эстафета 4×200 м&lt;br&gt;еркін
|7:37,50
|
| [[О’Каллаган, Молли|Молли О’Каллаган]] (1:53.66) &lt;br&gt; [[Джек, Шейна|Шейна Джек]] (1:55.63) &lt;br&gt; [[Тросселл, Брайанна|Брайанна Тросселл]] (1:55.80) &lt;br&gt; [[Титмус, Ариарне|Ариарне Титмус]] (1:52.41)
|{{Байрақ|Аустралия}}
|27 шілде 2023
|[[Плавание на чемпионате мира по водным видам спорта 2023|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Жапония}} [[Фукуока]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины 4*200 м в/с Финал Итоговый протокол|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2023-07-27|accessdate=2023-07-29|archive-date=2023-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230723114504/https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|3:49,34
|
|(57,57) [[Смит, Реган|Реган Смит]] &lt;br&gt; (1:04.27) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] &lt;br&gt; (54.98) [[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] &lt;br&gt; (52,52) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| [[3 тамыз]] [[2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| &lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7 August 2025 }}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу; кос — жүзу костюмінде рекорды орнатылды.

=== Микст ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! Видео
|-
|4×100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:18,48
|
| (46.91) [[Алекси, Джек|Джек Алекси]] &lt;br&gt; (46.70) [[Сэммон, Патрик|Патрик Сэммон]] &lt;br&gt; (52.43) [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] &lt;br&gt; (52.44) [[Хаск, Торри|Торри Хаск]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| [[2 тамыз]] [[ 2025]] || [[Су спорты түрлерінен әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Сингапур}} [[Сингапур]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2 August 2025|access-date=6 August 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &amp;#8203;]
|- 
|4×100 м&lt;br&gt; комбинация
|3:37.43
|
|(52.08) [[Мерфи, Райан|Райан Мерфи]]&lt;br&gt; (58,29) [[Финк, Ник|Ник Финк]]&lt;br&gt; (55,18) [[Уолш, Гретчен|Гретчен Уолш]] &lt;br&gt;(51,88)[[Хаске, Торри|Торри Хаске]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 3 тамыз 2024 || [[Плавание на летних Олимпийских играх 2024|Олимпиада ойындары]] || {{Ту|Франция}} [[Париж]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/OG2024/pdf/OG2024/SWM/OG2024_SWM_C73B1_SWMX4X100MMD----------FNL-000100 -.pdf|publisher=olympics.com|date=3 August 2024|accessdate=20 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video142497057_456239297?ref_domain=yastatic.net &amp;#8203;] 
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

== 25-метролік бассейн ==

=== Ерлер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-   
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м еркін]] ||19.90
|пф 
| [[Джордан Крукс]] || {{Байрақ|Кайман аралдары}} 
| 14 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=20 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &amp;#8203;]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м еркін]]
|44,84
|
|[[Чалмерс, Кайл|Кайл Чалмерс]]
|{{Байрақ|Аустралия}}
|29 қазан 2021
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Видео. Кубок Мира 100 м в/с, мужчины|url=https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|publisher=Royal swimming club|date=2021-10-29|accessdate=2021-10-29|archive-date=2021-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029173033/https://www.facebook.com/100007661022977/videos/pcb.2941252422806763/247053300805707|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м еркін]]
| 1.38,61
|
| [[Люк Хобсон]] || {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=23 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&amp;tab=all&amp;z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м еркін]]
| 3.32,25
|
| [[Аньель, Янник|Янник Аньель]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 15 қараша 2012
| Франция чемпионаты
| {{Ту|Франция}} [[Анже]] 
| [https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU ​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 800 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|800 м еркін]]
| 7.20,46
|
| Даниэль Виффен
| {{Байрақ|Ирландия}} 
| 10 желтоқсан 2023
| [[Европа чемпионаты по плаванию|Европа чемпионаты]]
| {{Ту|Румыния}} [[Отопени]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 1500 метров вольным стилем у мужчин в 25-метровом бассейне|1500 еркін]]
| 14.06,88
|
| [[Велльброк, Флориан|Флориан Велльброк]]
| {{Байрақ|Германия}}
| 21 желтоқсан 2021
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|БАӘ}} [[Абу-Даби]]
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Мужчины, 1500 м в/с, финал, результаты|url=https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&amp;event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&amp;unit=finals|date=2021-12-21|accessdate=2021-12-21|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211221145739/https://www.fina.org/competitions/2/15th-fina-world-swimming-championships-25m-2021/results?discipline=&amp;event=f4e7f9ec-2330-45ea-be14-3ad507bd0911&amp;unit=finals|archivedate=2021-12-21|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м арқамен]]
| 22,11
|
| [[Колесников, Климент Андреевич|Климент Колесников]]
| {{Байрақ|Ресей}}
| 23 қараша 2022
| Россия чемпионаты
| {{Ту|Ресей}} [[Казань]] 
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |title=Kliment KOLESNIKOV Results AQUA Official |archive-date=2023-07-28 |archive-url=http://web.archive.org/web/20230728114604/https://www.worldaquatics.com/athletes/1045759/kliment-kolesnikov |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м арқамен]]
| 48.16
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=28 October 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239375%2Fc373d19b61295d17d1%2Fpl_wall_142497057 &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании на спине у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м арқамен]]
| 1.45,12
|
| Хуберт Кос|| {{Байрақ|Венгрия}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23 October 2025|access-date=30 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 50 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м брасс]] || 24,95
|
| [[Сакчи, Хусейн Эмре|Эмре Сакчи]] || {{Байрақ|Түркия}}
| 27 желтоқсан 2021 || Түркия чемпионаты || {{Ту|Түркия}} [[Газиантеп]]
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м брасс]]
| 55,28
|
| [[Шиманович, Илья Сергеевич|Илья Шиманович]]
| {{Байрақ|Беларусь}}
| 26 қараша 2021 || [[Международная плавательная лига|ISL]] || {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] 
|
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании брассом у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м брасс]] || 1:59.52

|
| [[Каспар Корбо ]] || {{Байрақ|Нидерланд}}
| 25 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 2025-10-25|access-date=2025-10-29|}}&lt;/ref&gt;  
|- 
| [[Мировые рекорды на дистанции 50 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|50 м баттерфляй]]
| 21,32
| 
| [[Ноэ Понти ]] || {{Байрақ|Швейцария }}
| 11 желтоқсан 2024  || Әлем чемпионаттары  || {{Ту|Венгрия }} [[Будапешт ]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Men's 50m Butterfly Final. Results |url=https://www.worldaquatics.com/competitions/3433/world-aquatics-swimming-championships-25m-2024/results?event=3d9d1963-af7e-4e9e-9c96-eb6c15e6f643 |publisher=worldaquatics.com |date=11 December 2024|accessdate=16 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239024 &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м баттерфляй]]
| 47,68
|
| [[Джошуа Лиендо]] || {{Байрақ|Канада}}
| 23 қазан 2025 ||Әлем чемпионаты  || {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-23 |access-date= 2025-10-31}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.48,24
|
| [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 11 желтоқсан 2018
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=pr6gEIOaf40&amp;t ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров в плавании баттерфляем у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м баттерфляй]]
| 1.46,85
|#
| [[Хонда, Томору|Томору Хонда]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 22 қазан 2022
| Жапония чемпионаты
| {{Ту|Жапония}} [[Токио]] 
|[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 ​​]
|-
|[[Прогресс мировых рекордов на дистанции 100 м комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|100 м комплекс]]
|49,28
|
| [[Дрессел, Калеб|Калеб Дрессел]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 22 қараша 2020
| [[Международная плавательная лига|ISL]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|​[https://www.youtube.com/watch?v=w2rObyVD16E ​]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 200 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|200 м комплекс]]
| 1:48,88 
|
| [[Леон Маршан ]]
| {{Байрақ|Франция}}
| 1 қараша 2024
| Әлем кубогы 
| {{Ту|Сингапур }} [[Сингапур]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1 November 2024|accessdate=11 November 2024}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &amp;#8203;]
|-
| [[Прогресс мировых рекордов на дистанции 400 метров комплексным плаванием у мужчин в 25-метровом бассейне|400 м комплекс]]
| 3.54,81
|
| [[Сэто, Дайя|Дайа Сэто]]
| {{Байрақ|Жапония}}
| 20 желтоқсан 2019
| [[Международная плавательная лига|ISL]]
| {{Ту|АҚШ}} [[Лас-Вегас]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=vBSbkvbkyTs ​]
|-
|Эстафета 4 × 50 м&lt;br&gt;еркін
|1:21.80
|
| [[Дрессел, Калеб|Келеб Дрессел]] (20.43)&lt;br&gt; [[Хелд, Райан|Райан Хелд]] (20.25)&lt;br&gt;[[Конгер, Джек|Джек Конгер]] (20.59)&lt;br&gt; [[Чедвик, Майкл|Майкл Чедвик]] (20.53)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2018
||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2018|Әлем чемпионаты]]
|{{Ту|Қытай}} [[Ханчжоу]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|publisher=omegatiming.com|date=2018-12-14|access-date=2021-05-09|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214040237/https://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01|deadlink=no}}{{lang-en|английский текст}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=IP_1BCdENHA ​]
|-
| Эстафета 4 × 50 м&lt;br&gt;еркін
|1:20.77
| #
|[[Бернар, Ален|Ален Бернар]] (20.64)&lt;br&gt;[[Жило, Фабьен|Фабьен Жило]] (20.33)&lt;br&gt; [[Лево, Амори|Амори Лево]](19.93)&lt;br&gt;[[Буске, Фредерик|Фредерик Буске]] (19.87)
|{{Байрақ|Франция}}
|14 желтоқсан 2008
| [[Европа чемпионаты по плаванию на короткой воде 2008|Европа чемпионаты]]
|{{Ту|Хорватия}} [[Риека]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=1tPqAQHfYJg ​]
|-
| Эстафета 4 × 100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:01.66
|
| [[Джек Алекси]](45,05)&lt;br&gt; [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]](45,18)&lt;br&gt;  [[Смит, Киран|Киран Смит ]](46,01) &lt;br&gt;[[Крис Гильяно]] (45,42)
|  {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4х200 м&lt;br&gt;еркін
| 6:40.51
|
| [[Хобсон, Люк|Люк Хобсон]] (1:38.91)&lt;br&gt;[[Карсон Фостер]] (1:40.77)&lt;br&gt;[[Шейн Касас]] (1:40.34)&lt;br&gt;[[Смит, Киран|Киран Смит ]] (1:40.49)
|  {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=2 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &amp;#8203;]
|-
|Эстафета 4х50 м&lt;br&gt;комбинация
|1:29.72
|
| [[Лоренцо Мора]] (22.65) &lt;br&gt;[[Мартиненги, Николо|Николо Мартиненги]] (24.95) &lt;br&gt;[[Маттео Риволта]] (21.60) &lt;br&gt;[[Леонардо Деплано]] (20.52)
| {{Байрақ|Италия}}
|  17 желтоқсан 2022 || [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]] || {{Ту|Аустралия }} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Комбинированная  эстафета 4х50 м. Результаты.|url= https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher= copenhagen2017.microplustiming.com|date= 2022-12-17|access-date= 2022-12-31|archive-date= 2022-12-21|archive-url= https://web.archive.org/web/20221221095731/https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink= no}}&lt;/ref&gt; [https://vk.com/video/@artemzagrebelny?z=video142497057_456239191%2Fpl_142497057_-2 ​]
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
|  3:18.68
|
|[[Лифинцев, Мирон Александрович|Мирон Лифинцев]] (49.31)&lt;br&gt;[[Пригода, Кирилл Геннадьевич|Кирилл Пригода]] (55.15)&lt;br&gt;[[Минаков, Андрей Дмитриевич|Андрей Минаков]] (48.80)&lt;br&gt;[[Егор Корнев]] (45.42)
| {{Байрақ|Ресей}}
| 15 желтоқсан 2024 ||[[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]|| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=29 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &amp;#8203;]
|}
  
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

=== Әйелдер ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !! Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
| 50 м еркін
| 22,83
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=25 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239033 &amp;#8203;]
|- 
| 100 м еркін
| 49.93  
|
| [[Дуглас, Кейт|Кейт Дуглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25 October 2025|access-date=27 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м еркін
| 1:49.36
|
| [[Молли О'Каллаган]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24 October 2025|access-date=26 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|- 
| 400 м еркін
| 3:50.25 
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=10 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &amp;#8203;]
|-
| 800 м еркін
| 7.54,00
|
|[[Лани Паллистер ]]
| {{Байрақ|Австралия}}
| 25 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2025-10-25 |access-date=2025-10-31}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&amp;t=4s &amp;#8203;] 
|-
|1500 м еркін
|15:08.24
|
|[[Кэти Ледеки]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|29 қазан 2022
|[[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
|{{Ту|Канада}} [[Торонто]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Кэти Ледеки улучшила прежний мировой рекорд на 1500 в,с более, чем на 10 сек.|url=https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|publisher=swimswam.com|date=2022-10-29|access-date=2022-10-30|archive-date=2022-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030002650/https://swimswam.com/katie-ledecky-breaks-1500-free-world-record-by-10-seconds-gets-800-ar-en-route/|deadlink=no}}{{lang-en|}}&lt;/ref&gt;

|-
| 50 м арқамен
| 25.23
|
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 13 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=18 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &amp;#8203;]
|- 
|100 м арқамен
| 54,02
| э
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=26 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &amp;#8203;]
|- 
|100 м арқамен
| 54,02
| =
|[[Реган Смит ]] 
|{{Байрақ|АҚШ }}
| 18 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Вестмонт
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19 October 2025|access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &amp;#8203;]
|-
| 200 м арқамен
| 1:57.33
|
|[[Кейли Маккеун ]] 
| {{Байрақ|Австралия}}
| 24 қазан 2025
| Әлем чемпионаты
| {{Ту|Канада}} [[Торонто]]  
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=2025-10-25|access-date= 2025-11-07}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&amp;t=3s &amp;#8203;]
|-
| 50 м [[брасс]]
| 28,37
|жф
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2022-12-17|accessdate=2022-12-17|archive-date=2022-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219235209/https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&amp;notif_t=video_processed&amp;ref=notif ​]
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Мейлутите, Рута|Рута Мейлутите]]
| {{Байрақ|Литва}}
| 12 қазан 2013
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Ресей}} [[Москва]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=BXIf7VLV0-w ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|publisher=Omega Timing|date=2013-10-12|accessdate=2013-10-12|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134859/http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 6 желтоқсан 2014
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Катар}} [[Доха]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2014. Официальный протокол.|url=https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|publisher=omegatiming.com|date=2014-12-06|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514050019/https://www.omegatiming.com/File/00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[брасс]]
| 1.02,36
| =
| [[Алия Аткинсон]]
| {{Байрақ|Ямайка}}
| 26 тамыз 2016
| [[Кубок мира по плаванию|Әлем кубогы]]
| {{Ту|Франция}} [[Шартр]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|publisher=Swimswam|date=2016-08-26|accessdate=2016-08-26|archive-date=2019-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190514122156/https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
|-
| 200 м [[брасс]]
| 2.12,50
|
| [[Кейт Дуглас ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 13 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13 December 2024|accessdate=19 December 2024}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &amp;#8203;] 
|-
| 50 м [[баттерфляй]]
| 23,72
|
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 11 қазан 2025  
|Әлем чемпионаты
| {{Ту|АҚШ}} Кармель
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11 October 2025|access-date=15 October 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 100 м [[баттерфляй]]
|52.71
|
| [[Гретчен Уолш ]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14 December 2024|accessdate=22 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &amp;#8203;]
|-   
| 200 м [[баттерфляй]]
| 1.59,32
|
| [[Макинтош, Саммер|Саммер Макинтош]]
| {{Байрақ|Канада }}
| 12 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=12 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &amp;#8203;]
|- 
| 100 м комплексное плавание
| 55,98 
| 
| [[Гретчен Уолш ]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 18 қазан 2024 
| Virginia vs Florida Dual Meet 
| {{Ту|Германия}} [[Берлин]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18 October 2024|access-date=12 Nobember 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239022 &amp;#8203;] 
|-
| 200 м комплексное плавание
| 2.01,63
|
| [[Кейт Даглас]]
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2024|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10 December 2024|accessdate=28-01-2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| 400 м комплексное плавание
| 4:15,48
|
| [[Summer McIntosh]]
| {{Байрақ|Канада}}
| 14 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4×50 м&lt;br&gt;еркін
|1:32.50
| у
|[[Кромовидьойо, Раноми|Раноми Кромовидьойо]] (23.05)&lt;br&gt; Майке де Вард (23.16)&lt;br&gt;Ким Буш (23.47)&lt;br&gt;[[Хемскерк, Фемке|Фемке Хемскерк]] (22.82)
| {{Байрақ|Нидерланд}}
| 12 желтоқсан 2020
|Wouda Cup
| {{Ту|Нидерланд}} [[Эйндховен]] 
|[https://www.youtube.com/watch?v=rMdKoDyBAZE&amp;feature=emb_logo ​]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Женщины, Эстафета 4×50 в/с, результаты |url=http://www.fina.org/fina-rankings/results?top=1&amp;gender=Women&amp;year=All&amp;poolConfiguration=SCM&amp;distance=All&amp;style=All&amp;timesMode=AllTimes&amp;continentId=All&amp;countryId=All&amp;type=overall-rankings&amp;selectedGroup=All&amp;selectedGender=Women&amp;selectedDistance=All|publisher=fina.org|date=2020-12-12 |accessdate=2021-12-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;еркін
| 3:25.01
|
| [[Дугласс, Кейт|Кейт Дугласс]] (50.95)&lt;br&gt;[[Беркофф, Кэтрин|Кэтрин Беркофф]](51.38)&lt;br&gt;[[Алекс Шакелл]] (52.01)&lt;br&gt;[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (50.67)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 10 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10 December 2024|accessdate=1 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039 &amp;#8203;]
|-
| 4×200 м эстафета&lt;br&gt;еркін
| 7.30.13
|
|[[Уолш, Александра|Алекс Уолш ]] (1:53.25)&lt;br&gt;[[Пейдж Мэдден ]] (1:53.18)&lt;br&gt;[[Граймс, Кэти|Кэти Граймс  ]] (1:53.39)&lt;br&gt;[[Вайнштейн, Клэр|Клэр Вайнштейн]] (1:50.31)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12 December 2024|accessdate=1 January 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038 &amp;#8203;]
|-
| Эстафета 4×50 м&lt;br&gt;комбинация
| 1:42.35
|
| [[О'Каллахан, Молли|Молли О'Каллахан]] (25.49)&lt;br&gt;[[Ходжес, Челси|Челси Ходжес]] (29.11)&lt;br&gt;[[Маккион, Эмма|Эмма Маккион]] (24.43)&lt;br&gt;[[Вильсон, Мэдисон|Мэдисон Вильсон]] (23.32)
| {{Байрақ|Аустралия}}
| 17 желтоқсан 2022
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде 2022|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17 December 2022|accessdate=30-01-2025}}&lt;/ref&gt;
|-
| Эстафета 4×100 м&lt;br&gt;комбинация
| 3:40.41
|
| [[Смит, Реган|Реган Смит]] (54.02)&lt;br&gt;[[Кинг, Лили|Лили Кинг]] (1:03.02)&lt;br&gt;[[Уолш, Гретчен|Гретхен Уолш]] (52.84) &lt;br&gt;[[Дугласс,Кейт |Кейт Дугласс]] (50.53)
| {{Байрақ|АҚШ}}
| 15 желтоқсан 2024
| [[Чемпионат мира по плаванию на короткой воде|Әлем чемпионаты]]
| {{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15 December 2024|accessdate=4 January 2025}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

=== Микст ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:90%; width: 98%;&quot;
|-
! Ұзындық !! Уақыт !! !!Жүзуші !! Ел !! Күні !! Жарыс !! Өткізілген жері !! {{small|Видео}}
|-
|Эстафета 4×50 м&lt;br&gt; еркін
|1.27.26
|
|[[Леонардо Деплано ]] (20.97) &lt;br /&gt;[[Лоренцо Зацзери ]] (20.51)&lt;br /&gt;[[Сильвия Ди Пьетро ]] (23.07) &lt;br /&gt;[[Сара Кертис ]](22.71)
|{{Байрақ|Италия}}
|4 желтоқсан 2022
|[[Чемпионат Европы по плаванию на короткой воде|Еуропа чемпионаттары]]
|{{Ту|Польша}} [[Люблин]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4 December 2025|access-date=6 December 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|Эстафета 4×50 м&lt;br&gt; комбинация
|1:35.15
|
| [[Мерфи, Райан (пловец)|Райан Мерфи]] (22.37) &lt;br&gt; [[Финк, Ник|Ник Финк]] (24.96)&lt;br&gt;[[Дуглас, Кейт|Кейт Дугласс]] (24.09)&lt;br&gt; [[Хаски, Торри|Торри Хаске]] (23.73)
|{{Байрақ|АҚШ}}
|14 желтоқсан 2022
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Аустралия}} [[Мельбурн]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=2022-12-14|accessdate=2022-12-14|archive-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221014415/https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4 ​]
|-
|Эстафета 4×100 м&lt;br&gt; комбинация
|3:30,47
|
|[[Мирон Лифинцев]] (48,90)&lt;br&gt;
[[Кирилл Пригода]] (54,86)&lt;br&gt;
[[Арина Суркова]] (55,63)&lt;br&gt;
[[Дарья Клепикова]] (51.08)
|{{Байрақ|Ресей}}
|14 желтоқсан 2024
|Әлем чемпионаты қысқа суда
|{{Ту|Венгрия}} [[Будапешт]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14 December 2024|accessdate=28 December 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &amp;#8203;]
|}
Шартты белгілер: # - рекорд ФИНА-дан ратификациялауды күтеді; Кезеңдердегі рекордтар: к-квалификация; жф — жартылай финал; э — эстафетаның 1-кезеңі; эк −эстафета квалификациясының 1-кезеңі; б — Б финалы; † — ұзағырақ жүзу кезінде; у-уақыт бойынша жүзу.

== Рекордшылар рейтингі ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center&quot; width:100%;&quot;
|-
!rowspan=&quot;2&quot;|Елдер
!rowspan=&quot;2&quot;|Рекорд&lt;br&gt;саны
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
!style=&quot;width:3em&quot;|ҰС
!style=&quot;width:3em&quot;|ҚС
!style=&quot;width:4em&quot;|Барлығы
|- class=&quot;unsortable&quot;
!colspan=&quot;3&quot;|Ерлер
!colspan=&quot;3&quot;|Әйелдер
!colspan=&quot;3&quot;|Микст
|-
|align=left|{{Байрақ|АҚШ}} || 22 || 6 || 7 || 13 || 4 || 4 || 8 || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Аустралия}} || 17 || || 3 || 3 || 7 || 6 || 13 || 1 || || 1 
|-
|align=left|{{Байрақ|Қытай}} || 6 || 4 || || 4 || 1 || 1 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Венгрия}} || 5 || 1 || 1 || 2 || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Швеция}} || 5 || || || || 4 || 1 || 5 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Франция}} || 4 || 1 || 2 || 3 || || || || || 1 || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Германия}} || 4 || 2 || 2 || 4 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ресей}} || 4 || 1 || 2 || 3 || 1 || || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Канада}} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ұлыбритания}} || 3 || 2 || || 2 || || || || 1 || || 1
|-
|align=left|{{Байрақ|Италия}} || 3 || 1 || 2 || 3 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Литва }} || 3 || || || || 1 || 2 || 3 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Бразилия }} || 2 || 1 || 1 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Жапония}} || 2 ||  || 2 || 2 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Нидерланд }} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Испания}} || 2 || || || || || 2 || 2 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Беларусь}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Гонконг}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ирландия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Ямайка}} || 1 || || || || || 1 || 1 || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Түркия}} || 1 || || 1 || 1 || || || || || ||
|-
|align=left|{{Байрақ|Украина}} || 1 || 1 || || 1 || || || || || ||
|- class=sortbottom
| '''Барлығы''' || '''93''' || '''20''' || '''25''' || '''45''' || '''21''' || '''24''' || '''44''' || '''2''' || '''2''' || '''4'''
|}
{{col-begin}}
{{col-break|width=50%}}


== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|2}}</text>
      <sha1>md3vath5nvn015dw22o9kc329ht1k3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сандро Ахметели</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735499</id>
    <revision>
      <id>3599622</id>
      <parentid>3583645</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:38:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-27082-12</username>
        <id>180796</id>
      </contributor>
      <origin>3599622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10406" sha1="l9jdl14l74n26nbdsquhoorsoawkdac" xml:space="preserve">	
{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Тұлға|Сурет=Georgian theater director Sandro Akhmeteli in 1910.jpg|Есімі=Сандро Ахметели&lt;br&gt;{{Lang-ka|სანდრო ახმეტელი}}|Туған күні=13.04.1886|Қайтыс болған күні=27.06.1937|Мансабы=Грузин театрының режиссері|Туған жері=Кахети провинциясы, Шығыс Грузия|Туған кездегі есімі=Александр Ахметелашвили&lt;br&gt;{{Lang-ka|ალექსანდრე ახმეტელაშვილი}}}}

'''Сандро Ахметели''' ( {{Lang-ka|სანდრო ახმეტელი}}; шын есімі: Александр Ахметелашвили, {{Lang-ka|ალექსანდრე ახმეტელაშვილი}}) (13 сәуір, 1886 – 27 маусым, 1937) — грузин театрының режиссері, оның жаңашыл тұжырымдамалары мен бұқаралық сахналардағы шеберлігі кеңестік және посткеңестік грузин театр дәстүрлерінің эволюциясына қатты әсер етті. Сандро Ахметели грузин театрының барлық режиссерлерінің ішіндегі ең ұлысы болып танылды&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Рэйфилд, Дональд (2000), ''Литература Джорджии: История'' : 2-е издание, стр. 213-4. Рутледж, &lt;nowiki&gt;ISBN  0-7007-1163-5&lt;/nowiki&gt; .&lt;/ref&gt;. Ол 1926-1935 жылдар аралығында Грузияның Тбилиси қаласындағы «Руставели» театрын басқарды және Оны Кеңес Одағындағы ең табысты труппаларының біріне айналдырды. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталиннің]] Ұлы тазалауы кезінде Сандроға жалған «тыңшылық жасады» деген айыппен тұтқындалып, өлім жазасына кесілді.    

== Мансабы ==
Сандро Ахметели пейзаждары мен мәдениеті болашақ режиссердің эстетикалық құндылықтарына қатты әсер еткен Кахети провинциясындағы (шығыс Грузия, сол кездегі Императорлық Ресейдің бір бөлігі) таулы ауылда діни қызметкердің отбасында дүниеге келген. Жазушы Василий Барновидің гимназиясында сабақ берген Ахметели грузин және әлем әдебиеті туралы терең білім алды. Сонымен бірге ол тамаша боксшы болды. Сәтсіз неке оны Санкт-Петербургке кетуге мәжбүр етті, ол Санкт-Петербург университетіне заң факультетіне оқуға түсті (1916 жылға дейін). Алайда Ахметели уақытының көп бөлігін театр сынын жазумен өткізді. 1915 жылы ол грузин театрын театр ретінде сынға алып, «жойылуы керек, жұмсақтау, темпераментті, жалынды, эмоционалды, сыпайы, батыл әрі батыр ету қажет» деп айтылған алғашқы манифестін шығарды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.  

1918 жылы Грузия Ресейден тәуелсіздік алып, жаңа үкімет ұлттық театрды жандандыруға бағытталған бағдарламаны іске қосты. Ахметели жас актерлерді басқару үшін Грузияға оралды. 1922 жылы әйгілі ресейлік грузин театр режиссері Коте Марджанишвили де Грузияға оралды және екеуі Тбилиси Руставели театрын қайта құруға кірісті. Олардың ынтымақтастығы нәтижелі болды, бірақ оңай болған жоқ. Ұстамды және аздап икемді Марджанишвили Ахметелидің автократиялық билігі мен аласапыран мінезін тым қатал деп тауып, 1926 жылы Руставели театрынан кетіп, Ахметелиді труппаның жалғыз бақылаушысы ретінде қалдырды. Ахметели өзінің Дуруджи өнер бірлестігін құрды (өзінің туған жері Кахетиядағы өзеннің атымен) және оның барлық мүшелерінен «өз өмірі мен болашағын бірлестік пен театрдың еркіне беру» туралы арнайы уәдеге қол қоюды талап етті&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.     

== Жеңісі мен құлауы ==
[[Сурет:Tiflis,_Rustaveli_Drama_Theatre_02-2.jpg|нобай| Ахметели басқаратын Руставели театрының логотипі]]
Ахметелидің Грузияда жаңадан құрылған Кеңес үкіметімен қарым-қатынасы қиын болды. Оның тәжірибелілігі мен айқындылығы төңкерісшіл және солшыл болғанымен, ол большевиктік ілімдерге ерекше сәйкес келмеді. 1924 жылы антисоветтік көтеріліс кезінде ол аз уақытқа қамауға алынып, құпия полиция қастандық деп санаған бірлестік туралы жауап алынды. 1927 жылы ол Лоуренс Берияның қысымымен Дуруджиді таратуға мәжбүр болды, бірақ Ахметелидің жоғары жетістіктері оны Мәскеуде қорғады. Оның Бұқаралық қойылымдар мен хореографияны орындау шеберлігі халықаралық деңгейде танылды. Григол Робакидзенің пьесасы бойынша оның «Ламара» көрнекті туындысы 1930 жылғы Мәскеу драмалық Олимпиадасында жүлдеге ие болғаннан кейін, Ахметели мен оның труппасы Америка Құрама Штаттарына гастрольге шақырылды, бұл Кеңес өкіметін үрейлендірді. Робакидзенің Германияға жанжалды қашуынан кейін Берия сол жылы Ахметелиге шабуыл жасады. Таңғаларлық, бірақ «Ламара» туындысы плакаттарда драматургтің аты болмаса да, кеңестік театр өнерінің жетістіктерінің дәлелі ретінде қойыла берді. Ахметели өзінің соңғы ірі жұмысын 1933 жылы Шиллердің «Ройбер» туындысына қойды, содан кейін Мәскеуге салтанатты тур жасалды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Ахметели ешқашан Берияның бақылауынан кете алмады. «Антисоветтік қызмет» үшін айыпталған және шетелге шығуға тыйым салынған Ахметели 1935 жылы сахнадан біржола шеттетілді. Ол уақытша Мәскеудегі жанкүйерлерінің арасында паналады, бірақ 1937 жылы Тбилисиге қуғындалды, онда ол бірқатар басқа қылмыскерлермен бірге түрмеге жабылды. Олардың қатарында Ұлыбританияның пайдасына тыңшылық жасады және Берия мен Иосиф Сталинді өлтірмек болды деген айып тағылған оның әріптестері болды. Берияның қатысуымен Ахметели мылқау және сал болып қалғанға дейін қатыгез азапталды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Оны мойындауға барынша мәжбүрледі, бірақ ол басқалардың атын атаудан бас тартты және 1937 жылы 27 маусымда өлім жазасына кесілді. Оның театрына шетелдік келушілерге оның зейнетке шыққандығы туралы хабарланды. Сандро Ахметелиді грузин театрының тарихшысы Натель Урушадзе бірінші болып ақтады&lt;ref&gt;Сенелик, Лоуренс (2007), ''Исторический словарь русского театра'' , с. 8. Пресса «Пугало», &lt;nowiki&gt;ISBN 0-8108-5792-8&lt;/nowiki&gt; .&lt;/ref&gt;.

== Сыртқы сілтемелер ==

* (Ағылшын тілінде) Mikaberidze, Alexander (2007), [http://www.georgianbiography.com/bios/a/akhmeteli.htm Akhmeteli, Sandro.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927070320/http://www.georgianbiography.com/bios/a/akhmeteli.htm |date=2007-09-27 }} ''Dictionary of Georgian National Biography''.
* (Орыс тілінде) Юдина, Екатерина. [https://web.archive.org/web/20070308144923/http://www.krugosvet.ru/articles/113/1011353/1011353a1.htm Ахметели, Александр (Сандро) Васильевич.] ''Энциклопедия Кругосвет''.

== Дереккөздер ==
[[Санат:КСРО театр режиссерлері]]
[[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:1886 жылы туғандар]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>l9jdl14l74n26nbdsquhoorsoawkdac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stellaris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739481</id>
    <revision>
      <id>3599674</id>
      <parentid>3416277</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AlibekKS</username>
        <id>19967</id>
      </contributor>
      <origin>3599674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7938" sha1="foyoym68cxvdswrl1n0ry8jejsahs9o" xml:space="preserve">'''Stellaris''' – [[Paradox Interactive|Paradox Development Studio]] жасаған 4X [[гранд стратегия]] жанрындағы [[видео ойын]]. Ойында ойыншылар жұлдызаралық өркениетті таңдап, галактиканы зерттеу, колонизациялау, басып алған аумақтарды басқаруды жүргізеді. Таңдалған өркениет басқа жатғаламшарлық өркениеттерді кезіктіріп, дипломатия, сауда және соғыс әрекеттерін жүргізе алады. Ойын жасаушыларға [[Станислав Лем|Станислав Лемнің]] шығармашылығы қатты ықпал еткен және ойынның ішінде жазушының еңбектеріне көптеген сілтемелер бар.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Stellaris Devs Pay Tribute to Lem in New Update|url=https://www.gamepressure.com/newsroom/stellaris-devs-pay-tribute-to-lem-in-new-update/z8396f|website=GamePressure|date=2021-09-15|access-date=2024-09-19}}&lt;/ref&gt; 

Ойын алғаш 2016 жылғы 9 мамырда [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]] және [[Linux]]-та қолжетімді болды, ал [[PlayStation 4]] пен [[Xbox One]]-ға 2019 жылдың 26 ақпананында Stellaris: Console Edition атымен шығарылды. 

== Ойын барысы ==
Stellaris шынайы уақытта ойналатын, 4X және гранд стратегия элементтерін қосқан ойын. Ойынның басты алаңы – [[Құс жолы]] галактикасының картасы. Картада жекелеген күн жүйелері мен оларды байналыстыратын гиперлейндар және қосымша элементтер көрсетіледі. Ойыншы [[FTL]] мүмкіндігі бар өркениетті басқарып, ойында империя деп аталады, галактиканы зерттеп, күн жүйелерін ашып, колонизация процесін жүргізеді. Өмір сүруге қолайлы ғаламшарларды империя құрамына қосып, экономикалық, технологиялық және әскери дамытуды қатар жүргізіп отырады. 

Ойынның басында әр ойыншыға империя иелік ететін &quot;этикалық жүйелер&quot; және азаматтық принциптерін таңдауға мүмкіндік беріледі. Этикалар жалпы саны 8 категориядан тұрады.

== Жасалуы мен жариялануы ==
Paradox студиясы Stellaris-ті осыған дейін 2007 жылы [[Europa Universalis III]] ойыны жасалған [[Клаузевиц қозғалтқышы]] негізінде дамытқан.&lt;ref name=&quot;pcgamer&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pcgamer.com/stellaris-how-paradox-plan-to-make-an-infinite-grand-strategy/|first=Phil|last=Savage|title=Stellaris: how Paradox plan to make an infinite grand strategy|work=[[PC Gamer]]|date=21 August 2015|access-date=April 8, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160404133143/http://www.pcgamer.com/stellaris-how-paradox-plan-to-make-an-infinite-grand-strategy/|archive-date=April 4, 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ойын алғаш рет 2015 жылдың тамызында Gamescom іс-шарасында таныстырылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2015/08/10/gamescom-2015-paradox-interactive-announces-stellaris|title=Gamescom 2015: Paradox Interactive Announces Stellaris|first=Matt|last=Potter|work=[[IGN]]|date=August 10, 2015|access-date=August 27, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813003128/http://www.ign.com/articles/2015/08/10/gamescom-2015-paradox-interactive-announces-stellaris|archive-date=August 13, 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

Stellaris көпшілікке 2016 жылдың 9 мамырында таныстырылды. Ойын сатылымға шыққан кейін қосымша кеңейтілімдер мен багтарды жөндейтін тегін апдейттер болатындығы мәлім болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads/stellaris-dev-diary-33-the-maiden-voyage.932668/|title=Stellaris Dev Diary #33 - The Maiden Voyage|date=16 May 2016|access-date=2018-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171202230729/https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads%2Fstellaris-dev-diary-33-the-maiden-voyage.932668%2F|archive-date=2017-12-02|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Апдейттер атауы ретінде танымал ғылыми-фантастика жазушылар есімдері қолданылды. Олардың қатарында [[Артур Чарльз Кларк]], [[Айзек Азимов]], [[Роберт Хайлайн]], [[Дуглас Адамс]], [[Рэй Брэдбери|Рэй Бредбери]], [[Карел Чапек]], [[Пьер Боуле]], [[С. Черрих]], [[Ларри Нивен]], [[Урсула Ле Гуин]], [[Джин Волф]], [[Танит Ли]] мен [[Мэри Шэллей]] бар. 2022 жылдан бастап жазушылар есімдері орнына шоқжұлдыздар атаулары беріле бастады.

== Спин-оффтар ==
2023 жылдың маусымында ''Stellaris: Nexus'' атты спин-оффы шығатындығы жарияланды. Бұл ойынды Whatboy Games жасады.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=O'Connor|first1=Alice|title=Stellaris spin-off aims for a full multiplayer 4X experience in under an hour|url=https://www.rockpapershotgun.com/stellaris-spin-off-aims-for-a-muliplayer-4x-experience-in-under-an-hour|website=[[Rock Paper Shotgun]]|publisher=[[Gamer Network]]|access-date=21 March 2024|date=9 June 2023}}&lt;/ref&gt; Алғашқы қолжетімділік кезеңінде ойын атауындағы Stellaris түсіп қалып, атауы ''Nexus 5X'' &lt;u&gt;д&lt;/u&gt;еп өзгертілді. Дегенмен де, ойын ''Stellaris'' ғаламында орын алып отыр.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Phillips|first1=Tom|title=Stellaris spin-off ditches title, becomes Nexus 5X|url=https://www.eurogamer.net/stellaris-spin-off-ditches-title-becomes-nexus-5x|website=[[Eurogamer]]|publisher=[[Gamer Network]]|access-date=21 March 2024|date=21 March 2024}}&lt;/ref&gt; 2023 жылдың 12 қазанында Paradox ''Star Trek: Infinite'' ойынын шығарды. Ойынның механикасы түпнұсқадағы ''Stellaris-''тен айнымайтындығы айтылды.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Wutz|first1=Marco|title=Star Trek: Infinite review – to go where others have been before|url=https://videogames.si.com/reviews/star-trek-infinite|website=[[Sports Illustrated|Video Games on Sports Illustrated]]|publisher=Sports Illustrated Media Group|access-date=21 March 2024|date=12 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Ong|first1=Alexis|title=Star Trek: Infinite review - it's a good day to wait for mods|url=https://www.eurogamer.net/star-trek-infinite-review|website=[[Eurogamer]]|publisher=[[Gamer Network]]|access-date=21 March 2024|date=12 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Roth|first1=Dylan|title=Star Trek: Infinite leans in to the best of Trek|url=https://www.polygon.com/reviews/23913595/star-trek-infinite-review-pc-paradox-interactive-stellaris|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|publisher=[[Vox Media]]|access-date=21 March 2024|date=12 October 2023}}&lt;/ref&gt;
== Дереккөздер ==
[[Санат:Компьютерлік ойындар]]
[[Санат:Paradox Interactive]]</text>
      <sha1>foyoym68cxvdswrl1n0ry8jejsahs9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үшінші Ливан соғысы (2024)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746159</id>
    <revision>
      <id>3599296</id>
      <parentid>3598402</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118705" sha1="rpaela7ddzcphq4qsafpr7nftxfjzw7" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Үшінші Ливан соғысы
 |бөлім       = 
 |сурет       = IAF - Operation New Order - 06.jpg
 |сурет атауы = ЦАХАЛ ұшқыштары 2024 жылғы 27 қыркүйекте Ливандағы Хезболлаға қарсы әуе шабуылына дейін
 |дата        = 23 қыркүйек 2024 жылы – 27 қараша 2024 жылы (2 ай, 5 күн)
 |орын        = {{Байрақ|Ливан}}&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} Израильдің солтүстік округі
 |себеп       = * Хезболланың Израильдің солтүстігін атқылауы
 |нәтиже      = Израиль мен Хезболла [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі|бейбіт келісімін]] қабылдады.
 |статусы     =
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Хезболла}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ливан}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/mena/lebanon-army-says-returns-fire-at-israel-for-first-time-after-soldier-killed-1.104284760|title=Iran Looks to Houthi Proxies to Escalate Fight With Israel|lang=ru|date=2014-01-12|publisher=[[The New York Times|www.nytimes.com]]|quote=Iran Looks to Houthi Proxies to Escalate Fight With Israel|access-date=2024-03-03|archive-date=2024-10-03|archive-url=https://gulfnews.com/world/mena/lebanon-army-says-returns-fire-at-israel-for-first-time-after-soldier-killed-1.104284760|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Байрақ|Иран}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nypost.com/2024/09/23/world-news/iranian-president-pledges-to-continue-supporting-hezbollah-as-threat-of-wider-middle-east-war-looms/|title=Iran Looks to Houthi Proxies to Escalate Fight With Israel|lang=ru|date=2014-01-12|publisher=[[The New York Times|www.nytimes.com]]|quote=Iran Looks to Houthi Proxies to Escalate Fight With Israel|access-date=2024-03-03|archive-date=2024-09-23|archive-url=https://nypost.com/2024/09/23/world-news/iranian-president-pledges-to-continue-supporting-hezbollah-as-threat-of-wider-middle-east-war-looms/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{flagicon image|Flag of the Prime Minister of Israel.svg}} [[Беньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of Israel Minister of Defence.svg}} [[Йоав Галант]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of Israel Minister of Defence.svg}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg}} [[Херци Ха-Леви]]
 |командир2   = {{Ту|Хезболла}} [[Хасан Насралла]] †&lt;br&gt;{{Ту|Хезболла}} [[Наим Кассем]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Израильдің Хезболламен соғысы''' немесе '''Үшінші Ливан соғысы'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/mneniya/522436-tret-a-livanskaa-cem-mozet-obernut-sa-novaa-suhoputnaa-operacia-izraila|title=Третья ливанская: чем может обернуться новая сухопутная операция Израиля|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-10-03|access-date=2024-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/19920-ushinshi-livan-izrail-sogysy-resmi-turde-bastaldy-bak/ |title=Үшінші Ливан-Израиль соғысы ресми түрде басталды-БАҚ |lang=kk |website=qaz.ulysmedia.kz |access-date=2024-09-19}}&lt;/ref&gt; (Израильде '''«Солтүстік жебелері» операциясы''' ретінде де белгілі)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://mezgil.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=2&amp;id=5750 |title=Таяу Шығыста тағы соғыс: Израиль Ливан қанқасап қырылысуда! |lang=kk |website=mezgil.kz |access-date=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://malim.kz/article/alem/tayau-sygys-qanga-bokti-izrail-livanga-oq-zaudyryp-zatyr-25015 |title=Таяу Шығыс қанға бөкті: Израиль Ливанға оқ жаудырып жатыр. Израиль ресми түрде Ливандағы «Хезболлаға» қарсы кең ауқымды операция бастады! Оған «Солтүстік жебелері» деп ат қойды. |lang=kk |website=malim.kz |access-date=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rtvi.com/news/severnye-strely-chto-izvestno-o-nazemnoj-operaczii-izrailya-na-yuge-livana/ |title=«Северные стрелы». Что известно о наземной операции Израиля на юге Ливана |lang=ru |website=rtvi.com |access-date=2024-10-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nakanune.ru/news/2024/10/01/22789881/ |title=Наземную операцию &quot;Северные стрелы&quot; начала армия Израиля на юге Ливана |lang=ru |website=www.nakanune.ru |access-date=2024-10-01}}&lt;/ref&gt; — Израиль қорғаныс күштері (ЦАХАЛ) мен [[Хизбуллаһ|Хезболла]] арасындағы [[қарулы қақтығыс]] 2024 жылы 23 қыркүйекте Ливанның Хезболла тобына қарсы Израиль қорғаныс күштері [[Ливан]] территориясын бомбалаумен басталды. 1 қазанда [[Израиль]] Ливанның оңтүстігінде құрлықтық шабуылын бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2024/10/01/izrail-nachal-ogranichennoe-vtorzhenie-v-livan-dlya-zaschity-ot-hizbally-glavnoe|title=Израиль начал «ограниченное» вторжение в Ливан для защиты от «Хизбаллы». Главное Это «один из самых опасных этапов» в истории страны, заявил ливанский премьер-министр|lang=ru|website=[[Meduza]]|date=2024-10-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.currenttime.tv/a/kak-god-voiny-menayet-blizhnii-vostok/33149022.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ru.haberler.com/russian-news-17879060 |title=Израиль проводит операцию &quot;Стрелы Севера&quot; в Ливане! США полностью поддержали оккупацию и открыто предупредили Иран. |lang=ru |website=ru.haberler.com |access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Израиль начал операцию «Северные стрелы» против «Хезболлы» на юге Ливана — https://avesta.tj/2024/10/01/izrail-nachal-operatsiyu-severnye-strely-protiv-hezbolly-na-yuge-livana/&lt;/ref&gt;

2024 жылы 26 қарашада [[Израиль]] үкіметі [[Ливан|Ливанда]] Хезболлаға қарсы әскери іс-қимылды уақытша тоқтатты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://censor.net/ru/news/3522071/izrail-i-hezbolla-dogovorilis-o-prekraschenii-ognya-v-livane-detali|title=Израиль одобрил соглашение о прекращении огня с &quot;Хезболлой&quot; в Ливане, - CNN|first=|last=|work=censor.net|date=2024-11-26|accessdate=2024-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://edition.cnn.com/webview/world/live-news/israel-hezbollah-ceasefire-deal-gaza-war-11-26-24-intl-hnk?cid=ios_app|title=Biden says Israel and Lebanon agree to proposal to end conflict with Hezbollah|first=|last=|work=cnn.com|date=2024-11-26|accessdate=2024-11-26}}&lt;/ref&gt;

== Израиль мен Ливан арасындағы қақтығыстар ==
Израиль мен Ливан арасындағы қарулы қақтығыстардың тарихы тереңде жатыр. Алғашқы Ливан соғысы 1982 жылы басталып, Израиль «[[Бірінші Ливан соғысы (1982)|Галилеяға бейбітшілік]]&lt;nowiki/&gt;» операциясын жүзеге асырды. Сол кезде палестиналық жауынгерлер Израильге қарсы шабуылдар ұйымдастырып, елдің солтүстігін қауіпке төндірді. Израильдің бұл операциясының нәтижесінде палестиналықтар Ливаннан толықтай шығарылды. Алайда Израиль 2000 жылға дейін Ливанның оңтүстік аймағын бақылауда ұстады. 2006 жылы [[Екінші Ливан соғысы (2006)|екінші Ливан соғысы]] басталды. Бұл соғыстың басты себебі — «Хезболла» тобының [[Израиль]] әскерін тұтқынға алып, елдің солтүстігін қайтадан атқылауы болды. Израиль сол кезде [[Литани]] өзеніне дейінгі аумақты басып алды, алайда соғыс екі тараптың да үлкен шығынға ұшырауымен аяқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://taulik.kz/17348/shinshi-livan-so-ysy-bastaluy-m-mkin-lemde-ne-bop-zhatyr |title=Үшінші Ливан соғысы басталуы мүмкін: әлемде не боп жатыр? |lang=kk |website=taulik.kz |access-date=2024-10-04}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
2023 жылдың қазан айында «Хезболла» [[Израиль]]ге қарсы белсенді әскери әрекеттерін қайта жандандырып, солтүстік Израиль қалаларын атқылай бастады. Бұл қадам Израильдің [[Газа секторы]]ндағы «ХАМАС» тобына қарсы операциясы кезінде орын алды. Осыдан кейін Израиль де қарсы шабуылдар ұйымдастырып, &quot;Хезболла&quot; басшылығына бірнеше соққы берді.

2024 жылдың қыркүйегінде жағдай шиеленісіп, Израиль [[Ливан]] шекарасына құрлық әскері мен танктерін жіберді. Бұл қадам [[Таяу Шығыс]]тағы ірі әскери қақтығыстың жаңа кезеңі болу мүмкіндігіне жол ашты. Израиль бұл әрекеті арқылы Ливанның оңтүстік бөлігінде қауіпсіздік аймағын құруды көздейді, ал «Хезболла» бұл аймақтан әскерін алып кетуден бас тартуда. Израиль премьер-министрі [[Беньямин Нетаньяху]] бұл аймақтағы израильдіктерді өз үйлеріне қайтаруды басты мақсат етіп қойды, алайда бұл мақсатқа жету үшін құрлықтағы соғыс қажет болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://taulik.kz/17348/shinshi-livan-so-ysy-bastaluy-m-mkin-lemde-ne-bop-zhatyr |title=Үшінші Ливан соғысы басталуы мүмкін: әлемде не боп жатыр? |lang=kk |website=taulik.kz |access-date=2024-10-04}}&lt;/ref&gt;

== Мақсаттары ==
[[Израиль Қорғаныс күштері]]нің (ЦАХАЛ) Бас штабының бастығы, генерал-лейтенант [[Герци Халеви]] негізгі мақсат ретінде «Хезболла» қарулы инфрақұрылымын жою және Израильдің солтүстігінен эвакуацияланған тұрғындардың үйлеріне қауіпсіз оралуын қамтамасыз етуді атады. 2024 жылғы 1 қазанда ЦАХАЛ өкілі, подполковник [[Даниэль Хагари]], [[Израиль армиясы]] Оңтүстік Ливанда жерүсті операциясын бастағанын мәлімдеді. Бұл қадам «Хезболла» тарапынан жаңа қауіптердің алдын алу және [[Израиль]] солтүстігіндегі азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жасалған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/1/1290095.html|title=Армия Израиля объяснила вторжение в Ливан|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-01|archive-date=2024-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001093704/https://vz.ru/news/2024/10/1/1290095.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ABC News мәліметтеріне сәйкес, Израильдің [[Оңтүстік Ливан]]дағы негізгі мақсаты – шекарадан шамамен 4,8 км (үш миль) қашықтықта орналасқан жотаны бақылауға алу. Бұл аймақ «Хезболла» тарапынан [[Израиль]]ге, оның ішінде танкке қарсы зымырандармен шабуыл жасауға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7199459|title=ABC: наземная операция Израиля в Ливане продлится несколько недель|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-04|access-date=2024-10-04|archive-date=2024-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004035553/https://www.kommersant.ru/doc/7199459|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/559311|title=ABC узнал ключевую цель наземной операции Израиля на юге Ливана|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-10-04|archive-date=2024-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241004041712/https://www.bfm.ru/news/559311|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Барысы ==
=== Бірінші кезең: Бомбалау ===
'''23 қыркүйек:''' [[Израиль]] армиясы Ливанның оңтүстігі мен Бекаа алқабындағы Хезболланың сегіз жүз әскери нысанасына шабуыл жасағанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Dozens of Israeli fighter jets have struck roughly 800 Hezbollah military sites in southern Lebanon and the Beqaa Valley since this morning, the Israeli military said in a statement&quot;|url=https://www.nytimes.com/live/2024/09/23/world/gaza-israel-hamas-hezbollah/baa0d6f2-7de5-5c73-9196-4dbd212c5704}}&lt;/ref&gt; Әуе соққысынан «Хезболланың» жоғары шенді қолбасшысы Али Абурия қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-821336|title=IDF hits over 300 Hezbollah targets during two major waves of airstrikes in Lebanon|lang=en|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=2024-09-23|access-date=2024-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/world_news/izrail-aviaudarom-beyrutu-likvidiroval-komanduyuschego-548722/|title=Израиль авиаударом по Бейруту ликвидировал командующего элитными силами “Хезболлы“|lang=ru|last=tengrinews.kz|website=Главные новости Казахстана - Tengrinews.kz|date=2024-09-21|access-date=2024-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7179532|title=«Хезболла» подтвердила гибель одного из своих лидеров при ударе Израиля|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-21|access-date=2024-09-23}}&lt;/ref&gt; Сол күні Хезболла Израильге 150-ге дейін зымыран атқылаған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://allisrael.com/hezbollah-fires-heavy-rocket-barrages-deep-into-israel-including-western-samaria-town-of-ariel|title=Hezbollah fires heavy rocket barrages deep into Israel, including western Samaria and Haifa|lang=en-US|website=All Israel News|date=2024-09|access-date=2024-09-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/videos/politika/22092024/727891|title=Новости мира: &quot;Хезболла&quot; выпустила по Израилю около 150 ракет и БПЛА|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-09-23}}&lt;/ref&gt;

'''24 қыркүйек:''' ЦАХАЛ Ливандағы «Хезболла» нысандарына шабуылдардың жаңа толқынын бастады. Бір тәулік ішінде Ливанның оңтүстігі мен Бекаа аңғарында 1 500 нысанаға соққы жасалды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/521844-cahal-ob-avila-o-novoj-volne-udarov-po-ob-ektam-hezbolly-v-livane|title=ЦАХАЛ объявила о новой волне ударов по объектам «Хезболлы» в Ливане|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-09-24|access-date=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/24092024/728489|title=Армия Израиля объявила о начале новой волны ударов по объектам &quot;Хезболлы&quot; в Ливане|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/9/24/1288910.html|title=Израиль начал новую волну ударов по объектам «Хезболлы» в Ливане|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-24}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ, ЦАХАЛ мәлімдемесі бойынша Бейрутқа нүктелі соққы жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7181437|title=Армия Израиля заявила о «точечном ударе» по Бейруту|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-24|access-date=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/24092024/728507|title=Армия Израиля заявила, что нанесла точечный удар по Бейруту|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-09-24}}&lt;/ref&gt;

'''25 қыркүйек:''' [[Израиль Қорғаныс күштері]] (АОИ) Солтүстік майдандағы міндеттерді орындау үшін екі резервтік бригаданы мобилизациялау туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24004579.shtml|title=Израильская армия мобилизует резервные бригады - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21954103|title=ЦАХАЛ заявил о дополнительной мобилизации двух резервных бригад|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925145048/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21954103|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://caliber.az/post/izrail-obyavil-o-prizyve-dvuh-brigad-rezervistov|title=Израиль объявил о призыве двух бригад резервистов {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925145048/https://caliber.az/post/izrail-obyavil-o-prizyve-dvuh-brigad-rezervistov|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://absatz.media/news/91662-cahal-prinyala-reshenie-o-mobilizacii-dvuh-rezervnyh-brigad-dlya-severnogo-fronta|title=ЦАХАЛ приняла решение о мобилизации двух резервных бригад для Северного фронта|lang=ru|website=Абzaц|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925145049/https://absatz.media/news/91662-cahal-prinyala-reshenie-o-mobilizacii-dvuh-rezervnyh-brigad-dlya-severnogo-fronta|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сол күні «Хезболла» [[Иран]]нан көмек сұрағанымен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iz.ru/1764587/2024-09-25/smi-uznali-o-prosbe-khezbolly-k-iranu-nanesti-udar-po-izrailiu|title=СМИ узнали о просьбе «Хезболлы» к Ирану нанести удар по Израилю|lang=ru|first=Виктория|last=Бурякова|website=Известия|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925132655/https://iz.ru/1764587/2024-09-25/smi-uznali-o-prosbe-khezbolly-k-iranu-nanesti-udar-po-izrailiu|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Тегеран бұл сұраныстан бас тартты. Себеп ретінде 79-шы БҰҰ Бас Ассамблеясына қатысу және уақыттың қолайсыздығы көрсетілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24002869.shtml|title=Стало известно о просьбе «Хезболлы» к Ирану по поводу Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925145558/https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24002869.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ridus.ru/axios-iran-otkazalsya-atakovat-izrail-po-prosbe-hezbollah-471854.html|title=Axios: Иран отказался атаковать Израиль по просьбе «Хезболлах»|website=Ридус|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925145559/https://www.ridus.ru/axios-iran-otkazalsya-atakovat-izrail-po-prosbe-hezbollah-471854.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Израиль Әскери-әуе күштері Ливанның солтүстігіндегі [[Нахр-Ибрахим]] өзені ағып өтетін шатқалды бомбалады. Әуе шабуылдары негізінен христиан халқы тұратын [[Джбейль провинциясы]]ндағы нысандарға бағытталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24003067.shtml|title=Стало известно об ударах Израиля по христианским районам Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925154407/https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/25/24003067.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21951207|title=ВВС Израиля нанесли удары по христианским районам на севере Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925154407/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21951207|url-status=live}}&lt;/ref&gt; «Хезболла» Израиль арнайы қызметі «Моссадтың» штаб-пәтеріне «Кадир-1» алыс қашықтықтағы «жер-жер» зымыранымен шабуыл жасауға талпынды, бірақ [[Израиль]]дің әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі бұл ракетаны қағып түсірді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7182602|title=«Хезболла» расширяет ареал покрытия|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925180231/https://www.kommersant.ru/doc/7182602|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.com/7024246/hezbollah-fires-missile-at-tel-aviv-israeli-bombardment-lebanon/|title=Hezbollah Fires Missile at Tel Aviv in Deepest Strike Yet|lang=en|first=MELANIE LIDMAN, TIA GOLDENBERG and KAREEM CHEHAYEB /|last=AP|website=TIME|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925104856/https://time.com/7024246/hezbollah-fires-missile-at-tel-aviv-israeli-bombardment-lebanon/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/558802|title=«Хезболла» впервые запустила дальнобойную ракету по Тель-Авиву|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925185559/https://www.bfm.ru/news/558802|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, Израиль Бас штабының бастығы [[Герци Халеви]] АОИ-дің Ливанда жерүсті операциясына дайындалып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/9/25/1289141.html|title=Израиль сообщил о подготовке наземной операции в Ливане|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925170546/https://vz.ru/news/2024/9/25/1289141.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21955619|title=Начальник Генштаба Израиля сообщил о подготовке к наземному маневру в Ливане|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-25|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925150704/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21955619|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Can Israel avoid same pitfalls of past ground offensive in Lebanon?|first=Peter|last=Beaumont|url=https://www.theguardian.com/world/2024/sep/25/can-israel-avoid-same-pitfalls-of-past-ground-offensive-in-lebanon|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-09-25|access-date=2024-09-25|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;

'''26 қыркүйек:''' «Ирактың Исламдық қарсыласу» күштері Израильдің оңтүстігіндегі Эйлат қаласына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21957943|title=&quot;Исламское сопротивление Ирака&quot; взяло на себя ответственность за удар по Эйлату|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-26|archive-date=2024-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926022216/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21957943|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7182688|title=«Исламское сопротивление Ирака» атаковало порт в израильском Эйлате|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-25|access-date=2024-09-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://govoritmoskva.ru/news/426548/|title=Иракская группировка взяла ответственность за атаку дронов на Эйлат|website=govoritmoskva.ru|access-date=2024-09-26|archive-date=2024-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20241006083600/https://govoritmoskva.ru/news/426548/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Израиль дәл бағытталған соққымен «Хезболла» әуе күштерінің қолбасшысы [[Мұхаммед Хусейн Срур|Мұхаммед Хусейн Срурды]] жойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21968035|title=Израиль ликвидировал ударом в Бейруте командира воздушных сил &quot;Хезболлах&quot;|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-26|archive-date=2024-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926145549/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21968035|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7183345|title=ЦАХАЛ: в результате авиаудара по Бейруту погиб еще один командир «Хезболлы»|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-26|access-date=2024-09-26|archive-date=2024-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240926162924/https://www.kommersant.ru/doc/7183345|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel Says It Killed Another Hezbollah Commander in Beirut|url=https://www.nytimes.com/2024/09/26/world/middleeast/israel-hezbollah-mohammed-hussein-sarour-beirut.html|access-date=2024-11-02|archive-date=2024-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009181122/https://www.nytimes.com/2024/09/26/world/middleeast/israel-hezbollah-mohammed-hussein-sarour-beirut.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

'''27 қыркүйек:''' Израиль Қарулы Күштері [[Сирия]]дағы Ливан шекарасына жақын орналасқан әскери нысанға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/27/24018973.shtml|title=Израиль ударил по военному объекту в Сирии на границе с Ливаном - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Израиль Әскери-әуе күштері [[Бейрут]]тың оңтүстік шетінде орналасқан, Ливанның «Хезболла» лаңкестік тобының штабтық кеңселеріне кемінде 10 зымыран соққысын жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/522107-izrail-zaavil-ob-aviaudare-po-central-nomu-stabu-hezbolly-v-bejrute|title=Израиль заявил об авиаударе по центральному штабу «Хезболлы» в Бейруте|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7195493|title=Израиль решил бить по-крупному|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21978737|title=Израиль ударил не менее 10 ракетами по южной окраине Бейрута|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/27/24024079.shtml|title=Израиль ударил по штабу «Хезболлы» в Бейруте - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://absatz.media/news/92008-reuters-udary-izrailya-po-bejrutu-stali-samoj-moshnoj-atakoj-za-god|title=Reuters: Удары Израиля по Бейруту стали самой мощной атакой за год|lang=ru|website=Абzaц|date=2024-09-27|access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt; Израиль армиясы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» жасақтары мен олардың оңтүстік Ливандағы әскери нысандарына шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21974783|title=Израиль атаковал военные цели и отряды &quot;Хезболлах&quot;|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt;

'''29 қыркүйек:''' [[Израиль Әскери-әуе күштері]] «Хезболла» нысандарына сериялы соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988203|title=ВВС Израиля за несколько часов ударили по десяткам объектов &quot;Хезболлах&quot;|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-29|archive-date=2024-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929053618/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988203|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ЦАХАЛ]] баспасөз қызметі «Хезболланың» әскери әлеуетін әлсірету операциясы жалғасатынын және АОИ тек [[Хасан Насралла]]ны жоюмен шектелмейтінін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/559003|title=ЦАХАЛ: Израиль не остановится на ликвидации Насраллы, удары по «Хезболле» продолжатся|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-09-29}}&lt;/ref&gt; Кейінірек [[Израиль армиясы Ливанда]] «Хезболланың» Орталық кеңесінің мүшесі [[Набиль Каук]]тің жойылғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988861|title=Армия Израиля заявила о ликвидации в Ливане еще одного из лидеров &quot;Хезболлах&quot;|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-29|archive-date=2024-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929090913/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21988861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7196120|title=ЦАХАЛ сообщил о ликвидации члена центрального совета «Хезболлы» Набиля Каука|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-09-29|access-date=2024-09-29|archive-date=2024-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929092806/https://www.kommersant.ru/doc/7196120|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trtrussian.com/novosti/ocherednoj-udar-po-hezbolle-18213999|title=Очередной удар по «Хезболле»|lang=ru-RU|last=https://www.trtrussian.com/novosti/ocherednoj-udar-po-hezbolle-18213999|website=Очередной удар по «Хезболле»|access-date=2024-09-29|archive-date=2024-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240929121838/https://www.trtrussian.com/novosti/ocherednoj-udar-po-hezbolle-18213999|url-status=live}}&lt;/ref&gt; «Хезболла» жауынгерлері Израильдің [[Цфат]] қаласы мен елдің солтүстігіндегі бірнеше елді мекенге зымырандық соққы бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/29/24035557.shtml|title=«Хезболла» выпустила ракеты по северу Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-29|access-date=2024-09-29|archive-date=2024-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20241010032802/https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/29/24035557.shtml|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20240929/khezbolla-1975363173.html|title=&quot;Хезболла&quot; заявила об обстреле города Цфат в Израиле|lang=ru|first=Р. И. А.|last=Новости|website=РИА Новости|date=2024-09-29T17:17|access-date=2024-09-29|archive-date=2024-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240930014632/https://ria.ru/20240929/khezbolla-1975363173.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/3919575|title=«Хезболла» сообщила об обстреле города Цфата в Израиле|lang=ru|website=«Хезболла» сообщила об обстреле города Цфата в Израиле|access-date=2024-09-29|archive-date=2024-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240930015019/https://regnum.ru/news/3919575|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Күннің соңына қарай Израиль Әскери-әуе күштері «Хезболла» нысандарына ауқымды әуе шабуылын аяқтады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/29/24035959.shtml|title=Израиль завершил мощную волну ударов по Ливану - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-30|access-date=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/9/29/1289806.html|title=Израиль атаковал 120 объектов в Ливане|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

'''30 қыркүйек:''' [[Израиль]] Вашингтонға оңтүстік [[Ливан]]дағы құрлық операциясын жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл шабуыл жақын арада басталуы мүмкін деп мәлімденді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/522227-smi-uznali-vozmoznye-sroki-nacala-nazemnogo-vtorzenia-izraila-v-livan|title=СМИ узнали возможные сроки начала наземного вторжения Израиля в Ливан|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-09-30|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22000851|title=WP: Израиль в ближайшее время может начать наземную операцию в Ливане|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt; Иран «Хезболлаға» әскер жібермейтінін, Ливан өз қорғанысын өзі қамтамасыз ете алатынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/21994867|title=Иран не намерен отправлять войска на помощь &quot;Хезболлах&quot;|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.news18.com/world/iran-wont-deploy-forces-to-lebanon-gaza-to-fight-israel-says-fighters-there-can-defend-themselves-9069102.html|title=Iran Won’t Deploy Forces To Lebanon, Gaza To Fight Israel, Says Fighters There Can Defend Themselves|lang=en|website=News18|date=2024-09-30|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.ammonnews.net/article/75327|title=Iran says it will not send forces to Lebanon or Gaza to engage with Israel|website=Ammon News|date=2024-09-30|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt; Израиль әскері «Хезболлаға» тиесілі зымыран қоймасын жойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22002137|title=Армия Израиля заявила об уничтожении склада с ракетными установками в Ливане|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Ливан шекарасына жақын үш елді мекен жабық әскери аймақ деп жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/09/30/24044425.shtml|title=Израиль объявил закрытой военной зоной территорию на границе с Ливаном - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-30|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22002521|title=Армия Израиля объявила закрытой военной зоной участок на границе с Ливаном|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/30092024/730394|title=Армия Израиля объявила закрытой зоной район трех населенных пунктов на границе с Ливаном|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt; Ливан армиясы кейбір шекара бекеттерінен шегінуде.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lebanese troops pull back from border as Israeli ground invasion looms|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/apartment-building-beirut-hit-israel-widens-air-campaign-2024-09-29/|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://detaly.co.il/smi-livanskaya-armiya-otstupila-s-nekotoryh-pozitsij-na-yuge-strany/|title=СМИ: Ливанская армия отступила с некоторых позиций на юге страны|lang=ru-RU|last=Редакция|website=Детали|date=2024-09-30|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-822624|title=Lebanese army making moves regarding invasion, IDF says|lang=en|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|date=2024-09-30|access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;

=== Екінші кезең: Құрлықтағы операция ===
[[Сурет:2024 Israel–Hezbollah war.svg|thumb|2024 жылы Израильдің Хезболламен соғысы кезіндегі жерүсті қақтығыстары.]]
=== Қазан ===
'''30 қыркүйек – 1 қазан:'''&lt;br&gt;Түнде Израиль қорғаныс армиясы Ливанда жерүсті операциясын бастады, шекараның бірнеше аумағында Израиль әскерлерінің серпілістері туралы хабарланады.&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://www.gazeta.ru/politics/2024/09/30/19830619.shtml |deadlink=no |title=Наземная операция Израиля в Ливане |lang=ru |website=Газета.Ru |date=2024-09-30 |access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://www.mk.ru/politics/2024/09/30/izrail-nachal-nazemnuyu-operaciyu-v-livane.html |deadlink=no |title=Израиль начал наземную операцию в Ливане |lang=ru |website=www.mk.ru |date=2024-09-30 |access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22003089 |deadlink=no |title=СМИ: израильские танки вошли на юг Ливана |lang=ru |website=TACC |access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite web |author= |url=https://www.bbc.com/news/articles/czxgyzq7z2ro |title=Israel launches 'ground raids' against Hezbollah |lang=en |website=www.bbc.com |access-date=2024-10-01 |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22003729|title=Армия Израиля объявила о начале ограниченной наземной операции на юге Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://life.ru/p/1691607 Третья ливанская война: вмешается ли Иран в конфликт ЦАХАЛ и «Хезболлы»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.timesofisrael.com/israels-third-lebanon-war-is-underway-what-you-need-to-know/ Israel’s Third Lebanon War is underway: What you need to know]&lt;/ref&gt; Кейінірек Израиль армиясының танктері [[Рмейш]] елді мекеніне кірді.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/9/30/1290004.html|title=Израильские танки вошли в ливанский Рмейш|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-01}}&lt;/ref&gt;

АҚШ Иранның ықтимал зымыран шабуылы туралы Израильге ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/1/1290199.html|title=США предупредили Израиль о возможной атаке Ирана в ближайшие часы|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran is poised to attack Israel, officials say, fueling Mideast turmoil|url=https://www.npr.org/2024/10/01/g-s1-25707/iran-israel-hezbollah-lebanon-attack}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22013243|title=Эксперт: Израиль после Ливана может начать вторжение в Сирию и атаковать Иран|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-01}}&lt;/ref&gt;

'''1 қазан:''' Израиль Ливанның оңтүстігінде құрлықтық шабуылын бастады. Құрлық әскері елді мекендердегі әскери нысандарды атқылаған. Рейтер агенттігінің ақпары бойынша Ливан армиясы Израильмен арадағы шекарадан 5 шақырымға кейін шегінген.&lt;ref&gt;Ливанның миллионнан астам халқы босып кетті — https://baq.kz/livannyn-millionnan-astam-halqy-bosyp-ketti-341701/&lt;/ref&gt; 1 қазан кешке Иран Израильді ракетамен атқылаған. Тегеран мұны &quot;Хезболла&quot; мен ХАМАС жетекшілерінің өлімі үшін &quot;кек қайтару&quot; деді. Ал Израиль бұған міндетті түрде &quot;жауап беретінін&quot; айтқан.

'''1–3 қазан:''' Зымыран шабуылына байланысты бүкіл елде, әсіресе ел астанасы [[Тель-Авив|Тель-Авивте]] сиреналар іске қосылды. Армия израильдіктерді «ескертулерге құлақ асып, қауіпсіз жерлерге орналасуға» шақырды. Израильдік БАҚ елге жүзден астам зымыран атылғанын хабарлады. Иран Ислам Төңкеріс сақшылары: &quot;Біз Израильге ондаған зымыран жібердік, егер олар жауап қайтарса, біз оларды тағы бір рет нысанаға аламыз&quot; деп мәлімдеді. Сондай-ақ мәлімдемеде бүгін түнгі шабуылдың Хамас жетекшісі Исмаил Хание, Хезболла жетекшісі Хасан Насралла және ирандық генерал Аббас Нилфурашан өлтірілген Израиль шабуылдарына жауап ретінде ұйымдастырылғаны айтылды.&lt;ref&gt;Иран Израильге зымыранмен шабуыл жасады — https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2024/10/01/iran-izrail-ghie-zymyranmien-shabuyl-zhasady-2193629&lt;/ref&gt; Израиль Ливанның 200-ден аса нысанды атқылаған. Олардың арасында қару-жарақ қоймалары бар. Ал, &quot;Хезболла&quot; Израильге қарай 25 зымыран мен 5 дрон ұшырған. Олардың көбі көкте атып түсірілді. Еврей елі күштері қазір Ливан аумағындағы құрлықтағы операциясын жалғастырып жатыр.&lt;ref&gt;Израиль әскері мен «Хезболла» бір-бірін атқылап жатыр — https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/673636-izrail-skeri-men-khezbolla-bir-birin-at-ylap-zhatyr&lt;/ref&gt; Әскери нысандарды ату кезінде Ливан армиясының бір әскери қызметшісі қаза тапты, Ливан Қарулы Күштері қарсы оқ атты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/mena/lebanon-army-says-returns-fire-at-israel-for-first-time-after-soldier-killed-1.104284760|title=Lebanon army says returns fire at Israel for first time after soldier killed|lang=en|website=gulfnews.com|date=2024-10-03|access-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22035311|title=Армия Ливана открыла ответный огонь по израильским силам после убийства ливанского солдата|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trtrussian.com/novosti/izrail-ubil-livanskogo-soldata-18215699|title=Израиль убил ливанского солдата|lang=ru-RU|last=https://www.trtrussian.com/novosti/izrail-ubil-livanskogo-soldata-18215699|website=Израиль убил ливанского солдата|access-date=2024-10-03}}&lt;/ref&gt;

'''5 қазан:''' Reuters агенттігі ливандық БАҚ-қа сілтеме жасай отырып, ХАМАС-тың қарулы қанаты &quot;Аль-Кассам&quot; бригадасының жетекшісі [[Саид Аталланың]] Израиль шабуылынан Триполиде қаза тапқанын хабарлады. Ол палестиналық босқындар лагеріне жасалған соққы кезінде отбасының үш мүшесімен бірге қаза тапқан. Израиль бұған дейін Бейрут орталығына соққы жасаған болатын. Йемен де Палестина мен Ливанды қолдап, Тель-Авивтегі Израильдің әскери нысанасына шабуыл жасау үшін Яфа ұшқышсыз ұшағын пайдаланды.&lt;ref&gt;Израиль Бейрутке тағы да соққы жасады — https://kaz.inform.kz/news/izrail-beyrutke-tagi-da-sokki-zhasadi-10e33f/&lt;/ref&gt;

'''6 қазан:''' Бейрутте тағы да жарылыс болды. Бұған дейін израильдік әскерилер «Хезболланың» нысандарына жататын ғимараттарға жақын орналасқан Дахия оңтүстік ауданының тұрғындарын шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасаған. Сонымен қоса «Хезболла» Ливанмен шекарадағы аудандарда израильдік әскерилер мен жауынгерлердің қақтығыстары жалғасып жатқанын мәлімдеді. ЦАХАЛ таратқан деректер бойынша, Ливаннан Израиль аумағына 200-ден астам зымыран ұшырылған.&lt;ref&gt;Израиль Бейрутке соққы жасады — https://baq.kz/izrail-beyrutke-soqqy-zhasady-342008/&lt;/ref&gt;

'''7 қазан:''' Израиль қорғаныс күштері (ЦАХАЛ) Бейруттегі Ливан Хезболла қозғалысының барлау штабына соққы бергенін хабарлады. Израиль армиясы соңғы бірнеше сағат ішінде елдің әскери-әуе күштері Бейрут аймағындағы Хезболла қару-жарақ қоймаларына соққы жасағанын қосты.&lt;ref&gt;ЦАХАЛ нанесла удары по штаб-квартире разведки &quot;Хезболлы&quot; — https://ria.ru/20241007/khezbolla-1976664960.html&lt;/ref&gt; Израиль қорғаныс күштері Газа секторындағы Дейр әл-Балах қаласындағы ауруханада орналасқан палестиналық Хамас қозғалысының болжамды басқару орталықтарына соққы бергенін хабарлады.&lt;ref&gt;ЦАХАЛ ударила по больнице в Газе, где якобы находился командный пункт ХАМАС — https://ria.ru/20241007/tsakhal-1976671049.html&lt;/ref&gt; Израильдің орталығындағы Ришон-ле-Цион қаласында әуе шабуылының сиреналары естілді, деп хабарлады Израиль қорғаныс күштерінің баспасөз қызметі. Армия кейінірек шығыстан ұшырылған &quot;екі күдікті әуе нысанын&quot; ұстағанын хабарлады.&lt;ref&gt;В центральной части Израиля прозвучала воздушная тревога — https://ria.ru/20241007/tsakhal-1976674386.html&lt;/ref&gt; Кейін Израиль әуе күштері Бейруттың Дахия аймағына шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22062337|title=Армия Израиля наносит удары по району Дахия в Бейруте|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/07102024/732237|title=РИА Новости: ВВС Израиля нанесли удар рядом с международным аэропортом Бейрута|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-10-07}}&lt;/ref&gt; Одан кейін Израиль әуе күштерінің ұшақтары ауқымды әуе операциясын жүргізіп, бір сағатта Ливанның оңтүстігіндегі 120 нысанаға соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22064453|title=ВВС Израиля за час нанесли удары по 120 целям на юге Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/israel-army-hezbollah-lebanon-hit-over-120-hezbollah-targets-within-an-hour-6738121|title=Hit Over 120 Hezbollah Targets &quot;Within An Hour&quot;: Israel Army|lang=en|website=www.ndtv.com|access-date=2024-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://report.az/ru/drugie-strany/vvs-izrailya-proveli-masshtabnuyu-vozdushnuyu-operaciyu-na-yuge-livana/|title=ВВС Израиля провели масштабную воздушную операцию на юге Ливана|lang=ru|website=Информационное Агентство Репорт|date=2024-10-07|access-date=2024-10-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/559541|title=ВВС Израиля совершили массированный авианалет на Южный Ливан|lang=ru|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2024-10-07}}&lt;/ref&gt;

'''8 қазан:''' ЦАХАЛдың 146-шы бронетранспортер дивизиясы Ха-Мапац Ливанның оңтүстік-батысындағы Хезболла инфрақұрылымына қарсы &quot;шектелген, локализацияланған, мақсатты операциялық әрекеттерді&quot; бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/08/24100615.shtml|title=Израиль начал новую операцию против «Хезболлы» на юге Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-08|access-date=2024-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/8/1291308.html|title=Израиль начал точечные операции против «Хезболлы» в Ливане|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-08}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері Ливан аумағынан Хайфа бағытында жаппай атқылауды тіркеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22069953|title=ЦАХАЛ зафиксировал мощный обстрел в направлении Хайфы|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/8/1291361.html|title=Стало известно о массированном обстреле Израиля ракетами|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-08}}&lt;/ref&gt; Израиль қорғаныс күштері өздерінің мемлекеттік туын Ливанның оңтүстігіндегі Марун ар-Рас ауылындағы төбеге тікті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://detaly.co.il/izrailskij-flag-podnyat-nad-derevnej-marun-al-ras-v-yuzhnom-livane-video/|title=Израильский флаг поднят над деревней Марун аль-Рас в Южном Ливане (видео)|lang=ru-RU|last=Редакция|website=Детали|date=2024-10-08|access-date=2024-10-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6451641-zachistka-pozitsiy-khezbollakh-izrail-ustanovil-natsionalnyy-flag-na-yuge-livana.html|title=Зачистка позиций &quot;Хезболлах&quot;: Израиль установил национальный флаг на юге Ливана|lang=ru|first=Елена|last=Беляева|website=zakon.kz|date=2024-10-08|access-date=2024-10-08}}&lt;/ref&gt; Дәл осы позициядан кейін Израильдің солтүстігіндегі елді мекендерді атқылау жүргізілді.&lt;ref&gt;Израиль Ливанның оңтүстігіне өзінің туын тікті — https://inbusiness.kz/kz/last/izrail-livannyn-ontustigine-ozinin-tuyn-tikti&lt;/ref&gt;

'''9 қазан:''' &quot;Хезболла&quot; Ливанның оңтүстігінде Израиль күштерінің артиллерия мен минометтер арқылы шабуылын тойтарғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/9/1291538.html|title=«Хезболла» отразила атаку израильских сил на юге Ливана|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt; Кейін Израиль қорғаныс күштері Ливан аумағынан жүзге жуық зымыран атқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/09/24114433.shtml|title=Почти сотня ракет летит из Ливана на север Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-09|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;

'''10 қазан:''' Израиль қорғаныс күштері БҰҰ-ның Ливандағы уақытша бітімгершілік күштерінің (UNIFIL) Рас-ән-Накура мүйісіндегі штаб-пәтеріндегі нысанды және бітімгершілік күштері жасырынған бункерге оқ жаудырды, нәтижесінде екі шабуыл жасалып, үш сарбаз жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/un-peacekeepers-wounded-israeli-fire-southern-lebanon|title=Israeli forces shoot at UN peacekeepers in Lebanon, wounding two|lang=en|website=Middle East Eye|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22093405|title=ЦАХАЛ обстрелял силы ООН в Ливане из танка|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/10/1291795.html|title=Израильские военные нанесли удар по штаб-квартире миссии ООН в Ливане|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-10}}&lt;/ref&gt;

'''11 қазан:''' «Хезболла» Израильді жеңіп, оны Ливанның оңтүстігінде атысты тоқтатуға мәжбүрлеу міндетін қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22103975|title=&quot;Хезболлах&quot; решило заставить Израиль силой прекратить огонь на юге Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-11}}&lt;/ref&gt; Кейін «Хезболла» содырлары Ливанның оңтүстігіндегі Израиль әскерилерінің позицияларына шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22105767|title=Бойцы &quot;Хезболлах&quot; открыли огонь по израильским войскам на юге Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt; Израиль қорғаныс күштері Ливандағы «Хезболла» тобының Радван бөлімшесінің зымырандық күштерінің қолбасшысы Эриб әл-Шаджды өлтірді. Ол Ливанда қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/11102024/733205|title=Израиль ликвидировал главу ракетного подразделения спецотряда &quot;Хезболлы&quot; в Ливане|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/11/1291931.html|title=ЦАХАЛ ликвидировал главу ракетного подразделения «Хезболлы» в Ливане|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://caliber.az/post/cahal-likvidiroval-glavu-raketnogo-podrazdeleniya-hezbolly|title=ЦАХАЛ ликвидировал главу ракетного подразделения «Хезболлы» {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2024-10-12|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt;

'''12 қазан:''' «Хезболла» содырлары Ливанның оңтүстігінде Израиль армиясының бульдозеріне басқарылатын зымыран қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/12/1292065.html|title=«Хезболла» поразила израильский бульдозер на юге Ливана|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt; Ливаннан Израильдің орталығына екі ұшқышсыз ұшу аппараты (БПЛА) ұшырылды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/11/24131425.shtml|title=По центру Израиля запущены беспилотники - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-12|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt; ал Израиль әскерилері Сириядан ұшыруды да тіркеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22105643|title=Армия Израиля сообщила о новом случае вторжения БПЛА|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt; Соңғы 24 сағат ішінде ЦАХАЛ Ливаннан 200 зымыран ұшырылғанын тіркеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/12/24133561.shtml|title=Армия Израиля засекла запуск более 200 ракет со стороны Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-12|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.by/news/v_mire/khezbolla-vypustila-svyshe-200-raket-po-izrailyu-dannye-tsakhal|title=&quot;Хезболла&quot; выпустила свыше 200 ракет по Израилю - данные ЦАХАЛ|lang=ru|website=news.by|date=2024-10-12|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt;  «Хезболла» содырлары Цфат қаласында орналасқан Израиль қорғаныс күштерінің (ЦАХАЛ) солтүстік әскери округінің штаб-пәтеріне зымырандық шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/12/24133927.shtml|title=«Хезболла» атаковала штаб военного округа на севере Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-13|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22107131|title=СМИ: отряды &quot;Хезболлах&quot; атаковали штаб военного округа на севере Израиля|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7230281|title=Al-Mayadeen: «Хезболла» нанесла ракетный удар по штабу ЦАХАЛа на севере Израиля|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-12|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt; Израиль қорғаныс күштері жабық аумақты кеңейтті. Басылымның мәліметінше, оның құрамына Зарит, Шомера, Штула, Нетуа және Эвен Менахем кіреді. 12 қазан күні сағат 20:00-ден бастап кіруге тыйым салынады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/12/24137467.shtml|title=ЦАХАЛ расширил закрытую военную зону на севере Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-13|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7230372|title=Израиль объявил закрытой военной зоной еще пять районов|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-12|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt; Бірқатар араб ақпарат құралдарының мәлімдемелеріне қарағанда, Израиль әскерилері Израиль-Сирия шекарасын кесіп өтіп, басып алынған аумақтардағы позицияларын нығайта бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://detaly.co.il/sirijskie-istochniki-tsahal-zanyal-nashu-territoriyu/|title=Сирийские источники: ЦАХАЛ занял нашу территорию.|lang=ru-RU|last=Новости|website=Детали|date=2024-10-12|access-date=2024-10-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/329978|title=Израильские военные вошли на территорию Сирии|website=haqqin.az|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;

'''13 қазан:''' Израиль әскери-әуе күштері Баалбек қаласының солтүстігіндегі Макна және Юнин елді мекендері маңындағы нысандарға бірнеше соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/13/24138661.shtml|title=Израиль атаковал северо-восток Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-13|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/13102024/733484|title=Al Mayadeen: Израиль нанес авиаудары по северо-востоку Ливана|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt; Ливандағы БҰҰ бітімгершілері Израиль күштерінің Ливанмен шекарадағы демаркациялық желіні кесіп өткені туралы хабарлады, бұл БҰҰ объектісінің аумағына танктердің енуімен болған оқыс оқиғаға себеп болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/13/1292268.html|title=Миротворцы ООН обвинили Израиль в нарушении границы с Ливаном|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/13102024/733533|title=Миротворцы ООН зафиксировали серьезное нарушение военными Израиля границы с Ливаном|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt; «Хезболла» содырлары Израильдің солтүстігіндегі Биньямин елді мекеніне шабуыл жасады, 67 адам жарақат алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/13/24142891.shtml|title=«Хезболла» атаковала Израиль «роем беспилотников» - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-13|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/523047-smi-soobsili-ob-atake-bespilotnika-hezbolly-po-severu-izraila|title=СМИ сообщили об атаке беспилотника «Хезболлы» по северу Израиля|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-10-13|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22112537|title=В &quot;Хезболлах&quot; сообщили о применении БПЛА при атаке на лагерь ЦАХАЛ под Хайфой|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt;

'''14 қазан:'''
Израиль әуе күштері Ливанның солтүстігіндегі христиан аймағындағы Згарта мен Эхден қалаларының арасындағы тас жолда орналасқан Эйто елді мекеніне шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-attacks-christian-town-lebanon-war|title=Lebanon: Israel launches deadly air strike on Christian area|lang=en|website=Middle East Eye|access-date=2024-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22117651|title=Израиль атаковал дом в христианском районе на севере Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-14}}&lt;/ref&gt; Израиль Бейрутты қоса алғанда Ливанға шабуыл жасауды жалғастырады, деп мәлімдеді еврей мемлекетінің премьер-министрі Биньямин Нетаньяху.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Netanyahu says will 'mercilessly strike' Hezbollah, after deadly attack|last=AFP|url=https://www.thehindu.com/news/international/netanyahu-says-will-mercilessly-strike-hezbollah-after-deadly-attack/article68753970.ece|website=The Hindu|id=0971-751X|date=2024-10-14|access-date=2024-10-14|lang=en-IN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/14102024/733841|title=Нетаньяху заявил, что Израиль продолжит атаковать &quot;Хезболлу&quot; по всему Ливану|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-10-14}}&lt;/ref&gt;

'''15 қазан:''' Израиль әуе күштері Ливанның солтүстігіндегі Хермель ауданындағы шекаралық өткелге шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22121245|title=СМИ: самолеты Израиля атаковали погранпереход между Ливаном и Сирией|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/15/24151525.shtml|title=ВВС Израиля атаковали пограничный переход между Ливаном и Сирией - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-15|access-date=2024-10-15}}&lt;/ref&gt; Кейінірек әуе күштері Ливанның оңтүстігіндегі Кана елді мекеніне шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22129937|title=На юге Ливана при ударе ВС Израиля погибли 10 человек|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-15}}&lt;/ref&gt;

'''16 қазан:''' Израиль әуе күштері Ливанның солтүстік-шығысындағы қалаларға бірқатар соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22132965|title=СМИ: самолеты Израиля нанесли удары по городам на северо-востоке Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-16}}&lt;/ref&gt; Израиль армиясының Merkava танкі Ливанда Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) бітімгершілік контингентіне оқ атты (UNIFIL).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/16/24167647.shtml|title=Израиль открыл огонь по миротворческим силам ООН в Ливане - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-17|access-date=2024-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22140325|title=Израильский танк нанес удар по наблюдательной вышке миротворцев ООН в Ливане|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7232912|title=Миротворческие силы ООН в Ливане заявили об обстреле своих позиций Израилем|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-17|access-date=2024-10-17}}&lt;/ref&gt;

'''17 қазан:''' Израиль әуе күштерінің жауынгерлері Ливанның оңтүстігіндегі Тир қаласының маңындағы Бурдж-эш-Шимали палестиналық босқындар лагеріне шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22147463|title=СМИ: Израиль ударил по лагерю палестинцев на юге Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-17}}&lt;/ref&gt;

'''18 қазан:''' «Хезболла» Израильмен «шиеленісудің жаңа кезеңі» туралы жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/523360-hezbolla-ob-avila-o-novom-etape-vojny-s-izrailem|title=«Хезболла» объявила о новом этапе войны с Израилем|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2024-10-18|access-date=2024-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.trtrussian.com/novosti/hezbolla-gotovitsya-k-eskalacii-18221709|title=«Хезболла» готовится к эскалации|lang=ru-RU|last=https://www.trtrussian.com/novosti/hezbolla-gotovitsya-k-eskalacii-18221709|website=«Хезболла» готовится к эскалации|access-date=2024-10-18}}&lt;/ref&gt; Израильдің қарулы күштері Ливандағы «Хезболла» тобының негізгі жер асты командалық орталығы мен туннелін жойды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Армия Израиля заявила об уничтожении центрального штаба «Хезболлы»|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/18/24181891.shtml}}&lt;/ref&gt;

'''19 қазан:''' «Хезболла» содырлары Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяхуға қастандық жасады. Кесариядағы премьердің резиденциясына ол жоқ кезде ұшқышсыз ұшақтармен (БПЛА) шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/19/24186145.shtml|title=«Хезболла» атаковала резиденцию Нетаньяху - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-19|access-date=2024-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7246993|title=«Хезболла» с помощью БПЛА атаковала резиденцию Нетаньяху в Кесарии|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-19|access-date=2024-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://caliber.az/post/bpla-hezbolly-atakoval-rezidenciyu-netanyahu|title=БПЛА «Хезболлы» атаковал резиденцию Нетаньяху {{!}} Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2024-10-19|access-date=2024-10-19}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Израиль ӘӘК Бейруттың оңтүстік шетіне шабуыл жасады, онда «Хезболла» нысандары орналасқан және топтың жақтастары тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/19/24188509.shtml|title=Израильская авиация атаковала окраины ливанской столицы - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-19|access-date=2024-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22166849|title=ЦАХАЛ совершил 10 рейдов на южную окраину Бейрута|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-19}}&lt;/ref&gt;

'''20 қазан:''' Израиль авиациясы Ливанның оңтүстігіне шабуыл жасау барысында 65 «Хезболла» лаңкестерін жойды,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/20/24191323.shtml|title=В израильской армии сообщили об уничтожении членов «Хезболлы» на юге Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-20|access-date=2024-10-20}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ Ливандағы «Хезболлаға» қатысы бар 175 нысанаға соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22169019|title=ВВС Израиля нанесли 175 ударов по Газе и Ливану|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-20}}&lt;/ref&gt;

'''21 қазан:''' Израиль авиациясы Сирияның астанасы Дамаскіге шабуыл жасады. Мақсат шабуыл кезінде қаза тапқан «Хезболла» ақша аудару бөлімінің командирі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7248137|title=ЦАХАЛ сообщил о ликвидации главы отдела денежных переводов «Хезболлы»|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-21|access-date=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fastbull.com/ru/fastshort/3091490_100_3|title=Представитель израильской армии заявил, что в результате удара Израиля в Сирии погиб глава отдела денежных переводов &quot;Хезболлы&quot; - FastBull|lang=it|website=www.fastbull.com|access-date=2024-10-21}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Израиль таяу сағаттарда бүкіл Ливанға жаңа соққылар жасайтынын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/21/1293617.html|title=Армия Израиля сообщила об ударах по всему Ливану в ближайшие часы|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22182569|title=ЦАХАЛ анонсировал новую серию ударов по Ливану|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/21/24203785.shtml|title=Израиль анонсировал новые удары по целям «Хезболлы» в Ливане - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-21|access-date=2024-10-21}}&lt;/ref&gt;

'''22 қазан:''' «Хезболла» Тель-Авивтің маңындағы Глилот әскери барлау базасына және Хайфаның солтүстік-батысындағы Израиль әскери-теңіз күштерінің базасына зымырандық шабуыл жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/22/24206143.shtml|title=«Хезболла» нанесла удары по военным базам Израиля - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-22|access-date=2024-10-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7249016|title=«Хезболла» атаковала военную базу на севере Израиля|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-22|access-date=2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

'''23 қазан:''' Израиль әуе күштерінің жойғыштары Ливанның астанасы Бейрут қаласына жаңа зымырандық шабуыл жасады, Иранға қарсы Al-Mayadeen телекомпаниясы пайдаланған офис қирап қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli Strike on Beirut Suburbs Destroys Office Used by Al-Mayadeen Broadcaster -Security Source|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2024-10-23/israeli-strike-on-beirut-suburbs-destroys-office-used-by-al-mayadeen-broadcaster-security-source}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7249917|title=ВВС Израиля ударили по зданию у посольства Ирана и офису «Аль-Маядин» в Бейруте|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-23|access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22208479|title=Самолеты Израиля ударили по зданию рядом с посольством Ирана в Бейруте|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt; «Хезболла» содырлары Тель-Авив түбінде орналасқан әскери-өнеркәсіптік кешенге шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/23/24223435.shtml|title=«Хезболла» атаковала военно-промышленный комплекс в Израиле - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-24|access-date=2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

'''24 қазан:''' Израиль әуе күштері Ливанның шығысындағы Бекаа алқабындағы Эль-Ходр елді мекеніне шабуыл жасады. Әуе шабуылы жергілікті Әл-Хамза мешітінің маңындағы көп қабатты үйге жасалды, қаза тапқандар бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22217783|title=СМИ: на востоке Ливана погибли семь человек из-за удара Израиля|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-24}}&lt;/ref&gt;

'''24–25 қазан:''' Израиль әуе күштері Бейруттың оңтүстік шетіне шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/25/24232681.shtml|title=Израильская авиация нанесла удары по пригороду Бейрута - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-25|access-date=2024-10-24}}&lt;/ref&gt; 25 қазан күні таңертең Израильдің Хасбай қаласына жасаған әуе шабуылының нәтижесінде ливандық Al Mayadeen жаңалықтар арнасының 3 журналисті қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7250803|title=При ударе авиации Израиля по дому с журналистами на юге Ливана есть погибшие|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-25|access-date=2024-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22223853|title=Al Mayadeen подтвердил гибель своих журналистов при ударе Израиля|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/proisshestviya/25102024/737049|title=РИА Новости: трое журналистов погибли в результате удара Израиля по югу Ливана|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-10-25}}&lt;/ref&gt;

'''26 қазан:''' Таңертең Израиль Қорғаныс армиясы ирандық әскери нысандарға шабуыл жасады.&lt;ref name=&quot;NBC News-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/news/world/live-blog/israel-iran-strike-retaliation-live-updates-rcna177303|title=Live updates: Israel says it has launched retaliatory attacks in Iran|lang=en|website=NBC News|date=25 October 2024|access-date=25 October 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22235477|title=Что известно об ударах ВВС Израиля по Ирану|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7264518|title=Израиль объявил об атаке военных объектов в Иране|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-26|access-date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt; Шабуылға 100-ден астам ұшақ, оның ішінде F-35 стелс-жойғыштар қатысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22235327|title=JPost: в атаке на Иран участвовали более 100 самолетов Израиля|lang=ru|website=ТАСС|date=2024-10-26|access-date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt; Израиль алдағы шабуылдар туралы АҚШ-ты хабардар етті.&lt;ref name=&quot;South China Morning Post-2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/news/world/middle-east/article/3283966/explosions-heard-irans-capital-tehran-and-nearby-karaj-city?module=top_story&amp;pgtype=section|title=Israel says it's striking military targets in Iran, explosions heard in Tehran|website=South China Morning Post|date=26 October 2024|access-date=25 October 2024}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Израиль Сириядағы Иран радарларына алдын ала шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22235381|title=JPost: Израиль нанес предварительные удары по радарам в Сирии для &quot;ослепления&quot; ПВО Ирана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/26/24241807.shtml|title=Израиль ударил по южной и центральной частям Сирии - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-26|access-date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/26/1294510.html|title=Сирия сообщила о ракетной атаке Израиля|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-26}}&lt;/ref&gt;

'''27 қазан:''' Израиль өзінің шекарасынан 10 шақырым жерде орналасқан Ливанның оңтүстігіндегі Дждейдет-Марджаюн елді мекеніне шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22241135|title=СМИ: шесть человек погибли из-за ударов армии Израиля по югу Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-27}}&lt;/ref&gt; «Хезболла» Rafael компаниясының әскери кәсіпорындары орналасқан Хайфаның солтүстігіндегі Звулун өнеркәсіптік ауданын зымырандармен атқылады,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/27/1294719.html|title=«Хезболла» атаковала израильские военные объекты в районе Хайфы и Акко|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22243485|title=&quot;Хезболлах&quot; ударила по военно-промышленным предприятиям под Хайфой и Акко|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-27}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ Израильге 200-ден астам зымыран ұшырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/27/24246769.shtml|title=«Хезболла» выпустила по Израилю почти 200 снарядов - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-27|access-date=2024-10-27}}&lt;/ref&gt;

'''28 қазан:''' Израиль әуе күштерінің жойғыштары Ливанның солтүстік-шығыс бөлігіндегі қалалар мен елді мекендерге қарқынды шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22254039|title=Самолеты Израиля нанесли удары по северо-востоку Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-28}}&lt;/ref&gt; Израиль армиясы сондай-ақ Ливан аумағынан 80 зымыран ұшырғанын тіркеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/28/24257641.shtml|title=Армия Израиля зафиксировала запуск 30 ракет из Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-28|access-date=2024-10-28}}&lt;/ref&gt;

'''29 қазан:''' Израиль әскерилері Ливан тарапынан Жоғарғы және Батыс Галилеяның бірнеше аудандары бағытында қуатты оқ атуды тіркеді. 50-ге жуық зымыран ұшырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22258501|title=Ливан обстрелял север Израиля|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-29}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Израиль ӘӘК Ливанның шығысындағы Бекаа алқабының елді мекендеріне 30-дан астам әуе шабуылын жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/10/29/1294963.html|title=Израиль атаковал восток Ливана, погибли 67 человек|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22255243|title=Самолеты Израиля совершили 30 налетов на восток Ливана|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7265749|title=При ударах авиации Израиля по Восточному Ливану погибло не менее 60 человек|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-10-29|access-date=2024-10-29}}&lt;/ref&gt;

'''30 қазан:''' Израиль Иранға шабуыл жасау барысында Ислам революциясы күзет корпусының (IRGC) басқаруындағы Семнан провинциясындағы Шахруд ғарыш орталығына шабуыл жасағаны белгілі болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/10/30/24269491.shtml|title=Израиль нанес удар по крупному иранскому ракетному заводу - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-10-30|access-date=2024-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22265677|title=NYT: Израиль атаковал космический центр КСИР|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-30}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Израиль Қорғаныс армиясы Ливанның солтүстік-шығысындағы «Хезболла» тобының отын қоймаларына әуе шабуылын жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://jewish.ru/ru/news/articles/206796/|title=ЦАХАЛ ударил по складам «Хезболлы» на севере Ливана|website=Jewish.Ru|access-date=2024-10-30}}&lt;/ref&gt;

'''31 қазан:''' Израиль әскері Ливанның шығысындағы Бекаа алқабындағы тарихи Баалбек ауданындағы екі қалаға шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22275515|title=Al Jazeera: после авиаударов Израиля по востоку Ливана погибли 19 человек|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-31}}&lt;/ref&gt;
=== Қараша ===
'''1 қараша:''' Израиль авиациясы Бейруттың оңтүстігіндегі «Хезболла» тобының бірнеше нысанына шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/11/01/24285517.shtml|title=Израиль нанес авиаудары по южной части Бейрута - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-11-01|access-date=2024-11-01}}&lt;/ref&gt;

'''2 қараша:''' Израиль әуе күштері Ливан аумағындағы радикалдардың 120-ға жуық нысанына шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22297415|title=ВВС Израиля атаковали 120 целей в Ливане и секторе Газа|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-11-02}}&lt;/ref&gt;

'''3 қараша:''' Израиль әскері Ливанның солтүстігіндегі Джебель-Акрум таулы ауданындағы көпірге соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7281632|title=Израильская авиация разрушила мост, связывающий два региона на севере Ливана|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-11-03|access-date=2024-11-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/11/03/24299287.shtml|title=Израиль уничтожил мост, который связывал два крупных региона на севере Ливана - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-11-03|access-date=2024-11-03}}&lt;/ref&gt;

'''4 қараша:''' Израиль Қорғаныс армиясы Ливанның оңтүстігіндегі Барашит елді мекеніндегі «Хезболла» қарулы қанатының далалық командирін жойғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/11/04/24306091.shtml|title=ЦАХАЛ заявил о ликвидации одного из командиров «Хезболлы» в Ливане - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-11-04|access-date=2024-11-04}}&lt;/ref&gt;

'''5 қараша:''' Израиль әскери-әуе күштері Ливан аумағындағы радикалдардың 100-ге жуық түрлі нысанына шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22312653|title=ЦАХАЛ атаковал около 100 военных целей в Ливане и Газе за сутки|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-11-05}}&lt;/ref&gt;

'''6 қараша:''' Израильде, соның ішінде Тель-Авив қаласында, Ливаннан зымыран ұшырғаннан кейін әуе шабуылының сиреналары іске қосылды. ӘШҚ (ПВО) зымырандарды атып түсіреді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/11/6/1296530.html|title=В Израиле активировали сирены и ПВО из-за ракетных обстрелов из Ливана|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-11-06}}&lt;/ref&gt;

'''7 қараша:''' Ливанда БҰҰ бітімгершілік құрамынан екі әскери қызметші израильдік ұшқышсыз ұшу аппараттарынан Сайда қаласына кіре берістегі блокпост маңында шабуыл жасаған кезде шамалы жарақат алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22342347|title=В Сайде при авиаударе Израиля пострадали два миротворца ООН|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/incidents/izrailskiy-bpla-atakoval-mashinu-u-goroda-sayda|title=Израильский БПЛА атаковал машину у города Сайда|lang=ru|website=AiF|date=2024-11-07|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;

'''8 қараша:''' «Хезболла» содырлары еврейлер мемлекетінің солтүстігіндегі Хайфа қаласына жақын орналасқан израильдік екі әскери нысанға зымырандық соққы жасалғаны туралы хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22351263|title=&quot;Хезболлах&quot; заявило об ударах по двум военным базам на севере Израиля|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-11-08}}&lt;/ref&gt;

'''9 қараша:''' Ливандық БАҚ Бейруттың оңтүстік маңындағы «Хезболла» нысандарына Израильдің соққы бергені туралы хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/11/09/24344611.shtml|title=Жители Бейрута сообщили о взрыве на фоне удара Израиля по складу «Хезболлы» - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-11-09|access-date=2024-11-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/09112024/741465|title=ТАСС: ВВС Израиля нанесли удары по объектам &quot;Хезболлы&quot; на юге Бейрута|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-11-09}}&lt;/ref&gt;

'''10 қараша:''' Израиль әуе күштері Ливанның солтүстігіндегі Альмат елді мекеніндегі тұрғын үйге соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2024/11/10/1297257.html|title=Число погибших в результате удара Израиля в Ливане достигло 20|lang=ru|website=ВЗГЛЯД.РУ|access-date=2024-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22364669|title=В Ливане более 20 беженцев погибли при атаке Израиля на жилой дом|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Israeli Strike Kills 23 People North of Beirut, Lebanon Says|url=https://www.nytimes.com/2024/11/10/world/europe/lebanon-israel.html}}&lt;/ref&gt;

=== Бітім жарияланғаннан кейін ===
Ливан армиясының баспасөз қызметі Израильді бітім туралы келісімді бұзды деп айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/army/news/2024/11/28/24499496.shtml|title=Израиль обвинили в нарушении перемирия с Ливаном - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22528281|title=Ливан обвинил Израиль в нарушении соглашения о перемирии|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;

Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху Израиль Қорғаныс Армиясына Ливандағы бітімнің бұзылуы жағдайында «толық масштабты соғысқа» дайындалуды бұйырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/11/28/24500408.shtml|title=Нетаньяху заявил о готовности Израиля к полномасштабной войне - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;

== Келіссөздер ==
2024 жылғы 24 қарашада Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху Израиль шенеуніктерімен қауіпсіздік мәселелері бойынша өткізген консультациялар барысында Ливанның «Хезболла» ұйымымен жасалуы көзделген келісімді «принципті түрде» мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/11/25/middleeast/israeli-prime-minister-approves-lebanon-ceasefire-deal-in-principle-intl/index.html|title=Israeli cabinet to vote on Lebanon ceasefire deal after Netanyahu approves ‘in principle,’ source says|lang=en|first=Jeremy|last=Diamond|website=CNN|date=2024-11-25|access-date=2024-11-25|archive-date=2024-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125125859/https://edition.cnn.com/2024/11/25/middleeast/israeli-prime-minister-approves-lebanon-ceasefire-deal-in-principle-intl/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=СМИ узнали о возможном одобрении Израилем соглашения о прекращении огня с «Хезболлой»|url=https://www.forbes.ru/society/525827-smi-uznali-vozmoznom-odobrenii-izrailem-soglasenia-o-prekrasenii-ogna-s-hezbolloj|website=Forbes|access-date=2024-11-25|archive-date=2024-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20241125190547/https://www.forbes.ru/society/525827-smi-uznali-vozmoznom-odobrenii-izrailem-soglasenia-o-prekrasenii-ogna-s-hezbolloj|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belta.by/socium/view/cnn-netanjjahu-predvaritelno-odobril-soglashenie-s-hezbolla-678057-2024/|title=CNN: Нетаньяху предварительно одобрил соглашение с &quot;Хезболла&quot;|lang=ru |website=belta.by|date=2024-11-25|access-date=2024-11-25|archive-date=2024-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204154252/https://belta.by/socium/view/cnn-netanjjahu-predvaritelno-odobril-soglashenie-s-hezbolla-678057-2024/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news|title=The Impossible Mission to Enforce an Israel-Hezbollah Cease-Fire|url=https://www.wsj.com/world/middle-east/the-impossible-mission-to-enforce-an-israel-hezbollah-cease-fire-9402a682?mod=middle-east_news_article_pos1|website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;

=== Қақтығысты тоқтата тұру ===
2024 жылғы 26 қарашада Израиль үкіметі [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі|Ливандағы «Хезболлаға» қарсы әскери әрекеттерді уақытша тоқтату жөнінде келісім]] жасады. АҚШ президенті [[Джо Байден]] мен оның әкімшілігінің делдалдығымен Ливанмен жасалған бұл келісімге сәйкес, [[Израиль]] Ливандағы әскери іс-қимылдарды 60 күнге тоқтатады. Келісім 2024 жылғы 27 қарашада күшіне енді. Израиль бұл келісімді ұзақ мерзімді бітімге негіз бола алады деп санайды. Израиль премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] атысты тоқтату жөніндегі келісімді орындауға дайын екенін мәлімдеп, кез келген бұзушылыққа «қатаң жауап берілетінін» атап өтті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Шығындар ==
: '''Израиль шығындары'''&lt;br&gt;
'''2 қазан:''' ЦАХАЛ баспасөз қызметі Ливанның оңтүстігіндегі белсенді ұрыс кезінде жеті адамның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;В ЦАХАЛ сообщили о гибели семи СВОИХ военных на юге Ливана — https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22024885&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В ЦАХАЛ сообщили о гибели семи своих военных в боях на юге Ливана — https://report.az/ru/drugie-strany/v-cahal-soobshili-o-gibeli-semi-svoih-voennyh-v-boyah-na-yuge-livana/&lt;/ref&gt;

'''3 қазан:''' Израиль тарапы осы аптада басталған операция кезінде алғаш рет жауынгерлері қаза тапқанын хабарлады. Қарулы қақтығыс кезінде 8 әскери қызметкер көз жұмған.&lt;ref&gt;Израиль әскері мен «Хезболла» бір-бірін атқылап жатыр — https://24.kz/kz/zha-aly-tar/lemde/item/673636-izrail-skeri-men-khezbolla-bir-birin-at-ylap-zhatyr&lt;/ref&gt;

'''4 қазан:''' ЦАХАЛ елдің солтүстігінде екі сарбазының қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;ЦАХАЛ сообщил о гибели двух своих военных на севере страны — https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22047141&lt;/ref&gt;

: '''Ливан шығындары'''&lt;br&gt;
'''24 қыркүйек:''' ТАСС агенттігі таратқан мәліметке сәйкес, Ливанның оңтүстік бөлігіндегі елді мекендерге жасалған шабуылдан көз жұмғандар саны 569 адамға жеткен. Сондай-ақ 1,8 мыңнан астамы жараланған. Құрбандар арасында – 50 бала мен 94 әйел бар, сонымен қоса төрт жедел жәрдем қызметкері қаза тауып, 16-ы жараланған.&lt;ref&gt;Ливанда Израиль шабуылынан қаза тапқандар саны 569 адамға жетті — https://baq.kz/livanda-izrail-shabuylynan-qaza-tapqandar-sany-569-adamga-zhetti-341282/&lt;/ref&gt;

'''25 қыркүйек:''' Ливанның денсаулық сақтау министрі Фирас Абиад бір аптадан аз уақыт ішінде Израильдің шабуылынан 5 мыңға жуық адам жарақат алғанын айтады. Тек қана пейджерлер мен радиолардың жаппай жарылысы кезінде 3 мыңға жуық адам зардап шеккен. Ливан билігі бұл шабуыл үшін Израильді айыптап отыр.&lt;ref&gt;Жаңа соғыс: Ливандағы Елшілік шұғыл үндеу жасады — https://abai.kz/index.php/post/188282&lt;/ref&gt; Ливанда қайтыс болғандар саны, Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 636-ға жетіп, 2000-нан астамы жараланған.&lt;ref&gt;[https://apnews.com/article/israel-lebanon-hezbollah-gaza-news-09-25-2024-62cb173728d341c845bff9859addc7a5 Israel tells its troops to prepare for a possible ground operation in Lebanon | AP News]&lt;/ref&gt; 500 мыңға жуық ливандық босқынға айналды.&lt;ref&gt;https://www.barrons.com/news/close-to-500-000-lebanese-displaced-foreign-minister-0c7a82f9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/7181850 Около 700 британских солдат отправлены на Кипр для эвакуации британцев из Ливана — Коммерсантъ]&lt;/ref&gt;

'''30 қыркүйек:''' Ливанда Израильдің шабуылынан 105 адам қаза тапқан, 350-ден астам тұрғын жараланды. Ресми ақпаратқа сай, соңғы екі аптада атыс-жарылыстан 1 мыңнан астам ливандық мерт болған. 6 мың адам жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/20374-izrail-livan-kaktygysy-kaza-bolgandar-sany-100-den-asty/amp |title=Израиль-Ливан қақтығысы. Бір тәулікте 100-ден астам адам қаза тапты |lang=kk |website=qaz.ulysmedia.kz |access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://azattyq-ruhy.kz/incidents/77929-livanda-song-y-eki-aptada-105-adam-kaza-tapkan#ampf= |title=Ливанда соңғы екі аптада 105 адам қаза тапқан |lang=kk |website=azattyq-ruhy.kz |access-date=2024-09-30}}&lt;/ref&gt;

'''8 қазан:''' Ливанда 22 адам қаза тауып, 80 адам жараланды, деп қосты Денсаулық сақтау министрлігі. Көбіне Оңтүстік Ливан, Набатия, Бекаа мен Баалбек-Хермель аудандары тұрғындары соққыға жығылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://inbusiness.kz/kz/last/livanda-izraildin-shabuyldarynan-kaza-tapkandar-sany-2-mynnan-asty |title=Ливанда Израильдің шабуылдарынан қаза тапқандар саны 2 мыңнан асты |lang=kk |website=inbusiness.kz |access-date=2024-10-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nege.kz/news/izrail-men-livan-kaktigisi-1030-adamnin-omrn-kidi-bf0a4a |title=Израиль мен Ливан қақтығысы 1030 адамның өмірін қиды |lang=kk |website=nege.kz |access-date=2024-09-27}}&lt;/ref&gt;

'''8–11 қазан:''' Ливанда Израиль қорғаныс күштерінің соққылары нәтижесінде қаза тапқандар саны 2141 адамға жетті, 10 099 адам жарақат алды, бұл туралы Al Jazeera телеарнасы елдің Денсаулық сақтау министрлігіне сілтеме жасап хабарлайды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://inbusiness.kz/kz/last/livanda-izraildin-shabuyldarynan-kaza-tapkandar-sany-2-mynnan-asty |title=Ливанда Израильдің шабуылдарынан қаза тапқандар саны 2 мыңнан асты |lang=kk |website=inbusiness.kz |access-date=2024-10-11}}&lt;/ref&gt;

'''22 қазан:''' Израиль армиясының түнде Ливанның астанасы Бейруттағы Рефик Харири мемлекеттік ауруханасы маңына жасаған әуе шабуылы салдарынан 13 адам қаза тауып, 57 адам жарақат алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.trt.net.tr/kazakh/liem/2024/10/22/izrail-livandag-y-aurukhana-man-yna-shabuyldady-2201629 |title=Израиль Ливандағы аурухана маңына шабуылдады |lang=kk |website=www.trt.net.tr |access-date=2024-10-22}}&lt;/ref&gt;

'''29 қазан:''' Газаның солтүстігінде орналасқан Бейт-Лахия елді мекеніне ЦАХАЛ соққысы салдарынан 100-ден астам палестиналық қаза тапты. Олардың ішінде балалар да бар. Палестина тарапының мәліметінше, Израильдің Газадағы операциясы басталғалы бері 43 мыңнан астам адам қаза тапты, ал жараланғандар саны 100 000-ден асты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ru.euronews.com/2024/10/29/israel-gaza-strikes |title=Власти Газы заявили о гибели более 100 палестинцев в результате удара ЦАХАЛ по Бейт-Лахии |lang=ru |website=ru.euronews.com |access-date=2024-10-29}}&lt;/ref&gt;

: '''Үшінші тарап шығындары'''&lt;br&gt;
'''27 қыркүйек:''' Израильдің Ливан-Сирия шекарасындағы нысанаға жасаған соққысы кезінде бес сириялық сарбаз қаза тапты.&lt;ref&gt;Пять сирийских военных погибли при ударе ВС Израиля недалеко от границы с Ливаном — https://report.az/ru/drugie-strany/pyat-sirijskih-voennyh-pogibli-pri-udare-vs-izrailya-nedaleko-ot-granicy-s-livanom/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Пять сирийских военных погибли при израильском ударе — https://ria.ru/20240927/voennye-1975005990.html&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
: {{Байрақ|Мысыр}}:
Мысыр Сыртқы істер министрлігі халықаралық державалар мен БҰҰ-ны Израильдің «Ливандағы қауіпті шиеленісуін» тоқтату үшін дереу араласуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=&quot;Death toll from Israeli strikes rises to nearly 400, Lebanon says, as fears of escalation grow – Middle East crisis live&quot;.|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/sep/23/middle-east-crisis-live-hezbollah-israel-war-lebanon-evacuations-latest|website=theguardian}}&lt;/ref&gt;

: {{Байрақ|Ресей}}:
Ресей Сыртқы істер министрлігінің баспасөз хатшысы Мария Захарова: Ресей Израильдің Ливанға қарсы әскери әрекеттерін айыптап, соның ішінде елді мекендерге қарсы шабуыл жасап, тараптарды қақтығысты саяси және дипломатиялық реттеуге көшіруге шақырады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/09/24/23995387.shtml|title=МИД России высказался по ситуации в Ливане - Газета.Ru {{!}} Новости|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-09-28|access-date=2024-09-28}}&lt;/ref&gt;

: {{Байрақ|Иран}}:
Иран Израильдің Ливандағы әрекеттеріне байланысты БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесін шұғыл шақыруға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/news/politika/29092024/729938|title=Иран призвал организовать срочное заседание СБ ООН из-за атак Израиля в Ливане|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-09-29}}&lt;/ref&gt;

: {{Байрақ|АҚШ}}:
АҚШ Мемлекеттік хатшысы Энтони Блинкен Америка Құрама Штаттарына жарылыстар туралы ескертілмегенін және қазіргі уақытта болған оқиға туралы ақпарат жинап жатқанын айтты.&lt;ref name=&quot;qaz.ulysmedia.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/19920-ushinshi-livan-izrail-sogysy-resmi-turde-bastaldy-bak/ |title=Үшінші Ливан-Израиль соғысы ресми түрде басталды-БАҚ |lang=kk |website=qaz.ulysmedia.kz |access-date=2024-09-19}}&lt;/ref&gt;

: {{Байрақ|Иордания}}:
Иорданияның Сыртқы істер министрі Израильдің әрекеті аймақтағы шиеленісті күшейтіп, бірнеше майданда өршуге ықпал ететінін айтты.&lt;ref name=&quot;qaz.ulysmedia.kz&quot;/&gt;

: {{Байрақ|Түркия}}:
Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған да Израильдің Газа секторынан тыс қақтығыстарды кеңейту әрекеттеріне алаңдаушылық білдірді.&lt;ref name=&quot;qaz.ulysmedia.kz&quot;/&gt;

== Салдары ==
Сарапшылардың пікірінше, Ливанда басталған қақтығыс Таяу Шығысты үшінші дүниежүзілік соғысқа айналуы мүмкін ірі соғыстың шегіне қояды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/22020325|title=Эксперт: вторжение Израиля в Ливан поставило регион перед угрозой &quot;большой войны&quot;|lang=ru|website=TACC|access-date=2024-10-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://caliber.az/post/prognoz-saksa-konflikt-s-iranom-prevratitsya-v-tretyu-mirovuyu-vojnu|title=Прогноз Сакса: Конфликт с Ираном превратится в Третью мировую войну? - Экспертные мнения на Caliber.Az|lang=ru|website=caliber.az|date=2024-10-06|access-date=2024-10-05}}&lt;/ref&gt;

Бұл аймақта атыс [[Израиль]] Газа секторында [[Газадағы соғыс|«Хамасқа» қарсы соғыс]] ашқанда басталды. Содан бері [[Ливан|Ливанда]] Израильдің шабуылдарынан 3 700-дей адам қаза тауып, 1 миллионнан астамы үйлерін тастап кеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6052889-izrail-men-livan-arasynda-atysty-totatu-turaly-kelsm-kshne-end.html |title=Израиль мен Ливан арасында атысты тоқтату туралы келісім күшіне енді |lang=kk |website=kaz.zakon.kz |access-date=2024-11-27}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Екінші Ливан соғысы (2006)]]
* [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]]
[[Санат:2024 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:Израиль соғыстары]]
[[Санат:Ливан соғыстары]]</text>
      <sha1>rpaela7ddzcphq4qsafpr7nftxfjzw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иранның Израильге зымыран соққысы (сәуір 2024)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746802</id>
    <revision>
      <id>3599298</id>
      <parentid>3581998</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21544" sha1="fl65jffxegqxzv25rdwz9fqv4omjbex" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Иранның Израильге зымыран соққысы
 |бөлім       = 
 |сурет       =
 |сурет атауы =
 |дата        = 13 сәуір – 14 сәуір 2024 жылы
 |орын        = [[Израиль]], [[Иран]], [[Ливан]], [[Йемен]], [[Ирак]]
 |себеп       = Израильдың Иранға жасаған соққысына жауап
 |нәтиже      = 
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;∟ [[File:Flag of the Israel Defense Forces.svg|22px|border]] [[ЦАХАЛ]]
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;ref name=&quot;dodanews.kz&quot; /&gt;&lt;br&gt;∟ [[File:Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg|22px|border]] Иран ҚК&lt;br&gt;∟ [[File:Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|22px|border]] [[Ислам төңкерісі қорғаушыларының корпусы|ИТҚК]]&lt;br&gt;{{Байрақ|Ирак}}&lt;ref name=&quot;dodanews.kz&quot; /&gt;&lt;br&gt;{{Байрақ|Сирия}}&lt;ref name=&quot;dodanews.kz&quot; /&gt;&lt;br&gt;{{Байрақ|Ливан}}&lt;ref name=&quot;ozgeris.info&quot; /&gt;&lt;br&gt;{{Байрақ|Йемен}}&lt;ref name=&quot;dodanews.kz&quot; /&gt;
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Ибраһим Раиси]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Ministry of Defence and Armed Forces Logistics of Iran.svg|22px|border]] [[Мұхаммад-Реза Караи Аштиани]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|22px|border]] [[Хоссейн Салами]]&lt;br&gt;[[File:Slogan of the Houthi Movement.svg|border|20x22px]] [[Абдул-Мәлік әл-Хуси]]&lt;br&gt;{{Ту|Хезболла}} [[Хасан Насралла]]
 |командир2   = [[File:Flag of the Prime Minister of Israel.svg|22px|border]] [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;[[File:Flag of Israel Minister of Defence.svg|22px|border]] [[Йоав Галант]]&lt;br&gt;[[File:Flag of IDF Chief of Staff.svg|22px|border]] [[Херци Ха-Леви]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ|президент}} [[Джо Байден]]&lt;br&gt;{{Ту|Ұлыбритания}} [[Риши Сунак]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Standard of the President of France.svg}} [[Эммануэль Макрон]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Royal standard of Jordan.svg}} [[II Абдулла]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = Атыс салдарынан 7 жасар бедуиндік қыз бала Амина Альхасуни Арад ауданында ауыр жараланған.&lt;ref name=&quot;detaly.co.il&quot;&gt;{{Cite web |url=https://detaly.co.il/pervaya-krov-vo-vremya-iranskogo-obstrela-tyazhelo-ranen-malchik/ |title=Первая кровь: во время иранского обстрела тяжело ранен мальчик |access-date=2024-04-13 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413234846/https://detaly.co.il/pervaya-krov-vo-vremya-iranskogo-obstrela-tyazhelo-ranen-malchik/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;reuters-7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-launches-drone-attack-israel-expected-unfold-over-hours-2024-04-13/|title=Iran launches retaliatory attack on Israel with hundreds of drones, missiles|access-date=2024-04-14|archive-date=2015-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715010252/hhttps://www.reuters.com/world/middle-east/iran-launches-drone-attack-israel-expected-unfold-over-hours-2024-04-13/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''[[Иран|Иранның]] [[Израиль|Израильге]] зымыран соққысы''' ({{Lang-fa|حمله آوریل ۲۰۲۴ ایران به اسرائیل}}; {{Lang-he|המתקפה האיראנית על ישראל (אפריל 2024)}}) — 2024 жылы 13 сәуірде жасалды. Иран Израильден кек қайтару мақсатында бірінші рет өз жерінен еврей еліне соққы жасады. Кем дегенде 300-дің үстінде зымырандармен дрондар арқылы Израильдің стратегиялық маңызы бар нысандарымен әскери базаларын атқылады. [[Шабуыл]] тарихтағы ең ірі ұшқышсыз ұшатын аппараттармен (БПЛА) шабуыл болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://iranpress.com/aliaspage/277652|title=The largest drone attack in history|website=iranpress.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel|title='True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel?|first=Maziar|last=Motamedi|website=Al Jazeera|access-date=2024-04-14|archive-date=2024-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240414145020/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және 1991 жылдан бері алғаш рет [[Израиль]] басқа мемлекеттің әскери шабуылына ұшырады.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece|title=Analysis &amp;#124; By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict|first=Stanly|last=Johny|newspaper=The Hindu |date=2024-04-14|via=www.thehindu.com|access-date=2024-04-14|archive-date=2024-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240414203401/https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Бұл соққы 5 сағатқа созылды. Сондай-ақ ирандық кейбір зымырандар [[Ирак]], [[Сирия]], [[Ливан]]&lt;ref name=&quot;ozgeris.info&quot;&gt;{{Cite web |url=https://ozgeris.info/the-times-of-israel-iran-izrailge-so-ys-ashty/ |title=The Times of Israel: Иран Израильге соғыс ашты |lang=kk |website=ozgeris.info |access-date=2024-04-14}}&lt;/ref&gt; және [[Йемен]] жеріненде Израильге қарсы атылды. Ұшып келе жатқан зымырандармен дрондарды жоюға Израильдің одақтастары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Иордания]] көмектесті. Иран жағы «Израильдың әскери базалары жойылды» деп хабарласа, Израиль жағы Иран атқан зымырандардың «99 пайызы діттеген жеріне жетпей жойылды» деп хабар тартуда.&lt;ref name=&quot;dodanews.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dodanews.kz/iran-izrailge-soqqy-zhasady/ |title=Иран Израильге соққы жасады |lang=kk |website=dodanews.kz |access-date=2024-04-14}}&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Воронка на авиабазе неватим.jpg|thumb|Неватим авиабазасына Иранның баллистикалық зымыраны түскеннен кейінгі орыны]]
Сәуір айында Израиль Иранның Сириядағы елшілігіне шабуыл жасағаннан кейін Иран Израильге қарай 170 бомба таситын ұшқышсыз ұшақ, 30-дан астам қанатты зымыран және 120-дай баллистикалық зымыран ұшырды. Израиль, АҚШ және басқа да елдер сол снарядтардың түгелге жуығын атып түсірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://inbusiness.kz/kz/news/iran-men-izrail-sogyssa-ne-bolmak |title=Иран мен Израиль соғысса, не болмақ? |lang=kk |website=inbusiness.kz |access-date=2024-08-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-13 |title=Israel says Iran launched more than 300 drones and missiles, 99% of which were intercepted |url=https://apnews.com/article/strait-of-hormuz-vessel-33fcffde2d867380e98c89403776a8ac |access-date=2024-04-14 |website=AP News |language=en |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413093104/https://apnews.com/article/strait-of-hormuz-vessel-33fcffde2d867380e98c89403776a8ac |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-04-13 |title=Iran launches unprecedented retaliatory strikes on Israel in major escalation of widening conflict |url=https://www.cnn.com/2024/04/13/middleeast/iran-drones-attack-israel-intl-latam/index.html |access-date=2024-04-14 |website=CNN |language=en |archive-date=2024-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414211637/https://www.cnn.com/2024/04/13/middleeast/iran-drones-attack-israel-intl-latam/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Себептері ==
Бұл қақтығысқа Израильдің Сириядағы Иран елшілігіне жасаған зымыран соққылары себеп болды. Елшілік ғимараты қирап, ондағы жоғары дәрежелі Иран генералдары қаза тапқан болатын. Бұған жауап ретінде Иран 14 сәуірде Израильге дрондар мен зымырандарды қолданып, соққы берді.&lt;br&gt;Бұл – Иранның Израильге 1979 жылдан бергі алғашқы тікелей шабуылы. [[Ислам төңкерісі қорғаушыларының корпусы]] бұл соққыны «Шынайы уәде» операциясы деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.uralskweek.kz/kz/2024/04/14/iran-izrailge-arsy-so-y-zhasady/ |title=Иран Израильге қарсы соққы жасады |lang=kk |website=www.uralskweek.kz |access-date=2024-04-14}}&lt;/ref&gt;

== Иран одақтас күштері ==
=== Ирак жасақшылары ===
Иран 2014 жылы Иракта &quot;Ислам мемлекеті&quot; тобымен күресу үшін бірқатар күштерді қолдады. &quot;Халықты жұмылдыру күштері&quot; деп аталатын бұл шииттік отрядтар зымырандармен, ұшқышсыз ұшақтармен және басқа да қару-жарақтармен қаруланған қуатты саяси фракцияға айналды. Халықаралық стратегиялық зерттеулер институтының дерегінше, оның құрамына 180 000-ға жуық жауынгер кірген.&lt;ref name=&quot;inbusiness.kz&quot;&gt;{{Cite web |url=https://inbusiness.kz/kz/news/iran-men-izrail-sogyssa-ne-bolmak |title=Иран мен Израиль соғысса, не болмақ? |lang=kk |website=inbusiness.kz |access-date=2024-08-11}}&lt;/ref&gt;
=== Ливандық &quot;Хезболла&quot; ===
&quot;Хезболла&quot; 1982 жылы Ливанның оңтүстігін Израильдің басып алуына қарсылық ретінде құрылған. Израиль &quot;Хезболладан&quot;, әсіресе, оның иелігіндегі зымырандық арсенал мен Сирияда Асадты қолдау жолындағы шайқастарда әбден шыңдалған күштерінен сақ болуға тырысады. Израильде &quot;Темір күмбез&quot; тәрізді мықты әуе қорғанысы жүйесі болса да, &quot;Хезболла&quot; мен басқа да топтардың жаппай ракеталық шабуылдары елді күйретеді деген қауіп бар. Кейбір зерттеулерге қарағанда, &quot;Хезболла&quot; 150 000 дана зымыран мен дәлдеп тиетін ракетаға ие.&lt;ref name=&quot;inbusiness.kz&quot;/&gt;
=== Йемендегі хуситтер ===
Хуситтет көтерілісшілер ретінде қарастырылғанымен, бүгінде Иранның қолдауымен Қызыл теңіз дәлізінде коммерциялық кемелерді күрт тоқтатып, тіпті Израильге дрондармен және зымырандармен шабуыл жасайтын жағдайға жеткен. Ал АҚШ Әскери-теңіз күштерінің операциялары олардың кемелерге шабуылын толық тоқтата алмай отыр. Иранның хуситтерге тікелей билік ететіндігі сарапшылар арасында пікірталасқа себепші. Хуситтер өз қатарына 200 мыңдай адам тартқанын айтады.&lt;ref name=&quot;inbusiness.kz&quot;/&gt;

== Израильдің реакциясы ==
: '''Беньямин Нетаньяху:'''
Қорғаныс жүйелері орналастырылған. Біз кез келген сценарийге дайынбыз. Қорғаныс және шабуыл сценарийі. Израиль мемлекеті күшті. IDF (ЦАХАЛ) күшті. Біздің халқымыз мықты. Мен келесі қағиданы бекітемін: біз өзімізге зиян келтіретін кез келген адамға зиян келтіреміз. Біз өзімізді кез келген қауіптен қорғаймыз және бұл жауапкершілікті атқаруда салқынқандылық танытамыз, - деді Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху. Кейін Израиль Қорғаныс жүйесі ирандық зымырандар мен дрондардың барлығы дерлік атып түсірілгенін хабарлады.&lt;br&gt;

: '''Даниэль Хагари:'''
Иран 200-ден астам камикадзе дрондарын, қанатты және баллистикалық зымырандардың бір тобын ұшырды, - деп мәлімдеді Израиль қорғаныс армиясының өкілі, контр-адмирал Даниэль Хагари. Оның айтуынша, Израиль мен оның одақтастарының аймақтағы қорғаныс жүйелері зымырандар мен дрондардың басым көпшілігіне төтеп бере алған. Олардың ондаған бөлігі Израиль аумағынан тыс жерде атып түсірілді.

== Халықаралық реакция ==
Иранның шабуылдары БҰҰ, бірқатар әлемдік көшбасшылар мен саяси сарапшылар тарапынан сынға ұшырады, олар олардың толыққанды өңірлік соғысқа айналу қаупі бар деп ескертеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran attacks Israel, risking a full-blown regional war |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/04/13/iran-attacks-israel-risking-a-full-blown-regional-war |access-date=2024-04-14 |work=The Economist |issn=0013-0613 |archive-date=2024-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414004208/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/04/13/iran-attacks-israel-risking-a-full-blown-regional-war |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World leaders condemn Iran's attack on Israel – DW – 04/14/2024 |url=https://www.dw.com/en/world-leaders-condemn-irans-attack-on-israel/a-68813467 |access-date=2024-04-14 |website=dw.com |language=en |archive-date=2024-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414041958/https://www.dw.com/en/world-leaders-condemn-irans-attack-on-israel/a-68813467 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2024-04-14 |title=Iran's attacks on Israel: World leaders warn against escalation, UN Security Council emergency meeting on Sunday |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/04/14/iran-s-attacks-on-israel-world-leaders-warn-against-escalation-un-security-meeting-emergency-meeting-on-sunday_6668359_4.html |access-date=2024-04-14 |work=Le Monde.fr |language=en |archive-date=2024-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414023219/https://www.lemonde.fr/en/international/article/2024/04/14/iran-s-attacks-on-israel-world-leaders-warn-against-escalation-un-security-meeting-emergency-meeting-on-sunday_6668359_4.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-04-14 |title=Iran launches retaliatory attack on Israel that risks sparking regional war |url=https://www.nbcnews.com/news/world/iran-strikes-israeli-targets-rcna147407 |access-date=2024-04-14 |website=NBC News |language=en |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413235920/https://www.nbcnews.com/news/world/iran-strikes-israeli-targets-rcna147407 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ливан, Мысыр, Ирак, Иордания, Сирия және Израиль шабуылдарға жауап ретінде әуе кеңістігін жапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mtv.com.lb/en/news/local/1438394/lebanon-closes-its-airspace-to-all-aircraft |title=Lebanon Closes Its Airspace to All Aircraft |lang=en |website=MTV Lebanon |access-date=2024-04-13 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413231559/https://www.mtv.com.lb/en/news/local/1438394/lebanon-closes-its-airspace-to-all-aircraft |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Israel to Close Airspace in Preparation for Iranian Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strikes-live-coverage/card/israel-to-close-airspace-in-preparation-for-iranian-attack-GgK4K1zHjiXiA6EjoE5H |access-date=2024-04-13 |work=WSJ |language=en-US |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413230708/https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strikes-live-coverage/card/israel-to-close-airspace-in-preparation-for-iranian-attack-GgK4K1zHjiXiA6EjoE5H |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.intellinews.com/breaking-iraq-syria-and-jordan-close-airspace-amid-iranian-strike-on-israel-320878/ |title=BREAKING: Iraq, Syria and Jordan close airspace amid Iranian strike on Israel |lang=en |website=www.intellinews.com |date=2024-04-13 |access-date=2024-04-13 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413230654/https://www.intellinews.com/breaking-iraq-syria-and-jordan-close-airspace-amid-iranian-strike-on-israel-320878/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Иордания өзінің әуе кеңістігін бұзатын Иран ұшақтарын атып түсіруге дайын екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/apr/13/iran-launches-drone-attack-against-israel |title=Iran launches attack against Israel, with drones ‘hours away’ from reaching Israeli soil – live |website=The Guardian |access-date=2024-04-13 |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413212525/https://amp.theguardian.com/world/live/2024/apr/13/iran-launches-drone-attack-against-israel |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Салдары ==
Атыс салдарынан 7 жасар бедуиндік қыз бала Амина Альхасуни Арад ауданында ауыр жараланған.&lt;ref name=&quot;detaly.co.il&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;reuters-7&quot; /&gt; Сондай-ақ, Израильдің «Неватим» ӘӘК базасы мен өзге де әскери және стратегиялық нүктелер аздап зардап шекті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/661b69c99a7947f5947177c1|title=ЦАХАЛ сообщила о последствиях атаки Ирана на авиабазу в Израиле|lang=ru|website=[[РБК]]|date=2024-04-14|access-date=2024-04-14|archive-date=2024-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240414060219/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/661b69c99a7947f5947177c1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://cursorinfo.co.il/israel-news/napadenie-irana-na-izrail-vrachi-rasskazali-o-sostoyanii-postradavshej-devochki/ |title=Нападение Ирана на Израиль – врачи рассказали о состоянии пострадавшей девочки |access-date=2024-05-22 |archive-date=2024-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522155216/https://cursorinfo.co.il/israel-news/napadenie-irana-na-izrail-vrachi-rasskazali-o-sostoyanii-postradavshej-devochki/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Иранның Израильге зымыран соққысы (қазан 2024)]]
* [[Израильдің Иранға соққысы (сәуір 2024)|Израильдің Иранға соққысы (2024)]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Израиль соғыстары]]
[[Санат:2024 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>fl65jffxegqxzv25rdwz9fqv4omjbex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екінші Ливан соғысы (2006)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>747106</id>
    <revision>
      <id>3599297</id>
      <parentid>3582000</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:31:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27432" sha1="gqjcb0vqgntper8v0lmegth4mrir1bl" xml:space="preserve">'''Екінші Ливан соғысы''' (2007 жылғы 21 наурыздан бастап Израильдегі ресми атауы)&lt;ref name=mignews210307&gt;{{Cite web |url=http://www.mignews.com/news/events/world/210307_233244_58364.html |title=Последняя ливанская война обрела имя, 22.03.2007 |access-date=2007-03-22 |archive-date=2007-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071225061426/http://www.mignews.com/news/events/world/210307_233244_58364.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; — [[Хезболла]]ның әскерилендірілген күштері мен [[Израиль]] қорғаныс күштері (IDF) қатысқан 34 күндік әскери [[қақтығыс]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://history-maps.com/kk/story/History-of-Israel/event/Second-Lebanon-War#footnotes-section-235 |title=Екінші Ливан соғысы |lang=kk |website=history-maps.com |access-date=2024-10-13}}&lt;/ref&gt; Қақтығыс [[2006 жыл|2006]] жылы 12 шілдеден 14 тамызға дейін жалғасты, кейін [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] Қауіпсіздік Кеңесінің қарарына сәйкес оқ атуды тоқтату жарияланды.
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Екінші Ливан соғысы
 |бөлім       = 
 |сурет       = Lebmap 3rd day.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = 12 шілде – 14 тамыз 2006 жылы
 |орын        = [[Ливан]], [[Израиль]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = БҰҰ ҚК 1701 резолюциясын қабылдады. Ресми түрде 2006 жылы 14 тамызда таңғы сағат 8:00-де Оңтүстік Ливандағы барлық әскери әрекеттер тоқтатылды.&lt;ref&gt;[http://www.un.org/News/Press/docs//2006/sc8808.doc.htm Permanent Ceasefire to Be Based on Creation Of Buffer Zone Free of Armed Personnel Other than UN, Lebanese Forces] {{Wayback|url=http://www.un.org/News/Press/docs//2006/sc8808.doc.htm |date=20060814210924 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Резолюция №1701 (2006), принятая СБ ООН 11 августа 2006 www.org/russian/documen/scresol/ res2006/res1701.html&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;www.un.org&quot;&gt;Резолюция №1559 (2004), принятая СБ ООН 2 сентября 2004 г.-www.un.org/russian/document/ scresol/res 2004/res1559.html&lt;/ref&gt;
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;''Қолдаушы елдер:''&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Хезболла}}&lt;br&gt;''Қолдаушы елдер:''&lt;br&gt;{{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Сирия}}&lt;br&gt;
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{flagicon image|Flag of IDF Chief of Staff.svg}} [[Дан Халуц]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Air Force Ensign of Israel.svg}} [[Шкеди, Элиэзер|Элиэзер Шкеди]]
 |командир2   = {{Ту|Хезболла}} [[Хасан Насралла]]&lt;br&gt;{{Ту|Хезболла}} [[Мугния, Имад|Имад Мугния]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     =  10 000{{sfn|Ключников|2006}}–30 000&lt;br&gt;100 танк{{sfn|Ключников|2006}}&lt;br&gt;80 БТР{{sfn|Ключников|2006}}
 |күштер2     = 2 500–7 000&lt;ref&gt;[http://www.csis.org/media/csis/pubs/060714_lebanese_security.pdf Lebanese Security and the Hezbollah] {{Wayback|url=http://www.csis.org/media/csis/pubs/060714_lebanese_security.pdf |date=20060815235752 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 121 қаза болған&lt;br&gt;628 жараланған&lt;ref&gt;[http://www.nrg.co.il/images/news/doah.pdf Winograd Commission Report, page 353] {{Wayback|url=http://www.nrg.co.il/images/news/doah.pdf |date=20140513195049 }}{{ref-he}}&lt;/ref&gt;
 |шығындар2   = 250 (Хезболла ақпараты бойынша)&lt;ref name=mignews061215&gt;{{Cite web |url=http://www.mignews.com/news/politic/world/151206_190056_84209.html |title=«Хезбалла» признаёт масштаб потерь, 15.12.2006 |access-date=2012-09-03 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193714/http://mignews.com/news/politic/world/151206_190056_84209.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=evreimir061216&gt;[http://evreimir.com/13315/ «Хезбалла» скорректировала масштаб своих потерь в ходе войны с Израилем] // [[Еврейский мир (газета)|Еврейский мир]] / [[ISRAland]], [[РБК (телеканал)|РБК]] {{Wayback|url=http://evreimir.com/13315/ |date=20160304135259 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;СтатистикаWaronline&quot;&gt;''Олег Грановский.'' [http://www.waronline.org/IDF/Articles/2nd-lebanon-war-statistics/index.html Статистика Второй ливанской войны] // [[Waronline.org]] {{Wayback|url=http://www.waronline.org/IDF/Articles/2nd-lebanon-war-statistics/index.html |date=20130625112743 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP061215&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.10452lccc.com/documents/gossip11.12.06.htm|title=HEZBOLLAH’S SHIFTING LOSSES DURING THE JULY WAR // Beirut Gossip (Quotes excerpted from miscellaneous press reports on the demonstrations in Downtown Beirut)|date=2006-12-15|publisher=// [[Ассошиэйтед-пресс|The Associated Press]]|lang=en|accessdate=2012-11-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw4GrkZ2?url=http://www.10452lccc.com/documents/gossip11.12.06.htm|archivedate=2012-11-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;newsru061215&quot;&gt;{{cite news|url=http://newsru.co.il/arch/mideast/15dec2006/komati.html|title=«Хезбалла»: в ходе ливанской войны погибли 250 боевиков|date=2006-12-15|publisher=// [[NEWSru.com]]|accessdate=2012-11-03|archivedate=2013-03-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130312121919/http://newsru.co.il/arch/mideast/15dec2006/komati.html}}&lt;/ref&gt; 700 қаза тапқан және 1000 жараланған (ЦАХАЛ ақпараты), 500 (БҰҰ ақпараты),&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/22/wmid122.xml Peacekeeping force won’t disarm Hizbollah, By Patrick Bishop in Tyre, 22 Aug 2006] {{Wayback|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F22%2Fwmid122.xml |date=20080305095215 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; 500 (Ливан ақпараты),&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/08/04/wmid404.xml Teheran fund pays war compensation to Hizbollah families, By Con Coughlin, Defence and Security Editor, 04 Aug 2006] {{Wayback|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F08%2F04%2Fwmid404.xml |date=20080305095210 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt; Амаль: 7-ден 17-ге дейін.
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 1191 қаза болған (содырларды қоса алғанда),  4409 жараланды.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120206055402/http://news.usti.net/home/news/cn/?%2Fworld.mideast.misc%2F1%2Fwed%2Fbq%2FAlebanon-war-deaths.RYBR_GDS.html Более 1000 ливанских граждан и боевиков погибли во время летней войны между Израилем и Хезболлой, согласно ливанским правительственным источникам]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Terrorism+from+Lebanon-+Hizbullah/Hizbullah+attack+in+northern+Israel+and+Israels+response+12-Jul-2006.htm The Second Lebanon War (2006), 12 Jul 2006] {{Wayback|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Terrorism+from+Lebanon-+Hizbullah/Hizbullah+attack+in+northern+Israel+and+Israels+response+12-Jul-2006.htm |date=20130328084534 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3443649,00.html Man wounded in Second Lebanon War dies, Ahiya Raved, 08.30.07] {{Wayback|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3443649,00.html |date=20080102233115 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
[[2006 жыл]]ғы 1 қазанда Израиль [[Оңтүстік Ливан]] аумағынан әскерлерін шығаруды аяқтады. Ливанның оңтүстігін бақылау толығымен Ливан үкіметтік армиясының бөлімшелері мен БҰҰ бітімгершілеріне ауысты. Қазан айының басында Ливанның оңтүстігінде 10 000-ға жуық ливандық әскери және 5000-нан астам бітімгершілер орналастырылған болатын.

== Израиль мен Ливан арасындағы қақтығыстар ==
[[Израиль]] мен [[Ливан]] арасындағы қарулы қақтығыстардың тарихы тереңде жатыр. Алғашқы Ливан соғысы [[1982 жыл|1982]] жылы басталып, Израиль «[[Бірінші Ливан соғысы (1982)|Галилеяға бейбітшілік]]&lt;nowiki/&gt;» операциясын жүзеге асырды. Сол кезде палестиналық жауынгерлер Израильге қарсы [[шабуыл|шабуылдар]] ұйымдастырып, елдің солтүстігін қауіпке төндірді. Израильдің бұл операциясының нәтижесінде [[Палестиналық арабтар|палестиналықтар]] Ливаннан толықтай шығарылды. Алайда Израиль [[2000 жыл|2000]] жылға дейін Ливанның оңтүстік аймағын бақылауда ұстады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://taulik.kz/17348/shinshi-livan-so-ysy-bastaluy-m-mkin-lemde-ne-bop-zhatyr/amp#amp_tf=%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%3A%20%251%24s&amp;aoh=17297093114597&amp;referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com |title=Үшінші Ливан соғысы басталуы мүмкін: әлемде не боп жатыр? |lang=kk |website=taulik.kz |access-date=2024-04-10}}&lt;/ref&gt;

== Хезболла күштері ==
Ливандағы азаматтық соғыстан кейін басқа топтар қаруын тастағанымен, &quot;Хезболла&quot; негізінен шииттер мекендейтін оңтүстікті Израильден азат ету үшін қару-жарағын сақтап қалды. Сонымен қатар, бұл қозғалыс жылдар бойы партизандық соғыс жүргізіп, 2000 жылы [[Израиль|Израильді]] елден ақыры кетірді. &quot;Хезболла&quot; қару-жарағымен де мақтана алады. Айтуынша, ол қолындағы аса дәл көздейтін зымырандарымен, дрондарымен Израильдің барлық жерлеріне соққы беруге дәрменді. Ал 2021 жылы &quot;Хезболла&quot; жетекшісі Сайед Хасан Насралла топ құрамында 100 000 жауынгердің барын мәлімдеді. Иран &quot;Хезболлаға&quot; қару-жарақ пен ақша береді. АҚШ әкімшілігінің дерегінше,  Тегеран бұл қозғалысты қолдауға жыл сайын жүздеген миллион доллар жұмсап отыр. &quot;Хезболла&quot; Таяу Шығыстағы Иран қолдайтын басқа да топтар үшін шабыт пен қолдау көзі. Ол Ирактағы қарулы топтарды дайындықтан өткізіп, сол жердегі ұрыстарға қатысты. &quot;Хезболланың&quot; Ливандағы ықпалы жергілікті шииттердің қолдауымен күшейді. Сол шииттер Ливанды Израильден &quot;Хезболла&quot; ғана қорғайды деп сенеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://inbusiness.kz/kz/news/livanga-da-sogys-kaupi-tonip-tur |title=Ливанға да соғыс қаупі төніп тұр |lang=kk |website=inbusiness.kz |access-date=2024-10-23}}&lt;/ref&gt;

== Себеп ==
Соғыстың тұтануы 2006 жылы 12 шілдеде Хезболла жауынгерлері Израиль территориясындағы Зарит қаласының маңына кіріп, әскери шекаралық күзет машиналарына тосқауыл жасап, оқ атқылағандығынан басталды. Нәтижесінде екі «Хаммер» джипі талқандалып, Израиль армиясының бірнеше әскері жарақат алды, олардың ішінде қаза тапқандары да болды. Бұған қоса екі израильдік әскери қызметші тұтқынға алынды. Хезболланың мұндай әрекеттерге баруының себебі ретінде, кейбір мәліметтерге жүгінетін болсақ, бұған дейін израильдіктер жүздеген палестиналық әйелдерді, 300-ден аса кәмелетке толмаған балаларды сотсыз, тергеусіз түрмеде ұстап отырған. Оған қоса бұл түрмелерде кепілдікте 8 министрге қоса, [[Палестина]] автономиясы парламентінің 24 депутаты тауқымет тартқан.&lt;ref&gt;Баранов А. -  Иран и «летняя война» в Ливане // Азия и Африка сегодня. - 2007, №3.&lt;/ref&gt;

== Израильдің мақсаты ==
[[Израиль]] СІМ Ципи Ливни бұл операцияның мақсаттарын жариялады. Олар «тұтқынға» алынған әскерлерді босату, [[Хизбуллаһ|Хезболла]] ұйымын талқандау және оның инфрақұрылымдарын жою, Ливан үкіметін елдің оңтүстігіндегі ұйымның инфрақұрылымдарын құлатуға және [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] Қауіпсіздік Комитетінің талаптарына сәйкес шииттік «лаңкестерді» қарусыздандыруға көндіру болып табылды.&lt;ref name=&quot;әс-Сафир&quot;&gt;«әс-Сафир» газетінің бас редакторы Таляль Саль манның берген сұхбаты.&lt;/ref&gt;

== Барысы ==
Негізі израильдік әскерилер ливандық шекараны атқылай бастағанда-ақ мыңдаған адам Ливанның оңтүстік бөлігінен үдере көшкен. Үш күндік қантөгістен кейін ливандық екі ауылды (Марун әр-Рас пен Маруахин) басып алған израильдік әскер Ливандағы 10 елді мекеннің тұрғындарын бас сауғалайтын басқа жер табуға шақырды. Еврейлердің Марун әр-Расқа қатты қызығуы тегін емес. Биіктігі үлкен жерде орналасқан бұл ауылдың стратегиялық маңызы зор. Елдің оңтүстігінен асталған соғыстан солтүстік аймақ та ама қалмады: ливандық теледидарлық кешендерді аяусыз қиратқан израильдік әскерлер байланыс жерлерін тас талқан етті.

Қақтығыс жаңа фазамен жалғасты, 22 шілдеде ЦАХАЛ Хезболланы талқандау мақсаты мен Оңтүстік Ливанда жердегі толық көлемді операциясын бастады. Алайда оқиғалар барысы басында ойластырылғандай дамымады. Иерусалим газеті «Debka» әскери қайнар көздерге сілтеме жасай отырып, былай деп хабарлады: «26 шілдеде шабуыл жасап келе жатқан израильдік бөлімшелерге қарсы Хезболла жауынгерлері соққы бере келе және олар қайта топталған Бинт-Джубейлде ЦАХАЛ ең ауыр жеңіліске ұшырады.&lt;ref&gt;Israeli Units Branch East, Face Heavy Hizballah Resistance in Central sector - www.debka.com&lt;/ref&gt;

== Реакция ==
БҰҰ-ның бас хатшысы Кофи Аннан Хезболла тобы кепілдікке алған екі израильдік әскерді тұтқыннан босатуда ара-ағайындық жасауға уәде берді. Бұл өтініш Тель-Авив пен Хезболла тарапынан қатар білдірілген. Ал апта басында Аннан Египет президенті Хусни Мубаракпен, АМЛ-дың Бас хатшысы Амр Мусамен кездесті. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің № 1701 Қарарын жүзеге асыру мен Ливандағы ахуал, израильдік әскерді ливандық аймақтан әкету, Таяу Шығыстағы ахуалды реттеудің негізгі жолы болып табылатын палестиндік мәселе талқыға салынды. Дипломатиялық мәліметтерге қарағанда, АҚШ Израильге Хезболла жасақтарын жою үшін бір апта берген.&lt;ref name=&quot;әс-Сафир&quot; /&gt;

: '''Израиль:'''
Израильдің бұрынғы қорғаныс министрі Шауль Мофаз сыртқы барлау мәліметтеріне сүйене отырып, Хезболла тобының Ираннан соғысқа араласу туралы өтініш жасағандығын жеткізді.

БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі отырысынан шыға салып осы кеңестегі Израильдің тұрақты өкілі Гиллерман журналистерге берген сұхбатында лаңкестер жойылмайынша, әскери іс-қимыл дардың тоқтамайтындығын және ешқандай да мерзімді мойындамайтындықтарын айтып өтті.&lt;ref name=&quot;әс-Сафир&quot; /&gt;

: '''Мысыр:'''
Мысыр Таяу Шығыстағы дауды тек Палестина мәселесін шешу арқылы ғана жүйелеуге болатынын айтты. Сарапшылар пікірінше, Ливанға қадалған әлем назары қайтадан Иранға қадалмақ.&lt;ref name=&quot;әс-Сафир&quot; /&gt;

== Шығындар ==
БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның мәліметіне қарағанда, Соғыс басталғалы бері Ливанда 300, ал Израильде 28 адам қаза тауып, тағы 200-гe жуық адам жарақат алған.&lt;ref name=&quot;әс-Сафир&quot; /&gt;

== Салдары ==
Израиль тарапынан жүргізілген әскери шаралардың кесірінен Ливанға 3,6 миллиард АҚШ долларының көлемінде зиян келген. Қираған ғимараттар үйінділерінің астында қалған өндіріс пен туризмнен түсуге тиіс пайда 1 миллиард долларға бағаланып отыр. Стокгольмдегі халық аралық донорлық конференцияға сол кезде Еуропалық Одаққа мүше 25 ел, АҚШ, Жапония, Канада, Норвегия, араб елдері сияқты 50-ден астам мемлекет пен БҰҰ, Араб мемлекеттерінің лигасы, Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры, Еуропалық комиссия секілді 20-ға жуық халықаралық ұйымның өкілдері қатысты. Шараны ұйымдастыру туралы бастама көтерген Швецияның премьер-министрі соғыстың кей біреулер үшін таптырмас кіріс көзі болғанымен, бейбітшілікті бүкіл әлем жақтайтынын және өз елінің Ливанға 20 млн доллар көлемінде көмек көрсететінін жеткізді. Конференцияға қатысу шылар Ливанға 500 млн АҚШ долларының көлемінде қаражат бөлуге шешім қабылдады. Оның ішінде Еуропалық Одақ – 42 миллион еуро (шамамен 54 млн доллар), АҚШ – 230 млн доллар, Италия – 30 млн еуро (38 млн долларға жуық) қаржы бөлінетінін жеткізді. Мамандар пікірінше, Ливанды қайта қалпына келтірудің алғашқы кезеңінде 530 млн доллардан астам қаражат керек. Ресми Бейрут күн тәртібінде тұрған мәселелер тізімін жасады. Мысалы, 75 млн доллар соғыс кезінде туған жерінен безіп кеткен босқындарды тым болмаса уақытша баспанамен қамтамасыз ету үшін, 80 млн доллар электр қуатын қайта қалпына келтіруге, 60 млн доллар су құбырлары мен жолдарды, көпірлерді реттеуге, 50 млн доллар Жерорта теңізінің бетіндегі мұнай дақтарын тазалауға кетеді. Теңіздегі дақтар израильдік әскери ұшақтар Бейруттегі мұнай сақтау қоймасын атқылау дан пайда болған еді. Ливанға бөлінген гуманитарлық көмек БҰҰ бақылауында болатын арнайы қорда жинақталады.&lt;ref name=&quot;www.un.org&quot; /&gt;

Қираған ғимараттар: Израильде - тұрғын үйлер мен фабрикаларды қосқанда 300 нысан. Ливанда - 6900 үй мен пәтер, 160 ғимарат, 59 әуежай, порттар мен су тазалау нысандары, 23 жанар-жағар май станциялары, 145 көпір.&lt;ref name=&quot;www.un.org&quot; /&gt;

== Тергеу ==
2007 жылғы 30 сәуірде Израильде Ливан соғысы кезінде ел басшылығының іс-қимылын зерттеген Элияху Виноград комиссиясы жұмысының аралық қорытындылары жарияланды. Науқандағы қателіктер үшін барлық жауапкершілік премьер-министр Эхуд Ольмертке, қорғаныс министрі Амир Перецке және Израильдің бас штабының бұрынғы бастығы Дана Халуцқа жүктелген.

Комиссия басшысының пікірінше, «Эхуд Ольмерт Ливан соғысының қателіктері үшін жеке жауапкершілікте», оның «Хезболла» жауынгерлерінің екі израильдік солдатты ұрлауына жауап ретінде Ливанға соққы беру туралы шешімі Ливандағы ішкі саяси жағдайды мұқият талдауға негізделмегендіктен, бұл ақыр соңында Израильдің азаматтық халқы арасында көптеген құрбандықтарға және «бағасы тым қымбат болып шыққан кең ауқымды жер үсті операциясын» жүргізу қажеттігіне әкеп соқты.&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-y.html?docId=763100&amp;issueId=36267 В Израиле объявлено военное низложение // Война в Ливане грозит отставкой Эхуду Ольмерту, «Коммерсантъ» № 73/С (3649) от 02.05.2007]&lt;/ref&gt;

== Ливанға көмек ==
'''Түркия:'''&lt;br&gt;
Ливандағы ішкі соғыс және аймақтағы тұрақсыздық себепті Түркия мен Ливан ынтымақтастығындағы бірқалыптылық 2000 жылдардан кейін өзгерді. Екі ел арасындағы ынтымақтастыққа ықпал еткен маңызды тұстардың бірі де ливандық түрікмендер. Түркия 2006 жылы Израиль-Ливан соғысының артынан Ливанды жедел түрде қалпына келтіру және қайта салу үшін ауқымды жәрдем жасады. 2008 жылы қол қойылған Доха хаттамасының артынан аяқталған саяси дағдарыстың шешімінде үлкен рол ойнады.&lt;ref name=&quot;www.trt.net.tr&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.trt.net.tr/kazakh/bag-darlamalar/2018/06/24/turkiia-livan-yntymak-tastyg-y-zh-nie-livandyk-turikmiendier-996913 |title=Түркия-Ливан ынтымақтастығы және ливандық түрікмендер |lang=kk |website=www.trt.net.tr |access-date=2018-06-24}}&lt;/ref&gt;

'''Біріккен Ұлттар Ұйымы:'''&lt;br&gt;
БҰҰ Уақытша қызмет күші UNIFIL-ге күш үлесін қосты. Премьер-министрі Рефик Харириге жасалған қастандықты әшкерелеу мақсатты БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі шешімімен құрылған Ливан әскери сотына қаржылай жәрдем берді.&lt;ref name=&quot;www.trt.net.tr&quot; /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Үшінші Ливан соғысы (2024)]]
* [[Бірінші Ливан соғысы (1982)]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Израиль соғыстары]]
[[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]]
[[Санат:2006 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:Ливан соғыстары]]</text>
      <sha1>gqjcb0vqgntper8v0lmegth4mrir1bl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гитега</title>
    <ns>0</ns>
    <id>747690</id>
    <revision>
      <id>3599263</id>
      <parentid>3599244</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Baratrass|Baratrass]] ([[User talk:Baratrass|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3555684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4635" sha1="7w6uqtt5bdv7o397ffeuauly6k4yjy0" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Астана
 |қазақша атауы           = Гитега
 |сурет                   =  Gitega.JPG
 |ел                      = Бурунди
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = S|lat_deg =03|lat_min = 25|lat_sec = 40
  |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 55|lon_sec = 30 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |құрылған уақыты         = 1912
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 22
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 135 467
  |санақ жылы             = 2020
  |тығыздығы              = 5454
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 230&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://speedypin.com/phone/card/country-codes-burundi.html|title=Burundi City Codes|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2019-12-04|archive-date=2019-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204093505/http://speedypin.com/phone/card/country-codes-burundi.html|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Гитега''' ({{lang-rn|Gitega}}; бұрынғы атауы '''Китега''') — [[Африка]]дағы қала, [[Бурунди]]дің 2019 жылдан бергі астанасы. Халық саны 135 467 адам (2020). Қала орталығының биіктігі теңіз деңгейінен 1845 метр. Елдің орталығында орналасқан, батысында [[Танганьика|Танганьика көлі]], бұрынғы [[Бужумбура]], шығыста [[Танзания]] шекарасы бар.

== Халқы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2020-03-02|url=https://www.citypopulation.de/en/burundi/cities/|title=Burundi. Cities &amp; Urban Localities|publisher=''CityPopulation.de''|accessdate=2020-05-01|lang=en|archive-date=2019-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20191202024441/http://citypopulation.de/Burundi-Cities.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;: ==
{| class=&quot;standard&quot;
!1990
!2008
|-
|20 708
|41 944
|}

== Танымал тұлғалары ==

* Луи Рвагасоре — [[Премьер-министр|премьер-минист]], ел тәуелсіздігі күресінің қаһарманы 
* Нтаре V — Бурундидің соңғы королі 

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;packed&quot;&gt;
Сурет:Gitega_Mushasha.JPG|alt=Вид на кафедральный собор
Сурет:Gitega_-_Flickr_-_Dave_Proffer.jpg|alt=Улица Гитеги
Сурет:Bus_and_taxi_station_in_Gitega_(6908586229).jpg|alt=Транспорт на автостанции
Сурет:BU_Gitega_(3).jpg|alt=Заведение в городе
Сурет:Gitega_-_Flickr_-_Dave_Proffer_(6).jpg|alt=Улица города
Сурет:Gitega_-_Flickr_-_Dave_Proffer_(5).jpg|alt=Здание в
Сурет:Bus_and_taxi_station_in_Gitega_(6908583203).jpg|alt=Заведения в районе автостанции
Сурет:BU_Gitega_(8).jpg|alt=Улица города ночью
Сурет:BU_Gitega_(2).jpg|alt=Строение в Гитеге
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{сыртқы сілтемелер}}

{{Африка елордалары}}
[[Санат:Бурунди]]</text>
      <sha1>7w6uqtt5bdv7o397ffeuauly6k4yjy0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хайят Тахрир аш-Шам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>749279</id>
    <revision>
      <id>3599303</id>
      <parentid>3582001</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14307" sha1="du6rakepjgnmy6ffewfaua0p2brvzkl" xml:space="preserve">{{Діни ұйым&lt;!---- ----&gt;
 | атауы       = Хайят Тахрир аш-Шам
 | түпнұсқасы       = &lt;!----Негізгі тіліндегі атауы----&gt;
 | эмблема        =
 | ені         = 300px
 | эмблема атауы        = Хайят Тахрир аш-Шам ресми туы
 | өзге атаулары = &lt;!----Қазақ тілінде кеңінен таралған басқа атаулары----&gt;
 | құрылуы      = : 28 қараша 2017 жылы
 | негізін салушы     = &lt;!----Ұйымның негізгін салған адам----&gt;
 | елдері         = &lt;!----Ұйым әрекет ететін негізгі мемдлекеттер----&gt;
 | ұлттық құрамы = &lt;!----Ұйым мүшелерінің ұлттық құрамы----&gt;
 | тілдері = &lt;!----Ұйым қолданатын тілдер----&gt;
 | саны    = : 12 000–15 000
 | атағы          = &lt;!----Ұйым басшысының атағы----&gt;
 | басшы          = &lt;!----Ұйымды басқаратын адам----&gt;
 | көсемдері         = &lt;!----Ұйым басшысынан басқа жетекшілер----&gt;
 | орынбасарлары    = &lt;!----Ұйым басшысының орынбасарлары----&gt;
 | штаб-пәтері = : [[Идлиб]]
 | резиденциясы     =&lt;!----Ұйымның орталығы орналасқан мекен-жай----&gt;
 | бас ғибадатханасы   = &lt;!----Орталық ғибадатхана (мешіт, шіркеу және т. б,)----&gt;
 | құрылды        = &lt;!----Ұйым құрылған күн----&gt;
 | таратылды      = &lt;!----Ұйым таратылған күн----&gt;
 | бұрын         = &lt;!----Бұрын осы ұйым құрамында болған басқа ұйым----&gt;
 | құрылымы      = 
 | басқару     = &lt;!----Басқару органдары (мәжіліс, жоғарғы кеңес және т. б.)----&gt;
 | бөлімдері         = &lt;!----Ұйымның басқа елдердегі бөлімдері----&gt;
 | бағынышты       = &lt;!----Ұйымның құрамына кірмейтін, бірақ бағынатын басқа ұйымдар----&gt;
 | ЖОО            = &lt;!----Ұйымның жоғарғы оқу орындары----&gt;
 | идеологиясы      = &lt;!----Ұйым ұстанатын идеология (дереккөздерге негізделуі керек)----&gt;
 | құқықтық мектебі = &lt;!----Ұйым ұстанатын діни құқықтық мектеп (мазһаб)----&gt;
 | діні  = &lt;!----Ұйымның негізгі діні (Ислам, христиандық және т. б.)----&gt;
 | ордены          = &lt;!----Ұйым мараппаттайтын орден(дер)----&gt;
 | жақтастары       = : '''Мемлекеттер'''&lt;br&gt;{{Байрақ|Түркия}}&lt;br&gt;'''Құрылымдар'''&lt;br&gt;[[Еркін Сириялық Әскер]]
 | қарсыластары     = : '''Мемлекеттер'''&lt;br&gt;{{Байрақ|Сирия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ресей}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Түркия}}&lt;br&gt;'''Құрылымдар'''&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}&lt;br&gt;[[Ислам мемлекеті]]&lt;br&gt;[[әл-Қағида]]
 | басылымдары        = &lt;!----Ұйымның реси басылымдары (газеттер, журналда және т. б.)----&gt;
 | сайты           = &lt;!----Ұйымның ресми сайты----&gt;
 | қазақша сайттары     = &lt;!----Ұйымның қазақ тіліндегі ресми сайты----&gt;
 | ескертулер     = &lt;!----Түсініктемелер----&gt;
&lt;!-- 11/12 --&gt;
}}
'''Хайят Тахрир аш-Шам''' ('''ХТШ'''; {{lang-ar|هيئة تحرير الشام}}; ''Левантты азат ету ұйымы'')  — сунниттік [[Исламизм|исламшыл]] (салафиттік) топ, [[Сирия азаматтық соғысы]]на қатысатын.

== Тарихы ==
Ұйым 2017 жылғы 28 қаңтарда [[Джабхат Фатх аш-Шам]] (бұрынғы ан-Нусра майданы), [[Ансар ад-Дин]], [[Джейш ас-Сунна]], [[Лива әл-Хакк]] және [[Нур ад-Дин әз-Зенки]] топтарының бірігуі нәтижесінде құрылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php|title=Al Qaeda and allies announce 'new entity' in Syria {{!}} FDD's Long War Journal|language=en|work=www.longwarjournal.org|date=2017-01-28|accessdate=2021-03-24}} {{Wayback|date=2017-01-28|url= https://web.archive.org/web/20170128200911/https://www.longwarjournal.org/archives/2017/01/al-qaeda-and-allies-announce-new-entity-in-syria.php}}&lt;/ref&gt; Кейін қосымша топтар мен жеке тұлғалар да қосылды. Қазіргі уақытта біріккен топты [[Джабхат Фатх аш-Шам]] және [[Ахрар аш-Шам]]ның бұрынғы көшбасшылары басқарады, дегенмен жоғарғы қолбасшылықта басқа топтардың өкілдері де бар.&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2021-03-24|first=Reuters|last=Staff|date=2017-01-28|publisher=[[Reuters]]|title=Syria Islamist factions, including former al Qaeda branch, join forces: statement|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN15C0MV}} {{Wayback|date=2017-01-28|url=https://web.archive.org/web/20170128172736/http://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-rebels-idUSKBN15C0MV}}&lt;/ref&gt; Кейіннен Ансар ад-Дин&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://nedaa-sy.com/en/news/4175|title=New component split from &quot;Hay'at Tahrir al-Sham&quot;|publisher=Call Syria|date=2018-02-09|accessdate=2021-03-24}} {{Wayback|date=2018-05-31|url=https://web.archive.org/web/20180531033225/http://nedaa-sy.com/en/news/4175}}&lt;/ref&gt; мен Нур ад-Дин әз-Зенки&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://syriadirect.org/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/|title=Nour e-Din a-Zinki defects from HTS, citing unwillingness to end rebel infighting|publisher=Syria Direct|accessdate=2021-03-24}} {{Wayback|date=2021-04-21|url=https://web.archive.org/web/20210421052924/https://syriadirect.org/nour-e-din-a-zinki-defects-from-hts-citing-unwillingness-to-end-rebel-infighting/}}&lt;/ref&gt; Тахрир аш-Шамнан бөлініп кетті.

Хайят Тахрир аш-Шам құрылғаннан кейін оның жақтастарына қарсы бірқатар кісі өлтірулер орын алды. Бұған жауап ретінде ХТШ [[Идлиб]]тегі билігін нығайтқан әл-Қағидаға адал топтарға қарсы репрессиялар жүргізді. Сол уақыттан бері ХТШ «сирияландыру» бағдарламасын жүзеге асыратын, оның мақсаты — тұрақты азаматтық әкімшілік құру, түрлі қызмет көрсету, гуманитарлық ұйымдармен байланыс орнату және құқықтық тәртіпті сақтау. Тахрир аш-Шамның стратегиясы Сириядағы аумақтық бақылауды кеңейту, басқару жүйесін орнату және халық қолдауын жинауға негізделген. 2017 жылы ХТШ [[Астана]]дағы келіссөздері аясында бітімгерлік келісіміне сәйкес, [[Түркия Қарулы күштері|Түркия әскерлері]]не Солтүстік-Батыс Сирияда патруль жасауға рұқсат берді. Бұл саясат оны [[әл-Қағида]]ның Сириядағы қанаты [[Хурас ад-Дин]]мен қақтығысқа алып келді. 2022 жылы ХТШ шамамен 6000-нан 15 000-ға дейін мүшесі бар деп есептелді.

2017 жылдан 2024 жылға дейін Хайят Тахрир аш-Шам [[Сирия құтқару үкіметі]]не адал болғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/ |title=The Syrian General Conference Faces the Interim Government in Idlib |language=en |date=2017-09-18 |publisher=Enab Baladi |accessdate=2017-12-13}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20171123205055/http://english.enabbaladi.net/archives/2017/09/syrian-general-conference-faces-interim-government-idlib/ |date=2017-11-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.shaam.org/news/syria-news/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B5%D9%8A%D9%84-%D9%84%D9%80-11-%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%8B-%D9%81%D9%8A-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B0-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A.html |title=Syria news |work=Shaam network- www.shaam.org |accessdate=2020-09-18}} {{Wayback|date=2018-10-09 |url=https://web.archive.org/web/20181009124057/http://www.shaam.org/news/syria-news/%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%B5%D9%8A%D9%84-%D9%84%D9%80-11-%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%8B-%D9%81%D9%8A-%D8%AD%D9%83%D9%88%D9%85%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B0-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%8A.html}}&lt;/ref&gt; [[Дамаскінің құлауы (2024)|Дамаск құлауы]]нан кейін СҚҮ орнына [[Сирияның бірінші өтпелі үкіметі|Сирияның өтпелі үкіметі]] келді. 2021 жылдан бастап Асад құлуына дейін ХТШ [[Сириялық оппозиция]]ның ішіндегі ең күшті әскери фракция болды.&lt;ref name=&quot;Hay'at Tahrir al-Sham&quot;&gt;{{Cite web |title=Hay'at Tahrir al-Sham |url=https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/hayat-tahrir-al-sham |publisher=[[Стэнфорд университеті]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230322171744/https://cisac.fsi.stanford.edu/mappingmilitants/profiles/hayat-tahrir-al-sham |date=2023-03-22}}&lt;/ref&gt;

2018 жылғы 31 мамырда [[АҚШ мемлекеттік департаменті]] бұл ұйымды лаңкестік ұйым деп таныды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://2017-2021.state.gov/amendments-to-the-terrorist-designations-of-al-nusrah-front/|title=Amendments to the Terrorist Designations of al-Nusrah Front|lang=en|publisher=[[АҚШ Мемлекеттік департаменті]]|accessdate=2024-11-29}}&lt;/ref&gt;

2018 жылғы тамызда [[Түркия]] бұл ұйымды лаңкестік ұйым деп таныды. Соған қарамастан, түрік әскері ұйыммен ынтымақтастығын жалғастырып, оларды Сириядағы [[әл-Қағида]], [[Ислам мемлекеті]] және басқа да жиһадтық қарулы топтарға қарсы күресте одақтас ретінде қарастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/east-mediterranean-mena/syria/239-containing-transnational-jihadists-syrias|title=Containing Transnational Jihadists in Syria’s North West {{!}} Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2023-03-07|access-date=2024-11-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.clingendael.org/pub/2019/strategies-of-turkish-proxy-warfare-in-northern-syria/4-key-characteristics-of-turkish-use-of-syrian-armed-proxies/|title=Key characteristics of Turkish use of Syrian armed proxies {{!}} Strategies of Turkish proxy warfare in northern Syria|website=www.clingendael.org|access-date=2024-11-29}}&lt;/ref&gt;

2020 жылғы 4 маусымда [[Ресей Жоғарғы соты]] бұл топты лаңкестік деп танып, [[Ресей]] аумағында тыйым салды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm |title=Единый федеральный список организаций, в том числе иностранных и международных организаций, признанных в соответствии с законодательством Российской Федерации... |language=ru |accessdate=2022-08-03}} {{Wayback|date=2016-02-03 |url=https://web.archive.org/web/20160203144040/http://www.fsb.ru/fsb/npd/terror.htm}}&lt;/ref&gt;

== Құрылымы ==
Хайят Тахрир аш-Шамға кіретін топтар:
* Джебхат Фатх аш-Шам
* Ансар аш-Шам
* Джейш-әл-Мухаджирин уәл-Ансар
* Аджнад әл-Кавказ
* Катаиб Ибад ар-Рахман
* Мальхама Тактикал
* Лива әл-Хакк
* Джейш ас-Сунна
* Кавафиль Шухада
* Лива Аббас
* «Орталық таудың еркін адамдары»
* Сарая әл-Акса
* Катиба Асвад әл-Харб
* Джаамат Фурсан әл Сунна
* Джемати Албан
* Лива Тамкин
* Катиба Ахмад Афсана
* Катиба Талибан
* Лива шахид Мухаммад әл-Асфурах
* Асаад әл-Хиляфа
* Лива Абу Ислам
* Лива әл-Хаттаб
* Лива Хузайфа ибн әл-Яман
* Катиба Фурсан аш-Шам
* Катиба Рия әл Джаннат
* Джамаат Г’ураба
* Катиба Таухид уәл-жиһад

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Исламшыл лаңкестік топтар]]
[[Санат:Сирия тарихы]]</text>
      <sha1>du6rakepjgnmy6ffewfaua0p2brvzkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сирия оппозициясының шабуылы (2024)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>749418</id>
    <revision>
      <id>3599299</id>
      <parentid>3582002</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23607" sha1="87eme937jjitpblkdiw34fl3x5jdmbw" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Сирия оппозициясының шабуылы (2024)
 |бөлім       = [[Сирия азаматтық соғысы]]
 |сурет       = Northwestern Syria offensive (2024).jpg
 |сурет атауы = {{legend|#ebc0b3|[[Сирия Араб қарулы күштері]]нің бақылауында}} {{legend|#cae7c4|[[Сириялық оппозиция]]ның бақылауында}} {{legend|#FFFF00|[[Сириялық демократиялық күштер]]дің бақылауында}}
 |дата        = 27 қараша – 8 желтоқсан 2024
 |орын        = [[Баастық Сирия]]: [[Алеппо]], [[Идлиб]], [[Хама]], [[Дейр-эз-Зор]], [[Дамаск]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Сириялық оппозицияның жеңісі:
* Сирия үкіметінің жеңілісі
* Ресей әскери-теңіз күштерінің Тартустағы базадан шығарылуы
* Иран әскерінің Сириядан шығарылуы
* Асад режимінің құлауы
* Үкімет әскерінің капитуляциясы
* Сирияның Уақытша өтпелі үкіметінің құрылуы
* [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)|Израильдің Сирияға басып кіруі]]
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{ту|Сирия}} [[Сириялық оппозиция]]
 |қарсылас2   = {{ту|Сирия|1980}} [[Баастық Сирия]]&lt;br&gt;{{Байрақ|Ресей}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}&lt;ref name =&quot;wp4.12.24&quot;&gt;[https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/04/iran-syria-hezbollah-iraq-militias-assad/ Iran is sending regional fighters to Syria. Can they save Assad again?]//«The Washington Post», December 4, 2024&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{flagicon image|Fictional Flag of the Islamic Resistance in Iraq.svg}} [[Ирактағы исламдық қарсыластық (2020 бері)|Ирактағы исламдық қарсыластық]]&lt;ref name=&quot;Reuters3.12.24&quot;&gt;[https://www.reuters.com/world/middle-east/iraqi-militias-enter-syria-reinforce-government-forces-military-sources-say-2024-12-02/ Iraqi fighters head to Syria to battle rebels but Lebanon's Hezbollah stays out, sources say]//«Reuters», December 3, 2024&lt;/ref&gt;
----
{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} [[Рожава]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[Әбу Мұхаммед әл-Джулани]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[Әбдіррахман Мұстафа]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[Әбу Хасан әл-Маарра]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[Ахмед Мұхаммед Оссо]]
 |командир2   = {{flagicon image|Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg}} [[Башар әл-Асад]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg}} [[Махер әл-Асад]]&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024).svg}} [[Сухель әл-Хасан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Киюмарс Пурхашеми]]
----
{{flagicon image|De facto SA-NES Flag.svg}} [[Мазлум Абди]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Сирия оппозициясының шабуылы (2024)''' — [[Баастық Сирия]]да исламшыл топтар президент [[Башар әл-Асад]]тың бақылауындағы Сирия әскері мен олардың одақтастары [[Алеппо]] қаласының батысындағы ираншыл топтардың позицияларына жаппай [[Алеппо үшін шайқас (2024)|шабуыл]]ы. Шабуылдаушылардың арасында түрікшіл террористік «[[Хайят Тахрир аш-Шам]]&lt;nowiki/&gt;» қозғалысы мен басқалары бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.azattyq.org/a/siriyada-islamshyl-toptar-bashar-asad-armiyasynyn-pozitsiyalaryna-shabuyldady/33218686.html |title=Сирияда исламшыл топтар Башар Асад армиясының позицияларына шабуылдады |lang=kk |website=www.azattyq.org |access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt; Шабуыл 2024 жылғы 27 қарашада басталды, оны [[Хайят Тахрир аш-Шам|ХТШ]] Алеппо провинциясының батыс бөлігіндегі үкіметтік күштердің (САА) жиі шабуылдауына жауап ретінде «Агрессияны тежеу» деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/جلهم-من-الأطفال-استشهاد-وإصابة-16-مواطن/737978/|title=جلهم من الأطفال.. استشهاد وإصابة 16 مواطنا بقصف لقوات النظام على مدنية أريحا {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-26|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/11/27/middleeast/syria-rebel-attack-aleppo-assad-intl-latam/index.html|title=Syrian rebels launch major attack on regime forces in Aleppo province|lang=en|first=Eyad Kourdi, Christian|last=Edwards|website=CNN|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;

2024 жылғы 29 қарашада оңтүстік сириялық оппозициялық топтар [[Иордания]]мен шекаралас Сирияның оңтүстігіндегі Даръа және Эс-Сувейда провинцияларына [[Сирияның оңтүстігіндегі шабуыл (2024)|шабуыл бастады]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ina.iq/eng/36701-syrian-army-sends-military-reinforcements-to-daraa.html|title=Syrian army sends military reinforcements to Daraa|website=Iraqi News Agency|access-date=2024-12-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://syria.liveuamap.com/en/2024/1-december-05-houran-free-gathering-most-of-the-air-force|title=Houran Free Gathering: Most of the Air Force Intelligence checkpoint personnel stationed on the bridge of the town of Khirbet Ghazala, east of Daraa, were killed after an attack carried out by local groups Daraa Governorate|lang=en|website=Map of Syrian Civil War - Syria news and incidents today - syria.liveuamap.com|access-date=2024-12-01}}&lt;/ref&gt;

1 желтоқсанда [[Баастық Сирия|Сирия]]ның солтүстігінде әрекет ететін оппозициялық Сириялық ұлттық армия (СҰА) «[[Бостандық таңы]]&lt;nowiki/&gt;» операциясының басталғанын жариялап, Телль-Рифъат қаласын ұстап тұрған жергілікті күрд күштерінің (YPG) позицияларына шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ru/мир/сирийская-нацармия-начала-операцию-против-террористов-ркк-ypg/3410117|title=Сирийская нацармия начала операцию против террористов РКК/YPG|website=www.aa.com.tr|access-date=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
2011 жылы [[Башар әл-Асад]] өз режиміне қарсы басталған наразылықтарды аяусыз түрде басып тастағаннан кейін, Сирияда үкіметтік күштер мен түрлі оппозициялық топтар арасында азаматтық соғыс өршіп кетті. Асад күштері жарты миллионнан астам тұрғынды өлтіріп, шамамен 13 миллион адам босқынға айналды. Уақыт өте келе қақтығысқа Иран, Ресей, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] және [[Түркия]] елдері араласа бастады. 2020 жылы қақтығыс тараптары атысты тоқтату туралы мәлімдеді. Сол уақытқа қарай елдің солтүстік-шығысын АҚШ қолдайтын күрд жасақтары — Сириялық демократиялық күштер бақылап отырды; солтүстік-батысын Түркия қолдайтын оппозициялық күштер басқарып, қалған аумақ Асад мемлекетінің қарамағында болды, оған [[Ресей]] мен [[Иран]] қолдау көрсетті. Бұл тұрақсыз тепе-теңдік Ресей мен Түркия арасындағы келісімге негізделді.&lt;ref name=&quot;econ_30_Nov_2024&quot;&gt;[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2024/11/30/syrian-rebels-sweep-into-aleppo-in-an-embarrassing-rout-for-bashar-al-assad Syrian rebels sweep into Aleppo in an embarrassing rout for Bashar al-Assad ], [[The Economist]], Nov 30th 2024&lt;/ref&gt;

== Барысы ==
=== Қараша ===
'''27 қараша:''' Асад үкіметіне қарсы «[[Хайят Тахрир аш-Шам]]» тобы Алеппо провинциясының батыс бөлігінде үкіметшіл күштердің позицияларына [[Алеппо үшін шайқас (2024)|шабуыл]] бастағанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.net/news/2024/11/27/المعارضة-السورية-تطلق-عملية-ردع|title=المعارضة السورية تطلق عملية &quot;ردع العدوان&quot; شمالي البلاد|lang=ar|website=الجزيرة نت|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.m24.ru/videos/politika/28112024/747444|title=Новости мира: боевики начали масштабное наступление в Сирии|lang=ru|website=m24.ru|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt; Оппозиция бұл шабуылды үкіметтің артиллериялық атқылауына жауап ретінде бастағанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;автосілтеме1&quot; /&gt; Шабуылға сондай-ақ Түркия қолдайтын және Асад үкіметіне қарсы Сириялық ұлттық армия (СҰА) да қосылды.&lt;ref name=&quot;econ_30_Nov_2024&quot; /&gt;

[[Шабуыл]] сәтінің таңдалуы кездейсоқ емес еді. 2016 жылы Асадқа [[Ресей]] мен [[Иран]] үлкен көмек көрсетті: Ресей авиация бөлсе, Иран Ливаннан «[[Хезболла]]» күштері мен басқа да топтарды жіберді. Алайда бұл жолы Иранның күші [[Үшінші Ливан соғысы (2024)|Израильмен соғыс]] салдарынан әлсіреді: «Хезболла» жетекшілігінің көп бөлігінен және 4000-нан астам сарбазынан айырылды.&lt;ref name=&quot;econ_30_Nov_2024&quot;/&gt; [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресей Украинаға басып кіргеннен]] кейін Сириядан мыңдаған әскерін шығарды. Сонымен қатар, Ресей басшылығы Асадтың Түркия президенті Ердоғанмен келіссөздерге барудан бас тартқанына ашулы болды.&lt;ref name=&quot;econ_30_Nov_2024&quot; /&gt;

Шабуылдың алғашқы 10 сағатында көтерілісшілер 20 қала мен ауылды, соның ішінде Урм әл-Кубра, Анджара, Урм әс-Сугра, Шейх Акиль, Бала, Аджил, Авиджил, әл-Хавта, Таль әд-Дабаа, Хайр Даркал, Кубтан әл-Джабаль, әс-Салум, әл-Касимия, Кафр Бисин, Хавр, Азназ және Басратун елді мекендерін бақылауға алды. Сонымен қатар, үкімет күштерінің 46-полк базасы қоршауға алынып, бірнеше сағаттан кейін көтерілісшілердің қолына өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/بعد-أسابيع-من-نشر-المرصد-السوري-للاستع/738073/|title=بعد أسابيع من نشر المرصد السوري للاستعدادات.. “الهيئة” تهاجم ريف حلب في عملية “رد العدوان” {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/بالتوازي-مع-استمرار-عملية-ردع-العدوان/738100/|title=بالتوازي مع استمرار عملية “ردع العدوان”: أكثر من 30 غارة جوية ومقتل نحو 100 عنصر من قوات النظام والهيئة والفصائل في ريف حلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Syrian Rebel Groups Launch Largest Offensive in Years|url=https://www.nytimes.com/2024/11/27/world/middleeast/syria-opposition-forces-bases.html}}&lt;/ref&gt; Бірқатар дереккөздер ресейлік әскери қызметшілердің көтерілісшілердің тұзағына түскенін хабарлады, бірақ шығындар туралы ақпарат жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://defence-blog.com/russian-elite-forces-suffer-losses-in-syrian-rebel-attack/|title=Russian elite forces suffer losses in Syrian rebel attack|lang=en-US|website=defence-blog.com|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/334040|title=Про-турецкая армия наступает. Российский спецназ и армия Асада терпят потери|website=haqqin.az|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt; Сирия әскері Ресейдің ӘӘК қолдауымен көтерілісшілердің Алеппоға қарай ілгерілеуін тоқтатуға тырысты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://defence-blog.com/syrian-rebels-launch-major-offensive/|title=Syrian rebels launch major offensive|lang=en-US|website=defence-blog.com|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt; Ресейдің жойғыш ұшақтары Атариб, Дарат-Изза және жақын маңдағы ауылдарға әуе соққыларын жасады, ал үкімет күштері көтерілісшілер бақылауындағы Идлиб, Ариха, Сармада және провинцияның оңтүстігіндегі басқа да аудандарға шабуыл жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://themedialine.org/headlines/opposition-forces-capture-key-villages-near-aleppo-assads-army-retaliates/|title=Opposition Forces Capture Key Villages Near Aleppo, Assad’s Army Retaliates|lang=en-US|first=The Media Line|last=Staff|website=The Media Line|date=2024-11-27|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-rebels-launch-attack-against-army-aleppo-province-2024-11-27/|title=Syrian rebels launch attack against army in Aleppo province|lang=en|author=Suleiman Al-Khalidi|website=Reuters|date=2024-11-28|publisher=Reuters|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syrian-rebels-launch-attack-against-army-in-aleppo-province/|title=Syrian rebels launch attack against army in Aleppo province|lang=en-US|last=Reuters|website=www.timesofisrael.com|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;

'''28 қараша:''' [[Хайят Тахрир аш-Шам]] күштері Идлибтің шығыс бөлігіне шабуыл жасап, Дадих, Кафер-Батих және Шейх-Али ауылдарын, сондай-ақ Серакиб қаласының бір ауданын басып алды. Осылайша, көтерілісшілер стратегиялық маңызды М5 шоссесінен 2 км қашықтықта орналасты. Бұл маршрутты 2020 жылы үкіметті қолдайтын күштер қорғаған болатын. ХТШ сондай-ақ Алеппоның шығысында орналасқан Аль-Найраб әуежайына шабуыл жасады, онда про-ирандық топтар бар еді.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/28/dozen-killed-as-armed-groups-attack-syrian-military-in-northern-aleppo|title=Dozens killed as armed groups attack Syrian military in northern Aleppo|lang=en|website=Al Jazeera|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt; Түстен кейін ХТШ Алеппоның батыс бөлігіндегі Кафр-Басин, Арназ, Әл-Барфум, Әл-Эйс, Бирну және Әл-Зарба ауылдарын басып алып, М5 шоссесін жауып тастады.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/الهيئة-تقطع-طريق-m5-وحصيلة-القتلى-في-عم/738167/|title=“الهيئة” تقطع طريق “m5”.. وحصيلة القتلى في عملية “ردع العدوان” ترتفع إلى 182 عنصر {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt; Күннің соңына қарай сириялық көтерілісшілер 40-қа жуық қала мен ауылды өз бақылауына алды.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/11/28/europe/syria-rebels-government-iran-analysis-intl/index.html|title=Syria’s rebels exploit weaknesses in Iran’s proxies to launch surprise offensive|lang=en|first=Mostafa|last=Salem|website=CNN|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, көтерілісшілердің бірнеше тобы САА формасын киіп, Алеппоның батысындағы және М5 трассасындағы үкіметшіл әскерлердің тылына кіруге тырысты, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20241128/aleppo-1986344128.html|title=Под Алеппо уничтожили террористов, переодетых в форму сирийской армии|lang=ru|website=РИА Новости|date=2024-11-28|publisher=МИА «Россия сегодня»|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Шығындары ==
Сириялық адам құқықтарын бақылау орталығының хабарлауынша, «Хайят Тахрир аш-Шам» ұйымының 245 мүшесі және оларға одақтас топтардың 54 көтерілісшісі қаза тапқан. Үкімет күштері 199 адамынан айырылған.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/تشكيلات-قوات-النظام-المقاتلة-تدفع-بتع/738183/|title=تشكيلات قوات النظام المقاتلة تدفع بتعزيزات عسكرية لصد الهجوم على حلب.. وحصيلة القتلى في عملية “ردع العدوان” ترتفع إلى 186 عنصر {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/وسط-عجز-قوات-النظام-عن-إيقاف-هجوم-الهي/738230/|title=وسط عجز قوات النظام عن إيقاف هجوم “الهيئة” والفصائل.. الاشتباكات تصل إلى تخوم مدينة حلب {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|date=2024-11-29|access-date=2024-11-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/ارتفاع-حصيلة-القتلى-والشهداء-من-المدن/738707/|title=ارتفاع حصيلة القتلى والشهداء من المدنيين والعسكريين إلى 446 خلال 5 أيام من المعارك والقصف ضمن عملية “ردع العدوان” {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-02|access-date=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/مع-استمرار-عملية-ردع-العدوان-في-اليوم/738777/|title=مع استمرار عملية “ردع العدوان” في اليوم الخامس.. مقتل واستشهاد 514 شخصا بينهم 92 مدني {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-02|access-date=2024-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/شهداء-وجرحى-بقصف-للهـ-ـيـ-ـئة-على-مدينة/739004/|title=شهداء وجرحى بقصف للهيئة على مدينة حماة.. ومقتل مالا يقل عن 25 عنصرا من قوات النظام والهيئة في الاشتباكات قرب مدينة حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-03|access-date=2024-12-03}}&lt;/ref&gt;

Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Алеппода көтерілісшілер қолынан Сирияда әскери кеңесші болып қызмет атқарған Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) бригадалық генералы Киумарс Пурхашемидің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Анализ ==
Әртүрлі сарапшылардың пікірінше, сириялық көтерілісшілер Израильмен соғыс салдарынан «Хезболланың» әлсіреуі, Иранға қысым және Ресейдің Украинаға қарсы соғыс жүргізуі нәтижесінде пайда болған вакуумды пайдаланып отыр. Дәл осы күштер азаматтық соғыс кезінде Асадтың билікте қалуына көмектесті.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7330186|title=Удары Израиля разбудили сирийских боевиков|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2024-11-28|access-date=2024-11-28}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Сирия тарихы]]
[[Санат:2024 жылдағы Сирия]]
[[Санат:2024 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:Сириядағы азаматтық соғыс]]</text>
      <sha1>87eme937jjitpblkdiw34fl3x5jdmbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хомсқа шабуыл (2024)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>749578</id>
    <revision>
      <id>3599302</id>
      <parentid>3582003</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8099" sha1="m8izh3o1110xqmbhtmczqb4iq1xua93" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Хомсқа шабуыл (2024)
 |бөлім       = [[Сирияның солтүстік-батысындағы шабуыл (2024)]]
 |сурет       = Northwestern Syria offensive (2024), Homs.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = 5–8 желтоқсан 2024 
 |орын        = [[Хомс]], [[Баастық Сирия]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = Оппозиция күштері қаланы басып алды
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = [[Сириялық оппозиция]]
* {{flagicon image|Flag of the Syrian Salvation Government.svg}} [[Сирияны құтқару үкіметі]]
* {{flagicon image|Flag of the Syrian revolution.svg}} [[Сирияның уақытша үкіметі]]
 |қарсылас2   = {{ту|Сирия|1980}} [[Баастық Сирия]]&lt;br&gt;{{Байрақ|Ресей}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}&lt;ref&gt;{{Cite news |last=George |first=Susannah |date=4 December 2024 |title=Iran is sending regional fighters to Syria. Can they save Assad again? |url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/12/04/iran-syria-hezbollah-iraq-militias-assad/ |access-date=5 December 2024 |newspaper=The Washington Post}}&lt;/ref&gt;
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = 
 |командир2   = 
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Хомсқа шабуыл''' — [[Сирия азаматтық соғысы|азаматтық соғыс]] кезінде [[Сириялық оппозиция]] күштерінің елдің [[Сирия оппозициясының шабуылы (2024)|солтүстік-батысындағы шабуыл]] аясында [[Хомс]] қаласына жасаған [[шабуыл]]ы.

== Барысы ==
5 желтоқсанда [[Хамаға шабуыл (2024)|Хама құлағаны]]нан кейін, оппозициялық күштер [[Хомс]] қаласынан шамамен 40 км қашықтықта орналасқан еді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://caliber.az/post/sirijskie-povstancy-nastupayut-na-homs|title=Сирийские повстанцы наступают на Хомс - осталось 3 км/Видео|lang=ru|website=caliber.az|date=2024-12-06|access-date=2024-12-06}}&lt;/ref&gt; Хабарларға сәйкес, үкімет әскері әл-Растан қаласынан шегінген, ал оппозицияның шабуылдары салдарынан Тальбисе қаласы да үкімет бақылауынан шыққан. Оппозиция күштері Тир-Мала ауылында Сирия араб әскери күштерінің 27-ші дивизиясына ұшқышсыз аппараттармен соққы берген.

Жергілікті қарулы топтар САА инженерлік батальонының объектісін Эр-Растан қаласының шетінде басып алды. Олар әскери техника мен оқ-дәрілерді қолға түсірді. Ресей әуе күштері Эр-Растанның солтүстік шетіне және Хаманы Хомс қаласымен байланыстыратын басты көпір маңындағы аудандарға шамамен онға жуық соққы жасады. САА бірнеше жыл ішінде алғаш рет Тальбисе қаласындағы оппозиция позицияларына артиллериямен және зымырандармен соққылар жасады. САА билігі Тальбисе қаласына және Растанға Хомс қаласынан өту жолын бөліп, жермен жабылған бөгеттер орнатты. 200-ден астам әскери техника, қару-жарақ және оқ-дәрілер тиелген САА-ның үлкен колоннасы Хомс қаласына қайта бағытталды. Бұл күштер әл-Ваер ауданында және әскери оқу орындары маңындағы позицияларды нығайту үшін жіберілген.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D9%82%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AA%D8%B9%D8%B2%D9%84-%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D8%AD%D9%85%D8%B5-%D8%B9%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8A%D9%81-%D8%A7%D9%84%D8%B4/739407/|title=قوات النظام تعزل مدينة حمص عن الريف الشمالي.. وطائرات حربية تستهدف أطراف مدينة الرستن قرب جسر رئيسي على طريق حمص-حماة {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|last=user32|date=2024-12-05|access-date=2024-12-06}}&lt;/ref&gt;

6 желтоқсанда оппозициялық күштер әл-Растан және Тальбисе қалаларын басып алып, Хомс қаласының шетіне жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.syriahr.com/%D8%B1%D8%BA%D9%85-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%88%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D8%A8%D9%8A-%D9%85%D9%86%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%AF%D9%85/739449/|title=رغم محاولات الطيران الحربي منع التقدم.. هيئة تحرير الشام والفصائل تسيطر على مدينتي تلبيسة والرستن شمال حمص وسط غياب لقوات النظام {{!}} المرصد السوري لحقوق الإنسان|lang=ar|first=المرصد|last=السوري|date=2024-12-06|access-date=2024-12-06}}&lt;/ref&gt;

Куәгерлер 7 желтоқсанда қала шетінде ұрыс қимылдары естілгенін хабарлады. Бақылау деректеріне сүйенсек, оппозициялық күштер Хомс қаласының ішінде де болған.&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/world/middle-east/syrian-rebels-seize-fourth-city-close-homs-threat-assads-rule-2024-12-07/ Syrian rebels battle for Homs and advance on Damascus, Assad's rule at stake], [[Reuters]].&lt;/ref&gt;

7 желтоқсан кешінде [[Сирия Араб қарулы күштері|үкімет әскерінің]] қаладан шегінуі тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://x.com/ShaamNetwork/status/1865493509890879789|title=عاجل{{!}}{{!}} مشاهد من هروب قوات الأسد من مدينة حمص، مع اقتراب مقاتلي &quot;إدارة العمليات العسكرية&quot; من السيطرة على المدينة بشكل كامل، ضمن عملية|lang=ar|website=شبكة شام الإخبارية|date=9:28 PM · Dec 7, 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

8 желтоқсанда таңертең сириялық көтерілісшілер Хомс қаласын толықтай басып алғандарын мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/|title=Сирийские повстанцы празднуют в захваченном Хомсе|lang=En|website=Reuters|date=8 декабря 2024 г.|url-status=live}}&lt;/ref&gt; бұл Латакия және Тартус провинцияларын [[Дамаск|ел астанасынан]] іс жүзінде бөліп тастады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Сирия тарихы]]
[[Санат:2024 жылдағы Сирия]]
[[Санат:2024 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:Сириядағы азаматтық соғыс]]</text>
      <sha1>m8izh3o1110xqmbhtmczqb4iq1xua93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егор Фёдорович Летов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755682</id>
    <revision>
      <id>3599661</id>
      <parentid>3555631</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>3599661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64592" sha1="todvex2wsa0403ecc8r5vf1njfaufj9" xml:space="preserve">{{Музыкант
 | Атауы                        = Егор Летов
 | Есімі                        = Егор Летов
 | Сурет                        = Egor Letov Nature (cropped).jpg
 | Сурет тақырыбы               = Летов, 2007 жыл
 | Туған күні                   = 10.09.1964
 | Туған жері                   = {{туғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні           = 19.02.2008
 | Қайтыс болған жері           = {{қайтысболғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей]]
 | Мамандығы                    = [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс инженері, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист
 | Белсенділік жылдары          = 1982—2008
 | Дауыс түрі                   = [[баритон]] және скриминг
 | Аспаптары                    = [[соқпалы музыкалық аспаптар]], бас-гитара, [[гитара]]
 | Жанрлары                     = сібірлік панк, панк-рок, постпанк, психоделикалық рок, нойз-рок, гараж рок, индустриялық, эксперименталды музыка, нойз, түпнұсқа ән, гараж панк
 | Лақап аттары                 = * Егор Дохлый
* Жүйеден тыс соңғы панк
 | Ұжымдары                     = «[[Гражданская оборона (топ)|Гражданская оборона]]»&lt;br&gt;«[[Егор и Опизденевшие]]»&lt;br&gt;«[[Коммунизм (топ)|Коммунизм]]»&lt;br&gt;«[[Посев (топ)|Посев]]»&lt;br&gt;«[[Пик Клаксон]]»&lt;br&gt;«Инструкция по обороне»&lt;br&gt;«П.О.Г.О.»&lt;br&gt;«[[Чёрный Лукич|Спинки Мента]]»&lt;br&gt;«[[Чёрный Лукич]]»&lt;br&gt;«[[Янка Дягилева|Великие октябри]]»&lt;br&gt;«[[Анархия (топ)|Анархия]]»&lt;br&gt;«[[Цыганята и Я с Ильича]]»&lt;br&gt;«[[Христосы на паперти]]»&lt;br&gt;«Враг народа»&lt;br&gt;«Адольф Гитлер»&lt;br&gt;«[[Поп-механика]]»
 | Лейблы                       = «ГрОб-рекордс»
 | Сайты                        = [https://www.gr-oborona.ru/ gr-oborona.ru]
 | Commons                      = Yegor Letov
}}
'''Игорь (Егор) Фёдорович Летов''' ([[10 қыркүйек]] [[1964 жыл]], [[Омбы]] – [[19 ақпан]] [[2008 жыл]], [[Омбы]]) — кеңестік және ресейлік [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс жазушы, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист. Летов — «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы, жетекшісі және жалғыз тұрақты мүшесі; сонымен қатар «Егор және Опизденевшие», «Коммунизм» және тағы басқалар музыкалық жобаларымен танымал [[саксофон]]шы Сергей Летовтың інісі.

Егор Летовты музыкалық аңыз деп атайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal|title=В Омской области в честь Егора Летова назовут частный аэропорт. В шорт-лист имён для аэропорта Омска музыкант не попал|publisher=[[Новая газета]]|date=2018-11-28|accessdate=2019-07-08}} {{Wayback|date=2019-07-08|url=https://web.archive.org/web/20190708102844/https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal}}&lt;/ref&gt; және Сібір панкының басты тұлғаларының бірі. Қайтыс болғаннан кейін Летов бірнеше рет ресейлік панк-роктың «крёстным отцом»,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112 |title=Информация о Е. Летове на Allmusic |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-14 |url=https://web.archive.org/web/20161014005618/http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112}}&lt;/ref&gt; «патриархом» және Ресейдегі панк қозғалысының ең ықпалды өкілдерінің бірі деп аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html |title=Выдержки из интервью с А. Фишевым (Оргазм Нострадамуса) |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013080345/http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html |title=«ГРАЖДАНСКАЯ ОБОРОНА»: 20 ЛЕТ ПОДПОЛЬЯ или «ДОЛГАЯ СЧАСТЛИВАЯ ЖИЗНЬ»? |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013074928/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/ |title=Афиша Юга. Вечер памяти Егора Летова |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013075109/https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/}}&lt;/ref&gt;

Музыкадан басқа, Летов саяси қызметпен айналысты, өзінің саяси көзқарасын 1980 жылдардың аяғындағы кеңестік жүйені [[Анархизм|анархиялық]] қабылдамаудан 1990 жылдардың басындағы ұлттық коммунизмге өзгертті. [[Эдуард Вениаминович Лимонов|Эдуард Лимонов]] және Александр Дугинмен бірге қазір Ресейде тыйым салынған атышулы Ұлттық большевиктер партиясын құруға қатысты.&lt;ref&gt;Сандалов Ф. Формейшн. История одной сцены М., 2015, ISBN 978-99980-0010-0&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі президент сайлауы (1996)|1996 жылғы президенттік сайлау]]да [[Геннадий Андреевич Зюганов|Геннадий Зюганов]]ты қолдау мәселесіне байланысты жеке келіспеушіліктері мен келіспеушіліктеріне байланысты бұл ұйымға қатысудан бас тартты, бірақ партия билетін бермеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/1996/art_1996-03-xxb.html|title=Дело Летова (Обыкновенное предательство)|lang=ru|author=Дмитрий Невелев|website=ГрОб Хроники|date=1996.03.xx|publisher=Лимонка № 35|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h4chus3PDRA|title=Почему Егор Летов ушёл из НБП?|last=Эдуард Лимонов|date=2020-02-26|access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt; Өмірінің соңғы жылдарында [[тоталитаризм]]нің кез келген нысандары мен көріністерінен бас тартатынын анық айтып, кез келген саяси қызметке қатысудан мүлдем алшақтады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html |title=Официальное заявление Е. Летова и ГО по поводу событий в Екатеринбурге |access-date=2024-06-22}} {{Wayback|date=2023-11-18 |url=https://web.archive.org/web/20231118214310/https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Музыкалық мансабын бастамас бұрын ===
1964 жылғы 10 қыркүйекте Омбыда дүниеге келген. Анасы — Тамара Георгиевна Летова (Мартемьянова; 24 мамыр 1935 – 13 шілде 1988), әкесі — Фёдор Дмитриевич Летов (31 наурыз 1926 — 9 мамыр 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova |title=На 93-м году жизни скончался отец Егора Летова {{!}} Gorod55&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2018-05-18}} {{Wayback|date=2018-05-19 |url=https://web.archive.org/web/20180519032614/https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova}}&lt;/ref&gt; — әскери қызметкер, 1990 жылдары — [[Омбы]]дағы [[Ресей Коммунистік партиясы|РФКП]] аудандық комитетінің хатшысы,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic|title=Летов Федор Дмитриевич|website=Красный путь|access-date=2019-05-19}} {{Wayback|date=2021-10-08|url=https://web.archive.org/web/20211008185914/https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic}}&lt;/ref&gt; ағасы — музыкант, саксофоншы, импровизатор Сергей Фёдорович Летов (1956 жыл 24 қыркүйек).

=== 1980 жылдары ===
Егор Летов өзінің музыкалық мансабын 1980 жылдардың басында Омбыда бастады, 1982 жылы Андрей «Боссом» Бабенкомен бірге НТС қоғамдық-саяси журналының атымен аталатын «Посев» рок тобын құрады.

Летовтың алғашқы қойылымы (бас-гитарада) 1983 жылдың соңында МИФИ жатақханасында, Сергей Курёхиннің импровизациялық ансамблінің құрамында өтті.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Александр Кушнир|тақырыбы=Сергей Курёхин. Безумная механика русского рока|жауапты=|орны=|баспасы=БММ|жыл=2013|беттері=80—81|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;

1984 жылғы 8 қарашада Летов пен Кузя Уо «Гр.Об» және «Г.О» аббревиатураларымен белгілі «Гражданская оборона» рок-тобын құрды. Егор Летов сол аббревиатураны үй студиясының («ГрОб-Records») атауына қолданды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|title=ГрОб с Музыкой|author=Сергей Носов|date=1998|publisher=Музыкальная Газета|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120212212451/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|date=2012-02-12}}&lt;/ref&gt; «Мелодия» дыбыс жазу компаниясының монополистік жағдайына байланысты сол кездегі көптеген музыканттар өз пәтерлерінде музыкалық шығармаларды жазуға мәжбүр болды. Олардың қатарында Егор Летов бар. Кейін Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұл тәжірибе жалғасты; «Гражданская оборона» барлық альбомдары «ГрОб-Records» үй студиясында жазылған.&lt;ref name=&quot;avtobio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|title=Именно так все и было. Творческо-политическая автобиография|author=Егор Летов|date=1993-11|publisher=«Лимонка», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501230627/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt;

«Гражданская оборона» Сібірден тыс жерлерде танымал бола бастады. 1985 жылдың аяғында билік бұл топқа қарсы күресті бастады.&lt;ref name=&quot;vse-idet-po-planu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|title=Все Идёт По Плану, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120208023224/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|date=2012-02-08}}&lt;/ref&gt; КГБ «Егор Летов пен «Гражданская оборона» тобын тергеуге алды». Нәтижесінде 1985 жылы күздігүні Летов психиатриялық ауруханаға мәжбүрлеп емдеуге жіберілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|title=Поганая молодёжь, 1985|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043345/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|date=2012-02-15&lt;/ref&gt; Егор Летовтың айтуынша, оған «баяу шизофрения» диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2008/art_2008-04-xxc.html#:~:text=Положили%20в%20психбольницу%20с%20диагнозом%20«вялотекущая%20шизофрения»|title=«Егор Летов. Всё, что не анархия» (Сборник публикаций)|work=сборник публикаций|publisher=Валерий Постернак|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Сергей Летовтың айтуынша, Егорға суицидтік синдром диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2010/art_2010-05-16a.html#:~:text=Диагноз,%20который%20ему%20поставили%20—%20суицидальный%20синдром.|title=Русский рок в лицах: группа «Гражданская оборона»|work=стенограмма|publisher=Радиостанция «Финам FM»|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Летов 1985 жылғы 8 желтоқсаннан 1986 жылғы 7 наурызға дейін психиатриялық ауруханада болды.&lt;ref name=5-tv&gt;[https://www.5-tv.ru/news/184534/ «ГрОб» или всё пошло не по плану: 10 лет со дня смерти Егора Летова | Новости | Пятый канал&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Летов өзінің өмірбаянында бұл кезеңді былай сипаттайды:&lt;ref name=&quot;avtobio&quot; /&gt;

{{Cquote|text=Мен «реанимацияда», нейролептиктермен емделдім. Психологиялық ауруханаға дейін адам көтере алмайтын нәрселер бар ма деп қорықтым. Таза физиологиялық деңгейде бұл мүмкін емес. Мен бұл ең жаман нәрсе деп ойладым. Психикалық ауруханада олар маған нейролептиктердің өте күшті дозаларын, неулептилді айдай бастағанда - неулептилдің үлкен дозасынан кейін мен тіпті уақытша соқыр болып қалдым - мен бірінші рет өліммен немесе өлімнен де жаман нәрсемен кездестім. Нейролептиктермен мұндай емдеу мұнда да, Америкада да барлық жерде бірдей. Мұның бәрі «мазасыздықтан» басталады. Галоперидол сияқты осы препараттардың шамадан тыс дозасын қабылдағаннан кейін адам өз денесін басқару үшін бар күшін жұмылдыруы керек, әйтпесе истерия, конвульсиялар және т.б. Адам бұзылған кезде шок басталады; ол айғайлап, айғайлап, тістеп, жануарға айналады. Одан кейін «міндетті» ережелер келді. Ондай адамды төсекке байлап қойып, әбден күйіп кеткенше шаншуды жалғастырды. Ол қайтымсыз психикалық өзгерістерді бастан өткергенше. Бұл адамды ақымақ ететін басатын дәрілер. Әсері лоботомияға ұқсас. Осыдан кейін адам «жұмсақ», «үйлесімді» болады және өмір бойы бұзылады. «Бір көкек ұшты» романындағыдай.

Бір кезде мен ақылсыз болмау үшін мен жасау керек екенін түсіндім. Күні бойы қыдырдым, шығарма жаздым: әңгіме, өлең жаздым. Күн сайын маған «Менеджер» Олег Судаков келді, мен оған жазғандарымның бәрін темір тор арқылы жеткіздім.}}

Ағасы «Егорды босатпаса, [[баспасөз]] мәслихатын өткізіп, шетелдік журналистерді шақырып, [[Қайта құру кезеңі|қайта құру]] болмағанын, музыканттарды себепсіз жындыханаға қамап жатыр» деген қауесет таратқан. Осыдан кейін Летов босатылды.&lt;ref name=5-tv /&gt;

1987–1989 жылдары Егор Летов және оның серіктестері «Гражданской обороны» арналған бірқатар альбомдарды жазды: «Красный альбом», «Хорошо!!», «Мышеловка»,  «Тоталитаризм», «Некрофилия»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|title=Красный Альбом, 1987|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043330/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Так закалялась сталь»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|title=Так Закалялась Сталь, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024508/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Боевой Стимул»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|title=Боевой Стимул, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024458/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Всё идёт по плану»,&lt;ref name=&quot;vse-idet-po-planu&quot; /&gt; «Песни радости и счастья», «Война»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|title=Война, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043355/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Армагеддон-Попс»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|title=Армагеддон-попс, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043320/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Здорово и вечно», «Русское поле экспериментов».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|title=Русское Поле Экспериментов, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120213145839/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|date=2012-02-13}}&lt;/ref&gt; Сол жылдары «Коммунизм» жобасының альбомдары жазылды (құрамында: Егор Летов, Константин Рябинов, Олег «Манагер» Судаков),&lt;ref name=&quot;avtobio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kommunism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.redut.info/anons/103|title=Уникальный и неповторимый концерт легендарного проекта «Коммунизм»|author=Александр Редут|publisher=www.redut.info|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140826120838/http://www.redut.info/anons/103|date=2014-08-26}}&lt;/ref&gt; Летов пен Янка Дягилева бірлесіп жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;yanka&quot;&gt;{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/biograf.htm|title=Биография Янки Дягилевой|publisher=yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120204201416/http://www.yanka.lenin.ru/biograf.htm|date=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;

Жаңасібір рок-фестивалінен кейін (1987 жылғы сәуір) олар Летовты екінші рет психиатриялық ауруханаға жатқызғысы келді және ол іздеуде болғандықтан, 1987 жылғы қарашаға дейін Янка мен Лукичпен пойызбен және Украин КСР мен РКФСР бойынша автостоппен саяхаттап, «жүйелі хиппи» өмірін өткізді. Өмірбаянда: «Ақырында, ата-анамның күш-жігерінің арқасында іздеу тоқтатылды және мен жалғыз қалдым — оның үстіне «қайта құрудың» жаңа кезеңі басталып, диссиденттер енді ешкімге қажет емес болды.&lt;ref name=&quot;avtobio&quot; /&gt;

Музыканттар мен «ГрОб-студиясының» жартылай астыртын болуына қарамастан, 1980 жылдардың аяғында және әсіресе 1990 жылдардың басында олар КСРО-да, ең алдымен, жастар орталарында кең танымал болды; Кейбір мәліметтер бойынша, жүздеген мың адам топтың жанкүйерлеріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|title=Вселенская Революция Егора Летова, интервью|author=Алексей Коблов|date=1997-05|publisher=«Я молодой» № 22|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222137/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lestn&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|title=«Лестница в небо» — статья про концерт в Лужниках|author=Александр А. Вислов, Олег Зинцов|date=2005-05-30|publisher=«Ведомости», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501150835/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt; Сыншылардың пікірінше, Летов шығармашылығы өзінің қуатты энергиясымен және материалды беруімен, әдеттен тыс, ерекше дыбыспен, жанды және қарапайым ырғақпен, стандартты емес лирикамен, ерекше, өрескел және сонымен бірге талғампаз поэзия мен тілмен ерекшеленеді.&lt;ref name=&quot;estonia&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|title=Музыканта Егора Летова в Эстонию не пустили. Почему — не объяснили|author=gazeta.ee|date=2002|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222145/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt; Летов 1960 жылдардағы американдық гараждық рок деп атады (бұл оның сүйікті музыкалық жанры болды): The Monks және The Sonics,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |title=Звуки. Ру — Егор Летов — Как Платил Незнайка За Свои ??? (Вопросы) |accessdate=2014-03-25}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140325221633/http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt; Love,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 02.11.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-07-26 |url=https://web.archive.org/web/20140726071655/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html}}&lt;/ref&gt; Sonic Youth,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html |title=ГрОб-Хроники {{!}} GQ № 4 (129) — Гражданин поэт: Последние слова Егора Летова |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-02-21 |url=https://web.archive.org/web/20140221193443/http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html}}&lt;/ref&gt; Butthole Surfers топтары,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57 |title=Егор Летов — Я не верю в анархию (Сборник статей) — чтение книги онлайн&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-03-25 |url=https://web.archive.org/web/20140325221032/http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57}}&lt;/ref&gt; ерте Pink Floyd (Баррет кеткенге дейін),&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 12.09.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209001650/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html}}&lt;/ref&gt; [[Боб Дилан]]ның,&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 24.09.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2018-02-13 |url=https://web.archive.org/web/20180213212735/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html}}&lt;/ref&gt; [[Нил Янг]]тың,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 05.04.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2009-10-23}} {{Wayback|date=2010-09-13 |url=https://web.archive.org/web/20100913152048/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html}}&lt;/ref&gt; [[Ким Фоули]]дің,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html |title=Приятного аппетита! (Интервью с Егором Летовым) / Егор Летов «Я не верю в анархию» {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-05-01 |url=https://web.archive.org/web/20120501233738/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html}}&lt;/ref&gt; [[Дженезис Пи-Орридж]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 25.01.2008 (часть 2) / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-03-23 |url=https://web.archive.org/web/20120323155828/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html}}&lt;/ref&gt; [[Майкл Джира]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.02.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209002719/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html}}&lt;/ref&gt; және де басқа да эксперименттік рок-топтардың орындауында негізгі рок-топтар, панк және постпанк, рухы жағынан әсер.

=== 1990 жылдар ===
1990 жылдардың басында «Гражданская оборона»ның концерттік қызметін тоқтатқан және топтың таратылғанын жариялаған Егор Летов өзінің ең танымал альбомдары болып табылатын «Егор и Опизденевш»інің психикалық жобасының бөлігі ретінде «Приг-скок» (1990)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|title=Прыг-Скок, 1990|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105045843/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|date=2012-01-05}}&lt;/ref&gt; және «Сто Лет одиночества» (1992)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|title=Сто Лет Одиночества, 1993|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001617/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|date=2012-01-05}}&lt;/ref&gt; альбомдарын жазды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|title=Рецензия на переиздание альбома Сто лет одиночества|author=Игорь Масленников|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://www.webcitation.org/65AeWoStc?url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|date=2012-02-03}}&lt;/ref&gt; 1993 жылы Летов тағы да Азаматтық қорғанысты концерттік және студиялық іс-шараларға жинады. Дәл осы кезеңде «Орыс серпіліс» ұлттық коммунистік рок қозғалысының жетекшілерінің бірі болды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|title=Пуля-Дура, учить меня жить|author=Алексей Курбановский|date=1994-07-22|publisher=«Северная Столица», СПб|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501233919/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt; және белсенді гастрольдік сапарда болды. 1994–1998 жылдары Егор Летов Ұлттық большевиктер партиясын қолдады және № 4 партия билетіне ие болды.{{s|с № 4}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|title=Дело Летова|date=1996-03|publisher=«Лимонка» № 35, Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120220120939/http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|date=2012-02-20}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі парламент сайлауы (1999)|1999 жылғы Мемлекеттік Дума сайлауы]]нда Виктор Анпиловты қолдау мақсатында гастрольдік сапарға шықты.

1995–1996 жылдары Егор Летов тағы екі альбом жазды: «Солнцеворот» және «Гражданская оборона» тобының құрамында қайтадан «Невыносимая лёгкость бытия». Екі альбом да 1997 жылы шығарылды.&lt;ref name=&quot;solncevorot&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|title=Солнцеворот, 1997|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120106161620/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|date=2012-01-06}}&lt;/ref&gt;

1990 жылдардың ортасында Летов [[Хулио Кортасар|Хулио Кортасардың]] «Игра в классики» романын түсіруді жоспарлады, бірақ кейін бұл идеядан бас тартты. Кино түсіру өте нәзік және күрделі іс екенін, «гараждық кинотеатр» әдісі оған жақын емес екенін түсіндірді.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.12.04 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» &amp;#124; Гра …|accessdate=2013-04-08}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130425074856/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|date=2013-04-25}}&lt;/ref&gt;

=== 2000 жылдар ===
[[Сурет:Egor Letov 2000-11-04 Nuernberg.jpg|нобай|212x212 нүкте|«Luise Cultfactory» жеке концерті кезіндегі Егор Летов, [[Нюрнберг]], [[Германия]], 2000 жылғы 4 қараша]]

2002 жылы Егор Летовтың авторлық интерпретациясындағы әйгілі кеңестік әндерден тұратын «Гражданская оборонаның» «Звездопад» альбомы,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|title=Звездопад|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001341/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|date=2012-01-05}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ «Егор және Опизденевшихтің» «Психеделия Tomorrow» альбомы шығарылды.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Миша Вербицкий|date=|url=http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|title=Обзор альбома в каталоге издателя «Ур-Реалист»|publisher=imperium.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110630231915/http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|date=2011-06-30}}&lt;/ref&gt; 2004 жылғы ақпанда Егор Летов ресми түрде кез келген саяси күштерден, оның ішінде ұлтшылдарынан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|title=Официальное заявление по поводу событий в Екатеринбурге|author=Егор Летов и «Гражданская оборона»|date=2004-02-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120218073535/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|date=2012-02-18}}&lt;/ref&gt; 2004–2005 жылдары топтың екі жаңа альбомы жарық көрді: «Долгая счастливая жизнь» және «Реанимация» (атаулы ән Егор Летов реанимацияда болған кезде жазылған),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|title=Реанимация|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121090457/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|date=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|title=Жизнь Как Чудо, интервью с Егором Летовым|author=Максим Семеляк|date=2004|publisher=«Афиша», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20111220022651/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|date=2011-12-20}}&lt;/ref&gt; олардың пайда болуы «Гражданской оборона» жалпы жұртшылық арасында да, баспасөзде де қызығушылықтың жаңа толқынын тудырды. Осы кезеңде Летов [[Сергей Станиславович Удальцов|Сергей Удальцов]]пен және оның әйелі Анастасиямен жұмыс істеді, олар топ үшін концерттер ұйымдастырды. Сонымен бірге, сәйкесінше «Солнцеворот» және «Невыносимая лёгкость бытия» жаңа атауларымен ремикстелген және шығарылған «Лунный переворот» және «Сносная тяжесть небытия» альбомдарының қайта шығарылымдары пайда болды.&lt;ref name=&quot;solncevorot&quot; /&gt; 2007 жылғы 9 мамырда «Зачем снятся сны?» альбомы жарық көрді. шығарылды, бұл топтың соңғы альбомы болды. Бұл альбомды кейін Егор Летов үздік деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|title=«Зачем Снятся Сны». Егор Летов о новом альбоме|author=Егор Летов|date=|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121102051/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|date=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;

Егор Летов пен оның тобы [[Эстония]] (Сыртқы істер министрлігі түсініктеме берместен оларға виза беруден бас тартты)&lt;ref name=&quot;estonia&quot; /&gt; және [[Латвия]] билігінің бірнеше рет қарсылығына тап болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|title=Егор Летов объявлены персонами «нон грата» в Латвии до 2099 года|author=Сергей Попков|date=2000-09-28|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501221749/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt;

«Гражданской оборонының» соңғы концерті 2008 жылғы 9 ақпанда [[Екатеринбург]]те өтті. Бұл концертті жергілікті телекомпания түсірген.&lt;ref&gt;{{YouTube|m3N_5qL74ZM|Про дурачка — Запись с последнего выступления «Гражданской обороны»}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|title=Последний концерт «Гражданской обороны» (Свердловск, 09.02.2008)|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121045219/http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|date=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;

=== Өлімі ===
Егор Летов 2008 жылғы 19 ақпанда жергілікті уақыт бойынша сағат 16:57-де Омбыда кенеттен қайтыс болды. Бастапқы нұсқа бойынша, өлімнің себебі [[Жүректің тоқтап қалуы|жүрегінің тоқтауы]] болды, дегенмен кейінірек басқа нұсқасы пайда болды: алкогольмен уланудан туындаған жедел респираторлық жеткіліксіздік&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/870741 Установлена причина смерти Егора Летова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618070323/https://www.kommersant.ru/doc/870741 |date=2022-06-18 }} // [[Коммерсантъ]], 24.03.2008&lt;/ref&gt; (кейбір деректер бойынша, Летов өмірінің соңғы айларында алкогольді асыра пайдаланған).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/ |title=Отец Летова: «Сын был очень талантлив. Но слишком много пил» |access-date=2018-03-19}} {{Wayback|date=2018-03-19 |url=https://web.archive.org/web/20180319213537/https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/}}&lt;/ref&gt; «Гражданская оборона» сайты Летовтың жүрегі тоқтап қайтыс болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html |title=Егор Летов умер сегодня во сне дома в Омске |access-date=2020-03-04}} {{Wayback|date=2020-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20200209043134/http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы 21 ақпанда Омбыдағы Ескі Шығыс зиратында, анасы бейітінің жанына жерленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/ |title=Егор Летов похоронен на Старо-Восточном кладбище Омска |access-date=2020-04-25}} {{Wayback|date=2020-11-23 |url=https://web.archive.org/web/20201123224411/https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1980 жылдардың екінші жартысында Егор Летовтың сүйіктісі Яна Дягилева болды (1991 жылы қайтыс болды).&lt;ref name=&quot;yanka&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|title=Панки строились рядами под лучами прожекторов|date=2002-03-24|publisher=InterMedia, yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120503184451/http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|date=2012-05-03}}&lt;/ref&gt; 1991 жылдан 1997 жылға дейін Летов Янаның досы және оның кейбір альбомдарын жазуға қатысушы Анна Волковамен бірге тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|title=Off-line интервью. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской обороны|author=Егор Летов|date=2006-04-11|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120209002611/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|date=2012-02-09}}&lt;/ref&gt; 1997 жылы Летов Наталья Чумаковаға үйленді, «Гражданской обороны» бас гитарист ретінде қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|title=Like a Rolling Stone. 20 лет «Гражданской обороне». 40 лет Егору Летову|author=А. Коблов|date=2004-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120104032522/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|date=2012-01-04}}&lt;/ref&gt;

== Еске алу ==
[[Сурет:Egor Letov grave.PNG|нобай|181x181 нүкте|Егор Летов бейітіндегі ескерткіш, 2010 жылғы қыркүйек]]

2008 жылғы жаз мен күзде Жаңасібір, Барнауыл және Төменгі Новгород қалаларында Егор Летов, Олег Судаков және Константин Рябиновтың «Коммунизм-арт» коллаждары мен көркемдік нысандарының көрмесі өтті.&lt;ref name=&quot;kommunism&quot; /&gt;

2009 жылы Егор Летовтың «Автографы. Черновые и беловые рукописи» атты үш томдық өлеңдер жинағы шығарыла бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html |title=Книга стихов Летова: написано его рукой / Интервью и публикации {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2010-01-07}} {{Wayback|date=2013-05-09 |url=https://web.archive.org/web/20130509214358/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html}}&lt;/ref&gt; Қолтаңбалардың бірінші томы 2009 жылдың күзінде, екінші томы 2011 жылдың тамызында, үшінші томы 2014 жылдың күзінде жарық көрді.

2010 жылғы 10 қыркүйекте Егор Летовтың бейітіне оның жесірі Наталья Чумакованың бастамасымен құлпытас орнатылды, онда алғашқы христиандардың «Вселенский» кресті бейнеленген мәрмәр текше, оны Иерусалим кресті деп те атайды,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|title=Памятник Егору Летову|author=Наталья Чумакова|date=2010|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120207151813/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|date=2012-02-07}}&lt;/ref&gt; алайда ғылымда мұндай крест алғаш рет XI ғасырда қолданылған деп есептелді. [[Крест жорықтары]], оның құрамындағы грек кресті әлдеқайда ежелгі. Оны өндіру мен орнатуға Елена Веремянина, Сергей Соколков, Юрий Щербинин, Евгений Козлов, Константин Вдовин, Николай Лепихин және Михаил Воронко қатысты. Егордың өзі кеуделік крест ретінде дәл осындай крест киген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|title=На могиле омского рокера Егора Летова установили памятник|author=Светлана Кычанова|date=2010-09-13|publisher=Комсомольская правда в Омске|accessdate=2012-01-08|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140808053837/http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|date=2014-08-08}}&lt;/ref&gt; Ескерткіш Егор Летовтың жанкүйерлері мен «Гражданская оборона» қайырмалдық есебінен жасалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|title=Памятник на могиле Егора Летова|author=Наталья Чумакова|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120502011404/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|date=2012-05-02}}&lt;/ref&gt;

2014 жылғы 20 қарашада Наталья Чумакованың Егор Летов туралы «Здорово и вечно» деректі фильмі шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://grobfilm.ru/ |title='Здорово и вечно' о ранней 'Гражданской обороне'&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-03-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150215100542/http://grobfilm.ru/ |date=2015-02-15}}&lt;/ref&gt;

2015 жылғы 19 желтоқсанда Омбы қаласында «Слава» кинотеатрының фойесінде «Аллее звёзд» жұлдыздың салтанатты ашылу рәсімі өтті. Кеңестік және ресейлік ақын және рок-музыкант, «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы және жетекшісі Егор Летовтың есімі мәңгілікке қалды.

2018 жылғы 11 ақпанда Омбы филармониясында Омбы академиялық симфониялық оркестрінің орындауындағы «Симфоборона» құрмет концерті өтті. Музыканттардың бірі өзіне ұқсау үшін шашы мен сақалын ұзартқан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.om1.ru/afisha/news/133317/|title=Александр Малькевич: «Мы идем по плану...»|publisher=om1.ru|accessdate=2018-03-24}} {{Wayback|date=2018-03-25|url=https://web.archive.org/web/20180325050239/https://www.om1.ru/afisha/news/133317/}}&lt;/ref&gt;

19 ақпанда, Летовтың қайтыс болғанына 10 жыл толуына орай, концерттің жазбасы 12 арнада көрсетілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gtrk-omsk.ru/news/251983/|title=«Симфооборона» пробрала до слёз фанатов Егора Летова|publisher=http://gtrk-omsk.ru|access-date=2019-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-24|url=https://web.archive.org/web/20181124102723/http://gtrk-omsk.ru/news/251983/}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы Вьетнамның солтүстігінде табылған ара қоңыздарының түрі ''Augyles letovi'' Егор Летовтың құрметіне аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi |title=Новый вид жуков-пилоусов назвали в честь Егора Летова |access-date=2018-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-22 |url=https://web.archive.org/web/20181122005352/https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы Егор Летовтың есімі Омбы әуежайына тағайындалу үшін ұсынылды, бірақ алдыңғы қатарда болса да, екінші турға өте алмады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.omskinform.ru/news/125023 |title=Министр культуры РФ «воскресил» омского рокера Летова |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110184509/https://www.omskinform.ru/news/125023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami |title=Мединский назвал поклонников «Гражданской обороны» маргиналами |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183824/http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://snob.ru/entry/168289 |title=Все идёт по бану. Почему «аэропорт имени Летова» объединил охранителей и либералов |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183731/https://snob.ru/entry/168289}}&lt;/ref&gt; Осыған қарамастан оның есімі Омбы облысындағы Поповка ауылындағы жеке аэродромға әлі күнге дейін берілді. Алайда 2019 жылдың шілдесінде сот шешімімен аэродром жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=В Омской области владелец аэродрома им. Летова не отстоял право на его эксплуатацию|url=https://bk55.ru/news/article/158091/|access-date=2021-08-14}} {{Wayback|date=2019-10-05|url=https://web.archive.org/web/20191005105504/https://bk55.ru/news/article/158091/}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы Ф. М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік әдеби мұражайының басшылығы Егор Летов қорын құру туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Произведения Егора Летова пополнят музейные фонды|url=http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2019-08-01|url=https://web.archive.org/web/20190801234736/http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қыркүйекте мұражайда музыканттың 55 жылдығына арналған көрме ашылды,&lt;ref&gt;{{cite web|title=В Омске открылась первая выставка, посвящённая жизни и творчеству лидера группы &quot;Гражданская оборона&quot;|url=https://omskzdes.ru/culture/65023.html|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2021-03-04|url=https://web.archive.org/web/20210304055832/https://omskzdes.ru/culture/65023.html}}&lt;/ref&gt; одан кейін мұражайда құрылған Егор Летов қорына ең қызықты экспонаттар енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/|title=Экспонаты с выставки «Всё идёт по плану» пополнили фонды музея Достоевского|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2020-09-29|url=https://web.archive.org/web/20200929021822/http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 10 қыркүйекте Летовтың 55 жылдығына арналған «Без меня» атты альбом шығарылды, онда 27 орындаушы мен музыкалық топ бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu|title=Без меня|author=|website=[[Meduza]]|date=2019-09-10|publisher=|accessdate=2019-09-11}} {{Wayback|date=2020-10-01|url=https://web.archive.org/web/20201001024028/https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы тамызда Либерияның кеме тізілімінде тіркелген NS Energy құрғақ жүк кемесі Егор Летовтың есімімен аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fleetmon.com/vessels/egor-letov_9609732_8091910/|title=EGOR LETOV (Bulk carrier)|website=FleetMon.com|access-date=2021-08-20}}&lt;/ref&gt; Бір типті ''NS Yakutia'' жаңа оператор ''Viktor Tsoy'' деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8 |title=rbc.ru Viktor Tsoi и Egor Letov вышли в море под либерийским флагом |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171952/https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/ |title=lenta.ru Viktor Tsoi и Egor Letov отправились в плавание |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171945/https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Летовтың де-факто әйелі Янка Дягилеваның өмірінің соңғы күніне арналған «На тебе сошёлся клином белый свет» көркем фильмі жарық көрді. Егор Летовтың рөлін актер Максим Козлов сомдады.

2022 жылдың 25 қаңтарында ресейлік ''Timelock Studio'' студиясы Croteam-пен бірге жасаған ''Serious Sam: Siberian Mayhem'' ойыны шығарылды, мұнда кейіпкерлердің бірі (Игорь Ледов) Егор Летовке сілтеме жасайды, оның ішінде кейіпкер гитарада ойнай алады және өзіне тән келбеті бар. Сондай-ақ, ойынның бірінші деңгейі «Вечность пахнет нефтью» деп аталады, бұл, ең алдымен, «Русское поле экспериментов» әнінің мәтініне сілтеме.

Хип-хоп әртісі Babangida өзінің «Пирдуха» трегінде Егор Летовты бірнеше рет атап өтеді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://genius.com/16536646/Babangida-pirdukha/|title=Но уже скоро нас тоже не станет / И лишь оскаленное время / Как пел старик Егор|website=Genius|access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар Гражданской оборонының «Вечная весна» әніне сілтеме жасайтын «Вечная зима» трегі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Летов, Егор Фёдорович}}
[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:Ресей әншілері]]
[[Санат:XX ғасыр әншілері]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]
[[Санат:КСРО гитарашылары]]
[[Санат:Ресей гитарашылары]]
[[Санат:XX ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:XXI ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:КСРО рок-музыканттары]]
[[Санат:Ресей рок-музыканттары]]
[[Санат:XX ғасыр рок-музыканттары]]
[[Санат:КСРО дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:Ресей дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:КСРО ән авторлары]]
[[Санат:Ресей ән авторлары]]
[[Санат:XX ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:XXI ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:Ресей суретшілері]]
[[Санат:XX ғасыр суретшілері]]
[[Санат:XXI ғасыр суретшілері]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр ақындары]]
[[Санат:XXI ғасыр ақындары]]
[[Санат:Баритондар]]
[[Санат:«Гражданская оборона» тобының музыканттары]]
[[Санат:Ресей панк-рок музыканттары]]
[[Санат:КСРО панк-рок музыканттары]]
[[Санат:Психеделикалық рок музыканттары]]
[[Санат:Омбы музыканттары]]
[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:Егор Летов]]
[[Санат:Лақап есімімен танымал әншілер]]
[[Санат:Кеңес диссиденттері]]
[[Санат:Ресей рок-вокалистері]]
[[Санат:Жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:ҰБП мүшелері]]
[[Санат:Ресей анархистері]]
[[Санат:Музыкалық лейблдердің негізін салушылар]]</text>
      <sha1>todvex2wsa0403ecc8r5vf1njfaufj9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599668</id>
      <parentid>3599661</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/Z.Aldyar|Z.Aldyar]] ([[Қатысушы талқылауы:Z.Aldyar|талқылауы]]) істеген нөмір 3599661 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3599668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64588" sha1="kmchnsyjtwy4l3crfd0qdj8gj4e8uu7" xml:space="preserve">{{Музыкант
 | Атауы                        = Егор Летов
 | Есімі                        = Егор Летов
 | Сурет                        = Egor Letov Nature (cropped).jpg
 | Сурет тақырыбы               = Летов, 2007 жыл
 | Туған күні                   = 10.09.1964
 | Туған жері                   = {{туғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні           = 19.02.2008
 | Қайтыс болған жері           = {{қайтысболғанжері|Омбы|Омбыда}}, [[Омбы облысы]], [[Ресей]]
 | Мамандығы                    = [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс инженері, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист
 | Белсенділік жылдары          = 1982—2008
 | Дауыс түрі                   = [[баритон]] және скриминг
 | Аспаптары                    = [[соқпалы музыкалық аспаптар]], бас-гитара, [[гитара]]
 | Жанрлары                     = сібірлік панк, панк-рок, постпанк, психоделикалық рок, нойз-рок, гараж рок, индустриялық, эксперименталды музыка, нойз, түпнұсқа ән, гараж панк
 | Лақап аттары                 = * Егор Дохлый
* Жүйеден тыс соңғы панк
 | Ұжымдары                     = «[[Гражданская оборона (топ)|Гражданская оборона]]»&lt;br&gt;«[[Егор и Опизденевшие]]»&lt;br&gt;«[[Коммунизм (топ)|Коммунизм]]»&lt;br&gt;«[[Посев (топ)|Посев]]»&lt;br&gt;«[[Пик Клаксон]]»&lt;br&gt;«Инструкция по обороне»&lt;br&gt;«П.О.Г.О.»&lt;br&gt;«[[Чёрный Лукич|Спинки Мента]]»&lt;br&gt;«[[Чёрный Лукич]]»&lt;br&gt;«[[Янка Дягилева|Великие октябри]]»&lt;br&gt;«[[Анархия (топ)|Анархия]]»&lt;br&gt;«[[Цыганята и Я с Ильича]]»&lt;br&gt;«[[Христосы на паперти]]»&lt;br&gt;«Враг народа»&lt;br&gt;«Адольф Гитлер»&lt;br&gt;«[[Поп-механика]]»
 | Лейблы                       = «ГрОб-рекордс»
 | Сайты                        = [https://www.gr-oborona.ru/ gr-oborona.ru]
 | Commons                      = Yegor Letov
}}
'''Игорь (Егор) Фёдорович Летов''' ([[10 қыркүйек]] [[1964 жыл]], [[Омбы]] – [[19 ақпан]] [[2008 жыл]], [[Омбы]]) — кеңестік және ресейлік [[музыкант]], [[әнші]], [[ақын]], дыбыс жазушы, суретші-дизайнер, [[коллаж]]ист. Летов — «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы, жетекшісі және жалғыз тұрақты мүшесі; сонымен қатар «Егор және Опизденевшие», «Коммунизм» және тағы басқалар музыкалық жобаларымен танымал [[саксофон]]шы Сергей Летовтың інісі.

Егор Летовты музыкалық аңыз деп атайды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal|title=В Омской области в честь Егора Летова назовут частный аэропорт. В шорт-лист имён для аэропорта Омска музыкант не попал|publisher=[[Новая газета]]|date=2018-11-28|accessdate=2019-07-08}} {{Wayback|date=2019-07-08|url=https://web.archive.org/web/20190708102844/https://www.novayagazeta.ru/news/2018/11/28/147149-v-omskoy-oblasti-v-chest-egora-letova-nazovut-chastnyy-aeroport-v-short-list-imen-dlya-aeroporta-omska-muzykant-ne-popal}}&lt;/ref&gt; және Сібір панкының басты тұлғаларының бірі. Қайтыс болғаннан кейін Летов бірнеше рет ресейлік панк-роктың «крёстным отцом»,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112 |title=Информация о Е. Летове на Allmusic |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-14 |url=https://web.archive.org/web/20161014005618/http://www.allmusic.com/artist/egor-letov-mn0002100112}}&lt;/ref&gt; «патриархом» және Ресейдегі панк қозғалысының ең ықпалды өкілдерінің бірі деп аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html |title=Выдержки из интервью с А. Фишевым (Оргазм Нострадамуса) |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013080345/http://bydlograd.narod.ru/cont/botva/botva2.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html |title=«ГРАЖДАНСКАЯ ОБОРОНА»: 20 ЛЕТ ПОДПОЛЬЯ или «ДОЛГАЯ СЧАСТЛИВАЯ ЖИЗНЬ»? |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013074928/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1100618027.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/ |title=Афиша Юга. Вечер памяти Егора Летова |access-date=2016-10-12}} {{Wayback|date=2016-10-13 |url=https://web.archive.org/web/20161013075109/https://afisha.yuga.ru/krasnodar/vecherinki/vecher_pamyati_egora_letova/}}&lt;/ref&gt;

Музыкадан басқа, Летов саяси қызметпен айналысты, өзінің саяси көзқарасын 1980 жылдардың аяғындағы кеңестік жүйені [[Анархизм|анархиялық]] қабылдамаудан 1990 жылдардың басындағы ұлттық коммунизмге өзгертті. [[Эдуард Вениаминович Лимонов|Эдуард Лимонов]] және Александр Дугинмен бірге қазір Ресейде тыйым салынған атышулы Ұлттық большевиктер партиясын құруға қатысты.&lt;ref&gt;Сандалов Ф. Формейшн. История одной сцены М., 2015, ISBN 978-99980-0010-0&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі президент сайлауы (1996)|1996 жылғы президенттік сайлау]]да [[Геннадий Андреевич Зюганов|Геннадий Зюганов]]ты қолдау мәселесіне байланысты жеке келіспеушіліктері мен келіспеушіліктеріне байланысты бұл ұйымға қатысудан бас тартты, бірақ партия билетін бермеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/1996/art_1996-03-xxb.html|title=Дело Летова (Обыкновенное предательство)|lang=ru|author=Дмитрий Невелев|website=ГрОб Хроники|date=1996.03.xx|publisher=Лимонка № 35|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h4chus3PDRA|title=Почему Егор Летов ушёл из НБП?|last=Эдуард Лимонов|date=2020-02-26|access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt; Өмірінің соңғы жылдарында [[тоталитаризм]]нің кез келген нысандары мен көріністерінен бас тартатынын анық айтып, кез келген саяси қызметке қатысудан мүлдем алшақтады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html |title=Официальное заявление Е. Летова и ГО по поводу событий в Екатеринбурге |access-date=2024-06-22}} {{Wayback|date=2023-11-18 |url=https://web.archive.org/web/20231118214310/https://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html}}&lt;/ref&gt;

== Өмірбаяны ==

=== Музыкалық мансабын бастамас бұрын ===
1964 жылғы 10 қыркүйекте Омбыда дүниеге келген. Анасы — Тамара Георгиевна Летова (Мартемьянова; 24 мамыр 1935 – 13 шілде 1988), әкесі — Фёдор Дмитриевич Летов (31 наурыз 1926 — 9 мамыр 2018)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova |title=На 93-м году жизни скончался отец Егора Летова {{!}} Gorod55&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2018-05-18}} {{Wayback|date=2018-05-19 |url=https://web.archive.org/web/20180519032614/https://gorod55.ru/news/society/10-05-2018/na-93-m-godu-zhizni-skonchalsya-otets-egora-letova}}&lt;/ref&gt; — әскери қызметкер, 1990 жылдары — [[Омбы]]дағы [[Ресей Коммунистік партиясы|РФКП]] аудандық комитетінің хатшысы,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic|title=Летов Федор Дмитриевич|website=Красный путь|access-date=2019-05-19}} {{Wayback|date=2021-10-08|url=https://web.archive.org/web/20211008185914/https://omsk-kprf.ru/redway/letov-fedor-dmitrievic}}&lt;/ref&gt; ағасы — музыкант, саксофоншы, импровизатор Сергей Фёдорович Летов (1956 жыл 24 қыркүйек).

=== 1980 жылдары ===
Егор Летов өзінің музыкалық мансабын 1980 жылдардың басында Омбыда бастады, 1982 жылы Андрей «Боссом» Бабенкомен бірге НТС қоғамдық-саяси журналының атымен аталатын «Посев» рок тобын құрады.

Летовтың алғашқы қойылымы (бас-гитарада) 1983 жылдың соңында МИФИ жатақханасында, Сергей Курёхиннің импровизациялық ансамблінің құрамында өтті.&lt;ref&gt;{{кітап|авторы=Александр Кушнир|тақырыбы=Сергей Курёхин. Безумная механика русского рока|жауапты=|орны=|баспасы=БММ|жыл=2013|беттері=80—81|барлық беті=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;

1984 жылғы 8 қарашада Летов пен Кузя Уо «Гр.Об» және «Г.О» аббревиатураларымен белгілі «Гражданская оборона» рок-тобын құрды. Егор Летов сол аббревиатураны үй студиясының («ГрОб-Records») атауына қолданды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|title=ГрОб с Музыкой|author=Сергей Носов|date=1998|publisher=Музыкальная Газета|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120212212451/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113700.html|date=2012-02-12}}&lt;/ref&gt; «Мелодия» дыбыс жазу компаниясының монополистік жағдайына байланысты сол кездегі көптеген музыканттар өз пәтерлерінде музыкалық шығармаларды жазуға мәжбүр болды. Олардың қатарында Егор Летов бар. Кейін Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бұл тәжірибе жалғасты; «Гражданская оборона» барлық альбомдары «ГрОб-Records» үй студиясында жазылған.&lt;ref name=&quot;avtobio&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|title=Именно так все и было. Творческо-политическая автобиография|author=Егор Летов|date=1993-11|publisher=«Лимонка», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501230627/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056980189.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt;

«Гражданская оборона» Сібірден тыс жерлерде танымал бола бастады. 1985 жылдың аяғында билік бұл топқа қарсы күресті бастады.&lt;ref name=&quot;vse-idet-po-planu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|title=Все Идёт По Плану, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120208023224/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vse_idet_po_planu.html|date=2012-02-08}}&lt;/ref&gt; КГБ «Егор Летов пен «Гражданская оборона» тобын тергеуге алды». Нәтижесінде 1985 жылы күздігүні Летов психиатриялық ауруханаға мәжбүрлеп емдеуге жіберілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|title=Поганая молодёжь, 1985|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043345/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/poganaja_molodezh.html|date=2012-02-15&lt;/ref&gt; Егор Летовтың айтуынша, оған «баяу шизофрения» диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2008/art_2008-04-xxc.html#:~:text=Положили%20в%20психбольницу%20с%20диагнозом%20«вялотекущая%20шизофрения»|title=«Егор Летов. Всё, что не анархия» (Сборник публикаций)|work=сборник публикаций|publisher=Валерий Постернак|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Сергей Летовтың айтуынша, Егорға суицидтік синдром диагнозы қойылған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://grob-hroniki.org/article/2010/art_2010-05-16a.html#:~:text=Диагноз,%20который%20ему%20поставили%20—%20суицидальный%20синдром.|title=Русский рок в лицах: группа «Гражданская оборона»|work=стенограмма|publisher=Радиостанция «Финам FM»|accessdate=2024-09-29|lang=ru}}&lt;/ref&gt; Летов 1985 жылғы 8 желтоқсаннан 1986 жылғы 7 наурызға дейін психиатриялық ауруханада болды.&lt;ref name=5-tv&gt;[https://www.5-tv.ru/news/184534/ «ГрОб» или всё пошло не по плану: 10 лет со дня смерти Егора Летова | Новости | Пятый канал&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; Летов өзінің өмірбаянында бұл кезеңді былай сипаттайды:&lt;ref name=&quot;avtobio&quot; /&gt;

{{Cquote|text=Мен «реанимацияда», нейролептиктермен емделдім. Психологиялық ауруханаға дейін адам көтере алмайтын нәрселер бар ма деп қорықтым. Таза физиологиялық деңгейде бұл мүмкін емес. Мен бұл ең жаман нәрсе деп ойладым. Психикалық ауруханада олар маған нейролептиктердің өте күшті дозаларын, неулептилді айдай бастағанда - неулептилдің үлкен дозасынан кейін мен тіпті уақытша соқыр болып қалдым - мен бірінші рет өліммен немесе өлімнен де жаман нәрсемен кездестім. Нейролептиктермен мұндай емдеу мұнда да, Америкада да барлық жерде бірдей. Мұның бәрі «мазасыздықтан» басталады. Галоперидол сияқты осы препараттардың шамадан тыс дозасын қабылдағаннан кейін адам өз денесін басқару үшін бар күшін жұмылдыруы керек, әйтпесе истерия, конвульсиялар және т.б. Адам бұзылған кезде шок басталады; ол айғайлап, айғайлап, тістеп, жануарға айналады. Одан кейін «міндетті» ережелер келді. Ондай адамды төсекке байлап қойып, әбден күйіп кеткенше шаншуды жалғастырды. Ол қайтымсыз психикалық өзгерістерді бастан өткергенше. Бұл адамды ақымақ ететін басатын дәрілер. Әсері лоботомияға ұқсас. Осыдан кейін адам «жұмсақ», «үйлесімді» болады және өмір бойы бұзылады. «Бір көкек ұшты» романындағыдай.

Бір кезде мен ақылсыз болмау үшін мен жасау керек екенін түсіндім. Күні бойы қыдырдым, шығарма жаздым: әңгіме, өлең жаздым. Күн сайын маған «Менеджер» Олег Судаков келді, мен оған жазғандарымның бәрін темір тор арқылы жеткіздім.}}

Ағасы «Егорды босатпаса, баспасөз мәслихатын өткізіп, шетелдік журналистерді шақырып, [[Қайта құру кезеңі|қайта құру]] болмағанын, музыканттарды себепсіз жындыханаға қамап жатыр» деген қауесет таратқан. Осыдан кейін Летов босатылды.&lt;ref name=5-tv /&gt;

1987–1989 жылдары Егор Летов және оның серіктестері «Гражданской обороны» арналған бірқатар альбомдарды жазды: «Красный альбом», «Хорошо!!», «Мышеловка»,  «Тоталитаризм», «Некрофилия»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|title=Красный Альбом, 1987|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043330/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/krasnyj_albom.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Так закалялась сталь»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|title=Так Закалялась Сталь, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024508/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/tak_zakaljalas_stal.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Боевой Стимул»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|title=Боевой Стимул, 1988|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215024458/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/boevoj_stimul.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Всё идёт по плану»,&lt;ref name=&quot;vse-idet-po-planu&quot; /&gt; «Песни радости и счастья», «Война»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|title=Война, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043355/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/vojna.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Армагеддон-Попс»,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|title=Армагеддон-попс, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120215043320/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/armageddon-pops.html|date=2012-02-15}}&lt;/ref&gt; «Здорово и вечно», «Русское поле экспериментов».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|title=Русское Поле Экспериментов, 1989|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120213145839/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/russkoe_pole_eksperimentov.html|date=2012-02-13}}&lt;/ref&gt; Сол жылдары «Коммунизм» жобасының альбомдары жазылды (құрамында: Егор Летов, Константин Рябинов, Олег «Манагер» Судаков),&lt;ref name=&quot;avtobio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kommunism&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.redut.info/anons/103|title=Уникальный и неповторимый концерт легендарного проекта «Коммунизм»|author=Александр Редут|publisher=www.redut.info|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140826120838/http://www.redut.info/anons/103|date=2014-08-26}}&lt;/ref&gt; Летов пен Янка Дягилева бірлесіп жұмыс істей бастады.&lt;ref name=&quot;yanka&quot;&gt;{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/biograf.htm|title=Биография Янки Дягилевой|publisher=yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120204201416/http://www.yanka.lenin.ru/biograf.htm|date=2012-02-04}}&lt;/ref&gt;

Жаңасібір рок-фестивалінен кейін (1987 жылғы сәуір) олар Летовты екінші рет психиатриялық ауруханаға жатқызғысы келді және ол іздеуде болғандықтан, 1987 жылғы қарашаға дейін Янка мен Лукичпен пойызбен және Украин КСР мен РКФСР бойынша автостоппен саяхаттап, «жүйелі хиппи» өмірін өткізді. Өмірбаянда: «Ақырында, ата-анамның күш-жігерінің арқасында іздеу тоқтатылды және мен жалғыз қалдым — оның үстіне «қайта құрудың» жаңа кезеңі басталып, диссиденттер енді ешкімге қажет емес болды.&lt;ref name=&quot;avtobio&quot; /&gt;

Музыканттар мен «ГрОб-студиясының» жартылай астыртын болуына қарамастан, 1980 жылдардың аяғында және әсіресе 1990 жылдардың басында олар КСРО-да, ең алдымен, жастар орталарында кең танымал болды; Кейбір мәліметтер бойынша, жүздеген мың адам топтың жанкүйерлеріне айналды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|title=Вселенская Революция Егора Летова, интервью|author=Алексей Коблов|date=1997-05|publisher=«Я молодой» № 22|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222137/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113848.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lestn&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|title=«Лестница в небо» — статья про концерт в Лужниках|author=Александр А. Вислов, Олег Зинцов|date=2005-05-30|publisher=«Ведомости», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501150835/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1117702497.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt; Сыншылардың пікірінше, Летов шығармашылығы өзінің қуатты энергиясымен және материалды беруімен, әдеттен тыс, ерекше дыбыспен, жанды және қарапайым ырғақпен, стандартты емес лирикамен, ерекше, өрескел және сонымен бірге талғампаз поэзия мен тілмен ерекшеленеді.&lt;ref name=&quot;estonia&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|title=Музыканта Егора Летова в Эстонию не пустили. Почему — не объяснили|author=gazeta.ee|date=2002|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501222145/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056183500.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt; Летов 1960 жылдардағы американдық гараждық рок деп атады (бұл оның сүйікті музыкалық жанры болды): The Monks және The Sonics,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |title=Звуки. Ру — Егор Летов — Как Платил Незнайка За Свои ??? (Вопросы) |accessdate=2014-03-25}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140325221633/http://www.zvuki.ru/R/P/463/ |date=2014-03-25}}&lt;/ref&gt; Love,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 02.11.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-07-26 |url=https://web.archive.org/web/20140726071655/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1131016423.html}}&lt;/ref&gt; Sonic Youth,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html |title=ГрОб-Хроники {{!}} GQ № 4 (129) — Гражданин поэт: Последние слова Егора Летова |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-02-21 |url=https://web.archive.org/web/20140221193443/http://grob-hroniki.org/article/2012/art_2012-04-xxa.html}}&lt;/ref&gt; Butthole Surfers топтары,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57 |title=Егор Летов — Я не верю в анархию (Сборник статей) — чтение книги онлайн&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2014-03-25 |url=https://web.archive.org/web/20140325221032/http://m.litfile.net/read/121181/110396-111600?page=57}}&lt;/ref&gt; ерте Pink Floyd (Баррет кеткенге дейін),&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 12.09.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209001650/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1126545107.html}}&lt;/ref&gt; [[Боб Дилан]]ның,&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 24.09.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2018-02-13 |url=https://web.archive.org/web/20180213212735/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1159093842.html}}&lt;/ref&gt; [[Нил Янг]]тың,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 05.04.2005 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2009-10-23}} {{Wayback|date=2010-09-13 |url=https://web.archive.org/web/20100913152048/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1112791243.html}}&lt;/ref&gt; [[Ким Фоули]]дің,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html |title=Приятного аппетита! (Интервью с Егором Летовым) / Егор Летов «Я не верю в анархию» {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-05-01 |url=https://web.archive.org/web/20120501233738/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056981236.html}}&lt;/ref&gt; [[Дженезис Пи-Орридж]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 25.01.2008 (часть 2) / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-03-23 |url=https://web.archive.org/web/20120323155828/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1201629246.html}}&lt;/ref&gt; [[Майкл Джира]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html |title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.02.2006 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» |access-date=2014-03-25}} {{Wayback|date=2012-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20120209002719/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1140696028.html}}&lt;/ref&gt; және де басқа да эксперименттік рок-топтардың орындауында негізгі рок-топтар, панк және постпанк, рухы жағынан әсер.

=== 1990 жылдар ===
1990 жылдардың басында «Гражданская оборона»ның концерттік қызметін тоқтатқан және топтың таратылғанын жариялаған Егор Летов өзінің ең танымал альбомдары болып табылатын «Егор и Опизденевш»інің психикалық жобасының бөлігі ретінде «Приг-скок» (1990)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|title=Прыг-Скок, 1990|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105045843/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/pryg-skok.html|date=2012-01-05}}&lt;/ref&gt; және «Сто Лет одиночества» (1992)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|title=Сто Лет Одиночества, 1993|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001617/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/sto_let_odinochestva.html|date=2012-01-05}}&lt;/ref&gt; альбомдарын жазды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|title=Рецензия на переиздание альбома Сто лет одиночества|author=Игорь Масленников|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://www.webcitation.org/65AeWoStc?url=http://www.gr-oborona.info/pub/review/slo_pereizd/index.html|date=2012-02-03}}&lt;/ref&gt; 1993 жылы Летов тағы да Азаматтық қорғанысты концерттік және студиялық іс-шараларға жинады. Дәл осы кезеңде «Орыс серпіліс» ұлттық коммунистік рок қозғалысының жетекшілерінің бірі болды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|title=Пуля-Дура, учить меня жить|author=Алексей Курбановский|date=1994-07-22|publisher=«Северная Столица», СПб|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501233919/http://www.gr-oborona.ru/pub/anarhi/1056979100.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt; және белсенді гастрольдік сапарда болды. 1994–1998 жылдары Егор Летов Ұлттық большевиктер партиясын қолдады және № 4 партия билетіне ие болды.{{s|с № 4}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|title=Дело Летова|date=1996-03|publisher=«Лимонка» № 35, Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120220120939/http://limonka.nbp-info.ru/035_article_1226837547.html|date=2012-02-20}}&lt;/ref&gt; [[Ресейдегі парламент сайлауы (1999)|1999 жылғы Мемлекеттік Дума сайлауы]]нда Виктор Анпиловты қолдау мақсатында гастрольдік сапарға шықты.

1995–1996 жылдары Егор Летов тағы екі альбом жазды: «Солнцеворот» және «Гражданская оборона» тобының құрамында қайтадан «Невыносимая лёгкость бытия». Екі альбом да 1997 жылы шығарылды.&lt;ref name=&quot;solncevorot&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|title=Солнцеворот, 1997|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120106161620/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/solncevorot.html|date=2012-01-06}}&lt;/ref&gt;

1990 жылдардың ортасында Летов [[Хулио Кортасар|Хулио Кортасардың]] «Игра в классики» романын түсіруді жоспарлады, бірақ кейін бұл идеядан бас тартты. Кино түсіру өте нәзік және күрделі іс екенін, «гараждық кинотеатр» әдісі оған жақын емес екенін түсіндірді.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|title=Егор Летов. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской Обороны, 23.12.04 / Off-line интервью с Егором Летовым и группой «Гражданская Оборона» &amp;#124; Гра …|accessdate=2013-04-08}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130425074856/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1103835530.html|date=2013-04-25}}&lt;/ref&gt;

=== 2000 жылдар ===
[[Сурет:Egor Letov 2000-11-04 Nuernberg.jpg|нобай|212x212 нүкте|«Luise Cultfactory» жеке концерті кезіндегі Егор Летов, [[Нюрнберг]], [[Германия]], 2000 жылғы 4 қараша]]

2002 жылы Егор Летовтың авторлық интерпретациясындағы әйгілі кеңестік әндерден тұратын «Гражданская оборонаның» «Звездопад» альбомы,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|title=Звездопад|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120105001341/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/zvezdopad.html|date=2012-01-05}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ «Егор және Опизденевшихтің» «Психеделия Tomorrow» альбомы шығарылды.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Миша Вербицкий|date=|url=http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|title=Обзор альбома в каталоге издателя «Ур-Реалист»|publisher=imperium.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110630231915/http://imperium.lenin.ru/UR-REALIST/Oct2001/psych.html|date=2011-06-30}}&lt;/ref&gt; 2004 жылғы ақпанда Егор Летов ресми түрде кез келген саяси күштерден, оның ішінде ұлтшылдарынан бас тартты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|title=Официальное заявление по поводу событий в Екатеринбурге|author=Егор Летов и «Гражданская оборона»|date=2004-02-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120218073535/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1090486302.html|date=2012-02-18}}&lt;/ref&gt; 2004–2005 жылдары топтың екі жаңа альбомы жарық көрді: «Долгая счастливая жизнь» және «Реанимация» (атаулы ән Егор Летов реанимацияда болған кезде жазылған),&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|title=Реанимация|work=альбомография|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121090457/http://www.gr-oborona.ru/pub/discography/reanimacija.html|date=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|title=Жизнь Как Чудо, интервью с Егором Летовым|author=Максим Семеляк|date=2004|publisher=«Афиша», Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20111220022651/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1095686537.html|date=2011-12-20}}&lt;/ref&gt; олардың пайда болуы «Гражданской оборона» жалпы жұртшылық арасында да, баспасөзде де қызығушылықтың жаңа толқынын тудырды. Осы кезеңде Летов [[Сергей Станиславович Удальцов|Сергей Удальцов]]пен және оның әйелі Анастасиямен жұмыс істеді, олар топ үшін концерттер ұйымдастырды. Сонымен бірге, сәйкесінше «Солнцеворот» және «Невыносимая лёгкость бытия» жаңа атауларымен ремикстелген және шығарылған «Лунный переворот» және «Сносная тяжесть небытия» альбомдарының қайта шығарылымдары пайда болды.&lt;ref name=&quot;solncevorot&quot; /&gt; 2007 жылғы 9 мамырда «Зачем снятся сны?» альбомы жарық көрді. шығарылды, бұл топтың соңғы альбомы болды. Бұл альбомды кейін Егор Летов үздік деп атады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|title=«Зачем Снятся Сны». Егор Летов о новом альбоме|author=Егор Летов|date=|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121102051/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/sny.html|date=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;

Егор Летов пен оның тобы [[Эстония]] (Сыртқы істер министрлігі түсініктеме берместен оларға виза беруден бас тартты)&lt;ref name=&quot;estonia&quot; /&gt; және [[Латвия]] билігінің бірнеше рет қарсылығына тап болды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|title=Егор Летов объявлены персонами «нон грата» в Латвии до 2099 года|author=Сергей Попков|date=2000-09-28|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120501221749/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1056113348.html|date=2012-05-01}}&lt;/ref&gt;

«Гражданской оборонының» соңғы концерті 2008 жылғы 9 ақпанда [[Екатеринбург]]те өтті. Бұл концертті жергілікті телекомпания түсірген.&lt;ref&gt;{{YouTube|m3N_5qL74ZM|Про дурачка — Запись с последнего выступления «Гражданской обороны»}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|title=Последний концерт «Гражданской обороны» (Свердловск, 09.02.2008)|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120121045219/http://www.gr-oborona.ru/pub/photo/1205782728.html|date=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;

=== Өлімі ===
Егор Летов 2008 жылғы 19 ақпанда жергілікті уақыт бойынша сағат 16:57-де Омбыда кенеттен қайтыс болды. Бастапқы нұсқа бойынша, өлімнің себебі [[Жүректің тоқтап қалуы|жүрегінің тоқтауы]] болды, дегенмен кейінірек басқа нұсқасы пайда болды: алкогольмен уланудан туындаған жедел респираторлық жеткіліксіздік&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/870741 Установлена причина смерти Егора Летова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220618070323/https://www.kommersant.ru/doc/870741 |date=2022-06-18 }} // [[Коммерсантъ]], 24.03.2008&lt;/ref&gt; (кейбір деректер бойынша, Летов өмірінің соңғы айларында алкогольді асыра пайдаланған).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/ |title=Отец Летова: «Сын был очень талантлив. Но слишком много пил» |access-date=2018-03-19}} {{Wayback|date=2018-03-19 |url=https://web.archive.org/web/20180319213537/https://www.msk.kp.ru/daily/24052/104359/}}&lt;/ref&gt; «Гражданская оборона» сайты Летовтың жүрегі тоқтап қайтыс болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html |title=Егор Летов умер сегодня во сне дома в Омске |access-date=2020-03-04}} {{Wayback|date=2020-02-09 |url=https://web.archive.org/web/20200209043134/http://www.gr-oborona.ru/lenta/news/23.html}}&lt;/ref&gt; 2008 жылғы 21 ақпанда Омбыдағы Ескі Шығыс зиратында, анасы бейітінің жанына жерленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/ |title=Егор Летов похоронен на Старо-Восточном кладбище Омска |access-date=2020-04-25}} {{Wayback|date=2020-11-23 |url=https://web.archive.org/web/20201123224411/https://lenta.ru/news/2008/02/21/letov/}}&lt;/ref&gt;

== Жеке өмірі ==
1980 жылдардың екінші жартысында Егор Летовтың сүйіктісі Яна Дягилева болды (1991 жылы қайтыс болды).&lt;ref name=&quot;yanka&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|title=Панки строились рядами под лучами прожекторов|date=2002-03-24|publisher=InterMedia, yanka.lenin.ru|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120503184451/http://yanka.lenin.ru/stat/go2002.htm|date=2012-05-03}}&lt;/ref&gt; 1991 жылдан 1997 жылға дейін Летов Янаның досы және оның кейбір альбомдарын жазуға қатысушы Анна Волковамен бірге тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|title=Off-line интервью. Ответы на вопросы посетителей официального сайта Гражданской обороны|author=Егор Летов|date=2006-04-11|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120209002611/http://www.gr-oborona.ru/pub/offline/1144775403.html|date=2012-02-09}}&lt;/ref&gt; 1997 жылы Летов Наталья Чумаковаға үйленді, «Гражданской обороны» бас гитарист ретінде қосылды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|title=Like a Rolling Stone. 20 лет «Гражданской обороне». 40 лет Егору Летову|author=А. Коблов|date=2004-09|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120104032522/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1101323043.html|date=2012-01-04}}&lt;/ref&gt;

== Еске алу ==
[[Сурет:Egor Letov grave.PNG|нобай|181x181 нүкте|Егор Летов бейітіндегі ескерткіш, 2010 жылғы қыркүйек]]

2008 жылғы жаз мен күзде Жаңасібір, Барнауыл және Төменгі Новгород қалаларында Егор Летов, Олег Судаков және Константин Рябиновтың «Коммунизм-арт» коллаждары мен көркемдік нысандарының көрмесі өтті.&lt;ref name=&quot;kommunism&quot; /&gt;

2009 жылы Егор Летовтың «Автографы. Черновые и беловые рукописи» атты үш томдық өлеңдер жинағы шығарыла бастады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html |title=Книга стихов Летова: написано его рукой / Интервью и публикации {{!}} Гражданская Оборона — официальный сайт группы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2010-01-07}} {{Wayback|date=2013-05-09 |url=https://web.archive.org/web/20130509214358/http://www.gr-oborona.ru/pub/pub/1252575837.html}}&lt;/ref&gt; Қолтаңбалардың бірінші томы 2009 жылдың күзінде, екінші томы 2011 жылдың тамызында, үшінші томы 2014 жылдың күзінде жарық көрді.

2010 жылғы 10 қыркүйекте Егор Летовтың бейітіне оның жесірі Наталья Чумакованың бастамасымен құлпытас орнатылды, онда алғашқы христиандардың «Вселенский» кресті бейнеленген мәрмәр текше, оны Иерусалим кресті деп те атайды,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|title=Памятник Егору Летову|author=Наталья Чумакова|date=2010|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120207151813/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/memorial.html|date=2012-02-07}}&lt;/ref&gt; алайда ғылымда мұндай крест алғаш рет XI ғасырда қолданылған деп есептелді. [[Крест жорықтары]], оның құрамындағы грек кресті әлдеқайда ежелгі. Оны өндіру мен орнатуға Елена Веремянина, Сергей Соколков, Юрий Щербинин, Евгений Козлов, Константин Вдовин, Николай Лепихин және Михаил Воронко қатысты. Егордың өзі кеуделік крест ретінде дәл осындай крест киген.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|title=На могиле омского рокера Егора Летова установили памятник|author=Светлана Кычанова|date=2010-09-13|publisher=Комсомольская правда в Омске|accessdate=2012-01-08|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140808053837/http://omsk.kp.ru/daily/24556.5/732225/|date=2014-08-08}}&lt;/ref&gt; Ескерткіш Егор Летовтың жанкүйерлері мен «Гражданская оборона» қайырмалдық есебінен жасалды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|title=Памятник на могиле Егора Летова|author=Наталья Чумакова|date=2008|publisher=Официальный сайт «Гражданской обороны»|accessdate=2011-12-30|lang=ru}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120502011404/http://www.gr-oborona.ru/pub/rock/monument.html|date=2012-05-02}}&lt;/ref&gt;

2014 жылғы 20 қарашада Наталья Чумакованың Егор Летов туралы «Здорово и вечно» деректі фильмі шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://grobfilm.ru/ |title='Здорово и вечно' о ранней 'Гражданской обороне'&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |accessdate=2015-03-04}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150215100542/http://grobfilm.ru/ |date=2015-02-15}}&lt;/ref&gt;

2015 жылғы 19 желтоқсанда Омбы қаласында «Слава» кинотеатрының фойесінде «Аллее звёзд» жұлдыздың салтанатты ашылу рәсімі өтті. Кеңестік және ресейлік ақын және рок-музыкант, «Гражданская оборона» тобының негізін қалаушы және жетекшісі Егор Летовтың есімі мәңгілікке қалды.

2018 жылғы 11 ақпанда Омбы филармониясында Омбы академиялық симфониялық оркестрінің орындауындағы «Симфоборона» құрмет концерті өтті. Музыканттардың бірі өзіне ұқсау үшін шашы мен сақалын ұзартқан.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.om1.ru/afisha/news/133317/|title=Александр Малькевич: «Мы идем по плану...»|publisher=om1.ru|accessdate=2018-03-24}} {{Wayback|date=2018-03-25|url=https://web.archive.org/web/20180325050239/https://www.om1.ru/afisha/news/133317/}}&lt;/ref&gt;

19 ақпанда, Летовтың қайтыс болғанына 10 жыл толуына орай, концерттің жазбасы 12 арнада көрсетілді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gtrk-omsk.ru/news/251983/|title=«Симфооборона» пробрала до слёз фанатов Егора Летова|publisher=http://gtrk-omsk.ru|access-date=2019-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-24|url=https://web.archive.org/web/20181124102723/http://gtrk-omsk.ru/news/251983/}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы Вьетнамның солтүстігінде табылған ара қоңыздарының түрі ''Augyles letovi'' Егор Летовтың құрметіне аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi |title=Новый вид жуков-пилоусов назвали в честь Егора Летова |access-date=2018-11-21}} {{Wayback|date=2018-11-22 |url=https://web.archive.org/web/20181122005352/https://nplus1.ru/news/2018/11/21/augyles-letovi}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы Егор Летовтың есімі Омбы әуежайына тағайындалу үшін ұсынылды, бірақ алдыңғы қатарда болса да, екінші турға өте алмады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.omskinform.ru/news/125023 |title=Министр культуры РФ «воскресил» омского рокера Летова |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110184509/https://www.omskinform.ru/news/125023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami |title=Мединский назвал поклонников «Гражданской обороны» маргиналами |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183824/http://ren.tv/novosti/2018-11-14/medinskiy-nazval-poklonnikov-grazhdanskoy-oborony-marginalami}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://snob.ru/entry/168289 |title=Все идёт по бану. Почему «аэропорт имени Летова» объединил охранителей и либералов |access-date=2019-01-10}} {{Wayback|date=2019-01-10 |url=https://web.archive.org/web/20190110183731/https://snob.ru/entry/168289}}&lt;/ref&gt; Осыған қарамастан оның есімі Омбы облысындағы Поповка ауылындағы жеке аэродромға әлі күнге дейін берілді. Алайда 2019 жылдың шілдесінде сот шешімімен аэродром жабылды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=В Омской области владелец аэродрома им. Летова не отстоял право на его эксплуатацию|url=https://bk55.ru/news/article/158091/|access-date=2021-08-14}} {{Wayback|date=2019-10-05|url=https://web.archive.org/web/20191005105504/https://bk55.ru/news/article/158091/}}&lt;/ref&gt;

2019 жылы Ф. М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік әдеби мұражайының басшылығы Егор Летов қорын құру туралы шешім қабылдады.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Произведения Егора Летова пополнят музейные фонды|url=http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2019-08-01|url=https://web.archive.org/web/20190801234736/http://vomske.ru/news/13268-proizvedeniya_egora_letova_popolnyat_muzeynye_fond/}}&lt;/ref&gt; 2019 жылғы 9 қыркүйекте мұражайда музыканттың 55 жылдығына арналған көрме ашылды,&lt;ref&gt;{{cite web|title=В Омске открылась первая выставка, посвящённая жизни и творчеству лидера группы &quot;Гражданская оборона&quot;|url=https://omskzdes.ru/culture/65023.html|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2021-03-04|url=https://web.archive.org/web/20210304055832/https://omskzdes.ru/culture/65023.html}}&lt;/ref&gt; одан кейін мұражайда құрылған Егор Летов қорына ең қызықты экспонаттар енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/|title=Экспонаты с выставки «Всё идёт по плану» пополнили фонды музея Достоевского|access-date=2020-04-08}} {{Wayback|date=2020-09-29|url=https://web.archive.org/web/20200929021822/http://www.litmuseum.omskportal.ru/events/zakrytie-vystavki-vsyo-idyot-po-planu/}}&lt;/ref&gt;

2019 жылғы 10 қыркүйекте Летовтың 55 жылдығына арналған «Без меня» атты альбом шығарылды, онда 27 орындаушы мен музыкалық топ бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu|title=Без меня|author=|website=[[Meduza]]|date=2019-09-10|publisher=|accessdate=2019-09-11}} {{Wayback|date=2020-10-01|url=https://web.archive.org/web/20201001024028/https://meduza.io/feature/2019/09/10/leningrad-grechka-gromyka-rsac-naiv-komsomolsk-i-sansara-v-tribyute-egoru-letovu}}&lt;/ref&gt;

2021 жылғы тамызда Либерияның кеме тізілімінде тіркелген NS Energy құрғақ жүк кемесі Егор Летовтың есімімен аталды.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.fleetmon.com/vessels/egor-letov_9609732_8091910/|title=EGOR LETOV (Bulk carrier)|website=FleetMon.com|access-date=2021-08-20}}&lt;/ref&gt; Бір типті ''NS Yakutia'' жаңа оператор ''Viktor Tsoy'' деп өзгертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8 |title=rbc.ru Viktor Tsoi и Egor Letov вышли в море под либерийским флагом |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171952/https://www.rbc.ru/business/29/09/2021/61545a539a79470e505c7ae8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/ |title=lenta.ru Viktor Tsoi и Egor Letov отправились в плавание |access-date=2021-09-30}} {{Wayback|date=2021-09-30 |url=https://web.archive.org/web/20210930171945/https://lenta.ru/news/2021/09/29/zhivy/}}&lt;/ref&gt;

2022 жылы Летовтың де-факто әйелі Янка Дягилеваның өмірінің соңғы күніне арналған «На тебе сошёлся клином белый свет» көркем фильмі жарық көрді. Егор Летовтың рөлін актер Максим Козлов сомдады.

2022 жылдың 25 қаңтарында ресейлік ''Timelock Studio'' студиясы Croteam-пен бірге жасаған ''Serious Sam: Siberian Mayhem'' ойыны шығарылды, мұнда кейіпкерлердің бірі (Игорь Ледов) Егор Летовке сілтеме жасайды, оның ішінде кейіпкер гитарада ойнай алады және өзіне тән келбеті бар. Сондай-ақ, ойынның бірінші деңгейі «Вечность пахнет нефтью» деп аталады, бұл, ең алдымен, «Русское поле экспериментов» әнінің мәтініне сілтеме.

Хип-хоп әртісі Babangida өзінің «Пирдуха» трегінде Егор Летовты бірнеше рет атап өтеді,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://genius.com/16536646/Babangida-pirdukha/|title=Но уже скоро нас тоже не станет / И лишь оскаленное время / Как пел старик Егор|website=Genius|access-date=2024-07-10}}&lt;/ref&gt; сонымен қатар Гражданской оборонының «Вечная весна» әніне сілтеме жасайтын «Вечная зима» трегі бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Летов, Егор Фёдорович}}
[[Санат:КСРО әншілері]]
[[Санат:Ресей әншілері]]
[[Санат:XX ғасыр әншілері]]
[[Санат:XXI ғасыр әншілері]]
[[Санат:КСРО гитарашылары]]
[[Санат:Ресей гитарашылары]]
[[Санат:XX ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:XXI ғасыр гитарашылары]]
[[Санат:КСРО рок-музыканттары]]
[[Санат:Ресей рок-музыканттары]]
[[Санат:XX ғасыр рок-музыканттары]]
[[Санат:КСРО дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:Ресей дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:XXI ғасыр дыбыс жазу актерлері]]
[[Санат:КСРО ән авторлары]]
[[Санат:Ресей ән авторлары]]
[[Санат:XX ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:XXI ғасыр ән авторлары]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:Ресей суретшілері]]
[[Санат:XX ғасыр суретшілері]]
[[Санат:XXI ғасыр суретшілері]]
[[Санат:КСРО ақындары]]
[[Санат:Ресей ақындары]]
[[Санат:XX ғасыр ақындары]]
[[Санат:XXI ғасыр ақындары]]
[[Санат:Баритондар]]
[[Санат:«Гражданская оборона» тобының музыканттары]]
[[Санат:Ресей панк-рок музыканттары]]
[[Санат:КСРО панк-рок музыканттары]]
[[Санат:Психеделикалық рок музыканттары]]
[[Санат:Омбы музыканттары]]
[[Санат:Орыс ақындары]]
[[Санат:Егор Летов]]
[[Санат:Лақап есімімен танымал әншілер]]
[[Санат:Кеңес диссиденттері]]
[[Санат:Ресей рок-вокалистері]]
[[Санат:Жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болғандар]]
[[Санат:ҰБП мүшелері]]
[[Санат:Ресей анархистері]]
[[Санат:Музыкалық лейблдердің негізін салушылар]]</text>
      <sha1>kmchnsyjtwy4l3crfd0qdj8gj4e8uu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Летсплей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760595</id>
    <revision>
      <id>3599655</id>
      <parentid>3479098</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:03:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Z.Aldyar</username>
        <id>177475</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:0|3|0 */</comment>
      <origin>3599655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18874" sha1="abm94fnk7ctdj480c9cg3u3fuwxf6uk" xml:space="preserve">[[Сурет:PewDiePie at PAX 2015 crop.jpg|нобай|Швед летсплейші [[PewDiePie]]]]
'''Летсплей''' (''Let's Play'' {{Tr-en|ойнайық}}) — мәтінмен сүйемелденетін бейне, онда [[Геймер|ойыншы]] немесе ойыншылар тобы кез-келген [[компьютерлік ойын]]ның өтуін көрсетеді және түсініктеме береді. Летсплей ойыншылардың субъективті әсерлеріне — «летсплейші», олардың пікірлері мен реакцияларына — экранда болып жатқан оқиғаларға қатысты әзіл — оспақты, сыни немесе тіпті бөгде адамдарға назар аудара отырып, ойындардың немесе оқу бейнелерінің [[Өту (ойындар)|ойындар өтуің жазбалары]]нан ерекшеленеді және көрермендерге ойын арқылы қалай алға жылжу керектігі туралы объективті ақпарат көзі ретінде қызмет етуге арналмаған.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Finniss|first=David|title=What is a &quot;Let's Play?&quot;|url=http://voices.yahoo.com/what-lets-play-4901264.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140729024203/http://voices.yahoo.com/what-lets-play-4901264.html|archivedate=2014-07-29|work=Yahoo Voices|publisher=Yahoo News Network|accessdate=2013-12-23|date=2009-11-18|lang=en}}&lt;/ref&gt; Летсплей және нақты уақыттағы ойын [[Ағынды мультимедиа|стриминг]]тері бір-бірімен тығыз байланысты және бір-бірін жоққа шығармаса да, летсплей тек импровизация емес, алдын ала дайындалған сценарий бойынша бейне монтажын және летсплей авторының жұмысын қамтуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.polygon.com/2017/3/29/15087012/streaming-vs-lets-play-twitch-youtube|title=Three reasons streaming is replacing the Let’s Play industry|first=Michael|last=Sawyer|date=2017-03-29|accessdate=2019-05-16|website=[[Polygon]]|archive-date=|archive-url=|deadlink=no|archivedate=2017-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170329171031/http://www.polygon.com/2017/3/29/15087012/streaming-vs-lets-play-twitch-youtube|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Компьютерлік индустрия басталғаннан бері бейне жазу және скриншот бағдарламаларына қол жеткізе алатын бейне ойын ойыншылары компьютерлік ойындарды қалай ойнайтынын жаза алды. Бұл геймплей бейне өтулерде, [[Ойын жылдам өтуі|жылдам өтулер]]де және басқа да ойын-сауық роликтерінде бейнеленген. Бірақ уақыт өте келе ойыншылар ойынның өзіне емес, олардың ойын қабылдауына және геймплейге қатысуына назар аудара бастады. Интернетте осы жанрдағы бейнелер пайда болғанға дейін де, жапондық «GameCenter CX» сияқты көптеген ойын-сауық телешоулары жүргізушілер мен қонақтарды қиын ойындарда бәсекелесуге мәжбүр етті. Мұндай хабарлар көрермендер үшін әрдайым әзіл-оспақ болатын ойыншылардың пікірлерінің арқасында ерекше хит болды.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://kotaku.com/who-invented-lets-play-videos-1702390484|title=Patrick Klepek, «Who Invented Let’s Play Videos?», 06.05.2015|access-date=|archive-date=|archive-url=|deadlink=no|accessdate=2015-10-19|archivedate=2016-07-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160731050506/http://kotaku.com/who-invented-lets-play-videos-1702390484|lang=en}}&lt;/ref&gt;

«Летсплей» терминін алғаш рет 2007 жылы «Something Awful» интернет-форумының пайдаланушысы Майкл Сауйер енгізген деп есептеледі, ол [[The Oregon Trail|''The Oregon Trail'']] ойынының өтуінде осы жанрдың форматын анықтады. [[YouTube]] пен [[Twitch]] сияқты бейне хостинг және ағындық сайттардың дамуымен көптеген ойыншылар өздерінің геймплейінің бейнелерін жариялау мүмкіндігіне ие болды. Бұл өз кезегінде бейне ойындар әлемінде жаңа тенденцияны тудырды — интернет-сериалдар жанры пайда болды.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

Нөлдік жылдардың екінші жартысында Интернеттегі ең танымал летсплейші [[The Spoony Experiment|Ной «The Spoony One» Энтвайлер]] болды. Әртүрлі бейне ойындар мен фильмдерге шолулардан басқа, Spoony [[FMV|FMV ойындары]]ның ойынын жазумен де айналысты. Бұл бейнелер FMV Hell айдарына енгізілді және Phantasmagoria сияқты FMV ойындарының көп сериялы летсплейлері: ''Phantasmagoria: A Puzzle of Flesh'' пен ''Ripper'' оны танымал етті, ол TSE Riff театрының айдарында жариялады. Бастапқыда ол бұл бейнелерді «review» деп атады, бірақ «let's play» термині танымал болғаннан кейін ол бейнелерінің атын өзгертті. Қазіргі уақытта ол FMV және басқа ойындардың летсплейлер жазбайды.

== Қазіргі жағдай және қоғамға әсері ==
Геймплей бейнелерін жасайтын ең танымал ойыншылардың кейбірі интернеттегі атақты адамдар ретінде қарастырылады және олардың ойнауы арқылы басқа ойыншыларға геймплейге қатысты жаңа идеялар, жаңа перспективалар береді.&lt;ref&gt;Danny Wadeson, «Gamertube: PewDiePie and the YouTube commentary revolution», 06.09.2013, [http://www.polygon.com/features/2013/9/6/4641320/pewdiepie-youtube-commentary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627134246/http://www.polygon.com/features/2013/9/6/4641320/pewdiepie-youtube-commentary |date=2015-06-27 }}&lt;/ref&gt; Ойын бейнелерін жасаушылардың арасында [[PewDiePie]], [[Markiplier]], [[Rooster Teeth|Achievement Hunter мен Funhaus]], [[The Yogscast]], [[Smosh]], [[Machinima]] және т.б. сияқты лестплейерлер жиі атап өтіледі. Олар бейне хостинг сайтының жарнамаларының арқасында өз бейнелерін әр көргені үшін ақшалай кірістің пайызын алады. Бұл оларға роликтердің осы жанрын шығаруға негізделген бейресми мансаптарын қамтамасыз етуге және сол арқылы ақша табуға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Christopher Zoia, «This guy makes millions playing video games on YouTube», 23.03.2014, [https://www.theatlantic.com/business/archive/2014/03/this-guy-makes-millions-playing-video-games-on-youtube/284402/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116203530/https://www.theatlantic.com/business/archive/2014/03/this-guy-makes-millions-playing-video-games-on-youtube/284402/ |date=2018-11-16 }}&lt;/ref&gt; Бірақ летсплейлердің ойын-сауық мақсаттары ғана емес, сонымен қатар бейне ойын жасаушыларға ойыншылардың көмегімен өз өнімдерін жарнамалауға көмектеседі. ''[[The Stanley Parable]]'' мен ''Octodad: Dadliest Catch'' сияқты ойындар кәсіби және кәсіби емес летсплейлер түсіріліміне қатысатын көптеген ойыншылардың кең ауқымымен танымал болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-27-play-matters-more-than-video-games-octodad-dev|title=Brenden Sinclair, «Play matters more than video games», 27.03.2014|access-date=2015-10-19|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817110317/http://www.gamesindustry.biz/articles/2014-03-27-play-matters-more-than-video-games-octodad-dev|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Бұл құбылыс қоғамда кең таралғаны соншалық, ол бұқаралық мәдениеттің ойын-сауық санатына енгізіліп, спорттық бағдарламалар мен музыкалық концерттермен тең дәрежеде қарастырыла бастады. Achievement Hunter ([[Rooster Teeth]] еншілес компаниясы) ойыншылар тобы RTX 2015 аясында үлкен аудитория алдында тірі летсплей көрсеткен кезде жанрға деген көзқарасты толығымен өзгертті. Болашақта бұл үрдіс қоғамдық мәдениетте орнығып, тек бейне хостинг сайттарында ғана емес, сонымен қатар телешоуларда, кинотеатрларда және тірі аудитория алдында пайда болуы мүмкін.&lt;ref&gt;[https://roosterteeth.com/episode/r-t-docs-let-s-play-live-let-s-play-live-the-documentary «RT DOCS: LET’S PLAY LIVE: THE DOCUMENTARY», 20.02.2015]&lt;/ref&gt;

== Сын мен құқықтық мәселелері ==
Ойын-сауық индустриясындағы сияқты әр түрлі жеке топтардың өкілдері де, ойыншылардың өздері де летсплейді бейнелердің сапасыздығы үшін жиі сынайды. Желіде қол жетімді көптеген ойындарды жақсы жүйелік жабдықтары жоқ ойыншылар жасайды. Сонымен қатар, геймплейдің өзі көптеген көрермендерге скучно және ойланбаған болып көрінеді. Америкалық әзілкеш [[Джимми Киммел]] летсплей идеясын сынға алып, бөтен ойыншылардың геймплей бейнелерін көру уақытты жоғалту деп мәлімдеді, осылайша жанрмен айналысатын ойыншылар арасында кең резонанс тудырды.&lt;ref&gt;Dalton Cooper, «Jimmy Kimmel Makes Fun of Let’s Play Videos», 28.08.2015, [https://gamerant.com/jimmy-kimmel-youtube-gaming-123/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630044336/http://gamerant.com/jimmy-kimmel-youtube-gaming-123/ |date=2016-06-30 }}&lt;/ref&gt;

Летсплейдің ең көп талқыланатын мәселелерінің бірі — танымал летсплейшілер қанша табатындығын ескере отырып, ойын өндірушілерінің құқықтарын жүктеу немесе тарату кезінде бұзылған ба. Жалпы аргумент — летсплей әдетте пародиялық немесе кәсіби емес сипатқа ие, ал ойыншылар жанкүйерлер тобына жатады-әр түрлі елдердің, соның ішінде американдықтардың заңнамасында кең таралған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=28NZxeViHZY|title=&quot;Are Let’s Play videos illegal?, 06.01.2015|accessdate=|archivedate=|archiveurl=|deadlink=no|accessdate=2015-10-19|archivedate=2016-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160316135027/https://www.youtube.com/watch?v=28NZxeViHZY|lang=en}}&lt;/ref&gt;

2010 жылдардың басында авторлық құқық иелерінің қысымымен танымал [[YouTube]] бейне хостингі Content ID қызметін іске қосты. Авторлық құқықтың бұзылуын тексеру үшін мазмұн иелеріне музыка мен бейнелерді жүктеуге рұқсат етілді. Атап айтқанда, Google Play-де сатылатын барлық музыка мен барлық фильмдер (бірақ iTunes-те емес) [[AAA (компьютерлік ойындар)|AAA ойын]]дарының үзінділері сияқты Content ID-ге түсті. Авторлық құқық иесі өз мазмұнын басқа пайдаланушымен бөлісу ережесін белгілейді: бейнені жоюға болады, жердің әртүрлі аймақтарында көруге шектеледі, ол дыбысты өшіруі мүмкін немесе авторлық құқық иесі пайдаланушының бейнесіне жарнама орналастырады және егер пайдаланушы YouTube серіктесі болмаса, бейнені монетизациялайды, бейне жойылады. Екінші жағдайда, пайдаланушы өз бейнесінен кіріс алуға құқылы емес, сонымен қатар авторлық құқық иесінің ережесіне байланысты бейнені мобильді қосымшада көруге тыйым салынуы мүмкін. Бұл letsplayers арасында үлкен сын тудырды, өйткені көптеген ойындарда әртүрлі құқық иелерінің авторлық құқығымен қорғалған аудио және бейне тізбектері бар, ал летсплейшілерде бейнелер жасаудың негізгі ынталандыруларының бірі ақшалай табыс болып табылады, сонымен қатар көптеген серіктестік Медиа желілері Content ID авторлық құқықпен қорғалған музыка мен бейне тізбегін пайдалануға тыйым салады. Көптеген пайдаланушылар өздерінің бейнелерін арнаны жою қаупімен жоя бастады, өйткені олар көптеген копирайкалық музыканы қолданды; осыған байланысты ұшқыштардың көпшілігі басқа типтегі веб-сайттарға кетті [[Twitch.tv]] олар тек ағындармен айналысады (көптеген шолушыларда да солай болды). Стримерлік веб-сайттарда авторлық құқыққа қатысты мәселелер жоқ, сондықтан ойынды бөлісетін ойыншының заңмен проблемалары жоқ. Бұл жүйенің қателіктері мен жалған ескертулері де байқалды.

[[Sony]] АҚШ-тағы «Let’s Play» [[сауда белгісі]]не ойын бейнесін [[Ағынды мультимедиа|стриминг]]пен жіберу жүйесіне өтініш берді [[Twitch.tv]]. бірінші бас тарту 2015 жылдың 31 қазанында ұқсас «Let’z Play» сауда белгісінің табылуына байланысты алынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gamasutra.com/view/news/263335/Sonys_attempts_to_own_Lets_Play_rebuffed_by_Patent_and_Trademark_Office.php|title=Gamasutra — Sony’s attempts to own 'Let’s Play' rebuffed by Patent and Trademark Office&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=|archivedate=|archiveurl=|deadlink=no|accessdate=2016-01-28|archivedate=2016-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160702013001/http://www.gamasutra.com/view/news/263335/Sonys_attempts_to_own_Lets_Play_rebuffed_by_Patent_and_Trademark_Office.php|lang=en}}&lt;/ref&gt; Заңгерлер бұдан әрі не болатынын таластырды — және үш айдан кейін қайта өтінім қабылданбады, бұл логотипте жеке тұлға жоқ, ол «тек сипаттамалық» («сүт» сүті ретінде).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gamasutra.com/view/news/264512/Sonys_Lets_Play_trademark_looking_dead_after_second_rejection.php|title=Gamasutra — Sony’s 'Let’s Play' trademark looking dead after second rejection&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=|archivedate=|archiveurl=|deadlink=no|accessdate=2016-01-28|archivedate=2016-10-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161006011834/http://www.gamasutra.com/view/news/264512/Sonys_Lets_Play_trademark_looking_dead_after_second_rejection.php|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.smcarthurlaw.com/lets-play-securely-in-the-public-domain-as-uspto-rejects-sonys-trademark-bid-for-a-2nd-time/|title=The McArthur Law Firm {{!}} «Let’s Play» securely in the public domain as USPTO rejects Sony’s trademark bid as «merely descriptive»&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|access-date=|archive-date=|archive-url=|deadlink=no|accessdate=2016-01-28|archivedate=2016-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506212208/http://www.smcarthurlaw.com/lets-play-securely-in-the-public-domain-as-uspto-rejects-sonys-trademark-bid-for-a-2nd-time/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==

* Newman, James (2013). Videogames. Routledge. p. 62. [[Арнайы:Кітап қайнарлары/0415669162|ISBN 0415669162]].
* Trinh, Mike (2014). «Watching People Play». GameInformer. pp. 16-22

[[Санат:YouTube бейнесі]]
[[Санат:Ойын жаргоны]]</text>
      <sha1>abm94fnk7ctdj480c9cg3u3fuwxf6uk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3599390</id>
      <parentid>3598636</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3599390</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="n5sxu6ep564gc7vg4pxiz3s663ii0kj" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 243575,
	&quot;pages&quot;: 666511,
	&quot;edits&quot;: 3595665,
	&quot;users&quot;: 177246,
	&quot;activeusers&quot;: 544,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8688
}</text>
      <sha1>n5sxu6ep564gc7vg4pxiz3s663ii0kj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>С-192 көшесі (Астана)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>768260</id>
    <revision>
      <id>3599606</id>
      <parentid>3581212</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3599606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1159" sha1="q9d2kgx3pjv2bxu2lnnb4y1vurqw56q" xml:space="preserve">'''С-192''' көшесі. &quot;Көктал&quot; тұрғын алабы.

[[Жаңақоныс көшесі (Астана)|Жаңақоныс көшесінен]] басталып, [[Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана)|Ақыт Үлімжіұлы]] көшесінде аяқталады. [[Жаяу Мұса көшесі (Астана)|Жаяу Мұса көшесімен]] қиылысады. Ұзындығы - 310 м.

== Дереккөздер ==
{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}}

== Тарихы ==
=== Көше ===
2014 жылдың екінші жартысында салынған көше. Аты С-192 көшесі. Киров ауылының бұрыңғы №4 ағаш отырғызу кеңістігінде орналасқан.
&lt;mapframe width=&quot;400&quot; height=&quot;300&quot; zoom=&quot;16&quot; latitude=&quot;51.188242&quot; longitude=&quot;71.326338&quot;&gt;
{
  &quot;type&quot;: &quot;Feature&quot;,
  &quot;geometry&quot;: {
    &quot;type&quot;: &quot;LineString&quot;,
    &quot;coordinates&quot;: [
      [71.325234,51.187052],
      [71.327547,51.189517]
    ]
  },
  &quot;properties&quot;: {
    &quot;title&quot;: &quot;С-192 көшесі&quot;,
    &quot;stroke&quot;: &quot;#ff0000&quot;,
    &quot;stroke-width&quot;: 5
  }
}
&lt;/mapframe&gt;</text>
      <sha1>q9d2kgx3pjv2bxu2lnnb4y1vurqw56q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:С.Жания/зертхана</title>
    <ns>2</ns>
    <id>771080</id>
    <revision>
      <id>3599447</id>
      <parentid>3531300</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <comment>/* оророророрроороороп   цп еопп */</comment>
      <origin>3599447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101" sha1="sx2mfm8leaa29h3j3c8znck2igrom99" xml:space="preserve">{{Қатысушы зертханасы}}
&lt;!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ  --&gt;</text>
      <sha1>sx2mfm8leaa29h3j3c8znck2igrom99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирандағы наразылықтар (2025–2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772044</id>
    <revision>
      <id>3599493</id>
      <parentid>3545957</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74145" sha1="dgs815846kofh9vpemp4kefminfoaha" xml:space="preserve">{{Жаңарту}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы наразылықтар (2025–2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2025–2026 Iranian protests map v2.svg
 |сурет атауы = 2026 жылғы 29 қаңтардағы жағдай бойынша Иранда наразылықтар тіркелген өңірлер
 |дата        = [[28 желтоқсан]] [[2025 жыл]]дан ({{Ұзақтығы|year=2025|month=12|day=28}})
 |орын        = {{Байрақ|Иран}}
 |себеп       = {{Unbulleted list
  |[[инфляция]]ның өсуі (2025 жылғы желтоқсанда 42,2 %);
  |риалдың құнсыздануы (айырбас бағамы 1 АҚШ доллары үшін 1,45 млн риалға жетті)
  |бағаның өсуі
  |[[жемқорлық]];&lt;br&gt;[[авторитаризм]]
}}
 |нәтиже      = Белсенді фаза
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{flagicon image|State flag of Iran (1964–1980).svg}} Наразылық білдірушілер
 |қарсылас2   = {{Ту|Иран}} [[Иран үкіметі]]
* {{flagicon image|Flag of the Law Enforcement Force of the Islamic Republic of Iran.svg}} Құқық қорғау күштері
* {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[Иран Ислам революциясы сақшылар корпусы]]
** {{flagicon image|Flag of Basij.svg}}  [[Басидж]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = орталықтанбаған
 |командир2   = {{Unbulleted list
  |{{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]]
  |{{flagicon image|Office of the President of the Islamic Republic of Iran Seal.svg}} [[Масуд Пезешкиан]]
}}
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2025 жылғы 28 желтоқсаннан бастап [[Иран]]ның бірнеше қаласында [[Иран үкіметі|Ислам Республикасы үкіметі]]не деген кең ауқымды наразылық пен тереңдеп келе жатқан экономикалық дағдарыс аясында жаппай демонстрациялар басталды. Бастапқыда инфляция, азық-түлік бағасының өсуі және иран риалының күрт құнсыздануына байланысты наразылықтан туындаған шерулер көп ұзамай қолданыстағы режимнің аяқталуын талап еткен кең ауқымды қозғалысқа ұласты.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; Алдымен [[Тегеран]]дағы дүкен иелері мен базар саудагерлерінен басталған демонстрациялар кейін университеттерге таралып, елдің түкпір-түкпірінен көптеген студенттерді қамтыды. Наразылық білдірушілер «Диктаторға өлім» сияқты үкіметке қарсы ұрандар айтып, билікке деген шағымдарын әрі кеңірек саяси талаптарын білдірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DS76l0ygmx6/ |title=گزارشگر منوتو از خرم‌آباد ویدیویی از سردادن شعار«این آخرین نبرده، پهلوی برمی‌گرده» |publisher=Manoto |date=December 2025 |access-date=1 January 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite web |date=30 December 2025 |title=Protesters in Isfahan chant 'death to the dictator' |url=https://www.iranintl.com/en/202512305455 |access-date=1 January 2026 |publisher=Iran International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202512314441 |title=Videos show monarchist, anti-clerical slogans in Hamadan, Arak, Sabzevar |publisher=Iran International |date=31 December 2025 |access-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл қозғалыс [[Махса Әмини]]дің өлімінен кейін болған 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан бергі Ирандағы ең ірі қоғамдық толқуларға айналды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |access-date=30 December 2025 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=30 December 2025 |title=Iran's ailing supreme leader resorts to his only playbook as crises mount and protests erupt |url=https://www.cnn.com/2025/12/30/middleeast/irans-supreme-leader-protests-intl |access-date=31 December 2025 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;political&quot;&gt;{{cite web|last=Barin|first=Mohsen|date=31 December 2025|title=Iran's economic crisis, political discontent threaten regime|work=DW News|url=https://www.dw.com/en/irans-economic-crisis-political-discontent-threaten-regime/a-75350062|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

[[Наразылық]]тар толқыны елдегі экономикалық жағдайдың күрт нашарлауынан туындады. 2025 жылғы қазанда [[инфляция]] деңгейі 48,6%-ға жетіп, желтоқсанда 42,2% болды, бұл халықтың күнкөріс шығындарын айтарлықтай арттырды.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 29 желтоқсанда иран риалы өзінің ең төменгі бағамына жетіп (1 АҚШ долларына 1,45 млн риал), 3 қаңтарда үкімет халықтың наразылығын тежеу мақсатында риал бағамын 1,38 млн-ға дейін көтерді. Алайда бұл шара нәтиже бермеді, және 6 қаңтарда риал тағы да тарихи минимумын жаңартып, 1 АҚШ долларына 1,5 млн риал деңгейіне түсті, соның салдарынан азық-түлік пен басқа да күнделікті қажетті тауарлардың бағасы күрт өсті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Bozorgmehr |first=Najmeh |date=29 December 2025 |title=Iran's currency 'turns to ash' as economy spirals |url=https://www.ft.com/content/7295df7f-5e4b-4fe6-a266-7390c71412f5 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Бірнеше жыл бойы жинақталып келген экономикалық дағдарыс 2025 жылғы [[Израиль]]мен болған [[Израиль-Иран соғысы|он екі күндік соғыстан]] кейін қақтығыстың қайта өршуі мүмкін деген қауіптермен, сондай-ақ БҰҰ-ның ядролық бағдарламаға байланысты санкцияларды автоматты түрде қайта енгізу механизмі арқылы қайта енгізілген санкцияларымен қатар өрбіді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Алғашында Тегеранның сауда аудандарында шоғырланған наразылықтар кейіннен [[Исфахан]], [[Шираз]] және [[Машһад]] сияқты ірі қалаларға тарады.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[Тегеран]]да наразылықтар негізінен Үлкен базар маңында өтті, онда саудагерлер үкіметтен шара қолдануды талап етіп, ереуіл ұйымдастырды. Әлеуметтік желілерде тараған бейнематериалдарда қауіпсіздік күштерінің наразылық білдірушілерді тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданғаны көрінді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Наразылықтар ауқымы кеңейген сайын, бірнеше қалада демонстранттар «бостандық» ұрандарын көтеріп, саяси өзгерістерді талап етті және үкіметке ашық қарсы шықты.&lt;ref name=Malekian&gt;{{cite news|last= Malekian|first=Somayeh |url=https://abcnews.go.com/International/iranian-protests-expand-economy-students-demand-freedom-end/story?id=128780906 |title=Iranian protests expand beyond the economy as students demand freedom, end to regime rule |work=ABC News |date=31 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 6 қаңтарда наразылықтарды басуға көмек көрсету үшін [[Иран]]ға Ирактағы шииттік жасақтардың шамамен 800 мүшесі жіберілгені хабарланды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |title=تاکنون حدود ۸۰۰ نفر از شبه‌نظامیان شیعه عراقی برای سرکوب مردم به ایران اعزام شده‌اند {{!}} ایران اینترنشنال |url=https://www.iranintl.com/202601071200}}&lt;/ref&gt; Бұл шешім ирандық полицияның қарусыз, қарапайым азаматтарға қарсы күш қолдану туралы бұйрықтарды орындамауы мүмкін деген алаңдаушылықпен байланысты болуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |last=Newsroom |first=Iran International |date=1 November 2022 |title=EXCLUSIVE – Iran Reportedly Brings Iraqi Allies To Crack Down On Protests |url=https://www.iranintl.com/en/202211016600 |access-date=7 January 2026 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
=== Ирандағы экономикалық дағдарыс ===
2024 жылдан бастап [[Иран экономикасы]]нда инфляцияның күрт өсуі, ұлттық валютаның құнсыздануы және энергетикалық тапшылық байқалды. Бұл электр энергиясы мен газдың жиі үзілуіне әкеліп, Иран президенті [[Масуд Пезешкиан]]ның көпшілік алдында кешірім сұрауына себеп болды. Сонымен қатар Иран өзінің негізгі одақтастарының бірі саналатын Асад режимінің құлауымен байланысты халықаралық ықпалының айтарлықтай төмендеуін бастан өткерді.&lt;ref name=&quot;iran2024&quot;&gt;{{cite web|date=31 December 2024|title=Iran's turbulent 2024: Regional losses, economic pains and impending threats|work=AL-Monitor|url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/12/irans-turbulent-2024-regional-losses-economic-pains-and-impending-threats|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; 2025 жылдың соңғы айларында Иран экономикасы валюта бағамының бұрын-соңды болмаған өсуіне тап болды: иран риалы [[АҚШ доллары]]на шаққанда шамамен 145 000 томанға дейін құнсызданды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Collapse of the Iranian rial against the dollar |url=https://www.trtfarsi.com/article/189e97673abc |access-date=29 December 2025 |website=TRT Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |title=طوفان در بازار ارز ترمز برید؛ آیا ایران مثل اکوادور ناچار به پذیرش دلار به عنوان پول ملی می‌شود؟ |url=https://parsi.euronews.com/business/2025/12/28/record-iran-economy-crisis-dollarization-rial-slump |access-date=30 December 2025 |website=Euronews |language=Fa}}&lt;/ref&gt; Елдің мемлекеттік статистика орталығы 2025 жылғы желтоқсанда [[инфляция]] деңгейі 42,2%-ды құрағанын хабарлады, бұл қараша айымен салыстырғанда 1,8%-ға жоғары.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Азық-түлік бағасы жылдық есепте 72%-ға, ал денсаулық сақтау және медициналық тауарлар бағасы 50%-ға өсті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Иранда су ресурстарын тиімсіз басқаруға байланысты су дағдарысы да орын алуда.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Ирандық бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, үкімет 21 наурызда басталатын ирандық жаңа жылмен бірге салықтарды көтеруді жоспарлаған, бұл азаматтар арасындағы алаңдаушылықты күшейтті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Наразылық ұрандарының бір бөлігі экономикалық қиындықтарды үкіметтің сыртқы саяси басымдықтарын сынаумен байланыстырды. 2025 жылғы желтоқсандағы шерулер кезінде кейбір қатысушылар «Ғаза да емес, Ливан да емес — өмірім Иран үшін» деген ұрандар айтты.&lt;ref name=&quot;BBC_IranCrisis_2025&quot;&gt;{{cite AV media|title=Iran crisis deepens – protests spread with chants of &quot;death to the dictator&quot;|url=https://www.youtube.com/watch?v=DiPLTFh1MUM&amp;t=105s|publisher=BBC News|date=2025|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Ирандағы наразылық көңіл күйі саяси жемқорлықпен де байланыстырылып, демонстранттар билікті авторитаризмге және ішкі қажеттіліктердің орнына «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» мен «[[ХАМАС]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты прокси-топтарды қолдауға басымдық берді деп айыптады.&lt;ref name=&quot;political&quot; /&gt;

Экономикалық сарапшылар үкіметтің ақша-несие және фискалдық саясатын, экономиканы тиімсіз басқаруды, созылмалы бюджет тапшылығын және халықаралық санкциялардың сақталуын негізгі себептер ретінде атады. Бұл жағдайлар ең алдымен сауда гильдияларына, әсіресе импортқа тәуелді кәсіпорындарға тікелей әсер етті. Валюта бағамының қатты құбылмалылығы көптеген саудагерлердің тауар бағасын белгілеуіне, жеткізілімді қамтамасыз етуіне немесе шаруашылық қызметін жалғастыруына мүмкіндік бермеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |date=28 December 2025 |title=Record-breaking exchange rates and protests by Tehran shopkeepers; what happened |url=https://www.bbc.com/persian/live/cy7vrznjpe6t |access-date=29 December 2025 |website=BBC News Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Strike and protest by Alaeddin Shopping Center merchants in Tehran – DW – 28 December 2025 |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/a-75323604 |access-date=29 December 2025 |website=DW Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Single exchange rate policy and money supply control as key inflation measures |url=https://www.chn.ir/industry-mining-trade/195498/ |access-date=29 December 2025 |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

2025 жыл бойы Иранда экономикалық тұрақсыздық күшейе түсті. 2025 жылғы маусымда Иран Израильмен қарулы қақтығысқа тартылып, оның барысында Иранның ядролық бағдарламасы нысанаға алынып, ядролық нысандарына АҚШ тарапынан да соққылар жасалды.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last=Faucon |first=Benoit |date=29 December 2025 |title=Growing Iran Protests Put New Pressure on an Embattled Regime |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/growing-iran-protests-put-new-pressure-on-an-embattled-regime-279ba067 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2025 жылғы қыркүйекте [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] санкцияларды автоматты түрде қайта енгізу механизмі арқылы Иранға қарсы санкцияларды қайта күшіне енгізді. Соның нәтижесінде Иранның шетелдегі активтері бұғатталып, қару-жарақ саудасы тоқтатылды және елдің баллистикалық зымыран бағдарламасына байланысты шектеулер енгізілді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Көптеген ирандықтар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-ты да қамтуы мүмкін ауқымды қақтығыстың өршуінен қауіптенді, бұл нарықтағы тұрақсыздықтың артуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

''[[The Guardian]]'' басылымының мәліметінше, наразылықтардың негізгі қозғаушы күші экономикалық дағдарыс болған, алайда олар кейін үкіметтегі сыбайлас жемқорлыққа байланысты наразылықты білдіретін кең ауқымды құбылысқа ұласқан.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |date=31 December 2025 |title='We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |access-date=1 January 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Басылымда билікті құлатуға шақырған үндеулердің естілгені, сондай-ақ үкіметтің диалогқа шақыруларына сенімсіздік танытылғаны, бұл үндеулердің өзімшіл әрі алдамшы деп қабылданғаны да хабарланған.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; NPR дерегінше, наразылықтарға дейін бірнеше ай бойы қоғамдағы ашу-ыза мен наразылық ауыр энергетикалық тапшылық, азаматтық құқықтардың бұзылуы және кең таралған сыбайлас жемқорлық салдарынан күшейе түскен, ал басталған наразылықтар олардың әлдеқайда ауыр сипатқа ұласуы мүмкін деген алаңдаушылық тудырған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Northam |first=Jackie |date=31 December 2025 |title=Protesters take to the streets of Iran as the country's economy collapses |url=https://www.npr.org/2025/12/31/nx-s1-5660851/protesters-take-to-the-streets-of-iran-as-the-countrys-economy-collapses |access-date=1 January 2026 |work=NPR |language=en}}&lt;/ref&gt;

''[[The Atlantic]]'' басылымының жазуынша, наразылықтардың саяси сипаты наразылық білдірушілердің Иранның жоғарғы көшбасшысы [[Әли Хаменеи]]ге қатысты «Диктаторға өлім» деген ұрандар айтуынан айқын көрінді.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Azizi |first=Arash |date=1 January 2026 |title=Iranians Have Had Enough |url=https://www.theatlantic.com/international/2026/01/iran-protests/685472/ |access-date=2 January 2026 |website=The Atlantic |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ олар 2024 жылы тиімді басқару мен реформалар уәделерімен сайланған [[Масуд Пезешкиан]]ға деген сенімінен айырылғанын көрсетті, себебі оның билігі кезінде су мен электр энергиясының шектелуі орын алып, интернетке қойылған цензураны жою жөніндегі уәделер орындалмаған.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; Пезешкиан наразылық өкілдерімен кездесуге уәде беріп, «бейбіт наразылық білдіру — конституциялық құқық» екенін мойындағанымен,&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; Иранның қауіпсіздік күштеріне тікелей бақылау жасай алмайды. 2026 жылғы 1 қаңтарға қарай ондаған наразылық қатысушысы қамауға алынды, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің студенттерге, зейнеткерлерге және Z ұрпағының өкілдеріне қарсы оқ-дәрімен оқ атқан бірнеше дерегі құжатталған.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; [[Шахид Бехешти университеті]]нің студенттері таратқан мәлімдемеде: «Бұл қылмыстық жүйе 47 жыл бойы біздің болашағымызды тұтқында ұстап отыр. Оны реформа да, жалған уәделер де өзгертпейді», — деп көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

== Барысы ==
[[Сурет:2025-Iranian-Protests-History.gif|thumb|Наразылықтардың географиялық ауқымын көрсететін анимациялық [[GIF]]]]

=== Желтоқсан ===
'''28 желтоқсан:''' [[Тегеран]]дағы Алаэддин сауда орталығында және басқа да коммерциялық нысандарда, соның ішінде Charsou Mall сауда орталығында дүкен иелері мен саудагерлер дүкендерін жауып, ереуілге шықты. Осы орындардың маңында бір мезгілде наразылық жиындары қалыптасып, жаппай жабылған дүкендерді көрсететін суреттер мен бейнематериалдар әлеуметтік желілерде тарады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Хабарларға сәйкес, наразылық білдірушілер доллар бағамының өсуі мен нарықтағы тұрақсыздықты атап өтіп, қазіргі жағдай сақталса, шағын және орта бизнестің көп бөлігі банкротқа ұшырайтынын ескерткен. Кейбір жиындар жақын маңдағы көшелерге, соның ішінде Жомхури көшесіне дейін ұласты.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=28 December 2025 |title=Capital bazaar merchants protest surge in exchange rates |url=https://www.iranintl.com/fa/202512282128 |access-date=29 December 2025 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Tehran Protests Fizzle Out As Dollar Drops 10,000 Tomans After Central Bank Shake-up – Iran Front Page |url=https://ifpnews.com/tehran-protests-fizzle-out-as-dollar-drops-10000-tomans-after-central-bank-shake-up/ |access-date=29 December 2025 |website=ifpnews.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Жомхури көшесінде дүкен иелеріне экономикалық жағдайға наразы басқа азаматтар да қосылды. Басқа өңірлерде де, соның ішінде Иранның түрлі қалаларында темір саудасымен айналысатын кәсіпкерлер ұлттық валютаның құнсыздануына наразылық ретінде дүкендерін жапты.&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 December 2025|title=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512282220|access-date=1 January 2025}}&lt;/ref&gt; Наразылықтар басталған тұста иран риалының бағамы АҚШ долларына шаққанда рекордтық ең төмен деңгейге — 1,45 миллион риалға дейін құлдырап, кейін қысқа уақытқа 1,38 миллион риалға дейін сәл нығайды.&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 December 2025|title=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512282220|access-date=1 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[Иран-Израиль соғысы]]нан бері риал шамамен 40 пайызға құнсызданды, бұл ішінара АҚШ санкцияларына байланысты мұнай табысының азаюымен түсіндіріледі.&lt;ref name=&quot;recordlow&quot;&gt;{{cite web|last=Shahla|first=Arsalan|date=29 December 2025|title=Protests Erupt in Iran's Capital as Rial Drops to Record Low|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-29/protests-erupt-in-iran-s-capital-as-currency-drops-to-record-low|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Жылдық инфляция деңгейі 42,2 пайызды құрады. Наразылықтар алғаш рет Тегеранның орталығындағы электрондық тауар сататын дүкен иелерінің дүкендерін жабуынан басталды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Мемлекеттік БАҚ бастапқы кезеңде саудагерлердің шағын ауқымды наразылықтарын көрсететін бұлдыр бейнематериалдарды жариялады.&lt;ref name=&quot;recordlow&quot;/&gt;

Бейнематериалдар мен куәгерлердің айтуынша, саудагерлер топ-тобымен жиналып, экономиканы тиімсіз басқаруға қарсы ұрандар айтып, кейбір жағдайларда үкіметке қарсы көңіл күй білдірген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Наразылық білдірушілер сондай-ақ «Құқық қорғау органдары, қолдаңдар, қолдаңдар» деген ұрандар айтып, қауіпсіздік күштерін наразылықты қолдауға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gathering of Alaeddin merchants protesting currency instability|url=https://www.isna.ir/news/1404100704554/|website=ISNA|date=28 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Наразылыққа шыққандардың негізгі талаптары валюта бағамын тұрақтандыру, саудагерлердің экономикалық қиындықтарын шешу, бизнес үшін болжамды орта қалыптастыру және нарықтағы құбылмалылық салдарынан туындайтын шығындардың алдын алу болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Осы күні қауіпсіздік күштерімен қақтығыстар тіркелмеді, наразылықтар бейбіт сипатта өтті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Soghom |first= Mardo |title=Tehran Bazaar Protests Erupt as Rial Plunges to Record Low |url=https://www.meforum.org/mef-observer/tehran-bazaar-protests-erupt-as-rial-plunges-to-record-low |work=Middle East Forum Observer |date=28 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

'''29 желтоқсан:''' Наразылықтар екінші күніне ұласып, Тегеранның әртүрлі аудандарына, соның ішінде Үлкен базарға (Grand Bazaar) тарады. Саудагерлер мен дүкен иелері кәсіптерін жауып, риалдың бұрын-соңды болмаған деңгейде құнсыздануына, сондай-ақ валюта мен алтын бағасының күрт өсуіне қарсы көшеге шықты. Наразылық білдірушілер сатып алу қабілетінің төмендеуін және өмір сүру құнының қымбаттауын алға тартып, экономикалық жағдай мен үкіметтің басқару саясатына қарсылықтарын білдірді. Әлеуметтік желілерде тараған бейнематериалдар Лалезар, Чахарсук және Жомхури көшелері маңында жиналулардың жалғасқанын көрсетті, қатысушылар негізінен бейбіт сипатта болып, үкіметтің экономикалық саясатын сынға алған ұрандар айтты.&lt;ref&gt;{{cite web|title=IRGC-linked channel: Bazaar strikes pave the way for renewed Israel war|url=https://www.iranintl.com/fa/202512295428|website=Iran International|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Protests over rising currency and gold prices enter second day in Tehran|url=http://parsi.euronews.com/2025/12/29/protests-over-rising-currency-and-gold-prices-in-iran|website=Euronews Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Currency crisis: protests continue in Tehran markets|url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt|website=BBC News Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Тегерандағы Үлкен базардың саудагерлері наразылықты бір күн бұрын бастаған электрондық тауарлар сатушыларына қосылды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Тәуелсіз дереккөздер растаған бейнежазбалар Тегерандағы Үлкен базар маңындағы сауда орталықтарында жиналған адамдардың «бостандық» деп ұрандатқанын көрсетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Құқық қорғау органдары Алаэддин сауда орталығының сыртында жиналған шерушілерді тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Second day of currency protests in Tehran; security forces fire tear gas|url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt|website=BBC News Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Наразылықтар Иранның басқа қалаларына да таралды.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Live – Tehran protests spread to other cities as shopkeepers vow continued strikes |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |access-date=29 December 2025 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 29 желтоқсанға қараған түні Иранның бірнеше өңірінде, соның ішінде оңтүстіктегі Кешм аралында, сондай-ақ солтүстіктегі Зенджан мен Хамаданда наразылықтар тіркелді. Шерушілер жоғарғы көшбасшыны сынға алған ұрандар айтты, соның ішінде Кешм аралында «Диктаторға өлім», ал Зенджанда «Сейед Әли [Хаменеи] биыл құлатылады» деген сөздер естілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Nighttime chants against Khamenei in southern and northern Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202512299203 |access-date=30 December 2025 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Iran International Тегерандағы Жомхури Ислами көшесінің ортасында бір наразылық білдірушінің мотоцикл мінген қауіпсіздік күштеріне жол бермей отырған сәті түсірілген видеоны жариялады, кейін ол соққыға жығылып, күштеп әкетілген.&lt;ref&gt;{{cite news|date=29 December 2025|title=Tehran's Tank Man: A Tiananmen moment|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512296936|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=31 December 2025|title=Video of protester defying police in Iran goes viral|work=AFP|url=https://24newshd.tv/31-Dec-2025/video-protester-defying-police-iran-goes-viral|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;battle&quot;&gt;{{cite news|last=Weiniger |first=Gabrielle |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/masoud-pezeshkian-iran-president-regime-protests-history-economy-k80vlr3vk |title=Inside Iran protests that threaten regime: 'This is the final battle' |date=30 December 2025 |work=The Times |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|last=Torbati|first=Yeganeh|date=31 December 2025|title=Iranian protests sparked by economic woes quickly spread across country|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/12/31/iran-spreading-protests-economy-pezeshkian/|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

'''30 желтоқсан:''' Наразылықтардың үшінші күніне қарай ереуілдер мен қауіпсіздік шаралары кеңейе түсті: Тегеранның Шуш және Молави аудандарында, сондай-ақ Исфахандағы Нақш-е Жахан алаңында дүкендер жабылды. Тегеран, [[Машһад]] қалаларында және Хадже Насир университеті аумағында қауіпсіздік күштерінің күшейтілген түрде шоғырландырылғаны хабарланды. Үкімет тарапынан «суық ауа райы мен энергия тапшылығы» себептерімен Тегеран облысын қоса алғанда, 11 провинцияда уақытша жабулар енгізу туралы шешім қабылданды. Қауіпсіздік күштері Хамаданда наразылық білдірушілерге оқ атты, ал Тегеран мен Малардта көзден жас ағызатын газ қолданылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Live – Iran's cities on edge as protests continue into third day |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |access-date=30 December 2025 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=30 December 2025 |title=سومین روز اعتراض‌ها به گرانی در ایران؛ تجمع‌ دانشجویان در دانشگاه‌های تهران |url=https://www.bbc.com/persian/live/c5y9y6d51ket |access-date=30 December 2025 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt;

'''31 желтоқсан:''' Наразылықтың төртінші күні Исфахан, Керманшах және Фаса қалаларының тұрғындары жиналды. Фасада адамдар губернатор кеңсесінің алдында ірі митинг өткізсе, Керманшахта базарлар толықтай ереуілге шықты. Мәліметтерге сәйкес, полиция наразылық білдірушілерге қарсы оқ-дәрі және көзден жас ағызатын газ қолданған.&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Associated Press |date=31 December 2025 |title=Iran names new central bank governor amid soaring inflation |url=https://www.siasat.com/iran-names-new-central-bank-governor-amid-soaring-inflation-3319146/ |access-date=31 December 2025 |website=The Siasat Daily |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=اعتراضات به گرانی در ایران؛ تجمع و درگیری مقابل فرمانداری فسا در استان فارس |url=https://www.bbc.com/persian/live/cpdyl12pzjqt |access-date=31 December 2025 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, Ширванда жұмыс істеп жүрген және зейнеткер мұғалімдер Білім басқармасының алдына жиналды. Керманшахта Фердоуси алаңынан гаражға дейінгі аумақта (шамамен 8 километр) қауіпсіздік күштері орналастырылып, олардың айтарлықтай көп шоғырланғаны байқалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=Protesters gather outside governor's office in Fasa |url=https://www.iranintl.com/en/202512312593 |access-date=31 December 2025 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Фасада губернатор кеңсесінің алдындағы наразылық кезінде Мехди Самавати есімді бір адамның қаза тапқаны туралы хабар тарады. Алайда жартылай ресми Mehr News Agency Фаса губернаторының бұл ақпаратты жоққа шығарғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=تکذیب کشته شدن یک نفر در حمله به فرمانداری فسا |url=https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7 |access-date=31 December 2025 |website=Mehr News Agency |language=fa|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-150306/https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7|archive-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Лорестан]] провинциясының [[Кухдашт]] қаласында өткен наразылық кезінде наразылыққа қатысушы [[Әмірхисам Ходаярифард]] ирандық қауіпсіздік күштерінің қызметкері атқан тапаншадан басына тиген оқтан қаза тапты.&lt;ref name=&quot;Hengaw_Khodayarifard_Basij_claim&quot; /&gt; Мемлекеттік [[IRNA ақпарат агенттігі]] мен Mehr оның өлімін растады және Ходаярифардтың «Басидж» мүшесі болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;basij-Kohdasht&quot; /&gt; Билік өкілдері Ходаярифардтың отбасына оның «Басидж» мүшесі болғанын айтуға қысым жасап, бұл тақырыпта әлеуметтік желілерде үнсіздік сақтауға шақырғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Hengaw_Khodayarifard_Basij_claim&quot; /&gt;  Атыс наразылық білдірушілермен қақтығыс кезінде болған. Mehr дерегінше, қақтығыс барысында 13 полиция қызметкері мен «Басидж» мүшесі жараланған.&lt;ref name=&quot;basij-Kohdasht&quot;&gt;{{cite news |title=شهادت یک بسیجی در کوهدشت توسط اغتشاشگران |url=https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 |access-date=31 December 2025 |publisher=Mehr News Agency |date=31 December 2025 |language=Persian |trans-title=Martyrdom of a Basiji in Kohdasht by rioters|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-150413/https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APNews_volunteer_IRGC_killed&quot;&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=Volunteer in Iran's Revolutionary Guard reportedly killed during widening protests |url=https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399 |access-date=1 January 2026 |website=[[Associated Press]] |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-071830/https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399|archive-date=1 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Үкімет «суық ауа райын» сылтау етіп, елдің көп бөлігінде жалпыұлттық деңгейде кәсіпорындар мен мекемелердің жұмысын толық тоқтатуға бұйрық берді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.iranintl.com/fa/202512302634 |title=تهران و ۲۱ استان دیگر چهارشنبه تعطیل اعلام شدند |work=Iran International |date=30 December 2025 |access-date=31 December 2025 |language=Persian}}&lt;/ref&gt; Алайда кейбір сарапшылар бұл шараның шынайы мақсаты наразылықтарды басу болғанын атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|last1= Hubbard |first1= Ben |last2= Mahoozi |first2= Sanam|last3= Nikounazar|first3= Leily |url= http://nytimes.com/2025/12/30/world/middleeast/iran-protests-currency-inflation-universities.html |title=Protests Over Sinking Economy in Iran Spread to Universities |work=New York Times |date=31 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Жұмысты тоқтату Иранның 31 провинциясының 21-інде енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Livni|first1=Ephrat|last2=Sanam|first2=Mahoozi|date=31 December 2025|title=Most of Iran Shuts Down as Government Grapples With Protests and Economy|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2025/12/31/world/middleeast/iran-shutdown-protests.html|access-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;


=== Қаңтар ===
'''1 қаңтар:''' Наразылықтардың бесінші күні Тегерандағы орталық жеміс-көкөніс базарының жұмысшылары мен қызметкерлері жұмысты тоқтатып, тарату тізбегін үзу арқылы жалпыұлттық көтеріліске қосылды. «Жігермен білесіңдер, қолдаңдар, қолдаңдар» деген ұрандатқан наразылар ереуілдерді кеңейту арқылы өзгерістерге деген ұлттық ерік-жігерді күшейтуге саудагерлер мен жалпы жұртшылықты шақырды. Полиция қызметкерлері демонстранттарды тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=پنجمین روز خیزش سراسری – خروش یکپارچه ایران برای سرنگونی با پیوند اعتصابات سراسری و نبرد خیابانی |url=https://www.iranntv.com/960243-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1%DB%8C---%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%B4-%DB%8C%DA%A9%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |access-date=1 January 2026 |website=Iran TV |language=fa}}&lt;/ref&gt; Хабарламаларға сәйкес, 2025 жылғы 31 желтоқсанда ұсталған Тегеран университетінің Құқық және саяси ғылымдар факультетінің факультет кеңесінің хатшысы әрі университеттің факультет кеңесінің мүшесі Сарира Карими 2026 жылғы 1 қаңтарда босатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=پنجمین روز اعتراضات در ایران؛ شعارهای ضد حکومتی در کوی دانشگاه دختران و پسران دانشگاه بهشتی |url=https://www.bbc.com/persian/live/cvgne2qpe8zt |access-date=1 January 2026 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Мәліметтерге сәйкес, наразылық білдірушілер Марвдашта қаласында жиналып, Ислам Республикасы үкіметіне қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Бұл — қан жылы, Сейед Әли құлатылады» деген сөздер болды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=زنده – در پنجمین روز اعتراضات، مردم در نقاط مختلف کشور به خیابان‌ها آمدند |url=https://www.iranintl.com/fa/liveblog/protests-iran-dec.31 |access-date=1 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt; [[Машһад]]та наразылар Сағди метро станциясының маңына жиналды, онда тәртіпсіздіктерге қарсы полиция күш қолдану арқылы жиналғандарды таратуға әрекет жасады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

'''2 қаңтар:''' Сенімді БАҚ деректеріне сәйкес, Тегеран, Қом, Исфахан, Шираз, Илам, Машһад, Кередж, Зенджан, Хамадан және Кешм қалаларында наразылықтар көп адам қатысумен жалғасты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 January 2026 |title=اعتراضات مردم قم در طول شب پنجم همچنان ادامه داشت |url=https://www.iranintl.com/fa/202601025538 |access-date=3 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt; [[Захедан]] мен [[Тегеран]]да наразылықтар қайтадан жанданды. Қауіпсіздік күштері қолынан қаза тапқан наразыларды жерлеу рәсімдері Фуладшахрда, Кухдаштта және Марвдаштта өтті, бұл кезде қатысушылар үкіметке қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Хаменеиге өлім» деген айқайлар да болды. Кухдашттағы Ходаярифардты жерлеу рәсімі кезінде Басидж және КСИР күштері тас лақтырып, ұрандатқан жұрттың қысымымен рәсім аумағынан қуылды. Ходаярифардтың әкесі оның ұлы Басидж мүшесі болмағанын растады.

[[Сурет:Tasnim - Protests in Qazvin.jpg|thumb|2 қаңтардағы Казвин қаласындағы наразылық кезіндегі адамдар тобы]]

'''3 қаңтар:''' Наразылықтар алдыңғы күндермен салыстырғанда географиялық ауқымы мен қатысушылар саны жағынан анағұрлым кең болды, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің қатысуы да күшейтілді.&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt; Иранның Ұлттық қарсыласу кеңесі (NCRI) мен Human Rights Activists News Agency (HRANA) наразылықтар өткен бірқатар елді мекендерді атады. Олардың қатарында Казерун, Малекшахи, Керманшах, Шираз, Машһад, Аркаваз, Исфахан, Тегеран, Хафшеджан, Кередж, Шахрекорд және Фардис бар. HRANA наразылықтар басталғалы бері қаза тапқандардың жалпы саны 16 адамға жеткенін хабарлады, олардың ішінде үкіметтік қауіпсіздік күштерінің бір қызметкері де бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Iran: Uprising in Kazerun and Malekshahi; Regime Forces Open Fire, Causing Casualties |url=https://www.ncr-iran.org/en/ncri-statements/statement-iran-protest/iran-uprising-in-kazerun-and-malekshahi-regime-forces-open-fire-causing-casualties/ |access-date=4 January 2026 |website=[[National Council of Resistance of Iran]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt; 3 қаңтарда айтылған ұрандардың мазмұны экономикалық әділетсіздік пен басқару мәселелерінен бастап бостандық пен әділдік талаптарына дейінгі кең ауқымды қамтыды. HRANA наразылықтардың мақсаттары эволюцияға ұшырағанын атап өтіп, «саудаға қатысты және күнделікті талаптар мен саяси талаптардың арасындағы шекара бұлдырланып, жалғасып жатқан наразылықтар жинақталған, көпқабатты наразылықтар негізінде қалыптасты» деп бағалады.&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иран билігіне наразылық білдірушілерге оқ атылған жағдайда АҚШ олардың қорғауына келеді деп ескерту жасаған мәлімдемелерінен кейін,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 January 2026 |title=Iran: Trump warns US will intervene if Iran kills protesters |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0q4z33pnnyo |access-date=5 January 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 3 қаңтарда Иранның жоғарғы көсемі [[Әли Хаменеи]] жауап қатты. Ол «Біз жауға мойынсұнбаймыз» деп мәлімдеп, «тәртіпсіздікке қатысушыларды орнына қою керек» екенін айтты.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Iran supreme leader says will not yield as protests simmer and US threatens | work=Reuters | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-supreme-leader-says-will-not-yield-protests-simmer-us-threatens-2026-01-03/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Iran's leader says rioters 'must be put in their place' as protest death toll reaches at least 15 | website=[[Associated Press News]] | url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-nuclear-economy-cf491782ecafdc9098878e5a4e5dc384 }}&lt;/ref&gt;
Сол күні АҚШ Мемлекеттік департаменті наразылық білдірушілердің жерлеу рәсімдерін күшпен басып-жаншу әрекеттерін айыптаған мәлімдеме жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Iran Pushes Back At Trump As Protests Over Economic Crisis Intensify |url=https://www.rferl.org/a/iran-protests-trump-tehran-economic-crisis-currency-inflation/33639084.html |access-date=4 January 2026 |work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Cloudflare]] компаниясы [[Иран]]дағы интернет-трафиктің 35%-ға төмендегенін хабарлады. Сонымен қатар, ирандық интернет қолданушылары желінің жиі үзіліп, байланыс жылдамдығының айтарлықтай баяулағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title=Internet disruption, several arrests made as Iran protests continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/3/internet-disruption-several-arrests-made-as-iran-protests-continue |access-date=4 January 2026 |website=[[Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''4 қаңтар:''' Тегерандағы Үлкен базарда қауіпсіздік күштерінің қатысуы айтарлықтай күшейтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 January 2026 |title=Live – Clashes mark eighth day of protests as security tightens at Tehran bazaar |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787#202601043325 |access-date=4 January 2026 |website=Iran International |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.04-184447/https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787%23202601043325|archive-date=4 January 2026}}&lt;/ref&gt; Иранның кемінде 20 ірі қаласы мен шағын елді мекендерінде наразылық акциялары мен ереуілдер өтті.&lt;ref name=&quot;HRANA_8th_day&quot;&gt;{{cite Q|Q137698120|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп қосымша наразылық білдірушілер қаза тапқан жағдайда Иран билігі «өте қатаң соққыға ұшырайтынын» мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran unrest deepens as U.S. attack in Venezuela sharpens Trump intervention threat|website=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2026/01/06/iran-protests-us-intervention-trump-economic-crisis-rial-ayatollah-khamenei-tehran.html}}&lt;/ref&gt;

'''5 қаңтар:''' Тоғызыншы күні наразылық акциялары Иранның барлық өңірлерінде жалғасты. Тегеранның Бағ-е Сепахсалар ауданында «Хаменейге өлім» деген ұрандар естілді. Тегеран университеті маңында арнайы күштер жоғары дайындық режиміне көшті, ал Марвдашхт сияқты қалалардан жаппай ереуілдер туралы хабарлар түсті, онда қарсылық күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |access-date=6 January 2026 |website=صدای آمریکا |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ясудж қаласында қауіпсіздік күштері губернаторлық ғимаратының алдында жиналған ұсталғандардың отбасыларына қарсы тұрды. Мәліметтерге сәйкес, наразылықтар Иран халқының наразылығы аясында Саман, Сангсар және Кушк сияқты шағын қалаларға да жеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=حمله ماموران سرکوب به خانواده بازداشت‌شدگان یاسوج |url=https://www.iranintl.com/fa/202601053878 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Бұған дейін аталған қалалардан бөлек, елдің басқа да бірқатар өңірлерінде наразылықтар тіркелді. Олардың қатарында Чахармахал және Бахтиари уәлаятындағы Саман, Семнан уәлаятындағы Сангсар, Захедан, Карадждағы Фардис, Фарс уәлаятындағы Мешкан, Мамасани аймағындағы Нурабад бар. Сонымен қатар Казвин, Хамадан, Илам, Машһад, Нейшабур, Абаде, Бушехр, Баболь, Боджнурд, Исфахан уәлаятындағы Кушк, Маркази уәлаятындағы Шазанд, сондай-ақ солтүстіктегі Решт пен Сари қалаларында да шерулер өтті. Хабарларға сәйкес, бұл өңірлерде наразылық білдірушілер қоғамдық орындарға жиналып, ұрандар айтып, Хаменей билігіне наразылықтарын білдірді. Бұл бүкіл ел көлеміндегі толқулардың жалғасып жатқанын көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=Protesters chant against supreme leader at Tehran rally |url=https://www.iranintl.com/en/202601050511 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=بازاریان مرودشت اعتصاب کردند |url=https://www.iranintl.com/fa/202601052039 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |access-date=6 January 2026 |website=صدای آمریکا |language=fa}}&lt;/ref&gt;

'''6 қаңтар:''' Бірлескен мәлімдемеде Ирандағы күрдтердің бірқатар ірі саяси ұйымдары, соның ішінде Иран Күрдстанының демократиялық партиясы (KDPI), «Комала», Революциялық еңбекшілер қауымдастығы, Күрдстан еңбекшілер қауымдастығы, «Хабат» ұйымы, Күрдстан бостандық партиясы (PAK) және Күрдстанның еркін өмір партиясы (PJAK) наразылық акцияларын қолдайтындарын білдіріп, Ирандағы күрдтерді ереуілдер мен демонстрациялар өткізуге шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Call for general strike against repression in Kurdistan, in solidarity with protesters in Iran |url=https://hengaw.net/en/statements/2026/01/article-1 |access-date=7 January 2026 |website=Hengaw |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Iranian Kurdish groups support nationwide economic protests |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iranian-Kurdish-groups-support-nationwide-economic-protests |access-date=7 January 2026 |website=Shafaq News |language=en}}&lt;/ref&gt; Сол күні Иранның күрдтер қоныстанған өңіріндегі [[Абданан]] және [[Малекшахи]] қалаларынан қауіпсіздік күштері толықтай шегініп, қалалар іс жүзінде наразылық білдірушілердің бақылауында қалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=i24NEWS |date=2026-01-07 |title=Iran protests enter 11th day: Demonstrators seize control of two western cities |url=https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/iran-eastern-states/artc-11th-day-of-protests-in-iran-two-western-cities-under-control-of-protesters |access-date=2026-01-08 |website=i24NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы Үлкен базарда наразылық білдірушілердің отырыс акциясы өтті.&lt;ref name=&quot;APNews_main_market&quot; /&gt; Базардағы саудагерлер ереуілге шығып, әсіресе алтын мен валюта, мата, аяқкиім және тұрмыстық техника сатылатын дәліздердегі көптеген дүкендер ішінара немесе толықтай жабылды. Ереуілдер ұйымдастырылған түрде емес, өздігінен басталғаны байқалды, ал кейбір деректерде базар «қақтығыс аймағына» айналды деп сипатталды.&lt;ref name=&quot;HRANA_10thday_285_demos&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |last=Hakamian |first=Mahmoud |title=Day 10 Of Iran Uprising: Security Forces Attack Tehran Hospital, Strikes Spread To Mashhad |url=https://www.eurasiareview.com/07012026-day-10-of-iran-uprising-security-forces-attack-tehran-hospital-strikes-spread-to-mashhad-oped |date=7 January 2026 |work=Eurasia Review |access-date=7 January 2026}}&lt;/ref&gt; Кейін қауіпсіздік күштері көзден жас ағызатын газ қолдану арқылы отырыс акциясын таратты.&lt;ref name=&quot;APNews_main_market&quot;&gt;{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Security forces clash with protesters in Iran's main market as at least 36 killed in demonstrations |url=https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e |access-date=6 January 2026 |website=AP News|archive-url=https://archive.today/2026.01.07-031658/https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e|archive-date=7 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''HRANA'' ұйымының бағалауынша, он күн ішінде наразылықтар 27 провинциядағы 88 қалада орналасқан 285 жерде өтті, сондай-ақ 22 жоғары оқу орнында акциялар тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christou |first=William |date=6 January 2026 |title=Iranian security forces clash with protesters at Tehran's grand bazaar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/06/iranian-security-forces-clash-protesters-tehran-grand-bazaar |access-date=7 January 2026 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; Наразылық ұрандары экономикалық, әлеуметтік және саяси сипаттағы талаптардың кең ауқымын қамтыды.&lt;ref name=&quot;HRANA_10thday_285_demos&quot; /&gt;

[[Язданшахр]] қаласында жергілікті тұрғындардың хабарлауынша, полиция наразылық білдірушілерге қарсы шамадан тыс күш қолданған: алдымен көзден жас ағызатын газ пайдаланылып, кейін бейбіт тұрғындарға қарай оқ атылған.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

'''7 қаңтар:''' [[People’s Fighters Front]] (PFF) атты белуж ұлтшыл қарулы ұйымының содырлары [[Ираншахр]] қаласының полиция басшысы Махмуд Хақиқатқа қастандық жасап, оны өлтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2026 |title=Iran: Police officer shot dead in Iranshahr {{!}} Caliber.Az |url=https://caliber.az/en/post/iran-police-officer-shot-dead-in-iranshahr |access-date=7 January 2026 |website=caliber.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=خبرگاه؛ علی اردستانی به اتهام &quot;جاسوسی&quot; برای اسرائیل اعدام شد – DW – ۱۴۰۴/۱۰/۱۷ |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/live-75415031 |access-date=7 January 2026 |website=dw.com |language=fa}}&lt;/ref&gt; Human Rights Activists News Agency дерегінше, наразылық акциялары елдің 31 провинциясындағы 111 қалада орналасқан 348 нүктеде өткен. Сондай-ақ агенттік 45 университеттің наразылықтарға қосылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=From the Streets to Universities: Iran's Protests Enter Their Eleventh Day |url=https://www.en-hrana.org/from-the-streets-to-universities-irans-protests-enter-their-eleventh-day/ |url-status= |website=HRANA}}&lt;/ref&gt;

== Талдау ==
4 қаңтарда ''[[The New York Times]]'' басылымының хабарлауынша, Иранның ресми тұлғалары, соның ішінде сыртқы істер министрі [[Аббас Арақшы]], үкіметтің «тірі қалу режимінде» тұрғанын мәлімдеді: ел билігі экономикалық мәселелерді кері бұруда да, АҚШ немесе Израиль тарапынан болуы мүмкін әскери шабуыл қаупіне қарсы әрекет етуде де елеулі қиындықтарға тап болған. Наразылықтар басталғаннан кейін Масуд Пезешкиан екі рет шұғыл кеңес өткізді. Оның кейбір кеңесшілері одан жоғарғы көшбасшы Хаменейдің рөліне қатысты ашық сын айтуға шығуды ұсынған.&lt;ref name=&quot;NYT_IR_dual_challenge&quot;&gt;{{Cite web |title=Iran's Dual Challenge: Unrest at Home, Threat of Strikes From Abroad |website=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/01/04/world/middleeast/iran-protests.html|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-015403/https://www.nytimes.com/2026/01/04/world/middleeast/iran-protests.html|archive-date=5 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

5 қаңтардағы ''[[Foreign Policy]]'' басылымындағы талдау 2025–2026 жылдардағы наразылықтардың [[Махса Әминиге байланысты 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан]] бірқатар қырынан ерекшеленетінін атап өтті. Атап айтқанда, 2025–2026 жылдардағы наразылықтар географиялық тұрғыдан әлдеқайда кең ауқымды болып, тек ірі қалалармен шектелмей, шағын қалалар мен елді мекендерді де қамтыды. Сонымен қатар, қатысушылар құрамы да кеңейді: қозғалысқа студенттер, жұмысшылар, әйелдер және этникалық азшылық өкілдері тартылды. Талдауда халықаралық жағдайдағы айырмашылықтар да маңызды фактор ретінде көрсетілді. Авторлардың пікірінше, Дональд Трамптың болжап болмайтын саясаты және халықаралық құқықты ашық түрде бұзуға дайын екендігі Джо Байден әкімшілігінің ұстанымынан айқын ерекшеленеді. Бұған қоса, [[Асад режимінің құлауы]] Иранның өңірлік тірегінің әлсіреуіне алып келгені атап өтілді.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Golkar |first1=Saeid |last2=Brodsky |first2=Jason M. |url=https://foreignpolicy.com/2026/01/05/iran-protests-islamic-republic-regime-change |title=What's new about this wave of protests in Iran |work=[[Foreign Policy]] |date=5 January 2026 |access-date=6 January 2026|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-221524/https://foreignpolicy.com/2026/01/05/iran-protests-islamic-republic-regime-change|archive-date=5 January 2026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтардың басында ''[[The Times]]'' басылымы барлау деректеріне сүйене отырып, Иранның рухани көсемі Әли Хаменеи қауіпсіздік күштері наразылық білдірушілер жағына өтіп кетуі мүмкін деген жағдайда елден кетуге арналған дайын қашу жоспары болғанын хабарлады. Мәліметке сәйкес, бұл жоспар Хаменеи мен оның шамамен жиырмаға жуық жақын серігі мен отбасы мүшелерін, соның ішінде ұлы [[Моджтаба Хаменеи]]ді қамтыған және оларды Мәскеуге эвакуациялауды көздеген. Израиль барлау қызметінің бұрынғы офицері Бени Сабтидің айтуынша, егер Хаменеи елден кетуге мәжбүр болса, Мәскеу оның ықтимал саяси баспана ретінде таңдайтын негізгі орны болар еді.&lt;ref name=&quot;Times_Khamenei_plans_flee&quot;&gt;{{Cite web |last=Weiniger |first=Gabrielle |date=4 January 2026 |title=Ayatollah Khamenei plans to flee to Moscow if Iran unrest intensifies |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-ayatollah-khamenei-escape-moscow-protests-revealed-h5f95ctb5 |access-date=5 January 2026 |newspaper=[[The Times]] |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-091155/https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-ayatollah-khamenei-escape-moscow-protests-revealed-h5f95ctb5|archive-date=5 January 2026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
: {{Байрақ|АҚШ}}:
2026 жылғы 5 қаңтарда АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] Ирандағы жағдайға қатысты мәлімдеме жасап, егер Иран билігі бейбіт наразылық білдірушілерге қарсы қару қолданса, Америка Құрама Штаттары оларға қолдау көрсетуге дайын екенін айтты. Оның сөзінше, АҚШ «әрекет етуге дайын және толық жауынгерлік әзірлік жағдайында» тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/115824439366264186 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |lang = en |website = Truth Social |access-date = 2026-01-05}}&lt;/ref&gt; 10 қаңтарда Трамп тағы бір мәлімдеме жасап, «Иран халқы бұрынғыдан да айқынырақ еркіндікке ұмтылып отыр» деп атап өтті және АҚШ-тың көмек көрсетуге әзір екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Трамп 10 января&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/26119029 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Трамп заявил, что США готовы помочь Ирану в его &quot;стремлении к свободе&quot; |lang = ru |website = [[ТАСС]] |access-date = 2026-01-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://www.interfax.ru/world/1067012 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Трамп заявил о готовности &quot;помочь&quot; иранцам |lang = ru |website = [[Интерфакс]] |access-date = 2026-01-10}}&lt;/ref&gt;
: {{Байрақ|Израиль}}:
Израиль премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] ауыр экономикалық жағдай аясында билікке қарсы наразылық акцияларын жалғастырып жатқан Иран азаматтарына қолдау білдірді.&lt;ref name=&quot;Позиция Израиля&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://cursorinfo.co.il/israel-news/masshtabnye-demonstratsii-v-irane-netaniyagu-otreagiroval/ |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Масштабные демонстрации в Иране - Нетаниягу отреагировал |lang = ru |first = Алекс |last = Липницкий |date = 2026-01-04 |access-date = 2026-01-05}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2025 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2025 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:2026 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:Әли Хаменеи]]
[[Санат:Ирандағы наразылық акциялары]]</text>
      <sha1>dgs815846kofh9vpemp4kefminfoaha</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599494</id>
      <parentid>3599493</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74130" sha1="cecpjyxpx3civ8k0zdo967u6xwb85zx" xml:space="preserve">{{Жаңарту}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы наразылықтар (2025–2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2025–2026 Iranian protests map v2.svg
 |сурет атауы = 2026 жылғы 29 қаңтардағы жағдай бойынша Иранда наразылықтар тіркелген өңірлер
 |дата        = [[28 желтоқсан]] [[2025 жыл]] – [[16 қаңтар]] [[2026 жыл]]
 |орын        = {{Байрақ|Иран}}
 |себеп       = {{Unbulleted list
  |[[инфляция]]ның өсуі (2025 жылғы желтоқсанда 42,2 %);
  |риалдың құнсыздануы (айырбас бағамы 1 АҚШ доллары үшін 1,45 млн риалға жетті)
  |бағаның өсуі
  |[[жемқорлық]];&lt;br&gt;[[авторитаризм]]
}}
 |нәтиже      = Белсенді фаза
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{flagicon image|State flag of Iran (1964–1980).svg}} Наразылық білдірушілер
 |қарсылас2   = {{Ту|Иран}} [[Иран үкіметі]]
* {{flagicon image|Flag of the Law Enforcement Force of the Islamic Republic of Iran.svg}} Құқық қорғау күштері
* {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[Иран Ислам революциясы сақшылар корпусы]]
** {{flagicon image|Flag of Basij.svg}}  [[Басидж]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = орталықтанбаған
 |командир2   = {{Unbulleted list
  |{{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]]
  |{{flagicon image|Office of the President of the Islamic Republic of Iran Seal.svg}} [[Масуд Пезешкиан]]
}}
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2025 жылғы 28 желтоқсаннан бастап [[Иран]]ның бірнеше қаласында [[Иран үкіметі|Ислам Республикасы үкіметі]]не деген кең ауқымды наразылық пен тереңдеп келе жатқан экономикалық дағдарыс аясында жаппай демонстрациялар басталды. Бастапқыда инфляция, азық-түлік бағасының өсуі және иран риалының күрт құнсыздануына байланысты наразылықтан туындаған шерулер көп ұзамай қолданыстағы режимнің аяқталуын талап еткен кең ауқымды қозғалысқа ұласты.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; Алдымен [[Тегеран]]дағы дүкен иелері мен базар саудагерлерінен басталған демонстрациялар кейін университеттерге таралып, елдің түкпір-түкпірінен көптеген студенттерді қамтыды. Наразылық білдірушілер «Диктаторға өлім» сияқты үкіметке қарсы ұрандар айтып, билікке деген шағымдарын әрі кеңірек саяси талаптарын білдірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DS76l0ygmx6/ |title=گزارشگر منوتو از خرم‌آباد ویدیویی از سردادن شعار«این آخرین نبرده، پهلوی برمی‌گرده» |publisher=Manoto |date=December 2025 |access-date=1 January 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite web |date=30 December 2025 |title=Protesters in Isfahan chant 'death to the dictator' |url=https://www.iranintl.com/en/202512305455 |access-date=1 January 2026 |publisher=Iran International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202512314441 |title=Videos show monarchist, anti-clerical slogans in Hamadan, Arak, Sabzevar |publisher=Iran International |date=31 December 2025 |access-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл қозғалыс [[Махса Әмини]]дің өлімінен кейін болған 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан бергі Ирандағы ең ірі қоғамдық толқуларға айналды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |access-date=30 December 2025 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=30 December 2025 |title=Iran's ailing supreme leader resorts to his only playbook as crises mount and protests erupt |url=https://www.cnn.com/2025/12/30/middleeast/irans-supreme-leader-protests-intl |access-date=31 December 2025 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;political&quot;&gt;{{cite web|last=Barin|first=Mohsen|date=31 December 2025|title=Iran's economic crisis, political discontent threaten regime|work=DW News|url=https://www.dw.com/en/irans-economic-crisis-political-discontent-threaten-regime/a-75350062|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

[[Наразылық]]тар толқыны елдегі экономикалық жағдайдың күрт нашарлауынан туындады. 2025 жылғы қазанда [[инфляция]] деңгейі 48,6%-ға жетіп, желтоқсанда 42,2% болды, бұл халықтың күнкөріс шығындарын айтарлықтай арттырды.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 29 желтоқсанда иран риалы өзінің ең төменгі бағамына жетіп (1 АҚШ долларына 1,45 млн риал), 3 қаңтарда үкімет халықтың наразылығын тежеу мақсатында риал бағамын 1,38 млн-ға дейін көтерді. Алайда бұл шара нәтиже бермеді, және 6 қаңтарда риал тағы да тарихи минимумын жаңартып, 1 АҚШ долларына 1,5 млн риал деңгейіне түсті, соның салдарынан азық-түлік пен басқа да күнделікті қажетті тауарлардың бағасы күрт өсті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Bozorgmehr |first=Najmeh |date=29 December 2025 |title=Iran's currency 'turns to ash' as economy spirals |url=https://www.ft.com/content/7295df7f-5e4b-4fe6-a266-7390c71412f5 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Бірнеше жыл бойы жинақталып келген экономикалық дағдарыс 2025 жылғы [[Израиль]]мен болған [[Израиль-Иран соғысы|он екі күндік соғыстан]] кейін қақтығыстың қайта өршуі мүмкін деген қауіптермен, сондай-ақ БҰҰ-ның ядролық бағдарламаға байланысты санкцияларды автоматты түрде қайта енгізу механизмі арқылы қайта енгізілген санкцияларымен қатар өрбіді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Алғашында Тегеранның сауда аудандарында шоғырланған наразылықтар кейіннен [[Исфахан]], [[Шираз]] және [[Машһад]] сияқты ірі қалаларға тарады.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[Тегеран]]да наразылықтар негізінен Үлкен базар маңында өтті, онда саудагерлер үкіметтен шара қолдануды талап етіп, ереуіл ұйымдастырды. Әлеуметтік желілерде тараған бейнематериалдарда қауіпсіздік күштерінің наразылық білдірушілерді тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданғаны көрінді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Наразылықтар ауқымы кеңейген сайын, бірнеше қалада демонстранттар «бостандық» ұрандарын көтеріп, саяси өзгерістерді талап етті және үкіметке ашық қарсы шықты.&lt;ref name=Malekian&gt;{{cite news|last= Malekian|first=Somayeh |url=https://abcnews.go.com/International/iranian-protests-expand-economy-students-demand-freedom-end/story?id=128780906 |title=Iranian protests expand beyond the economy as students demand freedom, end to regime rule |work=ABC News |date=31 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 6 қаңтарда наразылықтарды басуға көмек көрсету үшін [[Иран]]ға Ирактағы шииттік жасақтардың шамамен 800 мүшесі жіберілгені хабарланды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |title=تاکنون حدود ۸۰۰ نفر از شبه‌نظامیان شیعه عراقی برای سرکوب مردم به ایران اعزام شده‌اند {{!}} ایران اینترنشنال |url=https://www.iranintl.com/202601071200}}&lt;/ref&gt; Бұл шешім ирандық полицияның қарусыз, қарапайым азаматтарға қарсы күш қолдану туралы бұйрықтарды орындамауы мүмкін деген алаңдаушылықпен байланысты болуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |last=Newsroom |first=Iran International |date=1 November 2022 |title=EXCLUSIVE – Iran Reportedly Brings Iraqi Allies To Crack Down On Protests |url=https://www.iranintl.com/en/202211016600 |access-date=7 January 2026 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
=== Ирандағы экономикалық дағдарыс ===
2024 жылдан бастап [[Иран экономикасы]]нда инфляцияның күрт өсуі, ұлттық валютаның құнсыздануы және энергетикалық тапшылық байқалды. Бұл электр энергиясы мен газдың жиі үзілуіне әкеліп, Иран президенті [[Масуд Пезешкиан]]ның көпшілік алдында кешірім сұрауына себеп болды. Сонымен қатар Иран өзінің негізгі одақтастарының бірі саналатын Асад режимінің құлауымен байланысты халықаралық ықпалының айтарлықтай төмендеуін бастан өткерді.&lt;ref name=&quot;iran2024&quot;&gt;{{cite web|date=31 December 2024|title=Iran's turbulent 2024: Regional losses, economic pains and impending threats|work=AL-Monitor|url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/12/irans-turbulent-2024-regional-losses-economic-pains-and-impending-threats|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; 2025 жылдың соңғы айларында Иран экономикасы валюта бағамының бұрын-соңды болмаған өсуіне тап болды: иран риалы [[АҚШ доллары]]на шаққанда шамамен 145 000 томанға дейін құнсызданды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Collapse of the Iranian rial against the dollar |url=https://www.trtfarsi.com/article/189e97673abc |access-date=29 December 2025 |website=TRT Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |title=طوفان در بازار ارز ترمز برید؛ آیا ایران مثل اکوادور ناچار به پذیرش دلار به عنوان پول ملی می‌شود؟ |url=https://parsi.euronews.com/business/2025/12/28/record-iran-economy-crisis-dollarization-rial-slump |access-date=30 December 2025 |website=Euronews |language=Fa}}&lt;/ref&gt; Елдің мемлекеттік статистика орталығы 2025 жылғы желтоқсанда [[инфляция]] деңгейі 42,2%-ды құрағанын хабарлады, бұл қараша айымен салыстырғанда 1,8%-ға жоғары.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Азық-түлік бағасы жылдық есепте 72%-ға, ал денсаулық сақтау және медициналық тауарлар бағасы 50%-ға өсті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Иранда су ресурстарын тиімсіз басқаруға байланысты су дағдарысы да орын алуда.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Ирандық бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, үкімет 21 наурызда басталатын ирандық жаңа жылмен бірге салықтарды көтеруді жоспарлаған, бұл азаматтар арасындағы алаңдаушылықты күшейтті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Наразылық ұрандарының бір бөлігі экономикалық қиындықтарды үкіметтің сыртқы саяси басымдықтарын сынаумен байланыстырды. 2025 жылғы желтоқсандағы шерулер кезінде кейбір қатысушылар «Ғаза да емес, Ливан да емес — өмірім Иран үшін» деген ұрандар айтты.&lt;ref name=&quot;BBC_IranCrisis_2025&quot;&gt;{{cite AV media|title=Iran crisis deepens – protests spread with chants of &quot;death to the dictator&quot;|url=https://www.youtube.com/watch?v=DiPLTFh1MUM&amp;t=105s|publisher=BBC News|date=2025|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Ирандағы наразылық көңіл күйі саяси жемқорлықпен де байланыстырылып, демонстранттар билікті авторитаризмге және ішкі қажеттіліктердің орнына «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» мен «[[ХАМАС]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты прокси-топтарды қолдауға басымдық берді деп айыптады.&lt;ref name=&quot;political&quot; /&gt;

Экономикалық сарапшылар үкіметтің ақша-несие және фискалдық саясатын, экономиканы тиімсіз басқаруды, созылмалы бюджет тапшылығын және халықаралық санкциялардың сақталуын негізгі себептер ретінде атады. Бұл жағдайлар ең алдымен сауда гильдияларына, әсіресе импортқа тәуелді кәсіпорындарға тікелей әсер етті. Валюта бағамының қатты құбылмалылығы көптеген саудагерлердің тауар бағасын белгілеуіне, жеткізілімді қамтамасыз етуіне немесе шаруашылық қызметін жалғастыруына мүмкіндік бермеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |date=28 December 2025 |title=Record-breaking exchange rates and protests by Tehran shopkeepers; what happened |url=https://www.bbc.com/persian/live/cy7vrznjpe6t |access-date=29 December 2025 |website=BBC News Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Strike and protest by Alaeddin Shopping Center merchants in Tehran – DW – 28 December 2025 |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/a-75323604 |access-date=29 December 2025 |website=DW Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Single exchange rate policy and money supply control as key inflation measures |url=https://www.chn.ir/industry-mining-trade/195498/ |access-date=29 December 2025 |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

2025 жыл бойы Иранда экономикалық тұрақсыздық күшейе түсті. 2025 жылғы маусымда Иран Израильмен қарулы қақтығысқа тартылып, оның барысында Иранның ядролық бағдарламасы нысанаға алынып, ядролық нысандарына АҚШ тарапынан да соққылар жасалды.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last=Faucon |first=Benoit |date=29 December 2025 |title=Growing Iran Protests Put New Pressure on an Embattled Regime |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/growing-iran-protests-put-new-pressure-on-an-embattled-regime-279ba067 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2025 жылғы қыркүйекте [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] санкцияларды автоматты түрде қайта енгізу механизмі арқылы Иранға қарсы санкцияларды қайта күшіне енгізді. Соның нәтижесінде Иранның шетелдегі активтері бұғатталып, қару-жарақ саудасы тоқтатылды және елдің баллистикалық зымыран бағдарламасына байланысты шектеулер енгізілді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Көптеген ирандықтар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-ты да қамтуы мүмкін ауқымды қақтығыстың өршуінен қауіптенді, бұл нарықтағы тұрақсыздықтың артуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

''[[The Guardian]]'' басылымының мәліметінше, наразылықтардың негізгі қозғаушы күші экономикалық дағдарыс болған, алайда олар кейін үкіметтегі сыбайлас жемқорлыққа байланысты наразылықты білдіретін кең ауқымды құбылысқа ұласқан.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |date=31 December 2025 |title='We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |access-date=1 January 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Басылымда билікті құлатуға шақырған үндеулердің естілгені, сондай-ақ үкіметтің диалогқа шақыруларына сенімсіздік танытылғаны, бұл үндеулердің өзімшіл әрі алдамшы деп қабылданғаны да хабарланған.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; NPR дерегінше, наразылықтарға дейін бірнеше ай бойы қоғамдағы ашу-ыза мен наразылық ауыр энергетикалық тапшылық, азаматтық құқықтардың бұзылуы және кең таралған сыбайлас жемқорлық салдарынан күшейе түскен, ал басталған наразылықтар олардың әлдеқайда ауыр сипатқа ұласуы мүмкін деген алаңдаушылық тудырған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Northam |first=Jackie |date=31 December 2025 |title=Protesters take to the streets of Iran as the country's economy collapses |url=https://www.npr.org/2025/12/31/nx-s1-5660851/protesters-take-to-the-streets-of-iran-as-the-countrys-economy-collapses |access-date=1 January 2026 |work=NPR |language=en}}&lt;/ref&gt;

''[[The Atlantic]]'' басылымының жазуынша, наразылықтардың саяси сипаты наразылық білдірушілердің Иранның жоғарғы көшбасшысы [[Әли Хаменеи]]ге қатысты «Диктаторға өлім» деген ұрандар айтуынан айқын көрінді.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Azizi |first=Arash |date=1 January 2026 |title=Iranians Have Had Enough |url=https://www.theatlantic.com/international/2026/01/iran-protests/685472/ |access-date=2 January 2026 |website=The Atlantic |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ олар 2024 жылы тиімді басқару мен реформалар уәделерімен сайланған [[Масуд Пезешкиан]]ға деген сенімінен айырылғанын көрсетті, себебі оның билігі кезінде су мен электр энергиясының шектелуі орын алып, интернетке қойылған цензураны жою жөніндегі уәделер орындалмаған.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; Пезешкиан наразылық өкілдерімен кездесуге уәде беріп, «бейбіт наразылық білдіру — конституциялық құқық» екенін мойындағанымен,&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; Иранның қауіпсіздік күштеріне тікелей бақылау жасай алмайды. 2026 жылғы 1 қаңтарға қарай ондаған наразылық қатысушысы қамауға алынды, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің студенттерге, зейнеткерлерге және Z ұрпағының өкілдеріне қарсы оқ-дәрімен оқ атқан бірнеше дерегі құжатталған.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; [[Шахид Бехешти университеті]]нің студенттері таратқан мәлімдемеде: «Бұл қылмыстық жүйе 47 жыл бойы біздің болашағымызды тұтқында ұстап отыр. Оны реформа да, жалған уәделер де өзгертпейді», — деп көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

== Барысы ==
[[Сурет:2025-Iranian-Protests-History.gif|thumb|Наразылықтардың географиялық ауқымын көрсететін анимациялық [[GIF]]]]

=== Желтоқсан ===
'''28 желтоқсан:''' [[Тегеран]]дағы Алаэддин сауда орталығында және басқа да коммерциялық нысандарда, соның ішінде Charsou Mall сауда орталығында дүкен иелері мен саудагерлер дүкендерін жауып, ереуілге шықты. Осы орындардың маңында бір мезгілде наразылық жиындары қалыптасып, жаппай жабылған дүкендерді көрсететін суреттер мен бейнематериалдар әлеуметтік желілерде тарады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Хабарларға сәйкес, наразылық білдірушілер доллар бағамының өсуі мен нарықтағы тұрақсыздықты атап өтіп, қазіргі жағдай сақталса, шағын және орта бизнестің көп бөлігі банкротқа ұшырайтынын ескерткен. Кейбір жиындар жақын маңдағы көшелерге, соның ішінде Жомхури көшесіне дейін ұласты.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=28 December 2025 |title=Capital bazaar merchants protest surge in exchange rates |url=https://www.iranintl.com/fa/202512282128 |access-date=29 December 2025 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Tehran Protests Fizzle Out As Dollar Drops 10,000 Tomans After Central Bank Shake-up – Iran Front Page |url=https://ifpnews.com/tehran-protests-fizzle-out-as-dollar-drops-10000-tomans-after-central-bank-shake-up/ |access-date=29 December 2025 |website=ifpnews.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Жомхури көшесінде дүкен иелеріне экономикалық жағдайға наразы басқа азаматтар да қосылды. Басқа өңірлерде де, соның ішінде Иранның түрлі қалаларында темір саудасымен айналысатын кәсіпкерлер ұлттық валютаның құнсыздануына наразылық ретінде дүкендерін жапты.&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 December 2025|title=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512282220|access-date=1 January 2025}}&lt;/ref&gt; Наразылықтар басталған тұста иран риалының бағамы АҚШ долларына шаққанда рекордтық ең төмен деңгейге — 1,45 миллион риалға дейін құлдырап, кейін қысқа уақытқа 1,38 миллион риалға дейін сәл нығайды.&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 December 2025|title=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512282220|access-date=1 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[Иран-Израиль соғысы]]нан бері риал шамамен 40 пайызға құнсызданды, бұл ішінара АҚШ санкцияларына байланысты мұнай табысының азаюымен түсіндіріледі.&lt;ref name=&quot;recordlow&quot;&gt;{{cite web|last=Shahla|first=Arsalan|date=29 December 2025|title=Protests Erupt in Iran's Capital as Rial Drops to Record Low|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-29/protests-erupt-in-iran-s-capital-as-currency-drops-to-record-low|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Жылдық инфляция деңгейі 42,2 пайызды құрады. Наразылықтар алғаш рет Тегеранның орталығындағы электрондық тауар сататын дүкен иелерінің дүкендерін жабуынан басталды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Мемлекеттік БАҚ бастапқы кезеңде саудагерлердің шағын ауқымды наразылықтарын көрсететін бұлдыр бейнематериалдарды жариялады.&lt;ref name=&quot;recordlow&quot;/&gt;

Бейнематериалдар мен куәгерлердің айтуынша, саудагерлер топ-тобымен жиналып, экономиканы тиімсіз басқаруға қарсы ұрандар айтып, кейбір жағдайларда үкіметке қарсы көңіл күй білдірген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Наразылық білдірушілер сондай-ақ «Құқық қорғау органдары, қолдаңдар, қолдаңдар» деген ұрандар айтып, қауіпсіздік күштерін наразылықты қолдауға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gathering of Alaeddin merchants protesting currency instability|url=https://www.isna.ir/news/1404100704554/|website=ISNA|date=28 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Наразылыққа шыққандардың негізгі талаптары валюта бағамын тұрақтандыру, саудагерлердің экономикалық қиындықтарын шешу, бизнес үшін болжамды орта қалыптастыру және нарықтағы құбылмалылық салдарынан туындайтын шығындардың алдын алу болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Осы күні қауіпсіздік күштерімен қақтығыстар тіркелмеді, наразылықтар бейбіт сипатта өтті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Soghom |first= Mardo |title=Tehran Bazaar Protests Erupt as Rial Plunges to Record Low |url=https://www.meforum.org/mef-observer/tehran-bazaar-protests-erupt-as-rial-plunges-to-record-low |work=Middle East Forum Observer |date=28 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

'''29 желтоқсан:''' Наразылықтар екінші күніне ұласып, Тегеранның әртүрлі аудандарына, соның ішінде Үлкен базарға (Grand Bazaar) тарады. Саудагерлер мен дүкен иелері кәсіптерін жауып, риалдың бұрын-соңды болмаған деңгейде құнсыздануына, сондай-ақ валюта мен алтын бағасының күрт өсуіне қарсы көшеге шықты. Наразылық білдірушілер сатып алу қабілетінің төмендеуін және өмір сүру құнының қымбаттауын алға тартып, экономикалық жағдай мен үкіметтің басқару саясатына қарсылықтарын білдірді. Әлеуметтік желілерде тараған бейнематериалдар Лалезар, Чахарсук және Жомхури көшелері маңында жиналулардың жалғасқанын көрсетті, қатысушылар негізінен бейбіт сипатта болып, үкіметтің экономикалық саясатын сынға алған ұрандар айтты.&lt;ref&gt;{{cite web|title=IRGC-linked channel: Bazaar strikes pave the way for renewed Israel war|url=https://www.iranintl.com/fa/202512295428|website=Iran International|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Protests over rising currency and gold prices enter second day in Tehran|url=http://parsi.euronews.com/2025/12/29/protests-over-rising-currency-and-gold-prices-in-iran|website=Euronews Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Currency crisis: protests continue in Tehran markets|url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt|website=BBC News Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Тегерандағы Үлкен базардың саудагерлері наразылықты бір күн бұрын бастаған электрондық тауарлар сатушыларына қосылды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Тәуелсіз дереккөздер растаған бейнежазбалар Тегерандағы Үлкен базар маңындағы сауда орталықтарында жиналған адамдардың «бостандық» деп ұрандатқанын көрсетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Құқық қорғау органдары Алаэддин сауда орталығының сыртында жиналған шерушілерді тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Second day of currency protests in Tehran; security forces fire tear gas|url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt|website=BBC News Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Наразылықтар Иранның басқа қалаларына да таралды.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Live – Tehran protests spread to other cities as shopkeepers vow continued strikes |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |access-date=29 December 2025 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 29 желтоқсанға қараған түні Иранның бірнеше өңірінде, соның ішінде оңтүстіктегі Кешм аралында, сондай-ақ солтүстіктегі Зенджан мен Хамаданда наразылықтар тіркелді. Шерушілер жоғарғы көшбасшыны сынға алған ұрандар айтты, соның ішінде Кешм аралында «Диктаторға өлім», ал Зенджанда «Сейед Әли [Хаменеи] биыл құлатылады» деген сөздер естілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Nighttime chants against Khamenei in southern and northern Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202512299203 |access-date=30 December 2025 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Iran International Тегерандағы Жомхури Ислами көшесінің ортасында бір наразылық білдірушінің мотоцикл мінген қауіпсіздік күштеріне жол бермей отырған сәті түсірілген видеоны жариялады, кейін ол соққыға жығылып, күштеп әкетілген.&lt;ref&gt;{{cite news|date=29 December 2025|title=Tehran's Tank Man: A Tiananmen moment|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512296936|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=31 December 2025|title=Video of protester defying police in Iran goes viral|work=AFP|url=https://24newshd.tv/31-Dec-2025/video-protester-defying-police-iran-goes-viral|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;battle&quot;&gt;{{cite news|last=Weiniger |first=Gabrielle |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/masoud-pezeshkian-iran-president-regime-protests-history-economy-k80vlr3vk |title=Inside Iran protests that threaten regime: 'This is the final battle' |date=30 December 2025 |work=The Times |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|last=Torbati|first=Yeganeh|date=31 December 2025|title=Iranian protests sparked by economic woes quickly spread across country|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/12/31/iran-spreading-protests-economy-pezeshkian/|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

'''30 желтоқсан:''' Наразылықтардың үшінші күніне қарай ереуілдер мен қауіпсіздік шаралары кеңейе түсті: Тегеранның Шуш және Молави аудандарында, сондай-ақ Исфахандағы Нақш-е Жахан алаңында дүкендер жабылды. Тегеран, [[Машһад]] қалаларында және Хадже Насир университеті аумағында қауіпсіздік күштерінің күшейтілген түрде шоғырландырылғаны хабарланды. Үкімет тарапынан «суық ауа райы мен энергия тапшылығы» себептерімен Тегеран облысын қоса алғанда, 11 провинцияда уақытша жабулар енгізу туралы шешім қабылданды. Қауіпсіздік күштері Хамаданда наразылық білдірушілерге оқ атты, ал Тегеран мен Малардта көзден жас ағызатын газ қолданылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Live – Iran's cities on edge as protests continue into third day |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |access-date=30 December 2025 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=30 December 2025 |title=سومین روز اعتراض‌ها به گرانی در ایران؛ تجمع‌ دانشجویان در دانشگاه‌های تهران |url=https://www.bbc.com/persian/live/c5y9y6d51ket |access-date=30 December 2025 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt;

'''31 желтоқсан:''' Наразылықтың төртінші күні Исфахан, Керманшах және Фаса қалаларының тұрғындары жиналды. Фасада адамдар губернатор кеңсесінің алдында ірі митинг өткізсе, Керманшахта базарлар толықтай ереуілге шықты. Мәліметтерге сәйкес, полиция наразылық білдірушілерге қарсы оқ-дәрі және көзден жас ағызатын газ қолданған.&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Associated Press |date=31 December 2025 |title=Iran names new central bank governor amid soaring inflation |url=https://www.siasat.com/iran-names-new-central-bank-governor-amid-soaring-inflation-3319146/ |access-date=31 December 2025 |website=The Siasat Daily |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=اعتراضات به گرانی در ایران؛ تجمع و درگیری مقابل فرمانداری فسا در استان فارس |url=https://www.bbc.com/persian/live/cpdyl12pzjqt |access-date=31 December 2025 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, Ширванда жұмыс істеп жүрген және зейнеткер мұғалімдер Білім басқармасының алдына жиналды. Керманшахта Фердоуси алаңынан гаражға дейінгі аумақта (шамамен 8 километр) қауіпсіздік күштері орналастырылып, олардың айтарлықтай көп шоғырланғаны байқалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=Protesters gather outside governor's office in Fasa |url=https://www.iranintl.com/en/202512312593 |access-date=31 December 2025 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Фасада губернатор кеңсесінің алдындағы наразылық кезінде Мехди Самавати есімді бір адамның қаза тапқаны туралы хабар тарады. Алайда жартылай ресми Mehr News Agency Фаса губернаторының бұл ақпаратты жоққа шығарғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=تکذیب کشته شدن یک نفر در حمله به فرمانداری فسا |url=https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7 |access-date=31 December 2025 |website=Mehr News Agency |language=fa|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-150306/https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7|archive-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Лорестан]] провинциясының [[Кухдашт]] қаласында өткен наразылық кезінде наразылыққа қатысушы [[Әмірхисам Ходаярифард]] ирандық қауіпсіздік күштерінің қызметкері атқан тапаншадан басына тиген оқтан қаза тапты.&lt;ref name=&quot;Hengaw_Khodayarifard_Basij_claim&quot; /&gt; Мемлекеттік [[IRNA ақпарат агенттігі]] мен Mehr оның өлімін растады және Ходаярифардтың «Басидж» мүшесі болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;basij-Kohdasht&quot; /&gt; Билік өкілдері Ходаярифардтың отбасына оның «Басидж» мүшесі болғанын айтуға қысым жасап, бұл тақырыпта әлеуметтік желілерде үнсіздік сақтауға шақырғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Hengaw_Khodayarifard_Basij_claim&quot; /&gt;  Атыс наразылық білдірушілермен қақтығыс кезінде болған. Mehr дерегінше, қақтығыс барысында 13 полиция қызметкері мен «Басидж» мүшесі жараланған.&lt;ref name=&quot;basij-Kohdasht&quot;&gt;{{cite news |title=شهادت یک بسیجی در کوهدشت توسط اغتشاشگران |url=https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 |access-date=31 December 2025 |publisher=Mehr News Agency |date=31 December 2025 |language=Persian |trans-title=Martyrdom of a Basiji in Kohdasht by rioters|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-150413/https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APNews_volunteer_IRGC_killed&quot;&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=Volunteer in Iran's Revolutionary Guard reportedly killed during widening protests |url=https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399 |access-date=1 January 2026 |website=[[Associated Press]] |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-071830/https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399|archive-date=1 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Үкімет «суық ауа райын» сылтау етіп, елдің көп бөлігінде жалпыұлттық деңгейде кәсіпорындар мен мекемелердің жұмысын толық тоқтатуға бұйрық берді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.iranintl.com/fa/202512302634 |title=تهران و ۲۱ استان دیگر چهارشنبه تعطیل اعلام شدند |work=Iran International |date=30 December 2025 |access-date=31 December 2025 |language=Persian}}&lt;/ref&gt; Алайда кейбір сарапшылар бұл шараның шынайы мақсаты наразылықтарды басу болғанын атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|last1= Hubbard |first1= Ben |last2= Mahoozi |first2= Sanam|last3= Nikounazar|first3= Leily |url= http://nytimes.com/2025/12/30/world/middleeast/iran-protests-currency-inflation-universities.html |title=Protests Over Sinking Economy in Iran Spread to Universities |work=New York Times |date=31 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Жұмысты тоқтату Иранның 31 провинциясының 21-інде енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Livni|first1=Ephrat|last2=Sanam|first2=Mahoozi|date=31 December 2025|title=Most of Iran Shuts Down as Government Grapples With Protests and Economy|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2025/12/31/world/middleeast/iran-shutdown-protests.html|access-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;


=== Қаңтар ===
'''1 қаңтар:''' Наразылықтардың бесінші күні Тегерандағы орталық жеміс-көкөніс базарының жұмысшылары мен қызметкерлері жұмысты тоқтатып, тарату тізбегін үзу арқылы жалпыұлттық көтеріліске қосылды. «Жігермен білесіңдер, қолдаңдар, қолдаңдар» деген ұрандатқан наразылар ереуілдерді кеңейту арқылы өзгерістерге деген ұлттық ерік-жігерді күшейтуге саудагерлер мен жалпы жұртшылықты шақырды. Полиция қызметкерлері демонстранттарды тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=پنجمین روز خیزش سراسری – خروش یکپارچه ایران برای سرنگونی با پیوند اعتصابات سراسری و نبرد خیابانی |url=https://www.iranntv.com/960243-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1%DB%8C---%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%B4-%DB%8C%DA%A9%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |access-date=1 January 2026 |website=Iran TV |language=fa}}&lt;/ref&gt; Хабарламаларға сәйкес, 2025 жылғы 31 желтоқсанда ұсталған Тегеран университетінің Құқық және саяси ғылымдар факультетінің факультет кеңесінің хатшысы әрі университеттің факультет кеңесінің мүшесі Сарира Карими 2026 жылғы 1 қаңтарда босатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=پنجمین روز اعتراضات در ایران؛ شعارهای ضد حکومتی در کوی دانشگاه دختران و پسران دانشگاه بهشتی |url=https://www.bbc.com/persian/live/cvgne2qpe8zt |access-date=1 January 2026 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Мәліметтерге сәйкес, наразылық білдірушілер Марвдашта қаласында жиналып, Ислам Республикасы үкіметіне қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Бұл — қан жылы, Сейед Әли құлатылады» деген сөздер болды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=زنده – در پنجمین روز اعتراضات، مردم در نقاط مختلف کشور به خیابان‌ها آمدند |url=https://www.iranintl.com/fa/liveblog/protests-iran-dec.31 |access-date=1 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt; [[Машһад]]та наразылар Сағди метро станциясының маңына жиналды, онда тәртіпсіздіктерге қарсы полиция күш қолдану арқылы жиналғандарды таратуға әрекет жасады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

'''2 қаңтар:''' Сенімді БАҚ деректеріне сәйкес, Тегеран, Қом, Исфахан, Шираз, Илам, Машһад, Кередж, Зенджан, Хамадан және Кешм қалаларында наразылықтар көп адам қатысумен жалғасты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 January 2026 |title=اعتراضات مردم قم در طول شب پنجم همچنان ادامه داشت |url=https://www.iranintl.com/fa/202601025538 |access-date=3 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt; [[Захедан]] мен [[Тегеран]]да наразылықтар қайтадан жанданды. Қауіпсіздік күштері қолынан қаза тапқан наразыларды жерлеу рәсімдері Фуладшахрда, Кухдаштта және Марвдаштта өтті, бұл кезде қатысушылар үкіметке қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Хаменеиге өлім» деген айқайлар да болды. Кухдашттағы Ходаярифардты жерлеу рәсімі кезінде Басидж және КСИР күштері тас лақтырып, ұрандатқан жұрттың қысымымен рәсім аумағынан қуылды. Ходаярифардтың әкесі оның ұлы Басидж мүшесі болмағанын растады.

[[Сурет:Tasnim - Protests in Qazvin.jpg|thumb|2 қаңтардағы Казвин қаласындағы наразылық кезіндегі адамдар тобы]]

'''3 қаңтар:''' Наразылықтар алдыңғы күндермен салыстырғанда географиялық ауқымы мен қатысушылар саны жағынан анағұрлым кең болды, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің қатысуы да күшейтілді.&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt; Иранның Ұлттық қарсыласу кеңесі (NCRI) мен Human Rights Activists News Agency (HRANA) наразылықтар өткен бірқатар елді мекендерді атады. Олардың қатарында Казерун, Малекшахи, Керманшах, Шираз, Машһад, Аркаваз, Исфахан, Тегеран, Хафшеджан, Кередж, Шахрекорд және Фардис бар. HRANA наразылықтар басталғалы бері қаза тапқандардың жалпы саны 16 адамға жеткенін хабарлады, олардың ішінде үкіметтік қауіпсіздік күштерінің бір қызметкері де бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Iran: Uprising in Kazerun and Malekshahi; Regime Forces Open Fire, Causing Casualties |url=https://www.ncr-iran.org/en/ncri-statements/statement-iran-protest/iran-uprising-in-kazerun-and-malekshahi-regime-forces-open-fire-causing-casualties/ |access-date=4 January 2026 |website=[[National Council of Resistance of Iran]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt; 3 қаңтарда айтылған ұрандардың мазмұны экономикалық әділетсіздік пен басқару мәселелерінен бастап бостандық пен әділдік талаптарына дейінгі кең ауқымды қамтыды. HRANA наразылықтардың мақсаттары эволюцияға ұшырағанын атап өтіп, «саудаға қатысты және күнделікті талаптар мен саяси талаптардың арасындағы шекара бұлдырланып, жалғасып жатқан наразылықтар жинақталған, көпқабатты наразылықтар негізінде қалыптасты» деп бағалады.&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иран билігіне наразылық білдірушілерге оқ атылған жағдайда АҚШ олардың қорғауына келеді деп ескерту жасаған мәлімдемелерінен кейін,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 January 2026 |title=Iran: Trump warns US will intervene if Iran kills protesters |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0q4z33pnnyo |access-date=5 January 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 3 қаңтарда Иранның жоғарғы көсемі [[Әли Хаменеи]] жауап қатты. Ол «Біз жауға мойынсұнбаймыз» деп мәлімдеп, «тәртіпсіздікке қатысушыларды орнына қою керек» екенін айтты.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Iran supreme leader says will not yield as protests simmer and US threatens | work=Reuters | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-supreme-leader-says-will-not-yield-protests-simmer-us-threatens-2026-01-03/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Iran's leader says rioters 'must be put in their place' as protest death toll reaches at least 15 | website=[[Associated Press News]] | url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-nuclear-economy-cf491782ecafdc9098878e5a4e5dc384 }}&lt;/ref&gt;
Сол күні АҚШ Мемлекеттік департаменті наразылық білдірушілердің жерлеу рәсімдерін күшпен басып-жаншу әрекеттерін айыптаған мәлімдеме жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Iran Pushes Back At Trump As Protests Over Economic Crisis Intensify |url=https://www.rferl.org/a/iran-protests-trump-tehran-economic-crisis-currency-inflation/33639084.html |access-date=4 January 2026 |work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Cloudflare]] компаниясы [[Иран]]дағы интернет-трафиктің 35%-ға төмендегенін хабарлады. Сонымен қатар, ирандық интернет қолданушылары желінің жиі үзіліп, байланыс жылдамдығының айтарлықтай баяулағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title=Internet disruption, several arrests made as Iran protests continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/3/internet-disruption-several-arrests-made-as-iran-protests-continue |access-date=4 January 2026 |website=[[Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''4 қаңтар:''' Тегерандағы Үлкен базарда қауіпсіздік күштерінің қатысуы айтарлықтай күшейтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 January 2026 |title=Live – Clashes mark eighth day of protests as security tightens at Tehran bazaar |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787#202601043325 |access-date=4 January 2026 |website=Iran International |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.04-184447/https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787%23202601043325|archive-date=4 January 2026}}&lt;/ref&gt; Иранның кемінде 20 ірі қаласы мен шағын елді мекендерінде наразылық акциялары мен ереуілдер өтті.&lt;ref name=&quot;HRANA_8th_day&quot;&gt;{{cite Q|Q137698120|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп қосымша наразылық білдірушілер қаза тапқан жағдайда Иран билігі «өте қатаң соққыға ұшырайтынын» мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran unrest deepens as U.S. attack in Venezuela sharpens Trump intervention threat|website=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2026/01/06/iran-protests-us-intervention-trump-economic-crisis-rial-ayatollah-khamenei-tehran.html}}&lt;/ref&gt;

'''5 қаңтар:''' Тоғызыншы күні наразылық акциялары Иранның барлық өңірлерінде жалғасты. Тегеранның Бағ-е Сепахсалар ауданында «Хаменейге өлім» деген ұрандар естілді. Тегеран университеті маңында арнайы күштер жоғары дайындық режиміне көшті, ал Марвдашхт сияқты қалалардан жаппай ереуілдер туралы хабарлар түсті, онда қарсылық күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |access-date=6 January 2026 |website=صدای آمریکا |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ясудж қаласында қауіпсіздік күштері губернаторлық ғимаратының алдында жиналған ұсталғандардың отбасыларына қарсы тұрды. Мәліметтерге сәйкес, наразылықтар Иран халқының наразылығы аясында Саман, Сангсар және Кушк сияқты шағын қалаларға да жеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=حمله ماموران سرکوب به خانواده بازداشت‌شدگان یاسوج |url=https://www.iranintl.com/fa/202601053878 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Бұған дейін аталған қалалардан бөлек, елдің басқа да бірқатар өңірлерінде наразылықтар тіркелді. Олардың қатарында Чахармахал және Бахтиари уәлаятындағы Саман, Семнан уәлаятындағы Сангсар, Захедан, Карадждағы Фардис, Фарс уәлаятындағы Мешкан, Мамасани аймағындағы Нурабад бар. Сонымен қатар Казвин, Хамадан, Илам, Машһад, Нейшабур, Абаде, Бушехр, Баболь, Боджнурд, Исфахан уәлаятындағы Кушк, Маркази уәлаятындағы Шазанд, сондай-ақ солтүстіктегі Решт пен Сари қалаларында да шерулер өтті. Хабарларға сәйкес, бұл өңірлерде наразылық білдірушілер қоғамдық орындарға жиналып, ұрандар айтып, Хаменей билігіне наразылықтарын білдірді. Бұл бүкіл ел көлеміндегі толқулардың жалғасып жатқанын көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=Protesters chant against supreme leader at Tehran rally |url=https://www.iranintl.com/en/202601050511 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=بازاریان مرودشت اعتصاب کردند |url=https://www.iranintl.com/fa/202601052039 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |access-date=6 January 2026 |website=صدای آمریکا |language=fa}}&lt;/ref&gt;

'''6 қаңтар:''' Бірлескен мәлімдемеде Ирандағы күрдтердің бірқатар ірі саяси ұйымдары, соның ішінде Иран Күрдстанының демократиялық партиясы (KDPI), «Комала», Революциялық еңбекшілер қауымдастығы, Күрдстан еңбекшілер қауымдастығы, «Хабат» ұйымы, Күрдстан бостандық партиясы (PAK) және Күрдстанның еркін өмір партиясы (PJAK) наразылық акцияларын қолдайтындарын білдіріп, Ирандағы күрдтерді ереуілдер мен демонстрациялар өткізуге шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Call for general strike against repression in Kurdistan, in solidarity with protesters in Iran |url=https://hengaw.net/en/statements/2026/01/article-1 |access-date=7 January 2026 |website=Hengaw |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Iranian Kurdish groups support nationwide economic protests |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iranian-Kurdish-groups-support-nationwide-economic-protests |access-date=7 January 2026 |website=Shafaq News |language=en}}&lt;/ref&gt; Сол күні Иранның күрдтер қоныстанған өңіріндегі [[Абданан]] және [[Малекшахи]] қалаларынан қауіпсіздік күштері толықтай шегініп, қалалар іс жүзінде наразылық білдірушілердің бақылауында қалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=i24NEWS |date=2026-01-07 |title=Iran protests enter 11th day: Demonstrators seize control of two western cities |url=https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/iran-eastern-states/artc-11th-day-of-protests-in-iran-two-western-cities-under-control-of-protesters |access-date=2026-01-08 |website=i24NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы Үлкен базарда наразылық білдірушілердің отырыс акциясы өтті.&lt;ref name=&quot;APNews_main_market&quot; /&gt; Базардағы саудагерлер ереуілге шығып, әсіресе алтын мен валюта, мата, аяқкиім және тұрмыстық техника сатылатын дәліздердегі көптеген дүкендер ішінара немесе толықтай жабылды. Ереуілдер ұйымдастырылған түрде емес, өздігінен басталғаны байқалды, ал кейбір деректерде базар «қақтығыс аймағына» айналды деп сипатталды.&lt;ref name=&quot;HRANA_10thday_285_demos&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |last=Hakamian |first=Mahmoud |title=Day 10 Of Iran Uprising: Security Forces Attack Tehran Hospital, Strikes Spread To Mashhad |url=https://www.eurasiareview.com/07012026-day-10-of-iran-uprising-security-forces-attack-tehran-hospital-strikes-spread-to-mashhad-oped |date=7 January 2026 |work=Eurasia Review |access-date=7 January 2026}}&lt;/ref&gt; Кейін қауіпсіздік күштері көзден жас ағызатын газ қолдану арқылы отырыс акциясын таратты.&lt;ref name=&quot;APNews_main_market&quot;&gt;{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Security forces clash with protesters in Iran's main market as at least 36 killed in demonstrations |url=https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e |access-date=6 January 2026 |website=AP News|archive-url=https://archive.today/2026.01.07-031658/https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e|archive-date=7 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''HRANA'' ұйымының бағалауынша, он күн ішінде наразылықтар 27 провинциядағы 88 қалада орналасқан 285 жерде өтті, сондай-ақ 22 жоғары оқу орнында акциялар тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christou |first=William |date=6 January 2026 |title=Iranian security forces clash with protesters at Tehran's grand bazaar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/06/iranian-security-forces-clash-protesters-tehran-grand-bazaar |access-date=7 January 2026 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; Наразылық ұрандары экономикалық, әлеуметтік және саяси сипаттағы талаптардың кең ауқымын қамтыды.&lt;ref name=&quot;HRANA_10thday_285_demos&quot; /&gt;

[[Язданшахр]] қаласында жергілікті тұрғындардың хабарлауынша, полиция наразылық білдірушілерге қарсы шамадан тыс күш қолданған: алдымен көзден жас ағызатын газ пайдаланылып, кейін бейбіт тұрғындарға қарай оқ атылған.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

'''7 қаңтар:''' [[People’s Fighters Front]] (PFF) атты белуж ұлтшыл қарулы ұйымының содырлары [[Ираншахр]] қаласының полиция басшысы Махмуд Хақиқатқа қастандық жасап, оны өлтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2026 |title=Iran: Police officer shot dead in Iranshahr {{!}} Caliber.Az |url=https://caliber.az/en/post/iran-police-officer-shot-dead-in-iranshahr |access-date=7 January 2026 |website=caliber.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=خبرگاه؛ علی اردستانی به اتهام &quot;جاسوسی&quot; برای اسرائیل اعدام شد – DW – ۱۴۰۴/۱۰/۱۷ |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/live-75415031 |access-date=7 January 2026 |website=dw.com |language=fa}}&lt;/ref&gt; Human Rights Activists News Agency дерегінше, наразылық акциялары елдің 31 провинциясындағы 111 қалада орналасқан 348 нүктеде өткен. Сондай-ақ агенттік 45 университеттің наразылықтарға қосылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=From the Streets to Universities: Iran's Protests Enter Their Eleventh Day |url=https://www.en-hrana.org/from-the-streets-to-universities-irans-protests-enter-their-eleventh-day/ |url-status= |website=HRANA}}&lt;/ref&gt;

== Талдау ==
4 қаңтарда ''[[The New York Times]]'' басылымының хабарлауынша, Иранның ресми тұлғалары, соның ішінде сыртқы істер министрі [[Аббас Арақшы]], үкіметтің «тірі қалу режимінде» тұрғанын мәлімдеді: ел билігі экономикалық мәселелерді кері бұруда да, АҚШ немесе Израиль тарапынан болуы мүмкін әскери шабуыл қаупіне қарсы әрекет етуде де елеулі қиындықтарға тап болған. Наразылықтар басталғаннан кейін Масуд Пезешкиан екі рет шұғыл кеңес өткізді. Оның кейбір кеңесшілері одан жоғарғы көшбасшы Хаменейдің рөліне қатысты ашық сын айтуға шығуды ұсынған.&lt;ref name=&quot;NYT_IR_dual_challenge&quot;&gt;{{Cite web |title=Iran's Dual Challenge: Unrest at Home, Threat of Strikes From Abroad |website=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/01/04/world/middleeast/iran-protests.html|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-015403/https://www.nytimes.com/2026/01/04/world/middleeast/iran-protests.html|archive-date=5 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

5 қаңтардағы ''[[Foreign Policy]]'' басылымындағы талдау 2025–2026 жылдардағы наразылықтардың [[Махса Әминиге байланысты 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан]] бірқатар қырынан ерекшеленетінін атап өтті. Атап айтқанда, 2025–2026 жылдардағы наразылықтар географиялық тұрғыдан әлдеқайда кең ауқымды болып, тек ірі қалалармен шектелмей, шағын қалалар мен елді мекендерді де қамтыды. Сонымен қатар, қатысушылар құрамы да кеңейді: қозғалысқа студенттер, жұмысшылар, әйелдер және этникалық азшылық өкілдері тартылды. Талдауда халықаралық жағдайдағы айырмашылықтар да маңызды фактор ретінде көрсетілді. Авторлардың пікірінше, Дональд Трамптың болжап болмайтын саясаты және халықаралық құқықты ашық түрде бұзуға дайын екендігі Джо Байден әкімшілігінің ұстанымынан айқын ерекшеленеді. Бұған қоса, [[Асад режимінің құлауы]] Иранның өңірлік тірегінің әлсіреуіне алып келгені атап өтілді.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Golkar |first1=Saeid |last2=Brodsky |first2=Jason M. |url=https://foreignpolicy.com/2026/01/05/iran-protests-islamic-republic-regime-change |title=What's new about this wave of protests in Iran |work=[[Foreign Policy]] |date=5 January 2026 |access-date=6 January 2026|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-221524/https://foreignpolicy.com/2026/01/05/iran-protests-islamic-republic-regime-change|archive-date=5 January 2026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтардың басында ''[[The Times]]'' басылымы барлау деректеріне сүйене отырып, Иранның рухани көсемі Әли Хаменеи қауіпсіздік күштері наразылық білдірушілер жағына өтіп кетуі мүмкін деген жағдайда елден кетуге арналған дайын қашу жоспары болғанын хабарлады. Мәліметке сәйкес, бұл жоспар Хаменеи мен оның шамамен жиырмаға жуық жақын серігі мен отбасы мүшелерін, соның ішінде ұлы [[Моджтаба Хаменеи]]ді қамтыған және оларды Мәскеуге эвакуациялауды көздеген. Израиль барлау қызметінің бұрынғы офицері Бени Сабтидің айтуынша, егер Хаменеи елден кетуге мәжбүр болса, Мәскеу оның ықтимал саяси баспана ретінде таңдайтын негізгі орны болар еді.&lt;ref name=&quot;Times_Khamenei_plans_flee&quot;&gt;{{Cite web |last=Weiniger |first=Gabrielle |date=4 January 2026 |title=Ayatollah Khamenei plans to flee to Moscow if Iran unrest intensifies |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-ayatollah-khamenei-escape-moscow-protests-revealed-h5f95ctb5 |access-date=5 January 2026 |newspaper=[[The Times]] |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-091155/https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-ayatollah-khamenei-escape-moscow-protests-revealed-h5f95ctb5|archive-date=5 January 2026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
: {{Байрақ|АҚШ}}:
2026 жылғы 5 қаңтарда АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] Ирандағы жағдайға қатысты мәлімдеме жасап, егер Иран билігі бейбіт наразылық білдірушілерге қарсы қару қолданса, Америка Құрама Штаттары оларға қолдау көрсетуге дайын екенін айтты. Оның сөзінше, АҚШ «әрекет етуге дайын және толық жауынгерлік әзірлік жағдайында» тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/115824439366264186 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |lang = en |website = Truth Social |access-date = 2026-01-05}}&lt;/ref&gt; 10 қаңтарда Трамп тағы бір мәлімдеме жасап, «Иран халқы бұрынғыдан да айқынырақ еркіндікке ұмтылып отыр» деп атап өтті және АҚШ-тың көмек көрсетуге әзір екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Трамп 10 января&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/26119029 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Трамп заявил, что США готовы помочь Ирану в его &quot;стремлении к свободе&quot; |lang = ru |website = [[ТАСС]] |access-date = 2026-01-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://www.interfax.ru/world/1067012 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Трамп заявил о готовности &quot;помочь&quot; иранцам |lang = ru |website = [[Интерфакс]] |access-date = 2026-01-10}}&lt;/ref&gt;
: {{Байрақ|Израиль}}:
Израиль премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] ауыр экономикалық жағдай аясында билікке қарсы наразылық акцияларын жалғастырып жатқан Иран азаматтарына қолдау білдірді.&lt;ref name=&quot;Позиция Израиля&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://cursorinfo.co.il/israel-news/masshtabnye-demonstratsii-v-irane-netaniyagu-otreagiroval/ |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Масштабные демонстрации в Иране - Нетаниягу отреагировал |lang = ru |first = Алекс |last = Липницкий |date = 2026-01-04 |access-date = 2026-01-05}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2025 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2025 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:2026 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:Әли Хаменеи]]
[[Санат:Ирандағы наразылық акциялары]]</text>
      <sha1>cecpjyxpx3civ8k0zdo967u6xwb85zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599495</id>
      <parentid>3599494</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74115" sha1="4d52h7w3sxqf93vvxeun9ldwzbhv4mn" xml:space="preserve">{{Жаңарту}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы наразылықтар (2025–2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2025–2026 Iranian protests map v2.svg
 |сурет атауы = 2026 жылғы 29 қаңтардағы жағдай бойынша Иранда наразылықтар тіркелген өңірлер
 |дата        = [[28 желтоқсан]] [[2025 жыл|2025]] – [[31 наурыз]] [[2026 жыл|2026]]
 |орын        = {{Байрақ|Иран}}
 |себеп       = {{Unbulleted list
  |[[инфляция]]ның өсуі (2025 жылғы желтоқсанда 42,2 %);
  |риалдың құнсыздануы (айырбас бағамы 1 АҚШ доллары үшін 1,45 млн риалға жетті)
  |бағаның өсуі
  |[[жемқорлық]];&lt;br&gt;[[авторитаризм]]
}}
 |нәтиже      = 
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{flagicon image|State flag of Iran (1964–1980).svg}} Наразылық білдірушілер
 |қарсылас2   = {{Ту|Иран}} [[Иран үкіметі]]
* {{flagicon image|Flag of the Law Enforcement Force of the Islamic Republic of Iran.svg}} Құқық қорғау күштері
* {{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[Иран Ислам революциясы сақшылар корпусы]]
** {{flagicon image|Flag of Basij.svg}}  [[Басидж]]
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = орталықтанбаған
 |командир2   = {{Unbulleted list
  |{{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]]
  |{{flagicon image|Office of the President of the Islamic Republic of Iran Seal.svg}} [[Масуд Пезешкиан]]
}}
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2025 жылғы 28 желтоқсаннан бастап [[Иран]]ның бірнеше қаласында [[Иран үкіметі|Ислам Республикасы үкіметі]]не деген кең ауқымды наразылық пен тереңдеп келе жатқан экономикалық дағдарыс аясында жаппай демонстрациялар басталды. Бастапқыда инфляция, азық-түлік бағасының өсуі және иран риалының күрт құнсыздануына байланысты наразылықтан туындаған шерулер көп ұзамай қолданыстағы режимнің аяқталуын талап еткен кең ауқымды қозғалысқа ұласты.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; Алдымен [[Тегеран]]дағы дүкен иелері мен базар саудагерлерінен басталған демонстрациялар кейін университеттерге таралып, елдің түкпір-түкпірінен көптеген студенттерді қамтыды. Наразылық білдірушілер «Диктаторға өлім» сияқты үкіметке қарсы ұрандар айтып, билікке деген шағымдарын әрі кеңірек саяси талаптарын білдірді.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instagram.com/reel/DS76l0ygmx6/ |title=گزارشگر منوتو از خرم‌آباد ویدیویی از سردادن شعار«این آخرین نبرده، پهلوی برمی‌گرده» |publisher=Manoto |date=December 2025 |access-date=1 January 2026 |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite web |date=30 December 2025 |title=Protesters in Isfahan chant 'death to the dictator' |url=https://www.iranintl.com/en/202512305455 |access-date=1 January 2026 |publisher=Iran International}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202512314441 |title=Videos show monarchist, anti-clerical slogans in Hamadan, Arak, Sabzevar |publisher=Iran International |date=31 December 2025 |access-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл қозғалыс [[Махса Әмини]]дің өлімінен кейін болған 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан бергі Ирандағы ең ірі қоғамдық толқуларға айналды.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Protests erupt in Iran over currency's plunge to record low |url=https://apnews.com/article/iran-traders-protest-rial-currency-ddc955739fb412b642251dee10638f03 |access-date=30 December 2025 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=30 December 2025 |title=Iran's ailing supreme leader resorts to his only playbook as crises mount and protests erupt |url=https://www.cnn.com/2025/12/30/middleeast/irans-supreme-leader-protests-intl |access-date=31 December 2025 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;political&quot;&gt;{{cite web|last=Barin|first=Mohsen|date=31 December 2025|title=Iran's economic crisis, political discontent threaten regime|work=DW News|url=https://www.dw.com/en/irans-economic-crisis-political-discontent-threaten-regime/a-75350062|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

[[Наразылық]]тар толқыны елдегі экономикалық жағдайдың күрт нашарлауынан туындады. 2025 жылғы қазанда [[инфляция]] деңгейі 48,6%-ға жетіп, желтоқсанда 42,2% болды, бұл халықтың күнкөріс шығындарын айтарлықтай арттырды.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 29 желтоқсанда иран риалы өзінің ең төменгі бағамына жетіп (1 АҚШ долларына 1,45 млн риал), 3 қаңтарда үкімет халықтың наразылығын тежеу мақсатында риал бағамын 1,38 млн-ға дейін көтерді. Алайда бұл шара нәтиже бермеді, және 6 қаңтарда риал тағы да тарихи минимумын жаңартып, 1 АҚШ долларына 1,5 млн риал деңгейіне түсті, соның салдарынан азық-түлік пен басқа да күнделікті қажетті тауарлардың бағасы күрт өсті.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite news |last=Bozorgmehr |first=Najmeh |date=29 December 2025 |title=Iran's currency 'turns to ash' as economy spirals |url=https://www.ft.com/content/7295df7f-5e4b-4fe6-a266-7390c71412f5 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Бірнеше жыл бойы жинақталып келген экономикалық дағдарыс 2025 жылғы [[Израиль]]мен болған [[Израиль-Иран соғысы|он екі күндік соғыстан]] кейін қақтығыстың қайта өршуі мүмкін деген қауіптермен, сондай-ақ БҰҰ-ның ядролық бағдарламаға байланысты санкцияларды автоматты түрде қайта енгізу механизмі арқылы қайта енгізілген санкцияларымен қатар өрбіді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Алғашында Тегеранның сауда аудандарында шоғырланған наразылықтар кейіннен [[Исфахан]], [[Шираз]] және [[Машһад]] сияқты ірі қалаларға тарады.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[Тегеран]]да наразылықтар негізінен Үлкен базар маңында өтті, онда саудагерлер үкіметтен шара қолдануды талап етіп, ереуіл ұйымдастырды. Әлеуметтік желілерде тараған бейнематериалдарда қауіпсіздік күштерінің наразылық білдірушілерді тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданғаны көрінді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Наразылықтар ауқымы кеңейген сайын, бірнеше қалада демонстранттар «бостандық» ұрандарын көтеріп, саяси өзгерістерді талап етті және үкіметке ашық қарсы шықты.&lt;ref name=Malekian&gt;{{cite news|last= Malekian|first=Somayeh |url=https://abcnews.go.com/International/iranian-protests-expand-economy-students-demand-freedom-end/story?id=128780906 |title=Iranian protests expand beyond the economy as students demand freedom, end to regime rule |work=ABC News |date=31 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 6 қаңтарда наразылықтарды басуға көмек көрсету үшін [[Иран]]ға Ирактағы шииттік жасақтардың шамамен 800 мүшесі жіберілгені хабарланды.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web |title=تاکنون حدود ۸۰۰ نفر از شبه‌نظامیان شیعه عراقی برای سرکوب مردم به ایران اعزام شده‌اند {{!}} ایران اینترنشنال |url=https://www.iranintl.com/202601071200}}&lt;/ref&gt; Бұл шешім ирандық полицияның қарусыз, қарапайым азаматтарға қарсы күш қолдану туралы бұйрықтарды орындамауы мүмкін деген алаңдаушылықпен байланысты болуы ықтимал.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web |last=Newsroom |first=Iran International |date=1 November 2022 |title=EXCLUSIVE – Iran Reportedly Brings Iraqi Allies To Crack Down On Protests |url=https://www.iranintl.com/en/202211016600 |access-date=7 January 2026 |website=www.iranintl.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
=== Ирандағы экономикалық дағдарыс ===
2024 жылдан бастап [[Иран экономикасы]]нда инфляцияның күрт өсуі, ұлттық валютаның құнсыздануы және энергетикалық тапшылық байқалды. Бұл электр энергиясы мен газдың жиі үзілуіне әкеліп, Иран президенті [[Масуд Пезешкиан]]ның көпшілік алдында кешірім сұрауына себеп болды. Сонымен қатар Иран өзінің негізгі одақтастарының бірі саналатын Асад режимінің құлауымен байланысты халықаралық ықпалының айтарлықтай төмендеуін бастан өткерді.&lt;ref name=&quot;iran2024&quot;&gt;{{cite web|date=31 December 2024|title=Iran's turbulent 2024: Regional losses, economic pains and impending threats|work=AL-Monitor|url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/12/irans-turbulent-2024-regional-losses-economic-pains-and-impending-threats|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; 2025 жылдың соңғы айларында Иран экономикасы валюта бағамының бұрын-соңды болмаған өсуіне тап болды: иран риалы [[АҚШ доллары]]на шаққанда шамамен 145 000 томанға дейін құнсызданды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Collapse of the Iranian rial against the dollar |url=https://www.trtfarsi.com/article/189e97673abc |access-date=29 December 2025 |website=TRT Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite web |title=طوفان در بازار ارز ترمز برید؛ آیا ایران مثل اکوادور ناچار به پذیرش دلار به عنوان پول ملی می‌شود؟ |url=https://parsi.euronews.com/business/2025/12/28/record-iran-economy-crisis-dollarization-rial-slump |access-date=30 December 2025 |website=Euronews |language=Fa}}&lt;/ref&gt; Елдің мемлекеттік статистика орталығы 2025 жылғы желтоқсанда [[инфляция]] деңгейі 42,2%-ды құрағанын хабарлады, бұл қараша айымен салыстырғанда 1,8%-ға жоғары.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Азық-түлік бағасы жылдық есепте 72%-ға, ал денсаулық сақтау және медициналық тауарлар бағасы 50%-ға өсті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Иранда су ресурстарын тиімсіз басқаруға байланысты су дағдарысы да орын алуда.&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; Ирандық бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, үкімет 21 наурызда басталатын ирандық жаңа жылмен бірге салықтарды көтеруді жоспарлаған, бұл азаматтар арасындағы алаңдаушылықты күшейтті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Наразылық ұрандарының бір бөлігі экономикалық қиындықтарды үкіметтің сыртқы саяси басымдықтарын сынаумен байланыстырды. 2025 жылғы желтоқсандағы шерулер кезінде кейбір қатысушылар «Ғаза да емес, Ливан да емес — өмірім Иран үшін» деген ұрандар айтты.&lt;ref name=&quot;BBC_IranCrisis_2025&quot;&gt;{{cite AV media|title=Iran crisis deepens – protests spread with chants of &quot;death to the dictator&quot;|url=https://www.youtube.com/watch?v=DiPLTFh1MUM&amp;t=105s|publisher=BBC News|date=2025|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар Ирандағы наразылық көңіл күйі саяси жемқорлықпен де байланыстырылып, демонстранттар билікті авторитаризмге және ішкі қажеттіліктердің орнына «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» мен «[[ХАМАС]]&lt;nowiki/&gt;» сияқты прокси-топтарды қолдауға басымдық берді деп айыптады.&lt;ref name=&quot;political&quot; /&gt;

Экономикалық сарапшылар үкіметтің ақша-несие және фискалдық саясатын, экономиканы тиімсіз басқаруды, созылмалы бюджет тапшылығын және халықаралық санкциялардың сақталуын негізгі себептер ретінде атады. Бұл жағдайлар ең алдымен сауда гильдияларына, әсіресе импортқа тәуелді кәсіпорындарға тікелей әсер етті. Валюта бағамының қатты құбылмалылығы көптеген саудагерлердің тауар бағасын белгілеуіне, жеткізілімді қамтамасыз етуіне немесе шаруашылық қызметін жалғастыруына мүмкіндік бермеді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |date=28 December 2025 |title=Record-breaking exchange rates and protests by Tehran shopkeepers; what happened |url=https://www.bbc.com/persian/live/cy7vrznjpe6t |access-date=29 December 2025 |website=BBC News Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=Strike and protest by Alaeddin Shopping Center merchants in Tehran – DW – 28 December 2025 |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B4%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%D8%B3%D8%A7%DA%98-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86/a-75323604 |access-date=29 December 2025 |website=DW Persian |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Single exchange rate policy and money supply control as key inflation measures |url=https://www.chn.ir/industry-mining-trade/195498/ |access-date=29 December 2025 |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

2025 жыл бойы Иранда экономикалық тұрақсыздық күшейе түсті. 2025 жылғы маусымда Иран Израильмен қарулы қақтығысқа тартылып, оның барысында Иранның ядролық бағдарламасы нысанаға алынып, ядролық нысандарына АҚШ тарапынан да соққылар жасалды.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news |last=Faucon |first=Benoit |date=29 December 2025 |title=Growing Iran Protests Put New Pressure on an Embattled Regime |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/growing-iran-protests-put-new-pressure-on-an-embattled-regime-279ba067 |work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 2025 жылғы қыркүйекте [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] санкцияларды автоматты түрде қайта енгізу механизмі арқылы Иранға қарсы санкцияларды қайта күшіне енгізді. Соның нәтижесінде Иранның шетелдегі активтері бұғатталып, қару-жарақ саудасы тоқтатылды және елдің баллистикалық зымыран бағдарламасына байланысты шектеулер енгізілді.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Көптеген ирандықтар [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-ты да қамтуы мүмкін ауқымды қақтығыстың өршуінен қауіптенді, бұл нарықтағы тұрақсыздықтың артуына ықпал етті.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

''[[The Guardian]]'' басылымының мәліметінше, наразылықтардың негізгі қозғаушы күші экономикалық дағдарыс болған, алайда олар кейін үкіметтегі сыбайлас жемқорлыққа байланысты наразылықты білдіретін кең ауқымды құбылысқа ұласқан.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |date=31 December 2025 |title='We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |access-date=1 January 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Басылымда билікті құлатуға шақырған үндеулердің естілгені, сондай-ақ үкіметтің диалогқа шақыруларына сенімсіздік танытылғаны, бұл үндеулердің өзімшіл әрі алдамшы деп қабылданғаны да хабарланған.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; NPR дерегінше, наразылықтарға дейін бірнеше ай бойы қоғамдағы ашу-ыза мен наразылық ауыр энергетикалық тапшылық, азаматтық құқықтардың бұзылуы және кең таралған сыбайлас жемқорлық салдарынан күшейе түскен, ал басталған наразылықтар олардың әлдеқайда ауыр сипатқа ұласуы мүмкін деген алаңдаушылық тудырған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Northam |first=Jackie |date=31 December 2025 |title=Protesters take to the streets of Iran as the country's economy collapses |url=https://www.npr.org/2025/12/31/nx-s1-5660851/protesters-take-to-the-streets-of-iran-as-the-countrys-economy-collapses |access-date=1 January 2026 |work=NPR |language=en}}&lt;/ref&gt;

''[[The Atlantic]]'' басылымының жазуынша, наразылықтардың саяси сипаты наразылық білдірушілердің Иранның жоғарғы көшбасшысы [[Әли Хаменеи]]ге қатысты «Диктаторға өлім» деген ұрандар айтуынан айқын көрінді.&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web |last=Azizi |first=Arash |date=1 January 2026 |title=Iranians Have Had Enough |url=https://www.theatlantic.com/international/2026/01/iran-protests/685472/ |access-date=2 January 2026 |website=The Atlantic |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ олар 2024 жылы тиімді басқару мен реформалар уәделерімен сайланған [[Масуд Пезешкиан]]ға деген сенімінен айырылғанын көрсетті, себебі оның билігі кезінде су мен электр энергиясының шектелуі орын алып, интернетке қойылған цензураны жою жөніндегі уәделер орындалмаған.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; Пезешкиан наразылық өкілдерімен кездесуге уәде беріп, «бейбіт наразылық білдіру — конституциялық құқық» екенін мойындағанымен,&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; Иранның қауіпсіздік күштеріне тікелей бақылау жасай алмайды. 2026 жылғы 1 қаңтарға қарай ондаған наразылық қатысушысы қамауға алынды, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің студенттерге, зейнеткерлерге және Z ұрпағының өкілдеріне қарсы оқ-дәрімен оқ атқан бірнеше дерегі құжатталған.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt; [[Шахид Бехешти университеті]]нің студенттері таратқан мәлімдемеде: «Бұл қылмыстық жүйе 47 жыл бойы біздің болашағымызды тұтқында ұстап отыр. Оны реформа да, жалған уәделер де өзгертпейді», — деп көрсетілген.&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;

== Барысы ==
[[Сурет:2025-Iranian-Protests-History.gif|thumb|Наразылықтардың географиялық ауқымын көрсететін анимациялық [[GIF]]]]

=== Желтоқсан ===
'''28 желтоқсан:''' [[Тегеран]]дағы Алаэддин сауда орталығында және басқа да коммерциялық нысандарда, соның ішінде Charsou Mall сауда орталығында дүкен иелері мен саудагерлер дүкендерін жауып, ереуілге шықты. Осы орындардың маңында бір мезгілде наразылық жиындары қалыптасып, жаппай жабылған дүкендерді көрсететін суреттер мен бейнематериалдар әлеуметтік желілерде тарады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Хабарларға сәйкес, наразылық білдірушілер доллар бағамының өсуі мен нарықтағы тұрақсыздықты атап өтіп, қазіргі жағдай сақталса, шағын және орта бизнестің көп бөлігі банкротқа ұшырайтынын ескерткен. Кейбір жиындар жақын маңдағы көшелерге, соның ішінде Жомхури көшесіне дейін ұласты.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |date=28 December 2025 |title=Capital bazaar merchants protest surge in exchange rates |url=https://www.iranintl.com/fa/202512282128 |access-date=29 December 2025 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Tehran Protests Fizzle Out As Dollar Drops 10,000 Tomans After Central Bank Shake-up – Iran Front Page |url=https://ifpnews.com/tehran-protests-fizzle-out-as-dollar-drops-10000-tomans-after-central-bank-shake-up/ |access-date=29 December 2025 |website=ifpnews.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Жомхури көшесінде дүкен иелеріне экономикалық жағдайға наразы басқа азаматтар да қосылды. Басқа өңірлерде де, соның ішінде Иранның түрлі қалаларында темір саудасымен айналысатын кәсіпкерлер ұлттық валютаның құнсыздануына наразылық ретінде дүкендерін жапты.&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 December 2025|title=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512282220|access-date=1 January 2025}}&lt;/ref&gt; Наразылықтар басталған тұста иран риалының бағамы АҚШ долларына шаққанда рекордтық ең төмен деңгейге — 1,45 миллион риалға дейін құлдырап, кейін қысқа уақытқа 1,38 миллион риалға дейін сәл нығайды.&lt;ref&gt;{{cite news|date=28 December 2025|title=Tehran shopkeepers protest currency plunge as rial hits all-time low|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512282220|access-date=1 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[Иран-Израиль соғысы]]нан бері риал шамамен 40 пайызға құнсызданды, бұл ішінара АҚШ санкцияларына байланысты мұнай табысының азаюымен түсіндіріледі.&lt;ref name=&quot;recordlow&quot;&gt;{{cite web|last=Shahla|first=Arsalan|date=29 December 2025|title=Protests Erupt in Iran's Capital as Rial Drops to Record Low|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-12-29/protests-erupt-in-iran-s-capital-as-currency-drops-to-record-low|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Жылдық инфляция деңгейі 42,2 пайызды құрады. Наразылықтар алғаш рет Тегеранның орталығындағы электрондық тауар сататын дүкен иелерінің дүкендерін жабуынан басталды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Мемлекеттік БАҚ бастапқы кезеңде саудагерлердің шағын ауқымды наразылықтарын көрсететін бұлдыр бейнематериалдарды жариялады.&lt;ref name=&quot;recordlow&quot;/&gt;

Бейнематериалдар мен куәгерлердің айтуынша, саудагерлер топ-тобымен жиналып, экономиканы тиімсіз басқаруға қарсы ұрандар айтып, кейбір жағдайларда үкіметке қарсы көңіл күй білдірген.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Наразылық білдірушілер сондай-ақ «Құқық қорғау органдары, қолдаңдар, қолдаңдар» деген ұрандар айтып, қауіпсіздік күштерін наразылықты қолдауға шақырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gathering of Alaeddin merchants protesting currency instability|url=https://www.isna.ir/news/1404100704554/|website=ISNA|date=28 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Наразылыққа шыққандардың негізгі талаптары валюта бағамын тұрақтандыру, саудагерлердің экономикалық қиындықтарын шешу, бизнес үшін болжамды орта қалыптастыру және нарықтағы құбылмалылық салдарынан туындайтын шығындардың алдын алу болды.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Осы күні қауіпсіздік күштерімен қақтығыстар тіркелмеді, наразылықтар бейбіт сипатта өтті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Soghom |first= Mardo |title=Tehran Bazaar Protests Erupt as Rial Plunges to Record Low |url=https://www.meforum.org/mef-observer/tehran-bazaar-protests-erupt-as-rial-plunges-to-record-low |work=Middle East Forum Observer |date=28 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

'''29 желтоқсан:''' Наразылықтар екінші күніне ұласып, Тегеранның әртүрлі аудандарына, соның ішінде Үлкен базарға (Grand Bazaar) тарады. Саудагерлер мен дүкен иелері кәсіптерін жауып, риалдың бұрын-соңды болмаған деңгейде құнсыздануына, сондай-ақ валюта мен алтын бағасының күрт өсуіне қарсы көшеге шықты. Наразылық білдірушілер сатып алу қабілетінің төмендеуін және өмір сүру құнының қымбаттауын алға тартып, экономикалық жағдай мен үкіметтің басқару саясатына қарсылықтарын білдірді. Әлеуметтік желілерде тараған бейнематериалдар Лалезар, Чахарсук және Жомхури көшелері маңында жиналулардың жалғасқанын көрсетті, қатысушылар негізінен бейбіт сипатта болып, үкіметтің экономикалық саясатын сынға алған ұрандар айтты.&lt;ref&gt;{{cite web|title=IRGC-linked channel: Bazaar strikes pave the way for renewed Israel war|url=https://www.iranintl.com/fa/202512295428|website=Iran International|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Protests over rising currency and gold prices enter second day in Tehran|url=http://parsi.euronews.com/2025/12/29/protests-over-rising-currency-and-gold-prices-in-iran|website=Euronews Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Currency crisis: protests continue in Tehran markets|url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt|website=BBC News Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Тегерандағы Үлкен базардың саудагерлері наразылықты бір күн бұрын бастаған электрондық тауарлар сатушыларына қосылды.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

Тәуелсіз дереккөздер растаған бейнежазбалар Тегерандағы Үлкен базар маңындағы сауда орталықтарында жиналған адамдардың «бостандық» деп ұрандатқанын көрсетті.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Құқық қорғау органдары Алаэддин сауда орталығының сыртында жиналған шерушілерді тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Second day of currency protests in Tehran; security forces fire tear gas|url=https://www.bbc.com/persian/live/c5yjygzv6zpt|website=BBC News Persian|date=29 December 2025|access-date=29 December 2025|language=fa}}&lt;/ref&gt; Наразылықтар Иранның басқа қалаларына да таралды.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Live – Tehran protests spread to other cities as shopkeepers vow continued strikes |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |access-date=29 December 2025 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; 2025 жылғы 29 желтоқсанға қараған түні Иранның бірнеше өңірінде, соның ішінде оңтүстіктегі Кешм аралында, сондай-ақ солтүстіктегі Зенджан мен Хамаданда наразылықтар тіркелді. Шерушілер жоғарғы көшбасшыны сынға алған ұрандар айтты, соның ішінде Кешм аралында «Диктаторға өлім», ал Зенджанда «Сейед Әли [Хаменеи] биыл құлатылады» деген сөздер естілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 December 2025 |title=Nighttime chants against Khamenei in southern and northern Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202512299203 |access-date=30 December 2025 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt; Iran International Тегерандағы Жомхури Ислами көшесінің ортасында бір наразылық білдірушінің мотоцикл мінген қауіпсіздік күштеріне жол бермей отырған сәті түсірілген видеоны жариялады, кейін ол соққыға жығылып, күштеп әкетілген.&lt;ref&gt;{{cite news|date=29 December 2025|title=Tehran's Tank Man: A Tiananmen moment|work=Iran International|url=https://www.iranintl.com/en/202512296936|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=31 December 2025|title=Video of protester defying police in Iran goes viral|work=AFP|url=https://24newshd.tv/31-Dec-2025/video-protester-defying-police-iran-goes-viral|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;battle&quot;&gt;{{cite news|last=Weiniger |first=Gabrielle |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/masoud-pezeshkian-iran-president-regime-protests-history-economy-k80vlr3vk |title=Inside Iran protests that threaten regime: 'This is the final battle' |date=30 December 2025 |work=The Times |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite news|last=Torbati|first=Yeganeh|date=31 December 2025|title=Iranian protests sparked by economic woes quickly spread across country|newspaper=Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/12/31/iran-spreading-protests-economy-pezeshkian/|access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt;

'''30 желтоқсан:''' Наразылықтардың үшінші күніне қарай ереуілдер мен қауіпсіздік шаралары кеңейе түсті: Тегеранның Шуш және Молави аудандарында, сондай-ақ Исфахандағы Нақш-е Жахан алаңында дүкендер жабылды. Тегеран, [[Машһад]] қалаларында және Хадже Насир университеті аумағында қауіпсіздік күштерінің күшейтілген түрде шоғырландырылғаны хабарланды. Үкімет тарапынан «суық ауа райы мен энергия тапшылығы» себептерімен Тегеран облысын қоса алғанда, 11 провинцияда уақытша жабулар енгізу туралы шешім қабылданды. Қауіпсіздік күштері Хамаданда наразылық білдірушілерге оқ атты, ал Тегеран мен Малардта көзден жас ағызатын газ қолданылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 December 2025 |title=Live – Iran's cities on edge as protests continue into third day |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787 |access-date=30 December 2025 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |date=30 December 2025 |title=سومین روز اعتراض‌ها به گرانی در ایران؛ تجمع‌ دانشجویان در دانشگاه‌های تهران |url=https://www.bbc.com/persian/live/c5y9y6d51ket |access-date=30 December 2025 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt;

'''31 желтоқсан:''' Наразылықтың төртінші күні Исфахан, Керманшах және Фаса қалаларының тұрғындары жиналды. Фасада адамдар губернатор кеңсесінің алдында ірі митинг өткізсе, Керманшахта базарлар толықтай ереуілге шықты. Мәліметтерге сәйкес, полиция наразылық білдірушілерге қарсы оқ-дәрі және көзден жас ағызатын газ қолданған.&lt;ref&gt;{{Cite web |agency=Associated Press |date=31 December 2025 |title=Iran names new central bank governor amid soaring inflation |url=https://www.siasat.com/iran-names-new-central-bank-governor-amid-soaring-inflation-3319146/ |access-date=31 December 2025 |website=The Siasat Daily |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=اعتراضات به گرانی در ایران؛ تجمع و درگیری مقابل فرمانداری فسا در استان فارس |url=https://www.bbc.com/persian/live/cpdyl12pzjqt |access-date=31 December 2025 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, Ширванда жұмыс істеп жүрген және зейнеткер мұғалімдер Білім басқармасының алдына жиналды. Керманшахта Фердоуси алаңынан гаражға дейінгі аумақта (шамамен 8 километр) қауіпсіздік күштері орналастырылып, олардың айтарлықтай көп шоғырланғаны байқалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=Protesters gather outside governor's office in Fasa |url=https://www.iranintl.com/en/202512312593 |access-date=31 December 2025 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Фасада губернатор кеңсесінің алдындағы наразылық кезінде Мехди Самавати есімді бір адамның қаза тапқаны туралы хабар тарады. Алайда жартылай ресми Mehr News Agency Фаса губернаторының бұл ақпаратты жоққа шығарғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31 December 2025 |title=تکذیب کشته شدن یک نفر در حمله به فرمانداری فسا |url=https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7 |access-date=31 December 2025 |website=Mehr News Agency |language=fa|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-150306/https://www.mehrnews.com/news/6708753/%D8%AA%DA%A9%D8%B0%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B3%D8%A7|archive-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Лорестан]] провинциясының [[Кухдашт]] қаласында өткен наразылық кезінде наразылыққа қатысушы [[Әмірхисам Ходаярифард]] ирандық қауіпсіздік күштерінің қызметкері атқан тапаншадан басына тиген оқтан қаза тапты.&lt;ref name=&quot;Hengaw_Khodayarifard_Basij_claim&quot; /&gt; Мемлекеттік [[IRNA ақпарат агенттігі]] мен Mehr оның өлімін растады және Ходаярифардтың «Басидж» мүшесі болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;basij-Kohdasht&quot; /&gt; Билік өкілдері Ходаярифардтың отбасына оның «Басидж» мүшесі болғанын айтуға қысым жасап, бұл тақырыпта әлеуметтік желілерде үнсіздік сақтауға шақырғаны хабарланды.&lt;ref name=&quot;Hengaw_Khodayarifard_Basij_claim&quot; /&gt;  Атыс наразылық білдірушілермен қақтығыс кезінде болған. Mehr дерегінше, қақтығыс барысында 13 полиция қызметкері мен «Басидж» мүшесі жараланған.&lt;ref name=&quot;basij-Kohdasht&quot;&gt;{{cite news |title=شهادت یک بسیجی در کوهدشت توسط اغتشاشگران |url=https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86 |access-date=31 December 2025 |publisher=Mehr News Agency |date=31 December 2025 |language=Persian |trans-title=Martyrdom of a Basiji in Kohdasht by rioters|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-150413/https://www.mehrnews.com/news/6709143/%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%B3%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D9%87%D8%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D8%B4%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86|archive-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APNews_volunteer_IRGC_killed&quot;&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=Volunteer in Iran's Revolutionary Guard reportedly killed during widening protests |url=https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399 |access-date=1 January 2026 |website=[[Associated Press]] |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.01-071830/https://apnews.com/article/iran-protests-economy-israel-us-nuclear-8533eacbc3c502ccc5f5339ae4384399|archive-date=1 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Үкімет «суық ауа райын» сылтау етіп, елдің көп бөлігінде жалпыұлттық деңгейде кәсіпорындар мен мекемелердің жұмысын толық тоқтатуға бұйрық берді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.iranintl.com/fa/202512302634 |title=تهران و ۲۱ استان دیگر چهارشنبه تعطیل اعلام شدند |work=Iran International |date=30 December 2025 |access-date=31 December 2025 |language=Persian}}&lt;/ref&gt; Алайда кейбір сарапшылар бұл шараның шынайы мақсаты наразылықтарды басу болғанын атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite news|last1= Hubbard |first1= Ben |last2= Mahoozi |first2= Sanam|last3= Nikounazar|first3= Leily |url= http://nytimes.com/2025/12/30/world/middleeast/iran-protests-currency-inflation-universities.html |title=Protests Over Sinking Economy in Iran Spread to Universities |work=New York Times |date=31 December 2025 |access-date=31 December 2025}}&lt;/ref&gt; Жұмысты тоқтату Иранның 31 провинциясының 21-інде енгізілді.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Livni|first1=Ephrat|last2=Sanam|first2=Mahoozi|date=31 December 2025|title=Most of Iran Shuts Down as Government Grapples With Protests and Economy|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2025/12/31/world/middleeast/iran-shutdown-protests.html|access-date=1 January 2026}}&lt;/ref&gt;


=== Қаңтар ===
'''1 қаңтар:''' Наразылықтардың бесінші күні Тегерандағы орталық жеміс-көкөніс базарының жұмысшылары мен қызметкерлері жұмысты тоқтатып, тарату тізбегін үзу арқылы жалпыұлттық көтеріліске қосылды. «Жігермен білесіңдер, қолдаңдар, қолдаңдар» деген ұрандатқан наразылар ереуілдерді кеңейту арқылы өзгерістерге деген ұлттық ерік-жігерді күшейтуге саудагерлер мен жалпы жұртшылықты шақырды. Полиция қызметкерлері демонстранттарды тарату үшін көзден жас ағызатын газ қолданды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=پنجمین روز خیزش سراسری – خروش یکپارچه ایران برای سرنگونی با پیوند اعتصابات سراسری و نبرد خیابانی |url=https://www.iranntv.com/960243-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%AE%DB%8C%D8%B2%D8%B4-%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%B1%DB%8C---%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%B4-%DB%8C%DA%A9%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |access-date=1 January 2026 |website=Iran TV |language=fa}}&lt;/ref&gt; Хабарламаларға сәйкес, 2025 жылғы 31 желтоқсанда ұсталған Тегеран университетінің Құқық және саяси ғылымдар факультетінің факультет кеңесінің хатшысы әрі университеттің факультет кеңесінің мүшесі Сарира Карими 2026 жылғы 1 қаңтарда босатылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=پنجمین روز اعتراضات در ایران؛ شعارهای ضد حکومتی در کوی دانشگاه دختران و پسران دانشگاه بهشتی |url=https://www.bbc.com/persian/live/cvgne2qpe8zt |access-date=1 January 2026 |website=BBC News فارسی |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Мәліметтерге сәйкес, наразылық білдірушілер Марвдашта қаласында жиналып, Ислам Республикасы үкіметіне қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Бұл — қан жылы, Сейед Әли құлатылады» деген сөздер болды.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=1 January 2026 |title=زنده – در پنجمین روز اعتراضات، مردم در نقاط مختلف کشور به خیابان‌ها آمدند |url=https://www.iranintl.com/fa/liveblog/protests-iran-dec.31 |access-date=1 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt; [[Машһад]]та наразылар Сағди метро станциясының маңына жиналды, онда тәртіпсіздіктерге қарсы полиция күш қолдану арқылы жиналғандарды таратуға әрекет жасады.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

'''2 қаңтар:''' Сенімді БАҚ деректеріне сәйкес, Тегеран, Қом, Исфахан, Шираз, Илам, Машһад, Кередж, Зенджан, Хамадан және Кешм қалаларында наразылықтар көп адам қатысумен жалғасты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 January 2026 |title=اعتراضات مردم قم در طول شب پنجم همچنان ادامه داشت |url=https://www.iranintl.com/fa/202601025538 |access-date=3 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt; [[Захедан]] мен [[Тегеран]]да наразылықтар қайтадан жанданды. Қауіпсіздік күштері қолынан қаза тапқан наразыларды жерлеу рәсімдері Фуладшахрда, Кухдаштта және Марвдаштта өтті, бұл кезде қатысушылар үкіметке қарсы ұрандар айтты, соның ішінде «Хаменеиге өлім» деген айқайлар да болды. Кухдашттағы Ходаярифардты жерлеу рәсімі кезінде Басидж және КСИР күштері тас лақтырып, ұрандатқан жұрттың қысымымен рәсім аумағынан қуылды. Ходаярифардтың әкесі оның ұлы Басидж мүшесі болмағанын растады.

[[Сурет:Tasnim - Protests in Qazvin.jpg|thumb|2 қаңтардағы Казвин қаласындағы наразылық кезіндегі адамдар тобы]]

'''3 қаңтар:''' Наразылықтар алдыңғы күндермен салыстырғанда географиялық ауқымы мен қатысушылар саны жағынан анағұрлым кең болды, сондай-ақ қауіпсіздік күштерінің қатысуы да күшейтілді.&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt; Иранның Ұлттық қарсыласу кеңесі (NCRI) мен Human Rights Activists News Agency (HRANA) наразылықтар өткен бірқатар елді мекендерді атады. Олардың қатарында Казерун, Малекшахи, Керманшах, Шираз, Машһад, Аркаваз, Исфахан, Тегеран, Хафшеджан, Кередж, Шахрекорд және Фардис бар. HRANA наразылықтар басталғалы бері қаза тапқандардың жалпы саны 16 адамға жеткенін хабарлады, олардың ішінде үкіметтік қауіпсіздік күштерінің бір қызметкері де бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=Iran: Uprising in Kazerun and Malekshahi; Regime Forces Open Fire, Causing Casualties |url=https://www.ncr-iran.org/en/ncri-statements/statement-iran-protest/iran-uprising-in-kazerun-and-malekshahi-regime-forces-open-fire-causing-casualties/ |access-date=4 January 2026 |website=[[National Council of Resistance of Iran]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt; 3 қаңтарда айтылған ұрандардың мазмұны экономикалық әділетсіздік пен басқару мәселелерінен бастап бостандық пен әділдік талаптарына дейінгі кең ауқымды қамтыды. HRANA наразылықтардың мақсаттары эволюцияға ұшырағанын атап өтіп, «саудаға қатысты және күнделікті талаптар мен саяси талаптардың арасындағы шекара бұлдырланып, жалғасып жатқан наразылықтар жинақталған, көпқабатты наразылықтар негізінде қалыптасты» деп бағалады.&lt;ref name=&quot;HRANA_7thDay_arrest_teenagers&quot; /&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иран билігіне наразылық білдірушілерге оқ атылған жағдайда АҚШ олардың қорғауына келеді деп ескерту жасаған мәлімдемелерінен кейін,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 January 2026 |title=Iran: Trump warns US will intervene if Iran kills protesters |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0q4z33pnnyo |access-date=5 January 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; 3 қаңтарда Иранның жоғарғы көсемі [[Әли Хаменеи]] жауап қатты. Ол «Біз жауға мойынсұнбаймыз» деп мәлімдеп, «тәртіпсіздікке қатысушыларды орнына қою керек» екенін айтты.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Iran supreme leader says will not yield as protests simmer and US threatens | work=Reuters | url=https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-supreme-leader-says-will-not-yield-protests-simmer-us-threatens-2026-01-03/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Iran's leader says rioters 'must be put in their place' as protest death toll reaches at least 15 | website=[[Associated Press News]] | url=https://apnews.com/article/iran-protests-us-israel-nuclear-economy-cf491782ecafdc9098878e5a4e5dc384 }}&lt;/ref&gt;
Сол күні АҚШ Мемлекеттік департаменті наразылық білдірушілердің жерлеу рәсімдерін күшпен басып-жаншу әрекеттерін айыптаған мәлімдеме жасады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=3 January 2026 |title=Iran Pushes Back At Trump As Protests Over Economic Crisis Intensify |url=https://www.rferl.org/a/iran-protests-trump-tehran-economic-crisis-currency-inflation/33639084.html |access-date=4 January 2026 |work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Cloudflare]] компаниясы [[Иран]]дағы интернет-трафиктің 35%-ға төмендегенін хабарлады. Сонымен қатар, ирандық интернет қолданушылары желінің жиі үзіліп, байланыс жылдамдығының айтарлықтай баяулағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title=Internet disruption, several arrests made as Iran protests continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/3/internet-disruption-several-arrests-made-as-iran-protests-continue |access-date=4 January 2026 |website=[[Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''4 қаңтар:''' Тегерандағы Үлкен базарда қауіпсіздік күштерінің қатысуы айтарлықтай күшейтілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 January 2026 |title=Live – Clashes mark eighth day of protests as security tightens at Tehran bazaar |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787#202601043325 |access-date=4 January 2026 |website=Iran International |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.04-184447/https://www.iranintl.com/en/liveblog/202512283787%23202601043325|archive-date=4 January 2026}}&lt;/ref&gt; Иранның кемінде 20 ірі қаласы мен шағын елді мекендерінде наразылық акциялары мен ереуілдер өтті.&lt;ref name=&quot;HRANA_8th_day&quot;&gt;{{cite Q|Q137698120|url-status=live}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп қосымша наразылық білдірушілер қаза тапқан жағдайда Иран билігі «өте қатаң соққыға ұшырайтынын» мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran unrest deepens as U.S. attack in Venezuela sharpens Trump intervention threat|website=[[CNBC]] |url=https://www.cnbc.com/2026/01/06/iran-protests-us-intervention-trump-economic-crisis-rial-ayatollah-khamenei-tehran.html}}&lt;/ref&gt;

'''5 қаңтар:''' Тоғызыншы күні наразылық акциялары Иранның барлық өңірлерінде жалғасты. Тегеранның Бағ-е Сепахсалар ауданында «Хаменейге өлім» деген ұрандар естілді. Тегеран университеті маңында арнайы күштер жоғары дайындық режиміне көшті, ал Марвдашхт сияқты қалалардан жаппай ереуілдер туралы хабарлар түсті, онда қарсылық күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |access-date=6 January 2026 |website=صدای آمریکا |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ясудж қаласында қауіпсіздік күштері губернаторлық ғимаратының алдында жиналған ұсталғандардың отбасыларына қарсы тұрды. Мәліметтерге сәйкес, наразылықтар Иран халқының наразылығы аясында Саман, Сангсар және Кушк сияқты шағын қалаларға да жеткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=حمله ماموران سرکوب به خانواده بازداشت‌شدگان یاسوج |url=https://www.iranintl.com/fa/202601053878 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Бұған дейін аталған қалалардан бөлек, елдің басқа да бірқатар өңірлерінде наразылықтар тіркелді. Олардың қатарында Чахармахал және Бахтиари уәлаятындағы Саман, Семнан уәлаятындағы Сангсар, Захедан, Карадждағы Фардис, Фарс уәлаятындағы Мешкан, Мамасани аймағындағы Нурабад бар. Сонымен қатар Казвин, Хамадан, Илам, Машһад, Нейшабур, Абаде, Бушехр, Баболь, Боджнурд, Исфахан уәлаятындағы Кушк, Маркази уәлаятындағы Шазанд, сондай-ақ солтүстіктегі Решт пен Сари қалаларында да шерулер өтті. Хабарларға сәйкес, бұл өңірлерде наразылық білдірушілер қоғамдық орындарға жиналып, ұрандар айтып, Хаменей билігіне наразылықтарын білдірді. Бұл бүкіл ел көлеміндегі толқулардың жалғасып жатқанын көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=Protesters chant against supreme leader at Tehran rally |url=https://www.iranintl.com/en/202601050511 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=بازاریان مرودشت اعتصاب کردند |url=https://www.iranintl.com/fa/202601052039 |access-date=6 January 2026 |website=Iran International |language=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 January 2026 |title=گسترش اعتراضات ضدحکومتی در ایران؛ یورش نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی به بیمارستانی در ایلام |url=https://ir.voanews.com/a/8099028.html |access-date=6 January 2026 |website=صدای آمریکا |language=fa}}&lt;/ref&gt;

'''6 қаңтар:''' Бірлескен мәлімдемеде Ирандағы күрдтердің бірқатар ірі саяси ұйымдары, соның ішінде Иран Күрдстанының демократиялық партиясы (KDPI), «Комала», Революциялық еңбекшілер қауымдастығы, Күрдстан еңбекшілер қауымдастығы, «Хабат» ұйымы, Күрдстан бостандық партиясы (PAK) және Күрдстанның еркін өмір партиясы (PJAK) наразылық акцияларын қолдайтындарын білдіріп, Ирандағы күрдтерді ереуілдер мен демонстрациялар өткізуге шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Call for general strike against repression in Kurdistan, in solidarity with protesters in Iran |url=https://hengaw.net/en/statements/2026/01/article-1 |access-date=7 January 2026 |website=Hengaw |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=Iranian Kurdish groups support nationwide economic protests |url=https://shafaq.com/en/Middle-East/Iranian-Kurdish-groups-support-nationwide-economic-protests |access-date=7 January 2026 |website=Shafaq News |language=en}}&lt;/ref&gt; Сол күні Иранның күрдтер қоныстанған өңіріндегі [[Абданан]] және [[Малекшахи]] қалаларынан қауіпсіздік күштері толықтай шегініп, қалалар іс жүзінде наразылық білдірушілердің бақылауында қалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=i24NEWS |date=2026-01-07 |title=Iran protests enter 11th day: Demonstrators seize control of two western cities |url=https://www.i24news.tv/en/news/middle-east/iran-eastern-states/artc-11th-day-of-protests-in-iran-two-western-cities-under-control-of-protesters |access-date=2026-01-08 |website=i24NEWS |language=en}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы Үлкен базарда наразылық білдірушілердің отырыс акциясы өтті.&lt;ref name=&quot;APNews_main_market&quot; /&gt; Базардағы саудагерлер ереуілге шығып, әсіресе алтын мен валюта, мата, аяқкиім және тұрмыстық техника сатылатын дәліздердегі көптеген дүкендер ішінара немесе толықтай жабылды. Ереуілдер ұйымдастырылған түрде емес, өздігінен басталғаны байқалды, ал кейбір деректерде базар «қақтығыс аймағына» айналды деп сипатталды.&lt;ref name=&quot;HRANA_10thday_285_demos&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web |last=Hakamian |first=Mahmoud |title=Day 10 Of Iran Uprising: Security Forces Attack Tehran Hospital, Strikes Spread To Mashhad |url=https://www.eurasiareview.com/07012026-day-10-of-iran-uprising-security-forces-attack-tehran-hospital-strikes-spread-to-mashhad-oped |date=7 January 2026 |work=Eurasia Review |access-date=7 January 2026}}&lt;/ref&gt; Кейін қауіпсіздік күштері көзден жас ағызатын газ қолдану арқылы отырыс акциясын таратты.&lt;ref name=&quot;APNews_main_market&quot;&gt;{{Cite web |date=6 January 2026 |title=Security forces clash with protesters in Iran's main market as at least 36 killed in demonstrations |url=https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e |access-date=6 January 2026 |website=AP News|archive-url=https://archive.today/2026.01.07-031658/https://apnews.com/article/iran-economic-protests-129cea0f8c39b6d5b5603c634acaa61e|archive-date=7 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''HRANA'' ұйымының бағалауынша, он күн ішінде наразылықтар 27 провинциядағы 88 қалада орналасқан 285 жерде өтті, сондай-ақ 22 жоғары оқу орнында акциялар тіркелді.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Christou |first=William |date=6 January 2026 |title=Iranian security forces clash with protesters at Tehran's grand bazaar |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/06/iranian-security-forces-clash-protesters-tehran-grand-bazaar |access-date=7 January 2026 |work=The Guardian}}&lt;/ref&gt; Наразылық ұрандары экономикалық, әлеуметтік және саяси сипаттағы талаптардың кең ауқымын қамтыды.&lt;ref name=&quot;HRANA_10thday_285_demos&quot; /&gt;

[[Язданшахр]] қаласында жергілікті тұрғындардың хабарлауынша, полиция наразылық білдірушілерге қарсы шамадан тыс күш қолданған: алдымен көзден жас ағызатын газ пайдаланылып, кейін бейбіт тұрғындарға қарай оқ атылған.&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;

'''7 қаңтар:''' [[People’s Fighters Front]] (PFF) атты белуж ұлтшыл қарулы ұйымының содырлары [[Ираншахр]] қаласының полиция басшысы Махмуд Хақиқатқа қастандық жасап, оны өлтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 January 2026 |title=Iran: Police officer shot dead in Iranshahr {{!}} Caliber.Az |url=https://caliber.az/en/post/iran-police-officer-shot-dead-in-iranshahr |access-date=7 January 2026 |website=caliber.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=خبرگاه؛ علی اردستانی به اتهام &quot;جاسوسی&quot; برای اسرائیل اعدام شد – DW – ۱۴۰۴/۱۰/۱۷ |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/live-75415031 |access-date=7 January 2026 |website=dw.com |language=fa}}&lt;/ref&gt; Human Rights Activists News Agency дерегінше, наразылық акциялары елдің 31 провинциясындағы 111 қалада орналасқан 348 нүктеде өткен. Сондай-ақ агенттік 45 университеттің наразылықтарға қосылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web |date=7 January 2026 |title=From the Streets to Universities: Iran's Protests Enter Their Eleventh Day |url=https://www.en-hrana.org/from-the-streets-to-universities-irans-protests-enter-their-eleventh-day/ |url-status= |website=HRANA}}&lt;/ref&gt;

== Талдау ==
4 қаңтарда ''[[The New York Times]]'' басылымының хабарлауынша, Иранның ресми тұлғалары, соның ішінде сыртқы істер министрі [[Аббас Арақшы]], үкіметтің «тірі қалу режимінде» тұрғанын мәлімдеді: ел билігі экономикалық мәселелерді кері бұруда да, АҚШ немесе Израиль тарапынан болуы мүмкін әскери шабуыл қаупіне қарсы әрекет етуде де елеулі қиындықтарға тап болған. Наразылықтар басталғаннан кейін Масуд Пезешкиан екі рет шұғыл кеңес өткізді. Оның кейбір кеңесшілері одан жоғарғы көшбасшы Хаменейдің рөліне қатысты ашық сын айтуға шығуды ұсынған.&lt;ref name=&quot;NYT_IR_dual_challenge&quot;&gt;{{Cite web |title=Iran's Dual Challenge: Unrest at Home, Threat of Strikes From Abroad |website=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/01/04/world/middleeast/iran-protests.html|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-015403/https://www.nytimes.com/2026/01/04/world/middleeast/iran-protests.html|archive-date=5 January 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

5 қаңтардағы ''[[Foreign Policy]]'' басылымындағы талдау 2025–2026 жылдардағы наразылықтардың [[Махса Әминиге байланысты 2022–2023 жылдардағы наразылықтардан]] бірқатар қырынан ерекшеленетінін атап өтті. Атап айтқанда, 2025–2026 жылдардағы наразылықтар географиялық тұрғыдан әлдеқайда кең ауқымды болып, тек ірі қалалармен шектелмей, шағын қалалар мен елді мекендерді де қамтыды. Сонымен қатар, қатысушылар құрамы да кеңейді: қозғалысқа студенттер, жұмысшылар, әйелдер және этникалық азшылық өкілдері тартылды. Талдауда халықаралық жағдайдағы айырмашылықтар да маңызды фактор ретінде көрсетілді. Авторлардың пікірінше, Дональд Трамптың болжап болмайтын саясаты және халықаралық құқықты ашық түрде бұзуға дайын екендігі Джо Байден әкімшілігінің ұстанымынан айқын ерекшеленеді. Бұған қоса, [[Асад режимінің құлауы]] Иранның өңірлік тірегінің әлсіреуіне алып келгені атап өтілді.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Golkar |first1=Saeid |last2=Brodsky |first2=Jason M. |url=https://foreignpolicy.com/2026/01/05/iran-protests-islamic-republic-regime-change |title=What's new about this wave of protests in Iran |work=[[Foreign Policy]] |date=5 January 2026 |access-date=6 January 2026|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-221524/https://foreignpolicy.com/2026/01/05/iran-protests-islamic-republic-regime-change|archive-date=5 January 2026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы қаңтардың басында ''[[The Times]]'' басылымы барлау деректеріне сүйене отырып, Иранның рухани көсемі Әли Хаменеи қауіпсіздік күштері наразылық білдірушілер жағына өтіп кетуі мүмкін деген жағдайда елден кетуге арналған дайын қашу жоспары болғанын хабарлады. Мәліметке сәйкес, бұл жоспар Хаменеи мен оның шамамен жиырмаға жуық жақын серігі мен отбасы мүшелерін, соның ішінде ұлы [[Моджтаба Хаменеи]]ді қамтыған және оларды Мәскеуге эвакуациялауды көздеген. Израиль барлау қызметінің бұрынғы офицері Бени Сабтидің айтуынша, егер Хаменеи елден кетуге мәжбүр болса, Мәскеу оның ықтимал саяси баспана ретінде таңдайтын негізгі орны болар еді.&lt;ref name=&quot;Times_Khamenei_plans_flee&quot;&gt;{{Cite web |last=Weiniger |first=Gabrielle |date=4 January 2026 |title=Ayatollah Khamenei plans to flee to Moscow if Iran unrest intensifies |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-ayatollah-khamenei-escape-moscow-protests-revealed-h5f95ctb5 |access-date=5 January 2026 |newspaper=[[The Times]] |language=en|archive-url=https://archive.today/2026.01.05-091155/https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-ayatollah-khamenei-escape-moscow-protests-revealed-h5f95ctb5|archive-date=5 January 2026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
: {{Байрақ|АҚШ}}:
2026 жылғы 5 қаңтарда АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] Ирандағы жағдайға қатысты мәлімдеме жасап, егер Иран билігі бейбіт наразылық білдірушілерге қарсы қару қолданса, Америка Құрама Штаттары оларға қолдау көрсетуге дайын екенін айтты. Оның сөзінше, АҚШ «әрекет етуге дайын және толық жауынгерлік әзірлік жағдайында» тұр.&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/115824439366264186 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Donald J. Trump (@realDonaldTrump) |lang = en |website = Truth Social |access-date = 2026-01-05}}&lt;/ref&gt; 10 қаңтарда Трамп тағы бір мәлімдеме жасап, «Иран халқы бұрынғыдан да айқынырақ еркіндікке ұмтылып отыр» деп атап өтті және АҚШ-тың көмек көрсетуге әзір екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Трамп 10 января&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/26119029 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Трамп заявил, что США готовы помочь Ирану в его &quot;стремлении к свободе&quot; |lang = ru |website = [[ТАСС]] |access-date = 2026-01-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author = |url = https://www.interfax.ru/world/1067012 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Трамп заявил о готовности &quot;помочь&quot; иранцам |lang = ru |website = [[Интерфакс]] |access-date = 2026-01-10}}&lt;/ref&gt;
: {{Байрақ|Израиль}}:
Израиль премьер-министрі [[Биньямин Нетаньяху]] ауыр экономикалық жағдай аясында билікке қарсы наразылық акцияларын жалғастырып жатқан Иран азаматтарына қолдау білдірді.&lt;ref name=&quot;Позиция Израиля&quot;&gt;{{cite web |author = |url = https://cursorinfo.co.il/israel-news/masshtabnye-demonstratsii-v-irane-netaniyagu-otreagiroval/ |deadlink = no |archive-url = |archive-date = |title = Масштабные демонстрации в Иране - Нетаниягу отреагировал |lang = ru |first = Алекс |last = Липницкий |date = 2026-01-04 |access-date = 2026-01-05}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2025 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2025 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:2026 жылғы наразылық акциялары]]
[[Санат:Әли Хаменеи]]
[[Санат:Ирандағы наразылық акциялары]]</text>
      <sha1>4d52h7w3sxqf93vvxeun9ldwzbhv4mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сикхиодағы пойыз апаты (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772501</id>
    <revision>
      <id>3599486</id>
      <parentid>3539281</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:56:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14876" sha1="1lqg0bfp1f2iy4vpixt916y2ihu6uv3" xml:space="preserve">{{Оқиға
 | атауы = Сикхиодағы пойыз апаты (2026)
 | сурет = ความเสียหายจากเครนถล่มทับรถไฟที่สีคิ้ว.png
 | сурет атауы = 
 | сурет ені = 
 | ана тілі = 
 | қазақша атауы = 
 | дата = [[14 қаңтар]] [[2026 жыл]]
 | уақыт = 9:05 немесе 9:30&lt;ref name=&quot;:913&quot;&gt;{{cite web|title=นายกฯ รุดที่เกิดเหตุเครนตกทับรถไฟสีคิ้ว ยัน รัฐบาลช่วยเหลือผู้เสียชีวิต-บาดเจ็บเต็มที่|trans-title=PM visit the Sikhio crane collapse site. Assures full government support for victims|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/politic/2907839|website=Thairath|language=Thai|access-date=14 January 2026|archive-date=14 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114125131/https://www.thairath.co.th/news/politic/2907839|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 | ұзақтық = 
 | орын = {{Байрақ|Тайланд}}
 | координат = 
 | сондай-ақ белгілі = 
 | түрі = 
 | тақырып = 
 | себебі = құрылыс кранының құлауы
 | мақсат = 
 | тілші = 
 | қаражат = 
 | басшы = 
 | ұйымдастырған = 
 | түсірген = 
 | қатысушылар = 171&lt;ref name=&quot;:208&quot;&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=เครนหล่นทับรถไฟ ยอดตายพุ่ง 31 ศพ สูญหายอีก 3 พลเมืองดีเล่า แม่ตะโกนขอให้ช่วยลูก|trans-title=Death toll rises to 31 in the crane collapse accident. Good samaritan recalls mothers plea to save her Child.|url=https://www.thairath.co.th/news/local/northeast/2907797|access-date=14 January 2026|publisher=[[Thairath]] |language=Thai}}&lt;/ref&gt;
 | нәтижесі = 
 | шығын1 = 
 | шығын2 = 
 | шығын3 = 
 | өлім = 32+
 | жарақаттанғандар = 66+
 | жоғалғандар = 8
 | мүліктік шығын = 
 | жерлеу = 
 | сауал = 
 | тергеу = 
 | коронер = 
 | тұтқындалғандар = 
 | күдіктілер = 
 | айыпталушылар = 
 | сотталғандар = 
 | шығын = 
 | шешім = 
 | айып = 
 | үкім = 
 | сот = 
 | марапат = 
 | түсірілім = 
 | сайт = 
 | алдыңғы = 
 | кейінгі = 
}}
2026 жылғы 14 қаңтарда [[Үндіқытай уақыты]]мен (UTC+7) сағат 09:13-те&lt;ref name=&quot;:913&quot; /&gt; [[Тайланд]]тың [[Накхонратчасима|Накхон-Ратчасима]] провинциясындағы [[Сикхио]] ауданында жолаушылар пойызының үстіне құрылыс краны құлап, бортында 171 адам болған пойыз апатқа ұшырады.&lt;ref name=&quot;:208&quot;/&gt; Соның салдарынан кемінде 32 адам қаза тауып, 66 адам жараланды, тағы сегіз адам хабар-ошарсыз кеткен деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=เสียชีวิตพุ่ง 10 ราย เครนก่อสร้าง หล่นทับรถไฟ 8 ตู้ บาดเจ็บกว่า40ราย |trans-title=Death toll rises to 10 as construction crane collapses onto train carriages, injuring over 40. |url=https://www.khaosod.co.th/breaking-news/news_10096994 |access-date=14 January 2026 |publisher=[[Khaosod]] |language=Thai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Crane falls onto tracks, causing deadly train crash in Nakhon Ratchasima, 40+ injured |url=https://www.nationthailand.com/blogs/news/general/40061191 |access-date=14 January 2026 |website=[[The Nation Thailand]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot;&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=At least 32 killed after crane collapses on train in Thailand |url=https://www.bbc.com/news/articles/ceqz7v1507ro |access-date=14 January 2026 |publisher=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Update: Crane collapse onto train kills 32, injures 64, 3 missing |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061224 |access-date=14 January 2026 |website=[[The Nation (Thailand)|The Nation]] |location=Thailand |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
2020 жылы [[Italian-Thai Development]] (ITD) компаниясына берілген Бангкок-Нонгкхай жоғары жылдамдықты теміржолының [[Лам-Тахонг]] пен [[Сикхио]] арасындағы учаскесінде құрылыс жұмыстары жүріп жатқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wancharoen |first=Supoj |date=26 November 2020 |title=B40bn high-speed train contracts inked |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2025979/b40bn-high-speed-train-contracts-inked |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20211013011225/https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2025979/b40bn-high-speed-train-contracts-inked |archive-date=13 October 2021 |access-date=21 November 2021 |work=[[Bangkok Post]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|title=บ.อิตาเลียนไทย แสดงความเสียใจเหตุ &quot;เครนตกทับรถไฟ&quot; พร้อมรับผิดชอบเยียวยาเต็มที่|trans-title=Italian-Thai company expresses condolences over crane falling on passenger train, vow to commits to full compensation|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/local/2907786|website=Thairath|language=Thai}}&lt;/ref&gt; Осы жоба аясында пайдаланылған көпірлі кран Бангкок Апиват орталық вокзалынан [[Убонратчатхани]] қаласына қатынайтын 21-маршруттағы жедел жолаушылар пойызының үстіне құлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=รฟท. เร่งเยียวยาผู้เสียหาย สั่งหยุดก่อสร้าง สอบหาสาเหตุเครนหล่นทับรถไฟทันที|trans-title=SRT commits to compensation for victims. Halted the construction of the railways and ordered the investigation for the cause of the crane collapse|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/governmentpolicy/2907766|website=Thairath|language=Thai}}&lt;/ref&gt;

== Кранның құлауы ==
Пойыз [[Бангкок]]тан 06:10-да (ICT) жолға шықты,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=เครนถล่มทับรถไฟที่สีคิ้ว โคราช เสียชีวิตอย่างน้อย 30 ราย เรารู้อะไรแล้วบ้าง ? |trans-title=A construction crane for the high-speed rail project collapsed onto a train in Sikhiu, Nakhon Ratchasima, killing 30 people. What do we know so far? |url=https://www.bbc.com/thai/articles/c0mk8xy1rwjo |access-date=14 January 2026 |website=BBC News Thai |language=th}}&lt;/ref&gt; Бангкоктағы Крунг Тхеп Апхиват станциясынан шығып, Солтүстік-шығыс желісі арқылы Убонратчатхани провинциясына бағыт алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=At least 12 killed after crane falls on train in Thailand |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2026/01/14/at-least-five-killed-after-crane-falls-on-train-in-thailand |access-date=14 January 2026 |website=[[Al Arabiya English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Developing: Crane collapses on train in Thailand, killing at least 22 |url=https://www.scmp.com/week-asia/article/3339821/crane-collapses-train-thailand-killing-least-22 |access-date=14 January 2026 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Thailand: At least 32 dead as crane collapses onto train |url=https://www.bbc.com/news/live/c9qeq08g70yt |access-date=14 January 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сағат шамамен 09:00 кезінде, Нонг Нам Кхун станциясы мен Сикхио станцияларының арасында, Бан Тханон Кхот ауылында, ITD компаниясы [[Бангкок-Нонгкхай жоғары жылдамдықты теміржолы]]н салу үшін бетон плитасын көтеріп тұрған үстіңгі кран бұрыннан бар теміржол желісімен өтіп бара жатқан пойыздың үстіне құлады.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; Пойыздың соңғы екі вагоны қатты зақымданды. Кран бетон жүгiмен бірге құлап, пойыздың рельстен шығуына және қысқа мерзімді өртке әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=ยอดเสียชีวิตพุ่ง22ราย เจ็บอีก55 เครนก่อสร้าง ทับรถไฟ ผู้โดยสารเผยนาทีชีวิต |trans-title=Death toll rises to 22, 55 injured as construction crane crushes train; passengers recount terrifying moments. |url=https://www.khaosod.co.th/breaking-news/news_10096994 |access-date=14 January 2026 |publisher=[[Khaosod]] |language=Thai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Thailand latest: At least 27 killed in train disaster – as official warns figure will rise |url=https://news.sky.com/story/thailand-latest-at-least-22-killed-after-crane-falls-on-train-13494030 |access-date=14 January 2026 |website=[[Sky News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=At least 31 killed after crane falls on train in Thailand |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/least-five-killed-after-crane-falls-train-thailands-northeast-2026-01-14/ |access-date=14 January 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Апат сәтінде пойыз шамамен сағатына 120 км жылдамдықпен жүрген.&lt;ref name=&quot;bpost&quot;&gt;{{cite web|title=At least 32 dead after crane falls on moving train in Korat |date=14 January 2026|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3175304/moving-train-collides-with-collapsed-crane-in-korat-22-killed?tbref=hp |website=Bangkok Post}}&lt;/ref&gt; Кранның салмағы 20–30 тонна болатын тірек негізі мен жүгi 1, 2 және 3-вагондарға соғылып, 3-вагон өртенді. 4-вагон рельстен шығудың салдарынан пойыздан ажырап қалды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Crane falls onto tracks, causing deadly train crash in Nakhon Ratchasima, 40+ injured |date=14 January 2026|url=https://www.nationthailand.com/blogs/news/general/40061191|website=The Nation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Search temporarily halted after loud noise from crane causes panic |date=14 January 2026|url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061203 |website=The Nation}}&lt;/ref&gt; Пойызға келген бастапқы залал 100 миллион баттан (31 млн [[АҚШ доллары]]) асады деп бағаланды.&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot;  /&gt;

Кран операторы, 52 жастағы Сомбат Симтхантук, апат алдында біркелкі емес бетон түйіспелерінің сырғып кеткеніндей дыбыс естігенін айтты. Сомбат жұмысшыларға платформадан түсуге бұйрық бергеннен кейін бетон плитасын ұстап тұрған тірек аяғы құлап, Сомбаттың өзі мен басқа да адамдар жарақат алған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=เร่งหาสาเหตุเครนหล่นทับรถไฟ คนขับเครนเปิดใจ เล่านาทีเฉียดตาย สังเกตเห็นความผิดปกติ|trans-title=Investigation for the crane collapse on the train continues. Crane operater shares near-death experience|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/local/northeast/2907842|website=Thairath|language=Thai}}&lt;/ref&gt;

== Салдары ==
Солтүстік-шығыс теміржол желісіндегі қатынас ішінара тоқтатылды, ал Тайланд мемлекеттік теміржолдары (SRT) басқа пойыздарды апат болған учаскені айналып өтетін бағыттарға бұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Northeastern railway service suspended and route altered, full refunds available |date=14 January 2026 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061205|website=The Nation}}&lt;/ref&gt;

ITD компаниясы қаза тапқандардың отбасыларына өтемақы төлеуге уәде берді.&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot;/&gt;

== Тергеу ==
Тайланд мемлекеттік теміржолдары (SRT) оқиға бойынша тергеу бастағанын және кранға жауапты құрылыс компаниясына қарсы заңды шаралар қабылдап жатқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot; /&gt; Теміржол көлігі департаменті Бангкок-Нонгкхай жоғары жылдамдықты теміржолына қатысты қауіпсіздік хаттамаларын қайта қарауды тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Department of Rail Transport orders safety overhaul after deadly crane incident |date=14 January 2026 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061216 |website=The Nation}}&lt;/ref&gt; Кейінірек ведомство мердігер компания Көлік министрлігінің пойыз немесе кез келген көлік астынан өтіп жатқан кезде эстакадада жұмыс істеуге тыйым салатын қауіпсіздік бұйрығын орындамағанын, сондай-ақ нысандағы апаттық қауіпсіздік тетігі механизмі іске қосылмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;bpost&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылғы апаттар]]
[[Санат:2026 жылдағы Тайланд]]</text>
      <sha1>1lqg0bfp1f2iy4vpixt916y2ihu6uv3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599487</id>
      <parentid>3599486</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14858" sha1="lpyc0s996hrored5r9ycjpakclyvzjh" xml:space="preserve">{{Оқиға
 | атауы = Сикхиодағы пойыз апаты (2026)
 | сурет = ความเสียหายจากเครนถล่มทับรถไฟที่สีคิ้ว.png
 | сурет атауы = 
 | сурет ені = 
 | ана тілі = 
 | қазақша атауы = 
 | дата = [[14 қаңтар]] [[2026 жыл]]
 | уақыт = 9:13&lt;ref name=&quot;:913&quot;&gt;{{cite web|title=นายกฯ รุดที่เกิดเหตุเครนตกทับรถไฟสีคิ้ว ยัน รัฐบาลช่วยเหลือผู้เสียชีวิต-บาดเจ็บเต็มที่|trans-title=PM visit the Sikhio crane collapse site. Assures full government support for victims|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/politic/2907839|website=Thairath|language=Thai|access-date=14 January 2026|archive-date=14 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114125131/https://www.thairath.co.th/news/politic/2907839|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
 | ұзақтық = 
 | орын = {{Байрақ|Тайланд}}
 | координат = 
 | сондай-ақ белгілі = 
 | түрі = 
 | тақырып = 
 | себебі = құрылыс кранының құлауы
 | мақсат = 
 | тілші = 
 | қаражат = 
 | басшы = 
 | ұйымдастырған = 
 | түсірген = 
 | қатысушылар = 171&lt;ref name=&quot;:208&quot;&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=เครนหล่นทับรถไฟ ยอดตายพุ่ง 31 ศพ สูญหายอีก 3 พลเมืองดีเล่า แม่ตะโกนขอให้ช่วยลูก|trans-title=Death toll rises to 31 in the crane collapse accident. Good samaritan recalls mothers plea to save her Child.|url=https://www.thairath.co.th/news/local/northeast/2907797|access-date=14 January 2026|publisher=[[Thairath]] |language=Thai}}&lt;/ref&gt;
 | нәтижесі = 
 | шығын1 = 
 | шығын2 = 
 | шығын3 = 
 | өлім = 32+
 | жарақаттанғандар = 66+
 | жоғалғандар = 8
 | мүліктік шығын = 
 | жерлеу = 
 | сауал = 
 | тергеу = 
 | коронер = 
 | тұтқындалғандар = 
 | күдіктілер = 
 | айыпталушылар = 
 | сотталғандар = 
 | шығын = 
 | шешім = 
 | айып = 
 | үкім = 
 | сот = 
 | марапат = 
 | түсірілім = 
 | сайт = 
 | алдыңғы = 
 | кейінгі = 
}}
2026 жылғы 14 қаңтарда [[Үндіқытай уақыты]]мен (UTC+7) сағат 09:13-те&lt;ref name=&quot;:913&quot; /&gt; [[Тайланд]]тың [[Накхонратчасима|Накхон-Ратчасима]] провинциясындағы [[Сикхио]] ауданында жолаушылар пойызының үстіне құрылыс краны құлап, бортында 171 адам болған пойыз апатқа ұшырады.&lt;ref name=&quot;:208&quot;/&gt; Соның салдарынан кемінде 32 адам қаза тауып, 66 адам жараланды, тағы сегіз адам хабар-ошарсыз кеткен деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=เสียชีวิตพุ่ง 10 ราย เครนก่อสร้าง หล่นทับรถไฟ 8 ตู้ บาดเจ็บกว่า40ราย |trans-title=Death toll rises to 10 as construction crane collapses onto train carriages, injuring over 40. |url=https://www.khaosod.co.th/breaking-news/news_10096994 |access-date=14 January 2026 |publisher=[[Khaosod]] |language=Thai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Crane falls onto tracks, causing deadly train crash in Nakhon Ratchasima, 40+ injured |url=https://www.nationthailand.com/blogs/news/general/40061191 |access-date=14 January 2026 |website=[[The Nation Thailand]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot;&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=At least 32 killed after crane collapses on train in Thailand |url=https://www.bbc.com/news/articles/ceqz7v1507ro |access-date=14 January 2026 |publisher=[[BBC News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Update: Crane collapse onto train kills 32, injures 64, 3 missing |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061224 |access-date=14 January 2026 |website=[[The Nation (Thailand)|The Nation]] |location=Thailand |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
2020 жылы [[Italian-Thai Development]] (ITD) компаниясына берілген Бангкок-Нонгкхай жоғары жылдамдықты теміржолының [[Лам-Тахонг]] пен [[Сикхио]] арасындағы учаскесінде құрылыс жұмыстары жүріп жатқан.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Wancharoen |first=Supoj |date=26 November 2020 |title=B40bn high-speed train contracts inked |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2025979/b40bn-high-speed-train-contracts-inked |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20211013011225/https://www.bangkokpost.com/thailand/general/2025979/b40bn-high-speed-train-contracts-inked |archive-date=13 October 2021 |access-date=21 November 2021 |work=[[Bangkok Post]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web|title=บ.อิตาเลียนไทย แสดงความเสียใจเหตุ &quot;เครนตกทับรถไฟ&quot; พร้อมรับผิดชอบเยียวยาเต็มที่|trans-title=Italian-Thai company expresses condolences over crane falling on passenger train, vow to commits to full compensation|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/local/2907786|website=Thairath|language=Thai}}&lt;/ref&gt; Осы жоба аясында пайдаланылған көпірлі кран Бангкок Апиват орталық вокзалынан [[Убонратчатхани]] қаласына қатынайтын 21-маршруттағы жедел жолаушылар пойызының үстіне құлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=รฟท. เร่งเยียวยาผู้เสียหาย สั่งหยุดก่อสร้าง สอบหาสาเหตุเครนหล่นทับรถไฟทันที|trans-title=SRT commits to compensation for victims. Halted the construction of the railways and ordered the investigation for the cause of the crane collapse|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/governmentpolicy/2907766|website=Thairath|language=Thai}}&lt;/ref&gt;

== Кранның құлауы ==
Пойыз [[Бангкок]]тан 06:10-да (ICT) жолға шықты,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=เครนถล่มทับรถไฟที่สีคิ้ว โคราช เสียชีวิตอย่างน้อย 30 ราย เรารู้อะไรแล้วบ้าง ? |trans-title=A construction crane for the high-speed rail project collapsed onto a train in Sikhiu, Nakhon Ratchasima, killing 30 people. What do we know so far? |url=https://www.bbc.com/thai/articles/c0mk8xy1rwjo |access-date=14 January 2026 |website=BBC News Thai |language=th}}&lt;/ref&gt; Бангкоктағы Крунг Тхеп Апхиват станциясынан шығып, Солтүстік-шығыс желісі арқылы Убонратчатхани провинциясына бағыт алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=At least 12 killed after crane falls on train in Thailand |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2026/01/14/at-least-five-killed-after-crane-falls-on-train-in-thailand |access-date=14 January 2026 |website=[[Al Arabiya English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Developing: Crane collapses on train in Thailand, killing at least 22 |url=https://www.scmp.com/week-asia/article/3339821/crane-collapses-train-thailand-killing-least-22 |access-date=14 January 2026 |website=[[South China Morning Post]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=14 January 2026 |title=Thailand: At least 32 dead as crane collapses onto train |url=https://www.bbc.com/news/live/c9qeq08g70yt |access-date=14 January 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сағат шамамен 09:00 кезінде, Нонг Нам Кхун станциясы мен Сикхио станцияларының арасында, Бан Тханон Кхот ауылында, ITD компаниясы [[Бангкок-Нонгкхай жоғары жылдамдықты теміржолы]]н салу үшін бетон плитасын көтеріп тұрған үстіңгі кран бұрыннан бар теміржол желісімен өтіп бара жатқан пойыздың үстіне құлады.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; Пойыздың соңғы екі вагоны қатты зақымданды. Кран бетон жүгiмен бірге құлап, пойыздың рельстен шығуына және қысқа мерзімді өртке әкелді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=ยอดเสียชีวิตพุ่ง22ราย เจ็บอีก55 เครนก่อสร้าง ทับรถไฟ ผู้โดยสารเผยนาทีชีวิต |trans-title=Death toll rises to 22, 55 injured as construction crane crushes train; passengers recount terrifying moments. |url=https://www.khaosod.co.th/breaking-news/news_10096994 |access-date=14 January 2026 |publisher=[[Khaosod]] |language=Thai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Thailand latest: At least 27 killed in train disaster – as official warns figure will rise |url=https://news.sky.com/story/thailand-latest-at-least-22-killed-after-crane-falls-on-train-13494030 |access-date=14 January 2026 |website=[[Sky News]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=14 January 2026 |title=At least 31 killed after crane falls on train in Thailand |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/least-five-killed-after-crane-falls-train-thailands-northeast-2026-01-14/ |access-date=14 January 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Апат сәтінде пойыз шамамен сағатына 120 км жылдамдықпен жүрген.&lt;ref name=&quot;bpost&quot;&gt;{{cite web|title=At least 32 dead after crane falls on moving train in Korat |date=14 January 2026|url=https://www.bangkokpost.com/thailand/general/3175304/moving-train-collides-with-collapsed-crane-in-korat-22-killed?tbref=hp |website=Bangkok Post}}&lt;/ref&gt; Кранның салмағы 20–30 тонна болатын тірек негізі мен жүгi 1, 2 және 3-вагондарға соғылып, 3-вагон өртенді. 4-вагон рельстен шығудың салдарынан пойыздан ажырап қалды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Crane falls onto tracks, causing deadly train crash in Nakhon Ratchasima, 40+ injured |date=14 January 2026|url=https://www.nationthailand.com/blogs/news/general/40061191|website=The Nation}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Search temporarily halted after loud noise from crane causes panic |date=14 January 2026|url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061203 |website=The Nation}}&lt;/ref&gt; Пойызға келген бастапқы залал 100 миллион баттан (31 млн [[АҚШ доллары]]) асады деп бағаланды.&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot;  /&gt;

Кран операторы, 52 жастағы Сомбат Симтхантук, апат алдында біркелкі емес бетон түйіспелерінің сырғып кеткеніндей дыбыс естігенін айтты. Сомбат жұмысшыларға платформадан түсуге бұйрық бергеннен кейін бетон плитасын ұстап тұрған тірек аяғы құлап, Сомбаттың өзі мен басқа да адамдар жарақат алған.&lt;ref&gt;{{cite web|title=เร่งหาสาเหตุเครนหล่นทับรถไฟ คนขับเครนเปิดใจ เล่านาทีเฉียดตาย สังเกตเห็นความผิดปกติ|trans-title=Investigation for the crane collapse on the train continues. Crane operater shares near-death experience|date=14 January 2026|url=https://www.thairath.co.th/news/local/northeast/2907842|website=Thairath|language=Thai}}&lt;/ref&gt;

== Салдары ==
Солтүстік-шығыс теміржол желісіндегі қатынас ішінара тоқтатылды, ал Тайланд мемлекеттік теміржолдары (SRT) басқа пойыздарды апат болған учаскені айналып өтетін бағыттарға бұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Northeastern railway service suspended and route altered, full refunds available |date=14 January 2026 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061205|website=The Nation}}&lt;/ref&gt;

ITD компаниясы қаза тапқандардың отбасыларына өтемақы төлеуге уәде берді.&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot;/&gt;

== Тергеу ==
Тайланд мемлекеттік теміржолдары (SRT) оқиға бойынша тергеу бастағанын және кранға жауапты құрылыс компаниясына қарсы заңды шаралар қабылдап жатқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;BBC 32&quot; /&gt; Теміржол көлігі департаменті Бангкок-Нонгкхай жоғары жылдамдықты теміржолына қатысты қауіпсіздік хаттамаларын қайта қарауды тапсырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Department of Rail Transport orders safety overhaul after deadly crane incident |date=14 January 2026 |url=https://www.nationthailand.com/news/general/40061216 |website=The Nation}}&lt;/ref&gt; Кейінірек ведомство мердігер компания Көлік министрлігінің пойыз немесе кез келген көлік астынан өтіп жатқан кезде эстакадада жұмыс істеуге тыйым салатын қауіпсіздік бұйрығын орындамағанын, сондай-ақ нысандағы апаттық қауіпсіздік тетігі механизмі іске қосылмағанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;bpost&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылғы апаттар]]
[[Санат:2026 жылдағы Тайланд]]</text>
      <sha1>lpyc0s996hrored5r9ycjpakclyvzjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ұлттық құрылтай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>773341</id>
    <revision>
      <id>3599414</id>
      <parentid>3590581</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3599414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30285" sha1="89s1ahqgscd08q2htlw4rghfwzlla2v" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = Ұлттық құрылтай
 |қысқартылған атауы    = 
 |шынайы атауы   = 
 |шынайы атауы1  = 
 |шынайы атауы2  = 
 |мемлекет       = {{байрақ|Қазақстан}}
 |құзыреті       = 
 |құзерет_тақырып_мәтіні = 
 |эмблема                = 
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[14 маусым]] [[2022 жыл]]
 |ізашары1          = [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]]
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = &lt;!-- [[2026 жыл]] --&gt;
 |ізбасары          = &lt;!-- [[Қазақстан халық кеңесі]] --&gt;
 |бағынады          = 
 |тағайындайды      = 
 |штаб-пәтері       = 
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 
 |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы
 |басшылықтың есімі2    = 117
 |басшылықтың лауазымы2 = Мүшелер саны
 |басшылықтың есімі3    = [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі|Мәдениет және ақпарат министрлігі]]
 |басшылықтың лауазымы3 = Жұмыс органы
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = 
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = https://quryltai.kz/kk/
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''Ұлттық құрылтай''' — Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы [[консультативтік-кеңесші орган]]. Органның басты мақсаты — қоғамдық бірігуді (консолидацияны) одан әрі дамыту жөніндегі идеялар мен қадамдарды тұжырымдау, сондай-ақ жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілету. 

Ұлттық құрылтай өз қызметінде [[Қазақстан Республикасының Конституциясы|Конституция]]ны, [[Қазақстан Республикасының заңдары|заңдары]]н, Президент актілерін және тиісті Ережені басшылыққа алады. Органның шешімдері ұсынымдық сипатқа ие болғанымен, [[мемлекеттік органдар]] оларды қарауға және қабылданған шаралар туралы есеп беруге міндетті.  

Қажеттілігіне қарай, бірақ жылына кемінде бір рет өткізіледі. Отырыс заңды күшке ие болуы үшін мүшелердің жалпы санының кемінде жартысы қатысуы тиіс. Мемлекеттік органдар мен қоғамдық бірлестіктер Құрылтайдан түскен ұсыныстарды қарастырып, қабылданған шаралар туралы заңнамада белгіленген тәртіппен хабардар етуі тиіс.  

Ұлттық құрылтайдың қызметін қамтамасыз етуші жұмыс органы — [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]].&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasy-prezidentinin-zhanyndagy-ulttyk-kuryltaydy-kuru-zhane-kazakstan-respublikasy-prezidentinin-keybir-zharlyktarynyn-kushi-zhoyyldy-dep-tanu-turaly-145458 Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық құрылтайды құру туралы]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Ұлттық құрылтайды құруды Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылғы 16 наурызда жариялаған Қазақстан халқына Жолдауында ұсынды. Ол 2019 жылдан бастап жұмыс істеген [[Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі]]нің орнына келді.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/306835-prezident-ulttyq-quryltay-qurudy-usyndy Президент Ұлттық құрылтай құруды ұсынды]&lt;/ref&gt; 

2022 жылғы 14 маусымдағы Президент Жарлығымен Ұлттық құрылтай құрылды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/315442-qazaqstanda-ulttyq-quryltay-quryldy Қазақстанда Ұлттық құрылтай құрылды]&lt;/ref&gt; 

2026 жылғы 20 қаңтарда соңғы отырысы өтіп, жұмысын тоқтатты.&lt;ref name=&quot;qur5&quot;&gt;[https://akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-besinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-2005352 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында сөйлеген сөзі]&lt;/ref&gt; 2026 жылғы жаңа конституция жобасы [[Қазақстандағы референдум (2026)|конституциялық референдумда]] қолдау тапса, Ұлттық құрылтай орнына конституция деңгейінде бекітілген [[Қазақстан халық кеңесі]]н құру жоспарланған.&lt;ref&gt;[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2333526-qazaqstannyng-halyq-kengesi-qurylyp-ulttyq-quryltai-men-qazaqstan-halqy-assambleiasy-taratylady/ Қазақстанның Халық кеңесі құрылып, Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы ассамблеясы таратылады]&lt;/ref&gt;

=== Хронологиясы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Реті !! Өткізілген уақыты !! Өткізілген орны !! Тақырыбы
|-
| I отырысы || 16 маусым 2022 ||  [[Жезқазған]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/315249-ulttyq-quryltaydynh-tunhghysh-dgiyny-ulytauda-otedi Ұлттық құрылтайдың тұңғыш жиыны Ұлытауда өтеді]&lt;/ref&gt; || —
|-
| II отырысы || 17 маусым 2023 || [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/344351-bugin-prezidenttinh-qatysuymen-ulttyq-quryltay-otyrysy-otedi Бүгін Президенттің қатысуымен Ұлттық құрылтай отырысы өтеді]&lt;/ref&gt; || Әділетті Қазақстан — Адал азамат
|-
| III отырысы || 15 наурыз 2024 || [[Атырау]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/360020-prezident-ulttyq-quryltay-otetin-kundi-belgiledi Президент Ұлттық құрылтай өтетін күнді белгіледі]&lt;/ref&gt; || Адал адам — Адал еңбек — Адал табыс
|-
| IV отырысы || 14 наурыз 2025 || [[Көкшетау]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/383640-memleket-basshysynynh-qatysuymen-ulttyq-quryltaydynh-iv-otyrysy-otti Мемлекет басшысының қатысуымен Ұлттық құрылтайдың IV отырысы өтті]&lt;/ref&gt; || —
|-
| V отырысы || 20 қаңтар 2026 || [[Қызылорда]] қаласы&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/404399-ulttyq-quryltaydynh-v-otyrysy-qanday-maseleler-talqylanady Ұлттық құрылтайдың V отырысы: Қандай мәселелер талқыланады?]&lt;/ref&gt; || —
|}

=== Қабылданған шешімдер ===
I Ұлттық құрылтайда Президент Қ.-Ж. Тоқаев Республика күніне ұлттық мереке мәртебесін қайтаруды ұсын­ды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/344232-ulysty-uyystyrghan-ulttyq-quryltay Ұлысты ұйыстырған Ұлттық құрылтай]&lt;/ref&gt;

II Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев «Қазақстанның Халық жазушысы» атағын қайтару туралы ұсынысты қолдады. Сондай-ақ Қатонқарағай, Марқакөл және Мақаншы аудандарын қалпына келтіру туралы шешім қабылданды.&lt;ref&gt;[https://egemen.kz/article/344387-prezidenttinh-ulttyq-quryltaydynh-ekinshi-otyrysynda-soylegen-sozi Президенттің Ұлттық құрылтайдың екінші отырысында сөйлеген сөзі]&lt;/ref&gt;

III Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Ұлттық кітап күнін белгілеу туралы ұсынысты қолдады.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-adal-adam-adal-enbek-adal-tabys-atty-ushinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-1525727 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың «Адал адам – Адал еңбек – Адал табыс» атты үшінші отырысында сөйлеген сөзі]&lt;/ref&gt;

V Ұлттық құрылтайда Президент Тоқаев Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобында талқыланған негізгі ұсыныстарды таныстырды. Оның ішінде жаңа бір палаталы парламент Құрылтай деп аталатынын, сонымен қатар Вице-президент лауазымы қайта енгізілетінін хабарлады. Қазақстан халқы ассамблеясы мен Ұлттық құрылтай жұмысын тәмамдайтынын айта келіп, орнына Қазақстан халық кеңесі атты жаңа мемлекеттік орган құрылатынын мәлімдеді. Конституцияның біраз бөлігі өзгеріске ұшырайтындықтан, арнайы Конституциялық комиссия құру туралы шешім қабылданды.&lt;ref name=&quot;qur5&quot; /&gt;

== Құрамы ==

=== Ұлттық құрылтай басшылығы ===

* '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев Қасым-Жомарт Кемелұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Президенті, Ұлттық құрылтайдың төрағасы.
* '''[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Қарин Ерлан Тынымбайұлы]]''' – Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі, төрағаның орынбасары.
* '''Жексенбай Бибігүл Нұрғалиқызы''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты, төрағаның орынбасары.
* '''[[Аида Ғалымқызы Балаева|Балаева Аида Ғалымқызы]]''' – Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары — Мәдениет және ақпарат министрі, хатшы.

=== Ұлттық құрылтай мүшелері ===

# '''Айнабеков Мейрамхат Кәрібекұлы''' – Абай облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы.
# '''Ақылбай Серік Байсейітұлы''' – «Қазақстан заңгерлер одағы» РҚБ төрағасы.
# '''Алтынбеков Бекзат Құмарұлы''' – «AMANAT» партиясы Қарағанды облыстық филиалының төрағасы.
# '''Арыстанбеков Қайырбек Төлендіұлы''' – Экономикалық саясат институтының президенті.
# '''Әбенов Мұрат Абдуләмитұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Әбішев Ғазиз Серікұлы''' – Саяси шолушы.
# '''Әлтай Аманжол Дүйсенбайұлы''' – Мәжіліс депутаты, «Айтыс ақындары мен жыршы, термешілердің халықаралық Одағы» ҚБ төрағасының бірінші орынбасары.
# '''Әміртаев Азаматхан Сайлауұлы''' – «Baytaq» партиясының төрағасы.
# '''Әскеров Эмин Халилұлы''' – ҚР Әлеуметтік инноваторлар қауымдастығының президенті, «Green Tal» жобасының негізін қалаушы.
# '''Әубәкіров Тоқтар Оңғарбайұлы''' – Ғарышкер, Халық қаһарманы.
# '''Әуесбаев Нұрлан Сатыбалдыұлы''' – ҚР Парламент Мәжілісінің депутаты.
# '''Әшімбаев Данияр Рахманұлы''' – Саясаттанушы.
# '''Әшімжанов Жанарбек Садықанұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Байрамуков Ислам Ильясович''' – «Республикалық спорт колледжі» РМҚК директоры.
# '''Байсақова Зүлфия Мұхамедбекқызы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Дағдарыс орталықтарының одағы» ЗТБ төрайымы.
# '''Байтуов Біржан Ғаниұлы''' – Шымкент қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Бапи Ермұрат Сейтқазыұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Басин Вадим Борисович''' – Қазақстанның Еңбек Ері, &quot;QARMET&quot; АҚ бас директоры.
# '''Баталов Райымбек Әнуарұлы''' – «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының басқарма төрағасы.
# '''Башимов Марат Советұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Бәйменов Әлихан Мухамедияұлы''' – Мемлекеттік қызмет саласындағы өңірлік хабтың басқарушы комитетінің төрағасы.
# '''Бексейітова Бақыт Мақанқызы''' – Павлодар облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Бектұрғанов Серік Шыңғысұлы''' – Қостанай облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Больгерт Евгений Андреевич''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты.
# '''Борашов Раббым Байбозұлы''' – Маңғыстау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, дара кәсіпкер.
# '''Буларов Лугмар Харкиевич''' – ҚХА мүшесі, Жамбыл облыстық мәслихатының депутаты.
# '''Бүкіров Төлеген Нұрмағанбетұлы''' – Жезқазған қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Газдиева Белла Асланбековна''' – Ақмола облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Мемлекеттік басқару академиясы Ақмола филиалының директоры.
# '''Гаипов Зулфухар Сұлтанұлы''' – Астана қаласы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, Мемлекеттік басқару академиясы Басқару институтының директоры.
# '''Гринько Кристина''' – Тележүргізуші, «Азаттық рухы» ақпараттық агенттігінің журналисі.
# '''Ғұбайдуллин Бауыржан Файзоллаұлы''' – Батыс Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, Жазушылар одағының мүшесі.
# '''Дандығараева Бибігүл''' – «Таңбалы» мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи музей-қорығының директоры.
# '''Дәуіталиев Қазыбек Нұрсейітұлы''' – Алматы облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Дәулеталин Сатыбалды Телағысұлы''' – ҚР Кәсіподақтар федерациясының төрағасы.
# '''Дәулетбаева Әйгерім Маратбекқызы''' – Жамбыл облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Жастар мүгедектер одағы» облыстық ҚБ төрағасы.
# '''Дементьева Наталья Григорьевна''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Дулатбеков Нұрлан Орынбасарұлы''' – Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің ректоры.
# '''Егізбаев Серік Рахметоллаұлы''' – «Ауыл» партиясының төрағасы, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Ерсайынұлы Уайс''' – Қоғам қайраткері, Ақтау қаласы мәслихатының депутаты.
# '''Ертісбаев Ермұхамет Қабиденұлы''' – Қазақстан халық партиясының төрағасы.
# '''Жақанов Илья Жақанұлы''' – Композитор, жазушы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
# '''Жаманқұлова Қарлығаш Қалибекқызы''' – «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті.
# '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Жұмаділдаев Асқар Серқұлұлы''' – Математик ғалым, ҚР Ұлттық ғылым академиясының вице-президенті.
# '''Жылқышиев Байділда''' – Түркістан облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы.
# '''Зәкиева Динара Болатқызы''' – ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл.
# '''Избасов Максим Шафихұлы''' – Атырау облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, мұнай-газ кешенінің ардагері.
# '''Илеуова Гүлмира Тоқшалыққызы''' – «Стратегия» әлеуметтік және саяси зерттеулер орталығы» ҚҚ жетекшісі.
# '''Ізмұхамбетов Бақтықожа Салахатдинұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Кенжеханұлы Рауан''' – «Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы» ҚБ президенті.
# '''Көпжасарұлы Ерқанат''' – «Qazaqstan» телерадиокорпорациясының журналисі, тележүргізуші.
# '''Кузовлева Ольга Григорьевна''' – Шығыс Қазақстан облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Күрішбаев Ақылбек Қажығұлұлы''' – ҚР Ұлттық ғылым академиясының президенті.
# '''Қадыр Раиса Сайран''' – Баспагер.
# '''Қадыров Данияр Рамазанұлы''' – «Отандастар» қорының президенті.
# '''Қайдарова Диляра Радикқызы''' – Қазақ онкология және радиология ҒЗИ директоры, ҚР онкологтары қауымдастығының президенті.
# '''Қалиев Талғат Бегімұлы''' – Саясаттанушы.
# '''Қамзабекұлы Диқан''' – &quot;Egemen Qazaqstan&quot; басылымының бас директоры, ҚР ҰҒА академигі.
# '''Қарабасова Лаура Шапайқызы''' – Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің ректоры.
# '''Қожахметова Ләззат Таймырқызы''' – Қарағанды облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, «Talbesik» көпбалалы аналар одағы» ҚБ жетекшісі.
# '''Қошанов Ерлан Жақанұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің Төрағасы, «AMANAT» партиясының төрағасы.
# '''Құлекеев Жақсыбек Әбдірахметұлы''' – Қолданбалы экономика зерттеулері орталығының ғылыми жетекшісі.
# '''Құлжанов Мақсұт Кәрімұлы''' – «Республикалық медициналық палата» ҚБ басқарма төрағасы.
# '''Құлкенов Мереке Әбдешұлы''' – «Қазақстан жазушылар одағы» РҚБ төрағасы.
# '''Құрманәлиев Кәрімбек Арыстанбекұлы''' – Филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА толық мүшесі.
# '''Қыдырәлі Дархан Қуандықұлы''' – ҚР Парламенті Сенатының депутаты.
# '''Қыдырбаева Дания Сәлімбайқызы''' – Жетісу облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Мамбетбай Қайрат Жолдыбайұлы''' – Қоғам қайраткері, дінтанушы.
# '''Мурадов Ахмет Сейдарахманович''' – «Вайнах» қауымдастығының тең төрағасы.
# '''Мұстафина Әлия Құсайынқызы''' – ҚР Президенті Архивінің директоры.
# '''Нурумов Шаймардан Усаинович''' – Қазақстан ұйғырларының республикалық этномәдени орталығының төрағасы.
# '''Нұрғазиева Бану Ғаниқызы''' – Қазақстан Азаматтық альянсының президенті.
# '''Нұржан Светқали Сабырғалиұлы''' – Ақын, филолог.
# '''Нұрмұхамедов Бөріхан Жолбарысұлы''' – Саясаттанушы.
# '''Нұров Қанат Ілияұлы''' – Қазақстан кәсіпкерлерінің құқықтарын қорғау жөніндегі уәкіл.
# '''Нұртаза Самат Русланұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Омарбекова Жанат Әнуарбекқызы''' – Қазақстан мүгедектер конфедерациясының төрағасы.
# '''Омарова Айман Мұратқызы''' – Адвокат, «Құқық қорғаушылар» қоғамдық қорының тең құрылтайшысы.
# '''Павленко Дмитрий Иванович''' – Қостанай автомобиль көлігі колледжінің басшысы.
# '''Палинка Надежда Викторовна''' – «Aзаттық рухы» агенттігінің тілшісі.
# '''Перуашев Азат Тұрлыбекұлы''' – «Ақ жол» партиясының төрағасы, Мәжілістегі фракция жетекшісі.
# '''Пириев Аскер Аллавердиевич''' – «Ахыска» түрік этномәдени орталығы» РҚБ Астана қаласы филиалының төрағасы.
# '''Пономарев Сергей Михайлович''' – Мәжіліс депутаты.
# '''Пулатов Шерзод Аббозович''' – Астана қаласы «Өзбек этномәдени орталығы» ҚБ төрағасы.
# '''Рау Альберт Павлович''' – ҚР Парламенті Мәжілісі Төрағасының орынбасары.
# '''Рожин Максим Николаевич''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Рысмамбетов Расул Ибрагимұлы''' – Қаржыгер, NAC Analytica төрағасы.
# '''Сабильянов Нұртай Салихұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Саиров Ерлан Бияхметұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Сарым Айдос Әміроллаұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Сатыбалды Азамат''' – Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, актер.
# '''Сахариянов Қанат Ақылбайұлы''' – «Media Holding «Atameken Business» ЖШС бас директоры.
# '''Сәбден Оразалы Сәбденұлы''' – Қоғам қайраткері, экономика ғылымдарының докторы.
# '''Сәбитова Айнұр Әлімханқызы''' – «Жақсылық акселераторы: Ізгілік елшісі» ұлттық еріктілер қозғалысы» ҚБ жетекшісі.
# '''Сүлеймен Олжас Серікбайұлы''' – Жастар саясаты жөніндегі кеңестің хатшысы, Team Qazaqstan жобасының жетекшісі.
# '''Сүлейменова Айсұлу Қанатқызы''' – Пара жеңіл атлетикадан спортшы.
# '''Сүлейменова Жұлдыз Досбергенқызы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Сұраған Дурвудхан''' – Математик, ҚР Президентінің жанындағы ҰҒА академигі.
# '''Талаева Тәттігүл Жақсыбайқызы''' – Ақтөбе облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы, «Тандем» телерадиокешені» ЖШС бас директоры.
# '''Танысбай Ләззат Мұратқызы''' – «Еуразия» бірінші арнасының» бас директоры.
# '''Тау Сырымбек''' – «Respublica» партиясының тең төрағасы, «DACO-MOTORS» ЖШС директоры.
# '''Толықбай Мақсат Мәлікұлы''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Түймебаев Жансейіт Қансейітұлы''' – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры.
# '''Тұрсынғожаев Қайсар Болатбайұлы''' – Білім беру мәселелері бойынша сарапшы.
# '''Усанова Руфина Касымовна''' – «Туған тел» Алматы облыстық татар мәдени орталығы» ҚБ төрағасы.
# '''Фазылжанова Анар Мұратқызы''' – А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институтының директоры.
# '''Худяков Сергей Герольдович''' – Солтүстік Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Чеботарев Андрей Евгеньевич''' – «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры.
# '''Шағыртаев Имамзада Қуанышбайұлы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Қызылорда облысы қоғамдық кеңесінің мүшесі.
# '''Шаталов Никита Сергеевич''' – ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты.
# '''Шашкова Любовь Константиновна''' – Ақын, аудармашы, әдебиет сыншысы.
# '''Шибұтов Марат Мақсұмұлы''' – Алматы қаласы Қоғамдық кеңесінің мүшесі, саясаттанушы.
# '''Шин Юрий Германович''' – Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі.
# '''Шұқыжанова Алма Сайдахметқызы''' – Қазақстанның Еңбек Ері, Семей қаласындағы №7 мектеп-лицейінің мұғалімі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан президенті жанындағы кеңесші органдар]]</text>
      <sha1>89s1ahqgscd08q2htlw4rghfwzlla2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артемида II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>774328</id>
    <revision>
      <id>3599571</id>
      <parentid>3578153</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7285" sha1="i0ipxrj8ucq7nbhr2pb8pxuf9bc01b4" xml:space="preserve">[[Сурет:Artemis II Launch (NHQ20260401 admin 0025).jpg|300px|thumb|Artemis II ғарыш кемесінің 2026 жылдың 1 сәуірінде Флоридадағы NASA-ның [[Кеннеди ғарыш орталығы]]ның [[39B ұшыру кешені]]нен ұшуы]]
'''Артемида II''' (1–11 сәуір 2026) — [[НАСА|NASA]]-ның [[Артемида бағдарламасы]] бойынша жоспарланған [[Ғарыштану|Айға ұшу миссиясы]].

== Экипаж ==
[[File:Artemis II prime and backup crew.jpg|thumb|Баспасөз мәслихатынан кейінгі «Артемида II» кемесінің қосалқы (сол жақта тұр) және негізгі экипажы, 2024 жылғы желтоқсан]]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Негізгі экипаж
! colspan=&quot;3&quot; | Ғарышкер
! rowspan=&quot;2&quot; | Міндеті
|-
! Аты-жөні
! Елі
! [[Ғарыш агенттігі]]
|-
| [[Рид Уайсмен]] || {{USA}} || [[НАСА]] || Командир
|-
| [[Виктор Гловер]] || {{USA}} || НАСА || Ұшқыш
|-
| [[Кристина Кук]] || {{USA}} || НАСА || Миссия маманы 1
|-
| [[Джереми Хансен]] || {{CAN}} || [[Канада ғарыш агенттігі|КҒА]] || Миссия маманы 2
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ Қосалқы экипаж
! colspan=&quot;3&quot; | Ғарышкер
! rowspan=&quot;2&quot; | Міндеті
|-
! Аты-жөні
! Елі
! [[Ғарыш агенттігі]]
|-
| [[Андре Дуглас]] || {{USA}} || [[НАСА]] || Миссия маманы
|-
| [[Дженни Гиббонс]] || {{CAN}} || КҒА || Миссия маманы
|}
Артемида II экипажында 4 ғарышкер болады: командир [[Рид Уайсмен]], ұшқыш [[Виктор Гловер]], және миссия мамандары [[Кристина Кук]] пен [[Джереми Хансен]]. Ғарышкерлердің барлығы [[НАСА]]-дан тек Джереми Хансен ғана [[Канада ғарыш агенттігі]]нен.&lt;ref name=&quot;Artemis Crew&quot;&gt;{{unbulleted list citebundle | {{Cite web |last=O'Shea |first=Claire |date=2023-04-03 |title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230722041405/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/ |archivedate=2023-07-22 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[NASA]]}} | {{Cite web |last=Wall |first=Mike |date=2023-04-03 |title=Meet the 4 astronauts flying on NASA's Artemis 2 moon mission |url=https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-astronauts-meet-the-crew |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230529052354/https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-astronauts-meet-the-crew |archivedate=2023-05-29 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[Space.com]] |language=en}} | {{Cite web |last1=Wattles |first1=Jackie |last2=Strickland |first2=Ashley |date=2023-04-03 |title=The four astronauts NASA picked for the first crewed moon mission in 50 years |url=https://www.cnn.com/2023/04/03/world/artemis-2-astronaut-crew-scn/index.html |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230810074034/https://www.cnn.com/2023/04/03/world/artemis-2-astronaut-crew-scn/index.html |archivedate=2023-08-10 |accessdate=2023-08-09 |publisher=[[CNN]] |language=en}} | {{Cite web |last=Stamm |first=Amy |date=2023-04-03 |title=Meet the Crew of Artemis II |url=https://airandspace.si.edu/stories/editorial/meet-crew-artemis-ii |deadlink=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408183145/https://airandspace.si.edu/stories/editorial/meet-crew-artemis-ii |archivedate=2023-04-08 |accessdate=2023-08-09 |publisher=airandspace.si.edu |language=en}} }}&lt;/ref&gt; 

2023 жылғы 22 қарашада [[Дженни Гиббонс]] Хансеннің қосалқы ғарышкері болып тағайындалды&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Nassar |first=Hana Mae |date=2023-11-22 |title=Canadian astronauts receive new assignments |url=https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122161422/https://vancouver.citynews.ca/2023/11/22/canadian-astronauts-gibbons-kutryk/ |archive-date=2023-11-22 |access-date=2023-11-22 |work=citynews.ca |location=Vancouver}}&lt;/ref&gt; және 2024 жылғы 3 шілдеде [[Андре Дуглас]] 3 ғарышкерге қосалқы болып тағайындалды.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Howell |first=Elizabeth |date=2024-07-03 |title=NASA announces Artemis 2 moon mission backup astronaut — Andre Douglas will support 2025 lunar liftoff |publisher=Space.com |accessdate=2024-07-06 |url=https://www.space.com/artemis-2-moon-mission-backup-astronaut-andre-douglas}}&lt;/ref&gt;

Бұл сапарда Гловер айды айналып ұшатын алғашқы түсті адам, Кук алғашқы әйел, және Хансен алғашқы американдық емес адам болайын деп тұр.

[[Канадалықтар|Канадалық]] Хансен және Гиббонс 2020 жылғы [[Америка Құрама Штаттары]] мен [[Канада]]ның Artemis бағдарламасына қатысуын жеңілдеткен келісімшарттың бөлігі ретінде Канада ғарыш агенттігінен таңдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=View Treaty - Canada.ca |url=https://www.treaty-accord.gc.ca/text-texte.aspx?lcid=1033&amp;id=105652&amp;t=638206873238152706 |accessdate=2026-01-20 |publisher=www.treaty-accord.gc.ca}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Artemis Crew&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Connolly|first=Amanda|date=2020-12-16| title=A Canadian astronaut will be on NASA's Artemis deep space lunar orbit as well the first non American to leave earth orbit|publisher=Global News|archivedate=2020-12-16|accessdate=2020-12-18|url=https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|title=&quot;Meet the astronauts on NASA's Artemis II moon mission&quot;
|url=https://www.nbcnews.com/science/space/nasa-moon-astronauts-artemis-ii-mission-rcna255621}}&lt;/ref&gt;

==Тағы қараңыз==
* [[Артемида миссияларының тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
{{commonscat|Artemis 2|Артемида 2}}
* [https://www.nasa.gov/artemis-ii Artemis II], NASA-да {{in lang|en}}
* [https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-first-flight-with-crew-important-step-on-long-term-return-to-the-moon-missions-to Миссия шолуы], NASA-да {{in lang|en}}
* [https://go.nasa.gov/artemisnames Artemis II &quot;Атыңызды ғарышқа жіберіңіз&quot;], NASA-да {{in lang|en}}

{{stub}}

[[Санат:АҚШ космонавтикасы]]</text>
      <sha1>i0ipxrj8ucq7nbhr2pb8pxuf9bc01b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аштарак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775461</id>
    <revision>
      <id>3599271</id>
      <parentid>3560330</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Алишерсзз</username>
        <id>180771</id>
      </contributor>
      <comment>Created by translating the section &quot;Etymology&quot; from the page &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1345278006|Ashtarak]]&quot;</comment>
      <origin>3599271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9622" sha1="0n7vhjo56hcpnidxezsy268omcn5d8m" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Аштарак
 |шынайы атауы            = {{lang-hy|Աշտարակ}}
 |сурет                   = Ashtarak coll. 2012.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Армения
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =18 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =44 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Марз
 |аймағы                  = Арагацотн облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = IX ғ.	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1963
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1110 ± 1 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 700 
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +374 (232)
 |пошта индексі           = 0201-0205
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Аштарак''' ({{lang-hy|Աշտարակ}}) — [[Армения]]дағы қала, [[Арагацотн облысы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3946-goroda-i-oblasti-armenii.html|title=Города и области Армении|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;
Аштарак халқының саны 2026 жылы 18 700 адамды құрады. Аштарак - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 28-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/am/population-of-ashtarak-11068.html|title=Население Аштарак|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Аштарак - Ереваннан 20 км қашықтықта, Касах өзенінің екі жағалауында, кең, жазық жерде орналасқан қала.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vstrokax.net/armeniya/gorod-ashtarak-armeniya/|title=Город Аштарак – Армения|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

Аштарак ыстық, құрғақ климаттық аймақта орналасқан. Орташа жылдық температура 10,4°C, ал жауын-шашын жылына шамамен 352 мм. Ең құрғақ ай - тамыз (18 мм жауын-шашын), ал мамырда ең көп жауын-шашын болады (62 мм). Ең жылы ай - шілде (орташа температура 23°C), ал ең суық ай - қаңтар (-3,8°C).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ashtarak_lc8501|title=Аштарак|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Этимология ==

Аштарақ атауы - мұнара немесе бекініс деген армян сөзі. Алайда, лингвист Григор Гапанцянның пікірінше, Аштарақ атауы Ассирия мен Вавилонның құнарлылық құдайыarардан (Аштар) шыққан. Керісінше, соңғы тарихи зерттеулер Иштар есімі ежелгі дәуірде армян мифологиясында ешқашан қолданылмағанын дәлелдеді. Оның орнына құнарлылық құдайы ежелгі Урарту патшалығында Шарди немесе Сарди деген атпен белгілі болды, кейінірек армян монахтары арасында Астгик деген атқа ие болды.

Басқа тіл мамандары Аштарақ есімі армян тарихындағы аты аңызға айналған тұлға Шидармен байланысты деп болжайды; Армения королі Артавасдес І-нің ұлы немесе Сардури II-мен; Урарту патшасы.[3]
== Тарихы ==
Қала армян тілінен аударғанда «мұнара» деген мағынаны білдіреді.
Қала туралы алғашқы деректер 9 ғасырға жатады. Сол кезде қазіргі қаланың орнында шағын қоныс болған. Арменияның бұл ежелгі қаласы, бүгінгі күнге дейін сақталған тарихи сәулет ескерткіштері, дәстүрлері мен өмір салтымен туристер үшін үлкен қызығушылық тудырады. 
Оның аумағы қазір Касах өзенінің оң жағалауын толығымен ғана емес, сонымен қатар сол жағалауының бір бөлігін де алып жатыр. Жақында салынған жаңа көпір екі жағалауды байланыстырады. Бұрын қала тұрғындары 13 ғасырда тұрғызылып, 17 ғасырда қайта жаңартылған ежелгі көпірді пайдаланған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1930-Ashtarak.html|title=Азия. Армения. Арагацотнская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

1804-1813 және 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғыстары кезінде Аштарак тұрғындары орыс әскерлерін қолдады. 1930 жылдан 1995 жылға дейін Аштарак Аштарак ауданының орталығы болды. 1963 жылы Аштарак қала мәртебесін алды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Аштарак — Арагацотн облысындағы ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі. Қаланың өнеркәсіптік секторы тамақ өнімдерін өңдеуге, сүт өнімдеріне және сусындарға негізделген, негізінен отандық шикізат пен жүзімді өңдейді.

Аштаракта Армениядағы балмұздақ пен сүт өнімдерінің жетекші өндірушісі Ashtarak-Kat компаниясы (1995 жылы құрылған) орналасқан. Қалада сонымен қатар 2007 жылы құрылған Gourmet Dourme шоколад фабрикасы, 2007 жылы құрылған пластикалық контейнер өндірушісі P&amp;D Group Armenia, сондай-ақ Milen Art фабрикасы және Kharam құрылыс материалдары кооперативі орналасқан.

== Көрнекі орындары ==
*1941-1945 жылдардағы Отан соғысының батыр батырларын еске алу үшін орнатылған ескерткіш;
*Армян жазушысы, ағартушысы және ғалымы Перч Прошянның үй-мұражайы;
*V ғасырда өзеннің жартасты жағасында көтеріліп, қирауға жақын қалған қара туфадан салынған Циранавор шіркеуі;
*VII ғасырға жататын, шатырында ежелгі плиткалар сақталған Кармравор шіркеуі;
*XIX ғасырда салынған күн сағаты бар Маринэ шіркеуі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.media/articles/152050/|title=Аштарак.Кавказский Узел|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Армения қалалары}}
[[Санат:Армения қалалары]]
[[Санат:Арагацотн облысы қалалары]]</text>
      <sha1>0n7vhjo56hcpnidxezsy268omcn5d8m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599279</id>
      <parentid>3599271</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Алишерсзз|Алишерсзз]] ([[User talk:Алишерсзз|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3560330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8390" sha1="o1lbmo454qt18lflaxxh17la5hdo1mc" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Аштарак
 |шынайы атауы            = {{lang-hy|Աշտարակ}}
 |сурет                   = Ashtarak coll. 2012.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Армения
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =40 |lat_min =18 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =44 |lon_min =24 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Марз
 |аймағы                  = Арагацотн облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = IX ғ.	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1963
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 1110 ± 1 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 18 700 
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +4:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +374 (232)
 |пошта индексі           = 0201-0205
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Аштарак''' ({{lang-hy|Աշտարակ}}) — [[Армения]]дағы қала, [[Арагацотн облысы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/3946-goroda-i-oblasti-armenii.html|title=Города и области Армении|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;
Аштарак халқының саны 2026 жылы 18 700 адамды құрады. Аштарак - Армениядағы 59 қаланың бірі және халқының саны бойынша Арменияда 28-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/am/population-of-ashtarak-11068.html|title=Население Аштарак|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттамасы ==
Аштарак - Ереваннан 20 км қашықтықта, Касах өзенінің екі жағалауында, кең, жазық жерде орналасқан қала.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://vstrokax.net/armeniya/gorod-ashtarak-armeniya/|title=Город Аштарак – Армения|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

Аштарак ыстық, құрғақ климаттық аймақта орналасқан. Орташа жылдық температура 10,4°C, ал жауын-шашын жылына шамамен 352 мм. Ең құрғақ ай - тамыз (18 мм жауын-шашын), ал мамырда ең көп жауын-шашын болады (62 мм). Ең жылы ай - шілде (орташа температура 23°C), ал ең суық ай - қаңтар (-3,8°C).&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/ashtarak_lc8501|title=Аштарак|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала армян тілінен аударғанда «мұнара» деген мағынаны білдіреді.
Қала туралы алғашқы деректер 9 ғасырға жатады. Сол кезде қазіргі қаланың орнында шағын қоныс болған. Арменияның бұл ежелгі қаласы, бүгінгі күнге дейін сақталған тарихи сәулет ескерткіштері, дәстүрлері мен өмір салтымен туристер үшін үлкен қызығушылық тудырады. 
Оның аумағы қазір Касах өзенінің оң жағалауын толығымен ғана емес, сонымен қатар сол жағалауының бір бөлігін де алып жатыр. Жақында салынған жаңа көпір екі жағалауды байланыстырады. Бұрын қала тұрғындары 13 ғасырда тұрғызылып, 17 ғасырда қайта жаңартылған ежелгі көпірді пайдаланған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1930-Ashtarak.html|title=Азия. Армения. Арагацотнская область|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

1804-1813 және 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғыстары кезінде Аштарак тұрғындары орыс әскерлерін қолдады. 1930 жылдан 1995 жылға дейін Аштарак Аштарак ауданының орталығы болды. 1963 жылы Аштарак қала мәртебесін алды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Аштарак — Арагацотн облысындағы ең ірі өнеркәсіп орталықтарының бірі. Қаланың өнеркәсіптік секторы тамақ өнімдерін өңдеуге, сүт өнімдеріне және сусындарға негізделген, негізінен отандық шикізат пен жүзімді өңдейді.

Аштаракта Армениядағы балмұздақ пен сүт өнімдерінің жетекші өндірушісі Ashtarak-Kat компаниясы (1995 жылы құрылған) орналасқан. Қалада сонымен қатар 2007 жылы құрылған Gourmet Dourme шоколад фабрикасы, 2007 жылы құрылған пластикалық контейнер өндірушісі P&amp;D Group Armenia, сондай-ақ Milen Art фабрикасы және Kharam құрылыс материалдары кооперативі орналасқан.

== Көрнекі орындары ==
*1941-1945 жылдардағы Отан соғысының батыр батырларын еске алу үшін орнатылған ескерткіш;
*Армян жазушысы, ағартушысы және ғалымы Перч Прошянның үй-мұражайы;
*V ғасырда өзеннің жартасты жағасында көтеріліп, қирауға жақын қалған қара туфадан салынған Циранавор шіркеуі;
*VII ғасырға жататын, шатырында ежелгі плиткалар сақталған Кармравор шіркеуі;
*XIX ғасырда салынған күн сағаты бар Маринэ шіркеуі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.kavkaz-uzel.media/articles/152050/|title=Аштарак.Кавказский Узел|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-02-24|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Армения қалалары}}
[[Санат:Армения қалалары]]
[[Санат:Арагацотн облысы қалалары]]</text>
      <sha1>o1lbmo454qt18lflaxxh17la5hdo1mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3599440</id>
      <parentid>3598780</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3599440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738256" sha1="k47igtrqf30urk7fveypyxchtthwsrw" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 44240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71586]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 45904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 113823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 359304]
|-
|3
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 285861]
|-
|4
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 24114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 41007]
|-
|5
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 21507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 26793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 42607]
|-
|6
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 21937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 52159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 218123]
|-
|7
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 41632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 116814]
|-
|8
|[[Арқар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 13370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 13872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17246]
|-
|9
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 135741]
|-
|10
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 12583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 22214]
|-
|11
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 124545]
|-
|12
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 34312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 70212]
|-
|13
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27100]
|-
|14
|[[Түпті жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11208]
|-
|15
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 8517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17182]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17224]
|-
|16
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 15092]
|-
|17
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 6982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 13626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26764]
|-
|18
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 90618]
|-
|19
|[[Қазақстан музейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8886]
|-
|20
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 7132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 29999]
|-
|21
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 104325]
|-
|22
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 69501]
|-
|23
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32663]
|-
|24
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 4295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10981]
|-
|25
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 6240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50369]
|-
|26
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 62375]
|-
|27
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 29556]
|-
|28
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 126774]
|-
|29
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 4449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29634]
|-
|30
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 5805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13265]
|-
|31
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60778]
|-
|32
|[[Жуніс Сахиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 5545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9347]
|-
|33
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 56467]
|-
|34
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 4871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 29812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59765]
|-
|35
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 79825]
|-
|36
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40591]
|-
|37
|[[Қазақстан халқының бірлігі күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 5788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7923]
|-
|38
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5095]
|-
|39
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23218]
|-
|40
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 5349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 5363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 5363]
|-
|41
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56026]
|-
|42
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15163]
|-
|43
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 21236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 85041]
|-
|44
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 18209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 124694]
|-
|45
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12498]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 53289]
|-
|46
|[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6360]
|-
|47
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 8389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18382]
|-
|48
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 59331]
|-
|49
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 4039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 8904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 30144]
|-
|50
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 86430]
|-
|51
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4197]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20781]
|-
|52
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11278]
|-
|53
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 5939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 17179]
|-
|54
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 3600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 14080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43795]
|-
|55
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36245]
|-
|56
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40787]
|-
|57
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 24917]
|-
|58
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 8527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16315]
|-
|59
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41551]
|-
|60
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 10777]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 41766]
|-
|61
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3727]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47097]
|-
|62
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 10488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30637]
|-
|63
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22627]
|-
|64
|[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 1946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8915]
|-
|65
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 28216]
|-
|66
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27528]
|-
|67
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 3284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8205]
|-
|68
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33835]
|-
|69
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 11030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23977]
|-
|70
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15296]
|-
|71
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 26408]
|-
|72
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17372]
|-
|73
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63146]
|-
|74
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3193]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 9465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36995]
|-
|75
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 30076]
|-
|76
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 38986]
|-
|77
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16221]
|-
|78
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 9304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50697]
|-
|79
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11106]
|-
|80
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 50335]
|-
|81
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12935]
|-
|82
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3213]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 6867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 30381]
|-
|83
|[[Түменбай Қуандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4168]
|-
|84
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13832]
|-
|85
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 43347]
|-
|86
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20899]
|-
|87
|[[Асқар Алтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2650]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5429]
|-
|88
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18768]
|-
|89
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 18736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 69212]
|-
|90
|[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4713]
|-
|91
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4097]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 11239]
|-
|92
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 22848]
|-
|93
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17724]
|-
|94
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 14909]
|-
|95
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 10009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26593]
|-
|96
|[[Kaspi.kz]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi.kz 3006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi.kz 3270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi.kz 4485]
|-
|97
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15481]
|-
|98
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33530]
|-
|99
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42506]
|-
|100
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2565]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 8450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 67386]
|-
|101
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33819]
|-
|102
|[[Ғарышкер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 2561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6664]
|-
|103
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27679]
|-
|104
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66982]
|-
|105
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20851]
|-
|106
|[[Темірхан Медетбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4975]
|-
|107
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14307]
|-
|108
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21950]
|-
|109
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29157]
|-
|110
|[[Юрий Алексеевич Гагарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 2974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5405]
|-
|111
|[[Тахауи Ахтанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6655]
|-
|112
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18731]
|-
|113
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25813]
|-
|114
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 10668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 84786]
|-
|115
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 7151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19617]
|-
|116
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28659]
|-
|117
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 6165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 31053]
|-
|118
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60731]
|-
|119
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47756]
|-
|120
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7801]
|-
|121
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 38477]
|-
|122
|[[Жәркен Бөдешұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6629]
|-
|123
|[[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6676]
|-
|124
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13207]
|-
|125
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28261]
|-
|126
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22479]
|-
|127
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25827]
|-
|128
|[[Ерлан Жүніс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4055]
|-
|129
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 65119]
|-
|130
|[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3122]
|-
|131
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41968]
|-
|132
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 2133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 4215]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 12193]
|-
|133
|[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8801]
|-
|134
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12793]
|-
|135
|[[Жүйелік блок]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6802]
|-
|136
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26757]
|-
|137
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2219]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 8110]
|-
|138
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22441]
|-
|139
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 8495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 33170]
|-
|140
|[[Бесқонақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 2078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4445]
|-
|141
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 22347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30406]
|-
|142
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1984]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 42222]
|-
|143
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38705]
|-
|144
|[[Ғарышкерлер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2557]
|-
|145
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 11019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28862]
|-
|146
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3547]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6755]
|-
|147
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 2019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 5553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20187]
|-
|148
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16498]
|-
|149
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13746]
|-
|150
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1888]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29185]
|-
|151
|[[Отырар кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3999]
|-
|152
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 25720]
|-
|153
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17083]
|-
|154
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21242]
|-
|155
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 2021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 21020]
|-
|156
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 27748]
|-
|157
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34720]
|-
|158
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26717]
|-
|159
|[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 1927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3504]
|-
|160
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13960]
|-
|161
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33834]
|-
|162
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32480]
|-
|163
|[[Авторлық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 4146]
|-
|164
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37368]
|-
|165
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15372]
|-
|166
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30454]
|-
|167
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24529]
|-
|168
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 5788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23567]
|-
|169
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9908]
|-
|170
|[[Барыс (жануар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 10059]
|-
|171
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8659]
|-
|172
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 46785]
|-
|173
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20885]
|-
|174
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13848]
|-
|175
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28675]
|-
|176
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36838]
|-
|177
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31037]
|-
|178
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 6318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21533]
|-
|179
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 7322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 34501]
|-
|180
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23329]
|-
|181
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4006]
|-
|182
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 10248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 59032]
|-
|183
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 5108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 25109]
|-
|184
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30893]
|-
|185
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11356]
|-
|186
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17514]
|-
|187
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16064]
|-
|188
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22625]
|-
|189
|[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10698]
|-
|190
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11043]
|-
|191
|[[Александрия кiтапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2599]
|-
|192
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32879]
|-
|193
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23849]
|-
|194
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23971]
|-
|195
|[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4849]
|-
|196
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21728]
|-
|197
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 5186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 26107]
|-
|198
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17593]
|-
|199
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7306]
|-
|200
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 7210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20606]
|-
|201
|[[Құралайдың салқыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7185]
|-
|202
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9043]
|-
|203
|[[Пернетақта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 1594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6011]
|-
|204
|[[Қарлығаштар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8944]
|-
|205
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27875]
|-
|206
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24062]
|-
|207
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29504]
|-
|208
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16614]
|-
|209
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 5085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26543]
|-
|210
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24521]
|-
|211
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30516]
|-
|212
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32892]
|-
|213
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20761]
|-
|214
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 15416]
|-
|215
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22157]
|-
|216
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25561]
|-
|217
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13751]
|-
|218
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17228]
|-
|219
|[[Ғарыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 1467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5432]
|-
|220
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26437]
|-
|221
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 19054]
|-
|222
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17875]
|-
|223
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 9571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25793]
|-
|224
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19488]
|-
|225
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 4045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14862]
|-
|226
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 17602]
|-
|227
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24293]
|-
|228
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27045]
|-
|229
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2588]
|-
|230
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20247]
|-
|231
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25809]
|-
|232
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20282]
|-
|233
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25198]
|-
|234
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 5090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 40061]
|-
|235
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1365]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11838]
|-
|236
|[[Қазақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 6061]
|-
|237
|[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4380]
|-
|238
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11004]
|-
|239
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17963]
|-
|240
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 4915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26671]
|-
|241
|[[Алдаркөсе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 3008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 8028]
|-
|242
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31860]
|-
|243
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26830]
|-
|244
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24223]
|-
|245
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 19282]
|-
|246
|[[Принтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2776]
|-
|247
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 15259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21135]
|-
|248
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13564]
|-
|249
|[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3678]
|-
|250
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18438]
|-
|251
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17952]
|-
|252
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 4517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 18000]
|-
|253
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60445]
|-
|254
|[[Қазақстан кітапханалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2072]
|-
|255
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13675]
|-
|256
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28133]
|-
|257
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12923]
|-
|258
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 6120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21870]
|-
|259
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17813]
|-
|260
|[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7308]
|-
|261
|[[Алгоритм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 8573]
|-
|262
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5247]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17931]
|-
|263
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 19072]
|-
|264
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30644]
|-
|265
|[[Тінтуір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2103]
|-
|266
|[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3866]
|-
|267
|[[Еділ қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6157]
|-
|268
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 6703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19374]
|-
|269
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 2432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 12510]
|-
|270
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23176]
|-
|271
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17262]
|-
|272
|[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6634]
|-
|273
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9685]
|-
|274
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23224]
|-
|275
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6866]
|-
|276
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2437]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8148]
|-
|277
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32864]
|-
|278
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 5919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 15500]
|-
|279
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 30049]
|-
|280
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10133]
|-
|281
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20477]
|-
|282
|[[Рим империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10038]
|-
|283
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21967]
|-
|284
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19849]
|-
|285
|[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1560]
|-
|286
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38777]
|-
|287
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 24205]
|-
|288
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1217]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 11280]
|-
|289
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8115]
|-
|290
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15901]
|-
|291
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 4123]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41955]
|-
|292
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11980]
|-
|293
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13612]
|-
|294
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12761]
|-
|295
|[[Галактика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3454]
|-
|296
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17137]
|-
|297
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18384]
|-
|298
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 9678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37807]
|-
|299
|[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2906]
|-
|300
|[[Марс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5297]
|-
|301
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22452]
|-
|302
|[[Үй құстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1893]
|-
|303
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3681]
|-
|304
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10130]
|-
|305
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18235]
|-
|306
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8698]
|-
|307
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23993]
|-
|308
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 914]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7956]
|-
|309
|[[Жаһандану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10800]
|-
|310
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 3095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 9678]
|-
|311
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9288]
|-
|312
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9927]
|-
|313
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1861]
|-
|314
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 7045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29832]
|-
|315
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17605]
|-
|316
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14703]
|-
|317
|[[Жеңіс күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1376]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6804]
|-
|318
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19628]
|-
|319
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17558]
|-
|320
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4884]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 27045]
|-
|321
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 11003]
|-
|322
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17390]
|-
|323
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14537]
|-
|324
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15720]
|-
|325
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16644]
|-
|326
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13349]
|-
|327
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2091]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 13033]
|-
|328
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7369]
|-
|329
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14603]
|-
|330
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 21001]
|-
|331
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14182]
|-
|332
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16919]
|-
|333
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 4337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18840]
|-
|334
|[[Филипп Исаевич Голощёкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6157]
|-
|335
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 13075]
|-
|336
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 10304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30865]
|-
|337
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13854]
|-
|338
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15792]
|-
|339
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 3000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12579]
|-
|340
|[[Тел өскен ұл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 2013]
|-
|341
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 11866]
|-
|342
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19735]
|-
|343
|[[Алтынемел ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7889]
|-
|344
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27787]
|-
|345
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10743]
|-
|346
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12508]
|-
|347
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1087]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26809]
|-
|348
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15906]
|-
|349
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12464]
|-
|350
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14338]
|-
|351
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12557]
|-
|352
|[[Көктем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4822]
|-
|353
|[[Қазақстандағы туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6724]
|-
|354
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3308]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15494]
|-
|355
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23643]
|-
|356
|[[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8033]
|-
|357
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11227]
|-
|358
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12319]
|-
|359
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20123]
|-
|360
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25352]
|-
|361
|[[ЮНЕСКО]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6492]
|-
|362
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16022]
|-
|363
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4980]
|-
|364
|[[Монитор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3616]
|-
|365
|[[Леонардо да Винчи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4574]
|-
|366
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13514]
|-
|367
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14651]
|-
|368
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 4257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 20319]
|-
|369
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15557]
|-
|370
|[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6702]
|-
|371
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 7527]
|-
|372
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16389]
|-
|373
|[[Кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6454]
|-
|374
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9228]
|-
|375
|[[Мекемтас Мырзахметұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4695]
|-
|376
|[[Медеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1096]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 8296]
|-
|377
|[[Шолпан (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 6162]
|-
|378
|[[Галстук]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2268]
|-
|379
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16818]
|-
|380
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 13034]
|-
|381
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 4040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15630]
|-
|382
|[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3131]
|-
|383
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15214]
|-
|384
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25710]
|-
|385
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 3446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16609]
|-
|386
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18841]
|-
|387
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16967]
|-
|388
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1069]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11912]
|-
|389
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17606]
|-
|390
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13010]
|-
|391
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 3143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25924]
|-
|392
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11990]
|-
|393
|[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5520]
|-
|394
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14067]
|-
|395
|[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8701]
|-
|396
|[[Тыныс белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2054]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9618]
|-
|397
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 25421]
|-
|398
|[[Франция Ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1429]
|-
|399
|[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19295]
|-
|400
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37644]
|-
|401
|[[Қайта құру кезеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1739]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7504]
|-
|402
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 955]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4056]
|-
|403
|[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1415]
|-
|404
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13495]
|-
|405
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 14563]
|-
|406
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8720]
|-
|407
|[[Театр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6525]
|-
|408
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8340]
|-
|409
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7209]
|-
|410
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9768]
|-
|411
|[[Плагиат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 2227]
|-
|412
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17639]
|-
|413
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 10265]
|-
|414
|[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1172]
|-
|415
|[[Қазақ солдаты (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3934]
|-
|416
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13156]
|-
|417
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12861]
|-
|418
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 1045]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14825]
|-
|419
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 7855]
|-
|420
|[[Жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1897]
|-
|421
|[[Кеңес Одағының Батыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 945]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5570]
|-
|422
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 5496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 33098]
|-
|423
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25142]
|-
|424
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 1026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 5039]
|-
|425
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1012]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 8023]
|-
|426
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32612]
|-
|427
|[[Аспан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1413]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3344]
|-
|428
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5247]
|-
|429
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5432]
|-
|430
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 911]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2329]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8091]
|-
|431
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9716]
|-
|432
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 3202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15430]
|-
|433
|[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7405]
|-
|434
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 9014]
|-
|435
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10140]
|-
|436
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13190]
|-
|437
|[[Қояндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11352]
|-
|438
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12528]
|-
|439
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13585]
|-
|440
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11028]
|-
|441
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4489]
|-
|442
|[[Мона Лиза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3614]
|-
|443
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 954]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12086]
|-
|444
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 961]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6987]
|-
|445
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12638]
|-
|446
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19553]
|-
|447
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16513]
|-
|448
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8261]
|-
|449
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2315]
|-
|450
|[[Лувр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2996]
|-
|451
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11706]
|-
|452
|[[Электронды пошта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4164]
|-
|453
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12021]
|-
|454
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 956]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5016]
|-
|455
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12458]
|-
|456
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2978]
|-
|457
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20350]
|-
|458
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15266]
|-
|459
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 5927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14777]
|-
|460
|[[Бейсенбай Кенжебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2896]
|-
|461
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8836]
|-
|462
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3265]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13698]
|-
|463
|[[Киелі жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1486]
|-
|464
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8318]
|-
|465
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18406]
|-
|466
|[[Гераклит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1572]
|-
|467
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10796]
|-
|468
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 24110]
|-
|469
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13388]
|-
|470
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11183]
|-
|471
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3236]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15415]
|-
|472
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16047]
|-
|473
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15755]
|-
|474
|[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8548]
|-
|475
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 20218]
|-
|476
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 20019]
|-
|477
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3302]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12535]
|-
|478
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9524]
|-
|479
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4844]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19897]
|-
|480
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 5304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32195]
|-
|481
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7988]
|-
|482
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12215]
|-
|483
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 12139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33318]
|-
|484
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3518]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15777]
|-
|485
|[[Келес]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1799]
|-
|486
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1877]
|-
|487
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11476]
|-
|488
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6889]
|-
|489
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 3196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 24201]
|-
|490
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 3643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 31107]
|-
|491
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10974]
|-
|492
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9160]
|-
|493
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13214]
|-
|494
|[[Орыс асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1641]
|-
|495
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16049]
|-
|496
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 19642]
|-
|497
|[[Мысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6415]
|-
|498
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19221]
|-
|499
|[[Салауатты өмір салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6988]
|-
|500
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12864]
|-
|501
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18947]
|-
|502
|[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9784]
|-
|503
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13089]
|-
|504
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12734]
|-
|505
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21527]
|-
|506
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6291]
|-
|507
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11791]
|-
|508
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9978]
|-
|509
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10159]
|-
|510
|[[Қатысушы:1nter pares]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2272]
|-
|511
|[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10432]
|-
|512
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 24422]
|-
|513
|[[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2396]
|-
|514
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10374]
|-
|515
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9186]
|-
|516
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16859]
|-
|517
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18392]
|-
|518
|[[Әсет Найманбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3552]
|-
|519
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27825]
|-
|520
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16151]
|-
|521
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 845]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11573]
|-
|522
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7218]
|-
|523
|[[Ұйғырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6470]
|-
|524
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8068]
|-
|525
|[[Ай (серік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6665]
|-
|526
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23881]
|-
|527
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12091]
|-
|528
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9747]
|-
|529
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18395]
|-
|530
|[[Аралас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4455]
|-
|531
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12347]
|-
|532
|[[Дүниежүзілік көрме (2017)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2378]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 12152]
|-
|533
|[[Есім ханның ескі жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2131]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5739]
|-
|534
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 812]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10230]
|-
|535
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13084]
|-
|536
|[[Нұралы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6736]
|-
|537
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8722]
|-
|538
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3429]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14907]
|-
|539
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 11150]
|-
|540
|[[Гиннесс рекордтар кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2469]
|-
|541
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18605]
|-
|542
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5983]
|-
|543
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16077]
|-
|544
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12921]
|-
|545
|[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 823]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1282]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3461]
|-
|546
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5364]
|-
|547
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4949]
|-
|548
|[[Илон Маск]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1319]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 4201]
|-
|549
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7667]
|-
|550
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12900]
|-
|551
|[[Аққан жұлдыз (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3361]
|-
|552
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11632]
|-
|553
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12830]
|-
|554
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9301]
|-
|555
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16365]
|-
|556
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17862]
|-
|557
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16251]
|-
|558
|[[Қазан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10142]
|-
|559
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11929]
|-
|560
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6845]
|-
|561
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11845]
|-
|562
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10124]
|-
|563
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 3224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 23064]
|-
|564
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13130]
|-
|565
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17417]
|-
|566
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 7462]
|-
|567
|[[Чернобыль апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 2955]
|-
|568
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 1910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7706]
|-
|569
|[[Кітапхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4227]
|-
|570
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16320]
|-
|571
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12542]
|-
|572
|[[Балықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2348]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10110]
|-
|573
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3619]
|-
|574
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2081]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7222]
|-
|575
|[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4480]
|-
|576
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2506]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 17542]
|-
|577
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21753]
|-
|578
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7957]
|-
|579
|[[Құс жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1079]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4048]
|-
|580
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9296]
|-
|581
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8969]
|-
|582
|[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2215]
|-
|583
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 15059]
|-
|584
|[[Робот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 3128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10820]
|-
|585
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7842]
|-
|586
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11381]
|-
|587
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13723]
|-
|588
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9514]
|-
|589
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9125]
|-
|590
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13709]
|-
|591
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 3277]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 13247]
|-
|592
|[[Татарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3484]
|-
|593
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 788]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3836]
|-
|594
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3572]
|-
|595
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 12195]
|-
|596
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 9124]
|-
|597
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6687]
|-
|598
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1276]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4234]
|-
|599
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10405]
|-
|600
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17906]
|-
|601
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 2209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13484]
|-
|602
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11882]
|-
|603
|[[Мұражай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5821]
|-
|604
|[[Мөде қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5591]
|-
|605
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9126]
|-
|606
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5211]
|-
|607
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7053]
|-
|608
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 2039]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13722]
|-
|609
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9129]
|-
|610
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8138]
|-
|611
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15665]
|-
|612
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15659]
|-
|613
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8160]
|-
|614
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9009]
|-
|615
|[[Бақбақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4410]
|-
|616
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11700]
|-
|617
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 8021]
|-
|618
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 2155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11744]
|-
|619
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9771]
|-
|620
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5678]
|-
|621
|[[Қазақстан 2050]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 715]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5156]
|-
|622
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7633]
|-
|623
|[[Мәлік Ғабдуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13321]
|-
|624
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11751]
|-
|625
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3540]
|-
|626
|[[Өзбектер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4489]
|-
|627
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10847]
|-
|628
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3777]
|-
|629
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 732]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29844]
|-
|630
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15371]
|-
|631
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 724]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7350]
|-
|632
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13551]
|-
|633
|[[Кемпірқосақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3781]
|-
|634
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 2163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10889]
|-
|635
|[[Қырғыз асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1585]
|-
|636
|[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6984]
|-
|637
|[[Наурыз көже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 7005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8436]
|-
|638
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8197]
|-
|639
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9452]
|-
|640
|[[Таласбек Әсемқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3183]
|-
|641
|[[Қазақтың 500 ән-күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 2279]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13883]
|-
|642
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 2029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9995]
|-
|643
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14566]
|-
|644
|[[Сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8679]
|-
|645
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 3950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11676]
|-
|646
|[[Қарағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1185]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 5048]
|-
|647
|[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3999]
|-
|648
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11023]
|-
|649
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14193]
|-
|650
|[[Иосиф Виссарионович Сталин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7168]
|-
|651
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2447]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10890]
|-
|652
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9228]
|-
|653
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 12330]
|-
|654
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 710]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8476]
|-
|655
|[[Шарана шайқау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7410]
|-
|656
|[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5047]
|-
|657
|[[Николай Коперник]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 4439]
|-
|658
|[[Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1937]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3834]
|-
|659
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16778]
|-
|660
|[[Ежелгі Рим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4603]
|-
|661
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 2632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9878]
|-
|662
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15229]
|-
|663
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13028]
|-
|664
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7108]
|-
|665
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9673]
|-
|666
|[[Раушангүлділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5962]
|-
|667
|[[Шоқжұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4708]
|-
|668
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2350]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10944]
|-
|669
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9303]
|-
|670
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6543]
|-
|671
|[[Ақсақ құлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5276]
|-
|672
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14205]
|-
|673
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8613]
|-
|674
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 12255]
|-
|675
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12904]
|-
|676
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14265]
|-
|677
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26440]
|-
|678
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13815]
|-
|679
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12761]
|-
|680
|[[КСРО ыдырауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 6158]
|-
|681
|[[Тiлеуке Құлекеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3215]
|-
|682
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2136]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9670]
|-
|683
|[[Бейбітшілік және келісім сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5788]
|-
|684
|[[Спорт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4735]
|-
|685
|[[Еңлік — Кебек (пьеса)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 9047]
|-
|686
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2223]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5859]
|-
|687
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14765]
|-
|688
|[[Геродот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 7004]
|-
|689
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11631]
|-
|690
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 20288]
|-
|691
|[[Көтеш Райымбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2052]
|-
|692
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8858]
|-
|693
|[[Қыз Жібек (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8443]
|-
|694
|[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|-
|695
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2203]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9101]
|-
|696
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 1915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8245]
|-
|697
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1978]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8701]
|-
|698
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2118]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8549]
|-
|699
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11120]
|-
|700
|[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2197]
|-
|701
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20075]
|-
|702
|[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21728]
|-
|703
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7198]
|-
|704
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11410]
|-
|705
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 10111]
|-
|706
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4424]
|-
|707
|[[Мәскеу шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 3028]
|-
|708
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6744]
|-
|709
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2287]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11185]
|-
|710
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11215]
|-
|711
|[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4543]
|-
|712
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2140]
|-
|713
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9517]
|-
|714
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17004]
|-
|715
|[[Астана Опера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4434]
|-
|716
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24769]
|-
|717
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8984]
|-
|718
|[[Қазақстан халқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7109]
|-
|719
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13510]
|-
|720
|[[Орыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4438]
|-
|721
|[[Семирамида аспалы бағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10186]
|-
|722
|[[Украин асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 817]
|-
|723
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10522]
|-
|724
|[[Иса Мәсіх]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4922]
|-
|725
|[[Алғашқы көмек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 6053]
|-
|726
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6460]
|-
|727
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 7025]
|-
|728
|[[Балбырауын (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4071]
|-
|729
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12283]
|-
|730
|[[Бразилия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6726]
|-
|731
|[[Көпен Әмірбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3604]
|-
|732
|[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2953]
|-
|733
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13736]
|-
|734
|[[Оқшау сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6093]
|-
|735
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8931]
|-
|736
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18738]
|-
|737
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11087]
|-
|738
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4516]
|-
|739
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 19334]
|-
|740
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2977]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6800]
|-
|741
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 2084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9978]
|-
|742
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8379]
|-
|743
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7951]
|-
|744
|[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5990]
|-
|745
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15463]
|-
|746
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17994]
|-
|747
|[[Үркер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2524]
|-
|748
|[[Арыстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1336]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4838]
|-
|749
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10893]
|-
|750
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9522]
|-
|751
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8823]
|-
|752
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6082]
|-
|753
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14645]
|-
|754
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2312]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9736]
|-
|755
|[[Әдемі инелік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 945]
|-
|756
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8326]
|-
|757
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10693]
|-
|758
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4584]
|-
|759
|[[Ленинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2799]
|-
|760
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10109]
|-
|761
|[[Адам даму индексі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3819]
|-
|762
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 30971]
|-
|763
|[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1273]
|-
|764
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6949]
|-
|765
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11088]
|-
|766
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8841]
|-
|767
|[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6089]
|-
|768
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8555]
|-
|769
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2788]
|-
|770
|[[Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6299]
|-
|771
|[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 849]
|-
|772
|[[Меркурий (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4609]
|-
|773
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6269]
|-
|774
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 6983]
|-
|775
|[[:Санат:Айтыс ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7473]
|-
|776
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6854]
|-
|777
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2024]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6744]
|-
|778
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6285]
|-
|779
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6294]
|-
|780
|[[Ұлықбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3260]
|-
|781
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2160]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9535]
|-
|782
|[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 838]
|-
|783
|[[Байқоңыр (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3446]
|-
|784
|[[Тәж Махал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5476]
|-
|785
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7489]
|-
|786
|[[Шиебөрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2250]
|-
|787
|[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5437]
|-
|788
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15413]
|-
|789
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6086]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6086]
|-
|790
|[[Алматы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11306]
|-
|791
|[[Қоқиқаздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 4036]
|-
|792
|[[Ғылыми-техникалық революция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 5684]
|-
|793
|[[Альберт Эйнштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 6002]
|-
|794
|[[Ләззат Оразханқызы Асанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17768]
|-
|795
|[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1258]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5104]
|-
|796
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6553]
|-
|797
|[[Дамыған елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8311]
|-
|798
|[[Пароль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 660]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1449]
|-
|799
|[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 861]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2322]
|-
|800
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11072]
|-
|801
|[[Өркениеттер қақтығысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 3007]
|-
|802
|[[Қарагөз (трагедия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 6055]
|-
|803
|[[Украина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4341]
|-
|804
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17719]
|-
|805
|[[Ирандағы соғыс (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1340]
|-
|806
|[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 7382]
|-
|807
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8709]
|-
|808
|[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4769]
|-
|809
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1902]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13331]
|-
|810
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1923]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 12245]
|-
|811
|[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2337]
|-
|812
|[[Аққулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7685]
|-
|813
|[[Еуразия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1796]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11933]
|-
|814
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5233]
|-
|815
|[[Шайтанкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2787]
|-
|816
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9049]
|-
|817
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1405]
|-
|818
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1186]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4292]
|-
|819
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6957]
|-
|820
|[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2210]
|-
|821
|[[Қартқожа (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5029]
|-
|822
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3915]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24157]
|-
|823
|[[Зәр шығару жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11317]
|-
|824
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12236]
|-
|825
|[[Құлагер (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12052]
|-
|826
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11242]
|-
|827
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8372]
|-
|828
|[[Әскери коммунизм саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8774]
|-
|829
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 18010]
|-
|830
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11816]
|-
|831
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9782]
|-
|832
|[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7399]
|-
|833
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12048]
|-
|834
|[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3000]
|-
|835
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 2037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8824]
|-
|836
|[[Хромосомалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5184]
|-
|837
|[[Қазақ КСР-нің &quot;мемлекеттік егемендігі туралы&quot; декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3225]
|-
|838
|[[Адамның кейбір кездері...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 577]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1453]
|-
|839
|[[Баубек Бұлқышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 2828]
|-
|840
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10283]
|-
|841
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18737]
|-
|842
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9614]
|-
|843
|[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6243]
|-
|844
|[[Смағұл Сәдуақасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7249]
|-
|845
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8413]
|-
|846
|[[Тұмар ханша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 2232]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9643]
|-
|847
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9823]
|-
|848
|[[Рауғаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2056]
|-
|849
|[[Ықылас Дүкенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4122]
|-
|850
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9759]
|-
|851
|[[Мария Кюри]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1975]
|-
|852
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 10092]
|-
|853
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5894]
|-
|854
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6584]
|-
|855
|[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3836]
|-
|856
|[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8219]
|-
|857
|[[Анықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11193]
|-
|858
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9366]
|-
|859
|[[Надежда Андреевна Лушникова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1552]
|-
|860
|[[Юпитер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1230]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4483]
|-
|861
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5930]
|-
|862
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7064]
|-
|863
|[[Тынық мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11267]
|-
|864
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8230]
|-
|865
|[[:Санат:Қазақстан актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2495]
|-
|866
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5340]
|-
|867
|[[Спартак көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1911]
|-
|868
|[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4508]
|-
|869
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8699]
|-
|870
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14915]
|-
|871
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9943]
|-
|872
|[[Қорық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4197]
|-
|873
|[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 281]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5287]
|-
|874
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7659]
|-
|875
|[[Көлеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 375]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2734]
|-
|876
|[[Жұқпалы аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7688]
|-
|877
|[[Ғұмар Қараш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1371]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4426]
|-
|878
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1862]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8537]
|-
|879
|[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2936]
|-
|880
|[[Үлгі:Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5499]
|-
|881
|[[Дүниежүзілік денсаулық күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 963]
|-
|882
|[[Қайың]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1355]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4588]
|-
|883
|[[Тамыз бүлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3432]
|-
|884
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10085]
|-
|885
|[[Даун синдромы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7912]
|-
|886
|[[Сатурн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3672]
|-
|887
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15874]
|-
|888
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6794]
|-
|889
|[[Дәнеш Рақышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1841]
|-
|890
|[[Жұбан Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9083]
|-
|891
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15492]
|-
|892
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2939]
|-
|893
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 17279]
|-
|894
|[[Конгресс кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1181]
|-
|895
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 9529]
|-
|896
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15106]
|-
|897
|[[Кенелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2523]
|-
|898
|[[Антивирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5556]
|-
|899
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8456]
|-
|900
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15971]
|-
|901
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6877]
|-
|902
|[[Бауырымен жорғалаушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4824]
|-
|903
|[[Ауыл шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9507]
|-
|904
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5622]
|-
|905
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8857]
|-
|906
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1374]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6848]
|-
|907
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 14256]
|-
|908
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11757]
|-
|909
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 5473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 14317]
|-
|910
|[[Британ мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 741]
|-
|911
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14923]
|-
|912
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4502]
|-
|913
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8611]
|-
|914
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2057]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17486]
|-
|915
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8021]
|-
|916
|[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4054]
|-
|917
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6195]
|-
|918
|[[Жүрек аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11429]
|-
|919
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5842]
|-
|920
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8639]
|-
|921
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5362]
|-
|922
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2029]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 8018]
|-
|923
|[[Қазанғап Тілепбергенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3643]
|-
|924
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2255]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10248]
|-
|925
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7256]
|-
|926
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26205]
|-
|927
|[[:Санат:Қазақстан театрлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1725]
|-
|928
|[[Хеопс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3393]
|-
|929
|[[Желшешек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 9005]
|-
|930
|[[Киіз үй жабдықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5878]
|-
|931
|[[Вирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5774]
|-
|932
|[[Өркениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1145]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11295]
|-
|933
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9854]
|-
|934
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20415]
|-
|935
|[[Митоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8808]
|-
|936
|[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5248]
|-
|937
|[[Сілтеме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1812]
|-
|938
|[[Бәйтерек (мифология)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3931]
|-
|939
|[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569]
|-
|940
|[[Ұлттық кітап күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 536]
|-
|941
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 20041]
|-
|942
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9892]
|-
|943
|[[Эрмитаж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 2031]
|-
|944
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1835]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16898]
|-
|945
|[[Азамат соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9218]
|-
|946
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11190]
|-
|947
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2241]
|-
|948
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 3008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13299]
|-
|949
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5567]
|-
|950
|[[Инеліктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2088]
|-
|951
|[[Ілия Жақанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3117]
|-
|952
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10669]
|-
|953
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1813]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8220]
|-
|954
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 2667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14321]
|-
|955
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 3451]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10308]
|-
|956
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9749]
|-
|957
|[[Күйші (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3877]
|-
|958
|[[Қуыршақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1851]
|-
|959
|[[Алкандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5665]
|-
|960
|[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 403]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1238]
|-
|961
|[[Жұлын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5878]
|-
|962
|[[Алкендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 468]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3699]
|-
|963
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 560]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 7118]
|-
|964
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7258]
|-
|965
|[[Бір жасушалылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 505]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2650]
|-
|966
|[[Сталинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2486]
|-
|967
|[[Төлеген Тоқтаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 3081]
|-
|968
|[[Аминқышқылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7425]
|-
|969
|[[Швейцария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5578]
|-
|970
|[[Емен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3337]
|-
|971
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5379]
|-
|972
|[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4215]
|-
|973
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14505]
|-
|974
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 2120]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 12063]
|-
|975
|[[Қалқаман – Мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4649]
|-
|976
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 10025]
|-
|977
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7740]
|-
|978
|[[Есімше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 14014]
|-
|979
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8332]
|-
|980
|[[Айша бибі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6119]
|-
|981
|[[Торғайлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2569]
|-
|982
|[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6506]
|-
|983
|[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7541]
|-
|984
|[[Сәбит Дөнентаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4201]
|-
|985
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10277]
|-
|986
|[[Эрнест Хемингуэй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4096]
|-
|987
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7521]
|-
|988
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10587]
|-
|989
|[[Үлкен деректер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2099]
|-
|990
|[[Аутизм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5688]
|-
|991
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9263]
|-
|992
|[[Үстірт қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 501]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8268]
|-
|993
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7666]
|-
|994
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5884]
|-
|995
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13438]
|-
|996
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 10048]
|-
|997
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8153]
|-
|998
|[[Қарахан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5791]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>k47igtrqf30urk7fveypyxchtthwsrw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирандағы соғыс (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>775666</id>
    <revision>
      <id>3599305</id>
      <parentid>3599037</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 19 сәуір */</comment>
      <origin>3599305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114474" sha1="moygrz6jb8fr92o05v92anoas4tpb1a" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 17 сәуір ===
Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 3 мамыр ===
​3 мамырда Трамп АҚШ-тың Иранға қарсы соққыларды қайта бастау мүмкіндігі бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says there is possibility US could restart strikes on Iran |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-there-is-possibility-us-could-restart-strikes-on-iran |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |publisher=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>moygrz6jb8fr92o05v92anoas4tpb1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599306</id>
      <parentid>3599305</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери қимылдар */</comment>
      <origin>3599306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114493" sha1="5c4f6622zg5e1uns9642gkaj6s2je8v" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
{{Жаңарту}}
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 17 сәуір ===
Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 3 мамыр ===
​3 мамырда Трамп АҚШ-тың Иранға қарсы соққыларды қайта бастау мүмкіндігі бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says there is possibility US could restart strikes on Iran |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-there-is-possibility-us-could-restart-strikes-on-iran |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |publisher=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>5c4f6622zg5e1uns9642gkaj6s2je8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599561</id>
      <parentid>3599306</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="114669" sha1="fjo6su9ro552vjffbq6sr47jo2pm2h7" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
{{Жаңарту}}
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 17 сәуір ===
Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 3 мамыр ===
​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>fjo6su9ro552vjffbq6sr47jo2pm2h7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599563</id>
      <parentid>3599561</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115142" sha1="3oab68xcxizbaouw0tkdx97ixqu278a" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
{{Жаңарту}}
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 17 сәуір ===
Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>3oab68xcxizbaouw0tkdx97ixqu278a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599574</id>
      <parentid>3599563</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әскери қимылдар */</comment>
      <origin>3599574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117443" sha1="b9kd9hpkfo3ahjzlaz2jcya7ncqvcn0" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
{{Жаңарту}}
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 17 сәуір ===
Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>b9kd9hpkfo3ahjzlaz2jcya7ncqvcn0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599575</id>
      <parentid>3599574</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117424" sha1="3ils7nvb0dugwhvtoebkp5yhektecas" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 17 сәуір ===
Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>3ils7nvb0dugwhvtoebkp5yhektecas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599581</id>
      <parentid>3599575</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3599581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118858" sha1="ppbsejw8tzky8hkbyur0o0s37zy760x" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 17 сәуір ===
Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>ppbsejw8tzky8hkbyur0o0s37zy760x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599582</id>
      <parentid>3599581</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118836" sha1="c55isov4w0nifkac9wtkf1pekpqnqnk" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

=== 19 сәуір ===
Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>c55isov4w0nifkac9wtkf1pekpqnqnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599583</id>
      <parentid>3599582</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118832" sha1="5rqwzd0i8s8dgtjez831cg6rbvuccjp" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 18 сәуір ===
Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>5rqwzd0i8s8dgtjez831cg6rbvuccjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599584</id>
      <parentid>3599583</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118828" sha1="gyr3descgeva0i3i1wp6zh2i9yvlnv7" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>gyr3descgeva0i3i1wp6zh2i9yvlnv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599585</id>
      <parentid>3599584</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3599585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119363" sha1="ea4gywv3j77wa08un7wtlcmy09mswpm" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>ea4gywv3j77wa08un7wtlcmy09mswpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599588</id>
      <parentid>3599585</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3599588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120008" sha1="m25aw5iqhc74wai86gc7zs27b540fre" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>m25aw5iqhc74wai86gc7zs27b540fre</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599591</id>
      <parentid>3599588</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120563" sha1="iacooepl87pwkgimfjtfuwq47akoxg2" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.&lt;ref name=&quot;telanganatoday23april&quot;&gt;{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}&lt;/ref&gt;

24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>iacooepl87pwkgimfjtfuwq47akoxg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599594</id>
      <parentid>3599591</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) */</comment>
      <origin>3599594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122602" sha1="g2r1lvcn2zcct7e6h4xeu26hxeebjip" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ирандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = 
 |сурет       = 2026 Iran war collage.jpg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[28 ақпан]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=02|day=28}})
 |орын        = [[Оңтүстік-Батыс Азия]], [[Үнді мұхиты]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Белсенді фаза
* [[Әли Хаменеи]] мен ирандық басшылардың қазаға ұшырауы, бұл басқарушы триумвираттың құрылуына және одан кейін биліктің [[Моджтаба Хаменеи]]ге өтуіне алып келді
* Иранның [[Ормуз бұғазы]]н жауып тастауы
* Бірқатар Еуропа елдерінің Кипрді ирандық соққылардан қорғау үшін әскери күштер жіберуі
* Хезболланың Израильге жасаған соққылары Израильдің Ливанға бағытталған жаңа шабуылдар толқынына түрткі болды
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Израиль}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Иран}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Хезболла}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Израиль}} [[Биньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Томер Бар]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Дональд Трамп]]&lt;br&gt;{{Ту|АҚШ}} [[Пит Хегсет]]
 |командир2   = {{Ту|Иран}} [[Әли Хаменеи]] &lt;small&gt;(28.02.2026 дейін)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Моджтаба Хаменеи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Масуд Пезешкиан]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әлиреза Арафи]]&lt;br&gt;{{Ту|Иран}} [[Әли Лариджани]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = 
 |шығындар2   = 
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Иран аумағындағы бірнеше нысандарға келісілген бірлескен шабуылдарын бастады. Бұл әскери операция Израиль тарапынан «'''Ақырған арыстан'''» ({{lang-en|Operation Roaring Lion}}),&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://baribar.kz/262758/izrail-men-aqsh-irandy-ne-ushin-atqylap-zhatyr/ |title=Израиль мен АҚШ Иранды не үшін атқылап жатыр? |lang=kk |website=baribar.kz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ тарапынан «'''Эпикалық қаһар'''» ({{lang-en|Operation Epic Fury}})&lt;ref name=&quot;The New York Times-2026&quot;&gt;{{cite web |date=3 March 2026 |title=How Trump Decided to Go to War|url=https://www.nytimes.com/2026/03/02/us/politics/trump-war-iran-israel.html?unlocked_article_code=1.QVA.pkuR.UJsI_ed0iTWq |website=[[The New York Times]]|quote=There were few voices lobbying against military action. One exception was Tucker Carlson, the right-wing podcaster and close ally of the president, who has met with him in the Oval Office three times in the past month to argue against an attack. He outlined the risks to U.S. military personnel, energy prices and Arab partners in the region if the United States went to war with Iran. He told the president that he should not be boxed in by Israel, arguing that its desire to attack Iran was the only reason the United States was even considering a strike. He encouraged Mr. Trump to restrain Mr. Netanyahu. The president said he understood the risks of an attack, but he conveyed to Mr. Carlson that he had no choice but to join a strike that Israel would launch. After Mr. Carlson left the White House midday on Feb. 23, he told others he thought Mr. Trump was leaning toward military action.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite tweet |number=2027662002219302929 |user=DeptOfWar |title=Operation Epic Fury |date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pentagon names Iran mission 'Operation Epic Fury' |url=https://www.iranintl.com/en/202602280838 |website=[[Iran International]] |access-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301040726/https://www.iranintl.com/en/202602280838|archive-date=1 March 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt; деп аталды. Шабуылдардың негізгі нысанасы — Иранның жоғары лауазымды тұлғалары, әскери қолбасшылары мен стратегиялық нысандары болды. Операцияның басты мақсаты — елдегі саяси режимді алмастыру.&lt;ref name=&quot;Sanger-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sanger |first=David E. |author-link=David E. Sanger |date=28 February 2026 |title=For Trump, the Iran Attack Is the Ultimate War of Choice |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/us/politics/trump-iran-attack.html |url-access=subscription |access-date=1 March 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/uHhch|url-status=live|archive-date=28 February 2026|quote=While Mr. Trump claimed Tehran was ultimately aiming to reach to the United States with its array of missiles, even his own Defense Intelligence Agency concluded last year that it would be a decade before Iran could get past the technological and production hurdles to produce a significant arsenal.}}&lt;/ref&gt; [[Иран]] тарапы бұл әрекеттерге берген жауабын «'''Шынайы уәде IV'''» ({{lang-en|Operation True Promise IV}}) деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://yuz.uz/kz/news/139793 |title=Иран Ирактағы НАТО-ның «Виктория» базасына шабуыл жасады |lang=kk |website=yuz.uz |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://parstoday.ir/kz/news/west_asia-i82974-%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BF%D1%83%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%88%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D1%96_%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%90%D0%B2%D0%B8%D0%B2_%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BF_%D1%88%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%B4%D0%B5 |title=Сақшылар корпусы баспасөз хатшысы: Иранның жауаптары күшейіп келеді; Тель-Авив зымыран шабуылдарынан зардап шегуде |lang=kk |website=parstoday.ir |accessdate=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;

АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Израиль]]мен бірге [[Иран]]ға соққы бергенін жариялады. Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусының (ИРКК) мүшелерін иммунитет берілуі үшін қаруларын тастауға шақырды және бұл талаптан бас тарту «сөзсіз өлімге» әкелетінін ескертті.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: 'When we're finished, take over your government' |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Алғашқы соққылар негізгі лауазымды тұлғаларға, әскери қолбасшылар мен нысаналарға, соның ішінде Жоғарғы көсем [[Әли Хаменеи]]дің резиденциясына бағытталды. Жерсеріктен алынған суреттер резиденцияның қатты зақымдалғанын немесе толықтай қирағанын көрсетеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=28 February 2026 |title=Satellite image shows destruction of Khamenei's compound |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/satellite-image-shows-destruction-of-khameneis-compound/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Мәліметтер бойынша, Хаменеимен байланыс үзілген.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Perets |first=Shir |last2=Genn |first2=James |last3=Holcman |first3=Tobias T |last4=Kweller |first4=Idan |date=28 February 2026 |title=Ali Khamenei cut off from contact as Israel, US strike Iran |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248 |access-date=28 February 2026 |website=[[The Jerusalem Post ]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы [[Әли Шамхани]]дің қаза тапқаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live - Senior Khamenei adviser killed as conflict spirals further |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202602289114 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

Бұған жауап ретінде Иран [[Парсы шығанағы]] мен одан тыс аймақтарға ондаған баллистикалық зымыран ұшырып, Израильдегі&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt; және [[Иордания]], [[Сирия]], [[Кувейт]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=28 February 2026 |via=AP News}}&lt;/ref&gt; [[Бахрейн]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Катар]],&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Сауд Арабиясы]] мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі АҚШ әскери базаларын&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=2026-02-28 |title=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=2026-02-28 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; нысанаға алды. Сонымен қатар, хуситтер [[Қызыл теңіз]]дегі шабуылдарын қайта бастайтынын жариялады.&lt;ref name=&quot;How Trump's deportation plan could affect the US economy&quot;&gt;{{cite web | last = Bennett | first = Tom | title = Iran says it has hit US base in Bahrain, as it launches strikes across region | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 28 February 2026 | access-date = 28 February 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite news |agency=AP |date=28 February 2026 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

Трамп бұл соққылардың мақсаты — Иранның зымырандық және әскери әлеуетін жою, Иранның ядролық қаруға қол жеткізуіне жол бермеу және түптеп келгенде режимді құлату екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] мен қақтығысқа қатысы жоқ бірқатар елдер бұл шабуылдарды аймақтық тұрақтылыққа нұқсан келтіргені үшін айыптады, ал басқалары Иранның аймақтағы өзге мемлекеттерге жасаған қарымта соққыларын айыптады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |access-date=2026-02-28 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Соққыларды сынаушылар бұл әрекеттерді ішкі және халықаралық құқық тұрғысынан заңсыз деп атады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Illegal U.S.-Israel Attacks Not Justifiable on Nonproliferation Grounds |url=https://www.armscontrol.org/pressroom/2026-02/illegal-us-israel-attacks-not-justifiable-nonproliferation-grounds |website=Arms Control Association}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
1953 жылы [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Ұлыбритания]] қолдаған мемлекеттік төңкеріс нәтижесінде Иран премьер-министрі [[Мұхаммед Мосаддық]] биліктен тайдырылып, шах Мұхаммед Реза Пехлевидің билігі нығайтылды. Төңкеріске Мосаддықтың мұнай өнеркәсібін мемлекет меншігіне алуы себеп болды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot;&gt;{{cite news |date=28 February 2026 |title=From 1953 Coup To 2026 Strikes: The Long Road To US-Iran War |url=https://www.news18.com/world/from-1953-coup-to-2026-strikes-the-long-road-to-us-iran-war-ws-l-9935056.html |access-date=4 March 2026 |work=[[News18]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=12 October 2023 |title=In first, CIA acknowledges 1953 coup it backed to overthrow leader of Iran was undemocratic |url=https://www.pbs.org/newshour/world/in-first-cia-acknowledges-1953-coup-it-backed-to-overthrow-leader-of-iran-was-undemocratic |access-date=4 March 2026 |website=PBS News |language=en-us |agency=Associated Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kabir |first=Marmar |date=1 February 2026 |title=Iran in the eye of the storm |url=https://mondediplo.com/2026/02/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}&lt;/ref&gt; Шахтың Батыс мүдделеріне бағынуына және оның автократтық монархиялық билігіне деген наразылық 1979 жылғы революцияға ұласып, шах тақтан тайдырылды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hubbard-2024&quot;&gt;{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hourcade-20262&quot;&gt;{{Cite web |last=Hourcade |first=Bernard |date=1 March 2026 |title=What prospects for a new Iran? |url=https://mondediplo.com/2026/03/04iran |access-date=4 March 2026 |website=Le Monde diplomatique |language=en |quote=}}&lt;/ref&gt; Осыдан кейін Иран Ислам Республикасы болып жарияланып, Америка Құрама Штаттарымен және [[Израиль]]мен дипломатиялық қатынастарын үзді.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mens |first=Jay |date=June 2024 |title=A War Without a Name: The Iran-Israel Relationship in Historical Perspective |url=https://www.belfercenter.org/sites/default/files/2024-08/war-without-name-full-version-june-2024.pdf |website=Harvard Kennedy School, Belfer Center for International Relations |quote=Here is an important difference between the Cold War and the cold war in the modern Middle East. Unlike the United States and the Soviet Union, Israel and Iran do not have diplomatic relations and openly contest the other's moral right to exist.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadzade-20192&quot;&gt;{{Cite journal |last=Asadzade |first=Peyman |date=1 October 2019 |title=Faith or Ideology? Religiosity, Political Islam, and Anti-Americanism in Iran |url=https://academic.oup.com/jogss/article/4/4/545/5366463 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=4 |issue=4 |pages=545–559 |doi=10.1093/jogss/ogy038 |issn=2057-3170}}&lt;/ref&gt;

1980 жылдардағы [[Иран-Ирак соғысы]] кезінде АҚШ Иракқа экономикалық, барлау және жанама әскери қолдау көрсетті. Осы кезеңде Иран Ливандағы Израильге қарсы «[[Хезболла]]&lt;nowiki/&gt;» тобын қолдап, аймақтағы прокси-қақтығыстарға араласа бастады. 2000 жылдары Иран Ирактағы АҚШ-қа қарсы соғысып жатқан жасақтарға қолдау көрсетуге көшті. Бұл прокси топтар Таяу Шығыстағы АҚШ пен Израиль ықпалына қарсы тұруды басты мақсат тұтқан бейресми «Қарсыласу осінің» бөлігіне айналды. АҚШ пен Иран арасындағы текетірес 2020 жылғы қаңтарда, Президент Дональд Трамп өзінің алғашқы мерзімі кезінде «Құдыс» күштерінің қолбасшысы [[Қасым Сүлеймани]]ді өлтіруге бұйрық бергенде тікелей сипат алды.&lt;ref name=&quot;News1828&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Al-Marashi |first=Ibrahim |date=2 March 2026 |title=Iran and the US have been at war for decades – and there's no end in sight |url=https://theconversation.com/iran-and-the-us-have-been-at-war-for-decades-and-theres-no-end-in-sight-277284 |access-date=4 March 2026 |website=The Conversation |language=en}}&lt;/ref&gt;

​7 қазандағы Израильге жасалған шабуылдар мен Газа соғысы басталғаннан кейін Иранның АҚШ және Израильмен қарым-қатынасы одан әрі шиеленісе түсті. Осы қақтығыс кезінде Израиль [[Таяу Шығыс]]тағы Иран қолдайтын қарулы топтардың, соның ішінде Газадағы [[Хамас]],{{efn|Кейде «Қарсылық осіне» жатқызылады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11 July 2018 |title=Flexible Resistance: How Hezbollah and Hamas Are Mending Ties |url=https://carnegieendowment.org/research/2018/07/flexible-resistance-how-hezbollah-and-hamas-are-mending-ties?lang=en&amp;center=middle-east |access-date=8 February 2026 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 October 2023 |title=What links Hamas to the 'Axis of Resistance' and Iran as its patron? |url=https://www.irishtimes.com/world/middle-east/2023/10/10/what-links-hamas-to-the-axis-of-resistance-and-iran-as-its-patron/ |access-date=8 February 2026 |newspaper=[[The Irish Times]] |language=en}}&lt;/ref&gt;}} [[Хезболла]] және басқа да ұйымдардың позицияларын әлсіретті. Израиль мен Иран 2024 жылдың сәуір және қазан айларында өзара соққылар алмасты, ал 2025 жылғы маусымда олардың арасында [[Израиль-Иран соғысы|12 күндік соғыс]] орын алды. Бұл қақтығыс барысында Америка Құрама Штаттары Иранның ядролық нысандарын жоюға бағытталған әуе соққысын жасады.&lt;ref name=&quot;iransconflict&quot; /&gt;

=== Иранның ядролық мәселесі ===
Иранның [[AMAD жобасы]]н 2003 жылы Жоғарғы көшбасшы Хаменеи тоқтатты.&lt;ref&gt;{{citation|last1=Khalaji|first1=Mehdi|last2=Collier|first2=Robert|chapter-url=https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|chapter=2. Shiite Jurisprudence, Political Expediency, and Nuclear Weapons |title=Nuclear Fatwa; Religion and Politics in Iran's Proliferation Strategy|page=13-14, 25|publisher=[[Washington Institute for Near East Policy]]|date=September 2011|number=15|archive-date=4 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190604101105/https://www.washingtoninstitute.org/uploads/Documents/pubs/PolicyFocus115.pdf|url-status=dead|quote=Khamenei’s Nuclear Fatwa Khamenei’s statements on the religious prohibition against the production and use of WMD “in any form” were apparently first recorded in October 2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|first=David|last=Gritten|date=18 June 2025|title=Was Iran months away from producing a nuclear bomb?|url=https://www.bbc.com/news/articles/cn840275p5yo|access-date=2 March 2026|website=BBC|language=en-GB|quote=the US intelligence community &quot;continues to assess that Iran is not building a nuclear weapon and Supreme Leader [Ayatollah Ali] Khamenei has not authorised the nuclear weapons programme that he suspended in 2003&quot;. – What do we know about Iran's nuclear programme? a decade-long investigation by the IAEA found evidence that Iran conducted &quot;a range of activities relevant to the development of a nuclear explosive device&quot; from the late 1980s until 2003}}&lt;/ref&gt; БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Иранның ядролық бағдарламасына қатысты 2006 жылдан{{efn|The problems indicated by the UNSC during 2006 in their first [[Resolution (law)|resolution]] were specifically &quot;[[uranium enrichment]] &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|date=31 July 2006|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/s/res/1696-%282006%29|title=S/RES/1696 (2006)|publisher=[[United Nations]]|quote=Expresses concern at the intentions of Iran’s nuclear programme and demands that Iran halt its uranium enrichment programme}}&lt;/ref&gt; and reprocessing&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1696%20(2006)|title=Resolution 1696 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote=2. ''Demands'', in this context, that Iran shall suspend all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA}}&lt;/ref&gt; in the second resolution of that year; additionally use or attempted use of &quot;[[heavy water]]&quot; &lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://docs.un.org/en/s/res/1737%20(2006)|title=Resolution 1737 (2006) |page=2|publisher=[[United Nations]]|quote= 2. ''Decides'', in this context, that Iran shall without further delay suspend the following proliferation sensitive nuclear activities:  (a) all enrichment-related and reprocessing activities, including research and development, to be verified by the IAEA; and  (b) work on all heavy water-related projects, including the construction of a research reactor moderated by heavy water, also to be verified by the IAEA;}}&lt;/ref&gt;}} бергі алаңдаушылығы 2015 жылы Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарының (БЖІЖ) құрылуымен шешілді.&lt;ref&gt;{{cite web|author=[[UN Security Council]]|url=https://main.un.org/securitycouncil/en/content/2231/background?_gl=1*9yohww*_ga*ODAzNjU1MjU1LjE3NzI2NDk4NTI.*_ga_S5EKZKSB78*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NzAkajU3JGwwJGgw*_ga_TK9BQL5X7Z*czE3NzI2ODc0NjckbzIkZzAkdDE3NzI2ODc0NjckajYwJGwwJGgw|title=Resolution 2231 (2015) on Iran Nuclear Issue|publisher=[[United Nations]]|quote=resolutions 1696 (2006), 1737 (2006), 1747 (2007), 1803 (2008), 1835 (2008) and 1929 (2010) - Background Diplomatic efforts to reach a comprehensive, long-term and proper solution to the Iranian nuclear issue culminated in the Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA) concluded on 14 July 2015}}&lt;/ref&gt; Иран ядролық қаруға ұмтылмайтынын және уран байыту жұмыстары азаматтық мақсатта ядролық энергия өндіруге бағытталғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran reaffirms right to enrich uranium ahead of key talks in Turkiye|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/24/iran-reaffirms-right-to-enrich-uranium-ahead-of-key-talks-in-turkiye|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en|quote=Western powers, led by the US and backed by Israel, have long accused Tehran of secretly seeking nuclear weapons. Iran has repeatedly denied this, insisting its nuclear programme is solely for civilian purposes such as energy production.}}&lt;/ref&gt; Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттіктің (АЭХА) Бас директоры Иранның атом бомбасын жасап жатқанына ешқандай дәлел жоқ екенін айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=4 February 2026 |title=No Evidence Iran Is Building a Nuclear Bomb: IAEA|url=https://www.newsonair.gov.in/no-evidence-iran-is-building-a-nuclear-bomb-iaea/|access-date=5 March 2026 |website=All India Radio |language=en|quote=[[Rafael Mariano Grossi]], has said that there has been no evidence of Iran building a nuclear bomb. In a social media post, Mr Grossi said that Iran's large stockpile of near-[[Weapons-grade nuclear material|weapons-grade enriched uranium]] and refusal to grant inspectors full access are cause for serious concern.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Give negotiations a chance: How to turn Iran's claimed right to enrich uranium into a new deal—and avoid a war|url=https://thebulletin.org/2026/02/give-negotiations-a-chance-how-to-turn-irans-claimed-right-to-enrich-uranium-into-a-new-deal-and-avoid-a-war/|access-date=5 March 2026 |website=Bulletin of the Atomic Scientists |language=en|quote=Iran has used its enrichment program for leverage in international negotiations.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iran rejects inspections of bombed nuclear sites without IAEA framework|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/12/24/iran-rejects-inspections-of-bombed-nuclear-sites-without-iaea-framework|access-date=5 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title='Deeply ideological': the rationale behind Iran's insistence on uranium enrichment|url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/30/rationale-behind-iran-uranium-enrichment-nuclear-ambitions|access-date=5 March 2026 |website=The Guardian|quote= |language=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбритания мен АҚШ-тың кейбір сарапшылары Иран [[ядролық хеджирлеу]] стратегиясын ұстанып отыр деген қорытындыға келді.&lt;ref&gt;
:{{cite journal|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|location=[[King's College London]] ([[kcl.ac.uk]])|date=7 March 2014|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13523260.2014.884338|title=Iran's Nuclear Programme: A Case Study in Hedging?|journal=[[Contemporary Security Policy]]|volume=35|issue=1|doi=10.1080/13523260.2014.884338|publisher=[[Taylor &amp; Francis]] (tandfonline.com)|ISSN=1743-8764|quote=this assessment is further complicated by Iran's domestic political context, which has engendered an approach that is as much 'hedging by default' as it is 'hedging by design'. This approach allows Tehran to reconcile restraint with domestic consensus on nuclear advancement.}}
:{{cite web|last1=Bowen|first1=Wyn|last2=Moran|first2=Matthew|date=2015|url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/field/field_document/INTA91_4_01_BowenMoran.pdf|title=Living with nuclear hedging: the implications of Iran's nuclear strategy|journal=[[International Relations (journal)|International Affairs]]|volume=91|issue=4|page=688-paragraph 2nd|publisher=[[The Royal Institute of International Affairs]]: [[John Wiley &amp; Sons]]|quote= There is much evidence to suggest Iran is engaged in a more nuanced strategy based on nuclear hedging, rather than outright pursuit of the bomb.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Eisenstadt|first=Michael|date=29 November 2022 |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/irans-nuclear-hedging-strategy-shaping-islamic-republics-proliferation-calculus|title=Iran's Nuclear Hedging Strategy: Shaping the Islamic Republic's Proliferation Calculus|publisher=[[The Washington Institute for Near East Policy]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gettel|date=December 2024|first=Christopher|location=[[George Mason University]]|url=https://doaj.org/article/852466ce63b74e73a6608e21d8369846|title=Why Iran is Choosing Nuclear Hedging|journal=Panoply Journal|volume=5|publisher=[[Center for International Relations and International Security Inc]]: [[DOAJ]]|doi=10.71166/2x5v5824|ISSN=2766-2594}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Volpe|first=Tristan|location=[[Naval Postgraduate School]]|date=23 February 2023|chapter-url=https://academic.oup.com/book/45573/chapter-abstract/394740928?redirectedFrom=fulltext&amp;login=false|title=Leveraging Latency: How the Weak Compel the Strong with Nuclear Technology|chapter=Chapter 6: Iran: Abstract|doi=10.1093/oso/9780197669532.003.0006|publisher=[[Oxford University Press]]|quote=Iran developed its nuclear program from 1953 to 2002 and then botched a deception campaign before reconfiguring around a safer hedge posture.}}&lt;/ref&gt;

== Әскери қимылдар ==
=== Израиль мен АҚШ-тың алғашқы соққылары ===
Израиль Иран тарапынан соққы болуы мүмкін деген қауіпке байланысты елде төтенше жағдай жариялады.&lt;ref name=&quot;LiebermannCNNIsraelStrikeIran&quot;/&gt; Үкімет азаматтарға қорғаныс орындарында қалуды ескерткен соң, бүкіл Израиль аумағында дабыл сиреналары қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ-тың Израильдегі елшісі [[Майк Хакаби]] АҚШ азаматтарын дабыл естілген бойда дереу қауіпсіздік шараларын жасауға шақырды,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Waldenberg |first=Samantha |date=28 February 2026|title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take &quot;immediate action&quot; at sound of sirens|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zo2b800003b6r26telgez |access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ президенті [[Дональд Трамп]] американдықтардың да қаза табуы мүмкін екенін ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Liptak |first=Kevin |date=28 February 2026|title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm60pihp00003b6sojlguzxz|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Денсаулық сақтау министрлігі ауруханаларды жерасты нысандарына көшірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yosef |first=Eugenia |date=28 February 2026|title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zx2ic00003b6rvnargvaq|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}&lt;/ref&gt; ''Iran International'' басылымының хабарлауынша, Израиль армиясының парсы тілді ресми өкілі, подполковник [[Камал Пенхаси]] әскери өнеркәсіп пен инфрақұрылым нысандарына жақын тұратын Иран азаматтарына дереу эвакуациялану туралы шұғыл ескерту жасап: «Бұл аймақтарда қалуларыңыз өмірлеріңізге қауіп төндіреді», — деп мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Live – Israel and US launch strikes on Iran as Tehran prepares retaliation |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International|language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка Құрама Штаттарының Иранға соққы беріп жатқанын растап, бұл әрекеттерді «кішігірім соққы емес» деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |first1=Jeremy |last1=Diamond |first2=Kevin |last2=Liptak |first3=Haley |last3=Britzky |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Американдық шенеуніктің айтуынша, [[Таяу Шығыс]]тағы базаларда орналасқан және бір немесе бірнеше авианосецтен ұшқан шабуылдаушы ұшақтар ондаған соққы жасауда.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; [[Reuters]] агенттігі соққылардың әуеден және теңізден жасалатынын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |website=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; Израиль әскерилері бұл соққылардың алдында бірнеше айға созылған жоспарлау жұмыстары жүргізілгенін, бұл оларға нысаналарды дәл анықтауға, «тактикалық тұтқиылдыққа» қол жеткізуге және АҚШ-тың қолдауына ие болуға мүмкіндік бергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel says months of planning led to surprise Iran strikes |date=28 February 2026 |url=https://www.iranintl.com/en/202602286942 |website=[[Iran International|IranIntl]] |publisher=Volant Media UK Ltd |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Fars]] ақпарат агенттігі мен [[CNN]] телеарнасы Иранның басқа да қалаларында, соның ішінде [[Құм (қала)|Құм]], [[Керманшах]], [[Исфахан]] және [[Кередж]] қалаларында жарылыстар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Lendon |first=Brad |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5zbxlf00053b6pfbdgp516 |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Тегеранда зымыран соққылары Университет көшесінде, Жомхури ауданында және қаланың солтүстігіндегі Сейед Хандан аймағында болғаны мәлімделді.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Шабуылдардан кейін Тегеран бойынша байланыс қызметтерінің жұмысы нашарлап,&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Edna Mohamed |author2=Federica Marsi |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Netblocks]] ұйымы интернеттің толықтай дерлік өшкенін хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US and Israel launch attack on Iran, as Trump says 'major combat operations' under way – follow live |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657|title=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social)|date=28 February 2026|website=Mastodon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170|title=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد|date=28 February 2026|website=Iran International}}&lt;/ref&gt; BBC мәліметі бойынша, соққылар кезінде Жоғарғы көсем Әли Хаменеидің кеңсесі мен Тегерандағы Масуд Пезешкианның президенттік әкімшілігі нысанаға алынған.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran latest: US and Israel carry out joint attack on Iran as Tehran launches retaliatory strikes |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[Channel 12]] телеарнасы аты-жөні көрсетілмеген израильдік дереккөздерге сілтеме жасай отырып, Израиль тарапы Хаменеидің соққы кезінде қаза тапқан болуы мүмкін екендігіне немесе «кем дегенде жарақат алғанына» қатысты «дәлелдердің көбейіп жатқанын» алға тартты.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Israeli TV report, citing unnamed Israeli sources: Growing indications that Khamenei killed |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-tv-report-citing-unnamed-israeli-sources-growing-indications-that-khamenei-killed/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== АҚШ пен Израиль басшыларының соққылардың мақсаты туралы мәлімдемелері ===
[[File:President Donald J. Trump on the United States Military Major Combat Operations in Iran.webm|thumb|АҚШ президенті [[Дональд Трамп]]тың Иранға соққы берілгені туралы бейнеүндеуі.]]
2026 жылғы 28 ақпанда Солтүстік Америкалық шығыс уақыты (EST) бойынша сағат 02:30-да АҚШ президенті Дональд Трамп 8 минуттық бейнеүндеу жариялап, АҚШ-тың Иранға жасаған соққыларының негізгі мақсаты режимді ауыстыру екенін мәлімдеді. Трамп Иранның «қауіпті әрекеттері» АҚШ пен оның одақтастарына қатер төндіретінін айтты. Ол өз сөзінде Ирандағы кепілге алу дағдарысын, Хамас пен Хезболла сияқты прокси-топтарды қолдауды, наразылық білдірушілерді өлтіруді және [[ядролық қару]]ға ұмтылу айыптарын алға тартты.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trump announces &quot;major combat operations&quot; in Iran. Watch the full video and read his statement. |url=https://www.cbsnews.com/news/trump-full-statement-on-us-iran-attack-major-combat-operations/ |website=CBS News |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; Ол Ислам революциясының күзетшілер корпусын (ИРКК) «қаруды тастап, толық иммунитетке ие болуға немесе, керісінше, сөзсіз өліммен бетпе-бет келуге» шақырды. Иран халқына арнаған сөзінде: «Біз жұмысымызды аяқтағанда, үкіметті өз қолдарыңызға алыңыздар. Ол сіздердікі болады. Бұл, бәлкім, алдағы бірнеше ұрпақ үшін жалғыз мүмкіндік болар», — деді. Сонымен қатар: «Көп жылдар бойы сіздер Америкадан көмек сұрадыңыздар, бірақ оны ала алмадыңыздар... Енді қалай әрекет ететіндеріңізді көрейік. Америка сіздерді зор күш пен жойқын қуатпен қолдап отыр», — деп қосты. Сөзінің соңында: «Қазір өз тағдырларыңызды бақылауға алатын уақыт келді... Бұл — әрекет ететін сәт. Оны жіберіп алмаңыздар», — деп түйіндеді.&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock northern Israel as the country works to intercept incoming Iranian missiles |url=https://www.timescall.com/2026/02/27/explosions-rock-northern-israel-as-the-country-works-to-intercept-incoming-iranian-missiles/ |access-date=28 February 2026 |website=Longmont Times-Call |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Көп ұзамай Биньямин Нетаньяху бейнеүндеу жариялап, Израиль мен Америка Құрама Штаттарының «Ирандағы террорлық режим» деп атаған тараптан төнген «экзистенциалды қауіпті жою» үшін соққы бергенін мәлімдеді. Нетаньяху Иран басшылығын ондаған жылдар бойғы жауласушылық әрекеттері үшін айыптап: «47 жыл бойы Аятолла режимі &quot;Израильге өлім!&quot; және &quot;Америкаға өлім!&quot; деп ұрандатып келеді», — деді. Ол бұл билікті «қанішер террорлық режим» деп сипаттап, оған «ядролық қарумен қарулануға жол бермеу керек» екенін қадап айтты. Ол АҚШ пен Израильдің бірлескен әрекеті «ержүрек Иран халқына өз тағдырын өз қолына алуға жағдай жасайтынын» айтып, Иран халқын «тирандық қамытын лақтырып тастауға» шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to 'remove the existential threat' posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

=== Иранның жауабы және Парсы шығанағындағы зымырандық шабуылдар ===
Иран [[Парсы шығанағы]] аймағындағы АҚШ-тың бірнеше әскери базасын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;persian-gulf-1&quot; /&gt; [[Бахрейн]] өз аумағындағы американдық базаларға жасалған шабуыл туралы ескерту үшін әуе дабылы сиреналарын іске қосты; араб БАҚ-тары елорда [[Манама]]да жарылыстар мен түтін көрінгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=28 February 2026 |title=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |access-date=28 February 2026 |website=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Yee |first1=Isaac |last2=Rebane |first2=Teele |date=28 February 2026 |title=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64k1hv00003b6rj8g5hm4u |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Бахрейн соққыларды растап, нысана АҚШ Әскери-теңіз күштері Бесінші флотының штаб-пәтері болғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;WRAL&quot;&gt;{{Cite web|title= Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom|url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/|access-date=28 February 2026|website=[[WRAL-TV]]|agency=[[Associated Press]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ Кувейт халықаралық әуежайы мен [[Біріккен Араб Әмірліктері]]ндегі [[Абу-Даби]]де жарылыстар болғаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |title= Explosions reported in Kuwait and UAE |url= https://news.am/eng/news/932924.html |access-date=28 February 2026 |work=Armenia News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Drone attacks targets Kuwait international airport |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; ''CNN'' мәліметінше, Ислам революциясының күзетшілер корпусы (ИРКК) [[Таяу Шығыс]]тағы АҚШ-тың төрт базасына соққы бергенін мәлімдеді: Катардағы «Әл-Удейд» авиабазасы, Кувейттегі (итальяндық сарбаздар да орналасқан) «Әли әл-Салем» авиабазасы,&lt;ref&gt;{{cite web |title=‘Significant damage’ to runway at Kuwait base hosting Italian troops: Italy |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/02/28/-significant-damage-to-runway-at-kuwait-base-hosting-italian-troops-italy- |website=Al Arabiya |access-date=28 February 2026}}&lt;/ref&gt; БӘӘ-дегі «Әл-Дафра» авиабазасы және Бахрейндегі Бесінші флоттың штаб-пәтері. Сонымен қатар Бахрейндегі база бағытынан көтерілген түтін бейнеленген видео жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026 |title=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm64boa9000m356rh4can18y |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ​[[Сауд Арабиясы]] [[Эр-Рияд]] пен оның Шығыс провинциясына ирандық шабуылдар жасалғанын растады.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c23471fd-1ceb-5a75-93a8-a56a199d6b1f?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Корольдік бұл аймақтарға бағытталған шабуылдардың сәтті тойтарылғанын алға тартып, мемлекет өзін қорғау үшін, соның ішінде «агрессияға жауап беру нұсқасын» қоса алғанда, «барлық қажетті шараларды қабылдайтынын» мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite news  |date=28 February 2026 |title=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/cf4d7594-5062-5d61-b577-ca25b4593c94?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Қосымша мәліметтер бойынша, бірнеше ирандық зымыранды сәтті атып түсіргеннен кейін, БӘӘ тұрғын үй кешеніне құлаған зымыранға қарсы жүйенің сынықтарынан азиялық ұлт өкілі болып табылатын бір бейбіт тұрғынның қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Salem |first=Mostafa |date=28 February 2026|title=One person killed in UAE after Iranian strikes |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm65nfwj0004356r92fj4mba |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Катар]] зымыран соққыларының кем дегенде екі толқынын тойтарғанын және зардап шеккендер мен мүліктік шығындар туралы ақпарат жоқ екенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite news |author=Abdi Latif Dahir |date=28 February 2026 |title=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

=== Наурыз ===
=== 1 наурыз ===
[[Сурет:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Президент Трамп соққылар туралы жаңартылған ақпарат беріп, оның ішінде [[Әли Хаменеи]]ге жасалған қастандық туралы да мәлімдеді.]]
Иранның жоғары лауазымды қауіпсіздік қызметкері [[Әли Лариджани]] 1 наурызда [[Уақытша басшылық кеңесі]]нің құрылғанын жариялап, АҚШ пен Израильді Иранды ыдыратуға тырысып жатыр деп айыптады. Ол «сепаратистік топтарға» қандай да бір іс-қимылға барған жағдайда оның салдары ауыр болатынын ескертті.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=More strikes aimed at Iran after Khamenei's death, Trump issues new warning |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/more-strikes-aimed-iran-after-us-israeli-assault-kills-supreme-leader-2026-03-01/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Трамп [[NBC News]] телеарнасына берген сұхбатында Иран басшылығының «айтарлықтай бөлігі» өлтірілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |access-date=1 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль ирандық нысандарға қарсы соққылардың жаңа толқынын бастады.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026&quot; /&gt;

=== 2 наурыз ===
​2 наурызда Дубай, Абу-Даби, Доха&lt;ref name=&quot;CNN-2026&quot;/&gt; және [[Беэр-Шева]]&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Video shows Iranian missile strike hit Beersheba, Israel |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/3/2/video-shows-iranian-missile-strike-hit-beersheba-israel |access-date=2 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; қалаларына Иран тарапынан соққылар жасалғаны туралы хабарланды. [[Кувейт]]тегі АҚШ елшілігіне соққы тиіп, соның салдарынан ол белгісіз мерзімге жабылды. Қаза тапқандар мен жараланғандар туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-us-war-day-3-american-deaths-israel-gulf-allies-hit-missile-strikes/ |title=Live Updates: U.S. death toll in Iran war rises to 6 as Trump says campaign could last 5 weeks |first=Tucker |last=Reals |date=3 March 2026 |work=[[CBS News]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reals&quot; /&gt; Сонымен қатар АҚШ туымен жүзген Stena Imperative танкері мен Гондурас туымен жүзген Athe Nova танкеріне соққы берілді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=US flagged products tanker hit by unknown projectiles in Bahrain port, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-flagged-products-tanker-hit-by-unknown-projectiles-bahrain-port-sources-say-2026-03-02/ |access-date=2 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) қолбасшысының кеңесшісі болып табылатын жоғары лауазымды шенеунік Ормуз бұғазы арқылы өтетін кез келген кемені өртеп жіберетінін мәлімдеп, аймақтан ешқандай мұнай шығарылмайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=McCreesh |first1=Shawn |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Cooper |first4=Helene |last5=Pérez-Peña |first5=Richard |title=Live Updates: Trump Suggests Extended War on Iran as U.S. Adds to Forces in Mideast |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |work=The New York Times |date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 3 наурыз ===
[[Сурет:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Энгелаб алаңы, Тегеран, 2026 жылғы 3 наурыз]]
​​3 наурызда Израиль мен АҚШ-тың соққылары нәтижесінде [[Тегеран]]дағы Жоғарғы ұлттық қауіпсіздік кеңесінің (SNSC) штаб-пәтері,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Мүдделерді анықтау кеңесінің ғимараты&lt;ref&gt;{{cite web |title=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |website=Iran International |access-date=3 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; және Израиль шенеуніктері «Мин Задай» деп атаған жерасты ядролық қару нысаны жойылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |access-date=3 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, Бушер әуежайына соққы беріліп, әуежай терминалы зақымданды және [[Iran Air]] компаниясының [[Airbus A319]] (EP-IEP) ұшағы жойылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air A319 Destroyed on the Ground at Bushehr — Tehran's Mehrabad Airport Was Hit Too |url=https://viewfromthewing.com/iran-air-a319-destroyed-on-the-ground-at-bushehr-tehrans-mehrabad-airport-was-hit-too/ |website=View from the Wing |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran Air Airbus A319 destroyed following military escalation in Iran. |url=https://www.aeroflap.com.br/en/iran-air-airbus-a319-destroyed-after-military-escalation-in-ira/ |website=Aeroflap |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл соққылардың Бушер атом электр станциясына жақын жерде (шамамен 12 шақырым қашықтықта) жасалуына байланысты Ресейдің «[[Росатом]]&lt;nowiki/&gt;» агенттігі жаңа блоктардың құрылысын тоқтатып, ирандық шенеуніктермен байланыстың үзілуіне орай маңызды емес қызметкерлерді эвакуациялады.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Civilian Iran Air Passenger Jet Destroyed at Bushehr Airport, Rosatom Nuclear Plant Suspended |url=https://sundayguardianlive.com/world/iran-israel-latest-news-civilian-iran-air-passenger-jet-destroyed-at-bushehr-airport-rosatom-nuclear-plant-suspended-173844/amp/ |website=[[The Sunday Guardian]] |access-date=4 March 2026 |date=3 March 2026}}&lt;/ref&gt;

АҚШ шенеуніктері Америка қарулы күштері Иранның әскери-теңіз әлеуетіне айтарлықтай зақым келтіргенін мәлімдеді. Негізгі соққылар Оман шығанағында жасалып, нәтижесінде бірнеше ирандық әскери кеме жойылды және маңызды базалар істен шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ozberk |first=Tayfun |date=2 March 2026 |title=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |access-date=3 March 2026 |website=Naval News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Trevithick |first1=Joseph |last2=Rogoway |first2=Tyler |date=2 March 2026 |title=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |access-date=3 March 2026 |website=The War Zone |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Израиль тарапы Тегеранда Құдыс күштерінің Ливандағы бөлімшесінің қолбасшысы [[Дауд Әлизаде]]ні жойғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=3 March 2026 |title=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |access-date=3 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, зымыран соққысына жауап ретінде «Хезболланың» ондаған мүшесі ұсталды.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera English&quot;/&gt; ​Әуе соққысынан қалған үйінділер ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген [[Гүлстан сарайы]]на зақым келтірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |access-date=3 March 2026 |website=euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; Осыған байланысты [[ЮНЕСКО]] арнайы мәлімдеме жасап, ұйымның меншігі болып табылатын нысандарға зақым келтіру халықаралық құқықты бұзу болып саналатынын ескертті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Purwar |first=Krati |date=3 March 2026 |title=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |access-date=3 March 2026 |website=NDTV}}&lt;/ref&gt;

=== 4 наурыз ===
[[Сурет:Operation-Roaring-Lion-0011.jpg|thumb|Израиль Әскери-әуе күштерінің F-35I «Adir» жойғышы ирандық [[Як-130]] ұшағын атып түсірді. Бұл — [[F-35]] ұшағының басқарылатын әскери ұшақты алғаш рет жоюы.]]
​4 наурызда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио Иранға қарсы жасалатын АҚШ пен Израильдің біріккен соққылары одан әрі күшейетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;ABC News-2&quot; /&gt; Израиль әскерилері «Басидж» жасақтарының штаб-пәтеріне соққы берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Israel says it hits security headquarters across Tehran, as Iran attacks US sites in Dubai and Qatar |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |access-date=4 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ирандық дереккөздердің хабарлауынша, [[Әли Хаменеи]]дің үлкен ұлы әрі оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылатын [[Моджтаба Хаменеи]] әуе соққысынан аман қалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Hafezi |first=Parisa |date=4 March 2026 |title=Mojtaba Khamenei, seen as possible next Supreme Leader, has survived attacks on Iran, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/mojtaba-khamenei-seen-possible-next-supreme-leader-has-survived-assault-iran-2026-03-04/ |access-date=4 March 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; ​Катар билігі ел аумағында Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) ұяшығы ретінде жұмыс істеген он адамды тұтқындады. Олар Катардың әскери инфрақұрылымы туралы мәліметтер жинаған, ал кейбіреулері дрондарды басқару бойынша арнайы дайындықтан өткен.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=4 March 2026 |title=Qatar State Security announces the arrest of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |access-date=3 March 2026 |website=The Peninsula |language=en}}&lt;/ref&gt; ​Израиль Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Тегеран аспанында F-35I «Adir» жойғышы ирандық ресейлік өндірістегі Як-130 жауынгерлік оқу-жаттығу ұшағын атып түсіргенін хабарлады. Бұл оқиға F-35 ұшағының әуе шайқасында басқарылатын жойғыш ұшақты алғаш рет жоюы ретінде тіркелді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768|title=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight|date=5 March 2026|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt;

=== 5 наурыз ===
[[Сурет:Armada Española F105 Cristóbal Colón.jpg|thumb|Испания Кипр аралына төнуі мүмкін әуе қауіптерінен қорғау мақсатында аймаққа [[Cristóbal Colón]] фрегатын жіберді.]]
​5 наурызда Әзербайжан үкіметі Иран тарапынан жіберілген екі дронның [[Иранның Әзербайжанға жасаған соққылары (2026)|Әзербайжанның Нахшыван эксклавына соққы]] бергенін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Reuters-2026b&quot;&gt;{{Cite news |date=5 March 2026 |title=Missiles, drones coming from Iran fell on airport in Azerbaijan, source says |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/missiles-drones-coming-iran-fell-airport-azerbaijan-source-says-2026-03-05/|work=Reuters|access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; Сыртқы істер министрлігінің хабарлауынша, бір дрон Нахшыван халықаралық әуежайының терминал ғимаратына түссе, екіншісі [[Шекер-абад]] ауылындағы мектеп ғимаратының жанына құлаған. Соққы салдарынан әуежай зақымданып, екі бейбіт тұрғын жараланды.&lt;ref name=&quot;Apa.az&quot;&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan MFA: Iran carried out drone attack on Nakhchivan, two civilians injured |url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-iran-carried-out-drone-attack-on-nakhchivan-two-civilians-injured-statement-494963 |access-date=5 March 2026 |website=Apa.az |language=en}}&lt;/ref&gt; Әзербайжан Иран елшісін шақыртып,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Live – Azerbaijan summons Iran ambassador after strike injures two in Nakhchivan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=5 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; өз дипломаттарын Ираннан кері қайтарды&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan withdraws its diplomats from Iran |url=https://www.iranintl.com/en/202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; және әскери жауап қайтаруға уәде берді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Grove |first=Thomas |title=Azerbaijan Promises Response to Iran Drone Attack |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/azerbaijan-promises-response-to-iran-drone-attack-hvHWhD8clntw8dAbD82l |access-date=5 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Иран Сыртқы істер министрі [[Аббас Аракчи]] бұл оқиғаны Израильдің «жалған ту» операциясы болуы мүмкін деп тұспалдаса,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran denies its drones hit airport in Azerbaijan's exclave as war widens |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/5/iranian-drones-hit-airport-in-azerbaijans-exclave-as-us-israel-war-widens |date=5 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |pages=5 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Azer News]] басылымы Ислам революциясы сақшылары корпусына (ИРСК) қатысы бар Telegram-арнаның Нахшывандағы соққы үшін жауапкершілікті өз мойнына алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/nation/255270.html |title=Iranian drones hit Azerbaijan's Nakhchivan Airport, four casualties reported [VIDEO/UPDATED] |date=5 March 2026 |publisher=Azernews |access-date=5 March 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 6 наурыз ===
[[Сурет:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|right|АҚШ пен Израиль әуе соққыларының салдары, Тегеран, Иран, 2026 жылғы 6 наурыз.]]
[[Шри-Ланка Әскери-теңіз күштері]] өз жағалауында ирандық [[IRIS Bushehr]] танкерін және оның 208 адамнан тұратын экипажын ұстап қалды. Бұл — Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі бейтарап елде әскери кеменің мәжбүрлі түрде тоқтатылуының алғашқы оқиғасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |access-date=6 March 2026 |website=News First |language=en}}&lt;/ref&gt; Трамп соғыстың қанша уақытқа созылатынына қатысты «ешқандай уақыт шектеуі жоқ» екенін мәлімдеді,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Trump says he has 'no time limits' on how long war with Iran could go on |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt; ал Хегсет соғыстың «жаңа ғана басталғанын» айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Hegseth says the US has &quot;only just begun to fight&quot; in war with Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |access-date=6 March 2026 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;

АҚШ пен Израильдің әуе соққылары [[Лорестан]]дағы Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) барлау нысанына тиді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Israeli, US strikes hit IRGC intelligence site in Lorestan |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |access-date=6 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері ([[UNIFIL]]) құрамындағы Гананың үш бітімгері зымыран соққысына ұшырап, жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War in Middle East live: Three Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |access-date=6 March 2026 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Әзербайжанда [[Баку-Тбилиси-Жейхан мұнай құбыры]]на, Израиль елшілігіне және [[Баку]]дегі синагогаларға қарсы бағытталған, Иранмен байланысы бар делінген террорлық әрекеттің жолы жергілікті құқық қорғау органдары тарапынан кесілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-the-israeli-embassy |access-date=6 March 2026 |website=Ukranews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rustamova |first=Saida |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot and dismantled spy cell |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |access-date=6 March 2026 |work=[[EuroNews]]}}&lt;/ref&gt; Осы оқиғаға қатысты айыпталған тұлғалардың соты сол күні басталды. Сот процесі барысында олардың «[[Вилаяти-Хорасан]]&lt;nowiki/&gt;» деп аталатын «Ислам мемлекеті» ұяшығының және Ислам революциясы сақшылары корпусының (ИРСК) мүшелері екені анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trial Begins in Azerbaijan for Individuals Accused of Planning Terrorist Attack on Foreign Embassy |url=https://1news.az/en/news/20260306101511518-Trial-Begins-in-Azerbaijan-for-Individuals-Accused-of-Planning-Terrorist-Attack-on-Foreign-Embassy |access-date=6 March 2026 |website=1news.az |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Azerbaijan says it foiled alleged IRGC plot |url=https://www.iranintl.com/en/202603062469 |access-date=6 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 7 наурыз ===
АҚШ пен Израиль күштері Тегеран мен Исфаһандағы көптеген нысандарға соққы жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Live - Iran will never surrender unconditionally, Pezeshkian says |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Дереккөздердің хабарлауынша, бұл шабуылдардың нысанасы «террорлық режимнің» инфрақұрылымы болған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Broad wave of strikes begins in Tehran, Isfahan, IDF says |url=https://www.iranintl.com/en/202603078761 |access-date=7 March 2026 |website=Iran International |language=en}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ Израильге 151 миллион доллар көлемінде қару-жарақ сатуды мақұлдады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fulton |first=Adam |last2=Marcos |first2=Coral Murphy |last3=Campbell |first3=Lucy |last4=Badshah |first4=Nadeem |last5=Ho |first5=Vivian |last6=Ali |first6=Taz |last7=Corlett |first7=Eva |date=7 March 2026 |title=Tehran warns Europe to stay out of conflict or face 'retaliation' – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/06/iran-war-live-updates-us-temporarily-lets-india-buy-russian-oil-amid-energy-fears-israeli-military-launches-strikes-on-beirut |access-date=7 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Бұған қоса, АҚШ Таяу Шығысқа үшінші авиатасымалдағышын — [[USS George H. W. Bush]] кемесін жіберді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |access-date=7 March 2026 |website=Free Press Journal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Shelbourne |first=Mallory |date=6 March 2026 |title=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |access-date=7 March 2026 |website=USNI News |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{#invoke:Cite|web |date=7 March 2026 |title=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |access-date=7 March 2026 |website=[[Azerbaijani Press Agency]]}}&lt;/ref&gt;

Иранның соққылары нәтижесінде [[Басра]]да орналасқан америкалық [[Halliburton]] компаниясының нысандары мен мұнай өңдеу зауыттары зақымдалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Drone attack on foreign oil compound in Iraq's Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |access-date=6 March 2026 |website=Philenews |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Таңға жуық Тегерандағы [[Мехрабад халықаралық әуежайы]]на соққы берілді. Израиль Қорғаныс армиясының (ЦАХАЛ) мәлімдеуінше, бұл шабуыл кезінде «Құдыс күштеріне» тиесілі 16 ұшақ жойылған.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=IDF says it destroyed 16 aircraft used by Revolutionary Guard's Quds Force in Tehran airport strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-destroyed-16-aircraft-used-by-revolutionary-guards-quds-force-in-tehran-airport-strikes/ |access-date=7 March 2026 |work=[[The Times of Israel]] |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Live updates: Huge explosions rock Tehran airport as Trump demands Iran's 'unconditional surrender' |url=https://www.bbc.com/news/live/ceqvwrydzpqt |access-date=7 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; [[NDTV]] телеарнасының хабарлауынша, бір аптаға созылған ұрыс қимылдарынан кейін Иранның иелігінде шамамен бір мыңға жуық баллистикалық зымыран ғана қалуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Som |first=Vishnu |date=7 March 2026 |title=Iran's Ballistic Missiles Could Be Under 1,000, Drone Attacks Tapering: Ian Bremmer To NDTV |url=https://www.ndtv.com/world-news/us-iran-israel-war-tehrans-ballistic-missiles-could-be-under-1-000-drone-attacks-tapering-ian-bremmer-to-ndtv-11180129/amp/1 |access-date=7 March 2026 |website=[[NDTV]]}}&lt;/ref&gt;

Ислам революциясы сақшылары корпусы (ИРСК) Мальта туымен жүзген «Prima» мұнай танкеріне дронмен шабуыл жасағанын мәлімдеді. Бұл іс-қимыл «ИРСК Әскери-теңіз күштерінің қозғалысқа тыйым салу және Ормуз бұғазындағы қауіпсіздіктің болмауына қатысты бірнеше рет жасаған ескертулерін елемеуіне» байланысты орын алған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Iran attacks Malta-flagged tanker in Gulf near Strait of Hormuz |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374269 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

Пезешкиан тілшілерге Иран 7 наурыздан бастап көрші елдерге соққы беруді тоқтататынын, бірақ шабуыл сол елдердің аумағынан жасалған жағдайда бұл ереже қолданылмайтынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran to halt strikes on neighbours unless attacks from there: Pezeshkian |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/7/iran-to-halt-strikes-on-neighbours-unless-attacks-from-there-pezeshkian |access-date=7 March 2026 |work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Осы мәлімдемеге қарамастан, кейінірек Дубай халықаралық әуежайына ирандық дрондар тарапынан шабуыл жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Iranian drone attack suspends flights at Dubai International airport |url=https://www.euronews.com/2026/03/07/iranian-drone-attack-suspends-flights-at-dubai-international-airport |access-date=7 March 2026 |work=[[Euronews]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Түркия Солтүстік Кипрді қорғау мақсатында Кипр аралының әуе кеңістігін күзету үшін F-16 жойғыштарын жіберу мәселесін қарастыра бастағаны хабарланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Turkey considering deployment of F-16s to Cyprus, ministry source says |url=https://www.ekathimerini.com/politics/foreign-policy/1297369/turkey-considering-deployment-of-f-16s-to-cyprus-ministry-source-says/ |access-date=7 March 2026 |website=eKathimerini |language=en}}&lt;/ref&gt; ''BBC News'' мәліметінше, Ұлыбританияның Корольдік Әскери-теңіз күштері аймақтағы британдық мүдделерді қорғау және әскери әлеуетті күшейту үшін [[HMS Prince of Wales]] авиатасымалдағышын орналастыруы мүмкін.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |access-date=7 March 2026 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

=== 8 наурыз ===
Кувейт тарапы өз міндеттерін атқару кезінде екі офицерінің қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |access-date=2026-03-08 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Din |first=Menna |last2=Muhammad |first2=Al Gebaly |last3=Baum |first3=Bernadette |date=8 March 2026 |title=Two Kuwaiti interior ministry officers killed 'while performing duties' |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/two-kuwait-fire-officers-killed-while-performing-duties-fire-force-says-2026-03-08/ |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясының Азаматтық қорғаныс агенттігі [[Әл-Хардж]] қаласындағы нысанға жасалған соққыдан 2 адам қаза тауып, тағы 12 адамның жараланғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=2 killed, 12 wounded after projectile hits building in Saudi Arabia |url=https://aje.news/64yl8m?update=4378860 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі елдің қарулы күштері Иракқа қарай бағытталған ирандық дронның жолын кескенін растады. Сонымен қатар, министрлік алдағы уақытта әуе қауіптерін анықтауға көмектесу үшін аймаққа [[Merlin тікұшағы]]н жіберу ниетін білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kelliher |first=Fiona |last2=Magee |first2=Caolán |title=‘Projectile’ kills 2 in Saudi Arabia as Iran attacks on the Gulf continue |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |access-date=2026-03-08 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Қызыл жарты ай қоғамының мәліметінше, соғыс басталғаннан бері барлығы 65 мектеп пен 32 медициналық нысан (ауруханалар мен фармацевтикалық мекемелер) шабуылға ұшырады. Сондай-ақ 10 000-нан астам азаматтық нысан зақымданды.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== 9 наурыз ===
Таңертең ерте Бахрейн, Кувейт және Катарда бірнеше жарылыс болғаны хабарланды. Манама маңында жасалған ирандық дрон шабуылы салдарынан кемінде 32 Бахрейн азаматы жараланды, олардың төртеуі — «ауыр жағдайда».&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=At least 32 injured in Bahrain after drone attack - state media |url=https://www.bbc.com/news/live/cz0g2yg3579t?post=asset%3A58cf09e3-4413-41d4-ad38-c6d229cbe729#post |access-date=9 March 2026 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Сауд Арабиясы өз күштерінің [[Шайба мұнай кен орны]]н нысанаға алған төрт дронды жойып жібергенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Live updates: Mojtaba Khamenei has been chosen as Iran's new supreme leader |url=https://apnews.com/live/iran-war-israel-trump-03-08-2026#0000019c-d07c-db8e-a5df-f27e8cee0000 |access-date=9 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран Израильге зымыран соққыларын жасауды жалғастырды, хабарламаларға қарағанда, кем дегенде бір зымыран кассеталық оқтұмсықпен жабдықталған.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=Video shows Iranian cluster bomb submunitions raining over Israel; why the weapon is tricky - The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/defence/international/video-shows-iranian-cluster-bomb-submunitions-raining-over-israel-why-the-weapon-is-tricky/articleshow/129304415.cms |access-date=2026-03-09 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}&lt;/ref&gt;

НАТО Түркияның әуе кеңістігінде екінші баллистикалық зымыранның атып түсірілгенін растады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026-03-09 |title=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired toward Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |access-date=2026-03-09 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}&lt;/ref&gt; Зымыран сынықтары [[Газиантеп]] аймағына құлаған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |access-date=2026-03-09 |website=[[Kurdistan24]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 10 наурыз ===
Иран Ислам революциясы күзеті корпусының жоғары лауазымды қолбасшысы Иран тек салмағы 1000 кг және одан жоғары оқтұмсығы бар зымырандарды қолданып жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972}}&lt;/ref&gt; AFP агенттігі Иранның бұл шабуылдары соғыс басталғалы бергі «ең қарқынды және ауыр» соққылар болғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=2026-03-10 |title=Iran-US war latest: Trump threatens heavy escalation after Iran ‘begins laying mines in Strait of Hormuz’ |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін шамадан тыс жүктеу тактикасынан жоғары тиімділіктегі тесу соққыларына ауысуды көрсетеді.&lt;ref name=&quot;ndtv10march&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-israel-war-iran-1000kg-1-ton-missile-warheads-iran-fires-khorramshahr-kheibar-shekan-missiles-11193972|title=With Missiles Carrying 1,000 kg Explosives, A New Tactical Phase For Iran}}&lt;/ref&gt;

Сирия президенті әкімшілігінің Хезболланы қарусыздандыруды қолдауынан және Сирия армиясының Ливан шекарасында жұмылдыру науқанын бастауынан кейін,&lt;ref name=&quot;Middle East Eye-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chbaro |first=Asrar |date=6 March 2026 |title=What's Going on the Lebanon–Syria Border?|url=https://alhurra.com/en/15595 |access-date=10 March 2026 |website=Alhurra |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Ливан тарапынан атылған снарядтар Дамаскіден 20 шақырым жердегі, [[Сирия Қарулы Күштері]] орналасқан [[Сергая]] қаласына құлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Shells Fired From Lebanon Land West of Syrian Capital, Country's Military Says |url=https://www.nytimes.com/2026/03/09/world/middleeast/syria-hezbollah-iran-lebanon.html |url-access=registration |access-date=10 March 2026 |work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Соққылар туралы ақпаратты [[Сирия армиясы]]ның Жедел басқармасы растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 March 2026 |title=Hezbollah shells hit Syrian army positions near Serghaya |url=https://sana.sy/en/syria/2301565/ |access-date=10 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль Бейруттың оңтүстік маңындағы тұрғындарға шұғыл эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Urgent Israeli warning for residents of southern suburbs of Beirut: Evacuate immediately |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912936/lbci-lebanon-articles/en |access-date=10 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Хегсет Иранға бұдан да қарқынды, соғыс басталғалы бергі ең қуатты соққылар жасалатынын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=10 March 2026 |title=Secretary of War Pete Hegseth says more intense strikes will hit Iran |url=https://www.usatoday.com/videos/news/politics/2026/03/10/pete-hegseth-on-iran-more-intense-strikes-are-coming/89081095007/ |access-date=10 March 2026 |work=[[USA TODAY]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Trew |first=Bel |date=11 March 2026 |title=Iran-US war latest: Tehran launches 'most intense' barrage of missiles since start of conflict |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-trump-war-oil-prices-israel-qatar-latest-news-b2935224.html |access-date=11 March 2026 |work=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ адмиралы Брэд Купердің хабарлауынша, Иранның баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыстың алғашқы күнімен салыстырғанда 90%-ға, ал ұшқышсыз ұшу аппараттарын (ҰҰА) ұшыру көрсеткіші 80%-ға төмендеген.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Iranian missile attacks down 90% since 1st day of war: CENTCOM |url=https://abc11.com/live-updates/iran-live-updates-trump-says-major-combat-operations-have-begun/18660347/entry/18681719 |access-date=10 March 2026 |website=ABC11 Raleigh-Durham |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Iran Ballistic Missile Attacks Down by 90%, U.S. Admiral Says |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-conflict-2026/card/JNo5ymksP7KK4x2Rvk2e |access-date=10 March 2026 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Қорғаныс саласының сарапшысы Эй Джей Джаффтың мәліметінше, зымыран ұшыру көрсеткіші 92%-ға (480-нен 40-қа дейін), ал ҰҰА ұшыру көрсеткіші де 92%-ға (720-дан 60-қа дейін) азайған.&lt;ref name=&quot;jpost10march&quot; /&gt;

=== 11 наурыз ===
АҚШ-тың он бір B-1 және үш B-52 бомбалаушы ұшағы Ұлыбританиядағы Фэйрфорд корольдік әуе күштері базасына ([[RAF Fairford]]) орналастырылды; алыс қашықтықтан түсірілген фотосуреттер бомбалардың тиеуге дайындалып жатқанын көрсетті. Бұл оқиға АҚШ қорғаныс министрі Пит Хегсеттің бұл күнді «Иран ішіндегі соққылардың ең қарқынды күні» деп атаған мәлімдемесінен кейін орын алды, бірақ миссияның нақты нысаналары белгісіз қалып отыр.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ambrose |first1=Tom|last2=Ho |first2=Vivian |last3=Corlett |first3=Eva |date=11 March 2026 |title=Middle East crisis live: three ships hit in strait of Hormuz as Iran calls vessels belonging to US or allies 'legitimate targets' |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/11/iran-war-live-updates-trump-oil-hormuz-protestors-us-israel-beirut-middle-east-latest-news?CMP=share_btn_url&amp;page=with%3Ablock-69b1576c8f0828aedd6b1e1c#block-69b1576c8f0828aedd6b1e1c |access-date=11 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

Тегерандағы [[Сепах банкі]]нің филиалына соққы жасалды, бұл Ислам революциясы сақшыларының корпусын алдағы уақытта аймақтағы АҚШ немесе Израиль банктеріне жауап ретінде соққы беруі мүмкін екенін ескертуге итермеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Missile Strike Hits Bank Sepah Branch in Tehran, IRGC Warns of Retaliation |url=https://iranwire.com/en/news/150256-missile-strike-hits-bank-sepah-branch-in-tehran-irgc-warns-of-retaliation/ |access-date=12 March 2026 |website=iranwire |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран АҚШ-та орналасқан медициналық бұйымдар шығаратын компанияға кибершабуыл жасаған көрінеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran appears to have conducted a significant cyberattack against a U.S. company, a first since the war started |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/iran-appears-conducted-significant-cyberattack-us-company-first-war-st-rcna263084 |access-date=12 March 2026 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== 12 наурыз ===
[[ЮНИСЕФ]]-тің хабарлауынша, соғыс басталғалы бергі қақтығыстар салдарынан 1100-ден астам бала жарақат алған немесе қаза тапқан (мәліметтер бойынша Иранда 200, Ливанда 91, Израильде 4 және Кувейтте 1 бала қаза тапты), жүздеген мың адам босқынға айналды, ал миллиондаған бала мектепке бару мүмкіндігінен айырылды. Сондай-ақ ұйым бұл көрсеткіштердің әлі де өсуі мүмкін екенін атап өтті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Rowlands |first1=Lyndal|last2=Sabah|first2=Zaid |title=Iran sets three conditions for peace; oil tankers in Iraqi port attacked |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/12/iran-war-live-oil-tankers-hit-in-iraq-tehran-sets-3-conditions-for-peace |access-date=12 March 2026 |website=Al Jazeera English |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иран барлау министрінің орынбасары Акбар Гаффари әуе соққысынан қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Iran deputy intelligence minister killed in strikes on Tehran |url=https://www.iranintl.com/en/202603125490 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Ирандағы куәгерлер бірнеше қалада жарылыстар болғанын және әскерлердің орналастырылып жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Witnesses report explosions and troop deployments in Iran cities |url=https://www.iranintl.com/en/202603121626 |access-date=12 March 2026 |website=[[Iran International]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Иранның шабуылы салдарынан Ирак жағалауында екі мұнай танкері өртеніп, бір адам қаза тапты; бұл оқиға Иракты барлық мұнай терминалдарының жұмысын тоқтатуға мәжбүр етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Yoon |first=John |last2=Solomon |first2=Erika |date=12 March 2026 |title=Deadly Attack on Oil Tankers Prompts Iraq to Close Oil Terminals |url=https://www.nytimes.com/2026/03/12/world/middleeast/iraq-oil-tankers-attack-iran-war.html |access-date=12 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Сефевидтер дәуіріне жататын тарихи [[Рашк-е Женан]] ғимараты АҚШ пен Израильдің тікелей соққыларынан қирады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 March 2026 |title=Day 13 of the U.S.-Israeli War on Iran: More Than Three Million Displaced |url=https://www.en-hrana.org/day-thirteen-of-the-u-s-israeli-war-on-iran-more-than-three-million-displaced/ |access-date=13 March 2026 |website=HRANA}}&lt;/ref&gt; Исфахан провинциясының мәдени мұра жөнінен директор орынбасары Рухолла Сейед әл-Асгаридің мәліметінше, басқа да зақымдалған нысандар қатарында [[Чехел Сотун павильоны]], [[Ракиб Хане зәулім үйі]], [[Теміршілер залы]], [[Ашраф залы]] және [[Али Капу сарайы]]ның терезелері бар.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=آسیب به چند بنای تاریخی در حمله اسرائیل به اصفهان |url=https://iranwire.com/fa/news-1/150147-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%86%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B5%D9%81%D9%87%D8%A7%D9%86/ |access-date=13 March 2026 |website=iranwire |language=fa}}&lt;/ref&gt;

Ирак Күрдістанындағы Мала Кара базасында жасалған ұшқышсыз ұшу аппаратының соққысынан алты француз сарбазы жарақат алды. Франция президенті [[Эммануэль Макрон]] 13 наурызда осы шабуыл салдарынан бір француз сарбазының қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;lm13march&quot;&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=French soldier killed and several wounded in attack in Iraq's Kurdistan region, confirms Macron |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/03/13/french-soldier-killed-in-attack-in-iraq-s-kurdistan-region-confirms-macron_6751397_4.html |access-date=13 March 2026 |website=[[Le Monde]]}}&lt;/ref&gt;

Иракта АҚШ Әскери-әуе күштерінің екі [[Boeing KC-135]] жанармай құю ұшағы апатқа ұшырады. Олардың бірі Ирак аумағына құлап, кем дегенде төрт адам қаза тапты, ал екіншісі зақымдалғанына қарамастан Израильге қонды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Accident Boeing KC-135R Stratotanker 62-3556, Thursday 12 March 2026 |url=https://aviation-safety.net/wikibase/567873 |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; Бұл — соғыс кезінде жоғалған АҚШ-тың төртінші ұшағы.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Finnerty |first1=Ryan |title=US Air Force KC-135 crashes in western Iraq while supporting Iran air war |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/us-air-force-kc-135-tanker-crashes-in-iraq/166648.article |work=FlightGlobal |access-date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Иран әскерилері [[Пальмахим]] және [[Овда]] әуе базаларын, сондай-ақ [[Шин-Бет]] штаб-пәтерін қоса алғанда, Израильдің әскери нысаналарына соққы жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=12 February 2026 |title=Iran says it targets Israeli bases, accuses Israel of targeting hospitals|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-says-it-targets-israeli-bases-accuses-israel-of-targeting-hospitals |access-date=13 February 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;

=== 13 наурыз ===
Соғыстың экономикалық зардаптарымен күресу мақсатында АҚШ Ресей мұнайын сатуға қойылған шектеулерді уақытша алып тастады. Соған қарамастан, бұл шешім мұнай бағасына айтарлықтай әсер етпеді.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot;&gt;{{Cite news |last=Cooper |first=Helene |last2=Barnes |first2=Julian E. |last3=Ward |first3=Euan |last4=Torbati |first4=Yeganeh |last5=Reiss |first5=Johnatan |date=12 March 2026 |title=Iran War Live Updates: U.S. Refueling Plane Crashes in Iraq, Military Says |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/12/world/iran-war-news-trump-oil-israel |access-date=13 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;

Израиль тарапы зымыран соққысынан кейін алған жарақаттарына байланысты 58 адамның ауруханаға жатқызылғанын хабарлады.&lt;ref name=&quot;Cooper&quot; /&gt; Иран Парсы шығанағы елдеріне зымырандармен және ұшқышсыз ұшу аппараттарымен қайтадан соққы жасады, бұл мұнай бағасының өсуіне алып келді. Бахрейн жанармай резервуарларына жасалған шабуылдар туралы хабарлады. Кувейтте «жаудың ұшқышсыз ұшу аппараты» тұрғын үйге соққы беріп, екі адам жарақат алды. Кувейт билігі сонымен қатар қорғаныс нысандары мен елдің негізгі халықаралық әуежайына шабуыл жасалғанын, алты электр желісінің істен шыққанын мәлімдеді. AFP Дубай орталығында жарылыстар естілгенін хабарлады. Сонымен қатар, Ұлыбританияның теңіз сауда операциялары агенттігі БАӘ-дегі Джебель-Алиден солтүстікке қарай 65 шақырым жерде контейнер тасушы кемеге шабуыл жасалғанын хабарлады. Al Jazeera Arabic мәліметінше, Иорданияның барлық қаласында әуе дабылы қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Iran targets Gulf nations with missiles, drones as oil prices soar |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/iran-targets-gulf-nations-with-missiles-drones-as-oil-prices-soar |access-date=12 March 2026 |website=Aljazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

Соғыс басталғалы үшінші рет Түркияның әуе кеңістігіне баллистикалық зымырандар еніп, сәтті атып түсірілді; [[Адана]] қаласының маңында жарылыстар естіліп, Инджирлик әуе базасында дабыл қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 March 2026 |title=Nato shoots down Iranian missile as explosions heard at Turkish air base |url=https://www.independent.co.uk/bulletin/news/nato-incirlik-air-base-missile-iran-war-b2937948.html |access-date=13 March 2026 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Атысты тоқтату (8 сәуір – қазірге дейін) ===
​АҚШ-тың [[Шығыс уақыты]] бойынша 7 сәуір күні сағат 18:32-де ([[Израиль]]де 8 сәуір, 01:32; [[Иран]]да 8 сәуір, 02:02), Президент Трамп Truth Social желісінде АҚШ пен Иранның Пәкістан Премьер-министрі [[Шехбаз Шариф]] пен фельдмаршал [[Асим Мунир]]дің араағайындығымен жасалған 10 тармақтан тұратын ұсыныс негізінде келісімге келгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire after threatening massive attacks |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/live-updates-iran-war-trump-deadline-hormuz-infrastructure-ceasefire-rcna267039 |work=[[NBC News]] |date=7 April 2026 |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; Трамп Иранның АҚШ-қа 10 тармақтан тұратын жоба жібергенін және АҚШ бұны «келіссөздер жүргізуге болатын негіз» деп санайтынын жазды.&lt;ref name=&quot;PoliticoCeasefire&quot;&gt;{{Cite news |first1=Jacob |last1=Wendler |first2=Paul |last2=McLeary |date=7 April 2026 |title=Trump announces Iran ceasefire ahead of 8 p.m. deadline |url=https://www.politico.com/news/2026/04/07/donald-trump-iran-war-ceasefire-00863103 |access-date=8 April 2026 |work=[[Politico]] |language=en}}&lt;/ref&gt; АҚШ, Израиль және Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісті, оған сәйкес Иран Ормуз бұғазын қайта ашуға міндеттелді. Бұл туралы хабарлама Вашингтонда 7 сәуірде жасалғанымен, келісімді қабылдау және ресми түрде іске асыру Таяу Шығыстың жергілікті уақыты бойынша 8 сәуірде күшіне енді.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=What we know about the US and Iran's ceasefire deal |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce84z6y3ke4o |access-date=8 April 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату туралы хабарламадан кейін Иранның [[Лаван аралы]]ндағы мұнай өңдеу зауыты мен [[Сирри аралы]]ндағы шикі мұнай экспорттау нысандарына «жау тарапынан шабуыл» жасалды. Бұл үшін жауапкершілікті ешбір тарап өз мойнына алған жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Iranian Oil Refining Company confirms attack on Lavan refinery, Shana reports |url=https://www.reuters.com/business/energy/iranian-oil-refining-company-confirms-attack-lavan-refinery-shana-reports-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Иран Сауд Арабиясы, Біріккен Араб Әмірліктері, Кувейт, Катар және Бахрейн сияқты Парсы шығанағындағы араб мемлекеттеріне зымырандар мен ұшқышсыз ұшу аппараттары арқылы соққы беруді жалғастырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=S Arabia, UAE, Kuwait, Qatar, Bahrain report attacks after Iran-US truce |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/uae-kuwait-bahrain-report-attacks-despite-iran-us-ceasefire |access-date=8 April 2026 |work=[[Al Jazeera English]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Атысты тоқтату келісімінің нәтижесінде 17 сәуірде Иран Ливандағы бітімгершілік кезінде Ормуз бұғазы арқылы коммерциялық кемелердің өтуіне рұқсат берілетінін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=17 April 2026 |title=Iran's foreign minister says passage of vessels via Hormuz Strait is open during ceasefire|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-foreign-minister-says-passage-vessels-via-hormuz-strait-is-open-during-2026-04-17/ |access-date=17 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Президент Трамп осы жағдайға қарамастан, АҚШ-тың Иран порттарынан шығатын немесе оған тоқтайтын кемелерге қарсы қоршауы (блокадасы) өз күшінде қалатынын нақтылады.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2026 |title=Trump says blockade on Iran 'in full force' until deal is reached |url=https://www.reuters.com/world/trump-says-blockade-iran-in-full-force-until-deal-is-reached-2026-04-17/ |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Блокаданы жалғастыру туралы шешім Иранның Ормуз бұғазын қайта ашудан бас тартуына әкелді, сонымен қатар видеожазбаларда кемелердің бұғаздан кері бұрылып жатқаны көрсетілді.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/17/iran-war-ceasefire-lebanon-trump-updates--live/89652291007/|title=Strait of Hormuz won't reopen, Iranian leader tells Trump|first1=Michael|last1=Loria|first2=Christopher|last2=Cann|first3=Andrea|last3=Riquier|work=USA Today|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.cnbc.com/2026/04/17/iran-trump-strait-hormuz-oil-tanker-traffic.html|title=Video shows ships turning away from the Strait of Hormuz as confusion persists over whether sea lane is really open|first=Spencer|last=Kendall|work=CNBC|date=April 17, 2026|accessdate=April 18, 2026}}&lt;/ref&gt;

18 сәуірде Иран АҚШ-тың теңіз қоршауын (блокадасын) тоқтатудан бас тартуына байланысты Ормуз бұғазына бақылауды қайта орнатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 April 2026 |title=Iran reimposes restrictions on Hormuz, accuses US of violating deal|url=https://www.business-standard.com/world-news/iran-reimposes-restrictions-on-hormuz-accuses-us-of-violating-deal-126041800390_1.html |access-date=18 April 2026 |agency=[[Associated Press]]|website=Business Standard}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, АҚШ өз қоршауының нәтижесінде Иран порттарына тоқтауға немесе одан шығуға әрекеттенген 23 кеменің жолы кесілгенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=CENTCOM|number=2045464604688384243 |title= Littoral combat ship USS Canberra (LCS 30) patrols the Arabian Sea during the U.S. blockade}}&lt;/ref&gt;

19 сәуірде Иран парламентінің спикері американдықтармен келіссөздерде «ілгерілеушілік» бар екенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-04-19 |title=Iran's top negotiator Ghalibaf says there is 'progress' in talks with US |url=https://www.dw.com/en/irans-top-negotiator-ghalibaf-says-there-is-progress-in-talks-with-us/liveblog-post-76845971 |access-date=2026-04-19 |website=[[Deutsche Welle]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

23 сәуірде Трамп АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Ормуз бұғазына мина қойып жатқан кез келген ирандық қайықтарды жоюға бұйрық берді.&lt;ref name=&quot;telanganatoday23april&quot;&gt;{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Trump orders US military to 'shoot and kill' Iranian boats in Hormuz |url=https://telanganatoday.com/trump-orders-us-military-to-shoot-and-kill-iranian-boats-in-hormuz |access-date=23 April 2026|agency=Associated Press|website=Telangana Today}}&lt;/ref&gt;

Иранның екі жүк кемесін қолға түсіргеніне қарамастан,&lt;ref name=&quot;Guardian 24 Apr 26&quot;&gt;{{cite news |title=Trump claims US has total control over strait of Hormuz after Iran seizes two container ships |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/23/trump-claims-us-has-total-control-over-strait-of-hormuz-as-iran-seizes-two-container-ships |work=[[The Guardian]] |date=24 April 2026}}&lt;/ref&gt; 23 сәуірде Трамп АҚШ-тың Ормуз бұғазын толық бақылауда ұстап отырғанын мәлімдеді. Сондай-ақ ол бұғазды жауып отырған өзі екенін, себебі оны ашу Иранға «күніне 500 миллион доллар табуға» мүмкіндік беретінін айтты.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Trump says he is keeping Strait of Hormuz closed, not Iran |url=https://www.aljazeera.com/amp/video/newsfeed/2026/4/23/trump-says-he-is-keeping-strait-of-hormuz-closed-not-iran |work=[[Al Jazeera English]] |date=23 April 2026}}&lt;/ref&gt; [[The Guardian]] басылымы бұл жағдайды «қосарланған қоршау» деп сипаттап, АҚШ Әскери-теңіз күштері Иран порттарын қоршауға алғанымен, Иранның теңіздегі блокадасын тоқтата алмағанын немесе бұғазды АҚШ одақтастары үшін аша алмағанын атап өтті.&lt;ref name=&quot;Guardian 24 Apr 26&quot; /&gt; Сол күні Трамп Израиль мен Ливанның атысты тоқтату режимін үш аптаға ұзартуға келіскенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 April 2026 |title=Iran war updates: Trump announces three-week Lebanon ceasefire extension |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/4/23/iran-war-live-israel-kills-lebanese-journalist-tehran-us-talks-stalled |access-date=24 April 2026 |website=Al Jazeera English}}&lt;/ref&gt;

24 сәуірде Иран кеме ереже бұзушылықтар жасап, ескертулерді елеусіз қалдырғаннан кейін, оны Америка әскерилерімен сыбайлас болды деген күдікпен қолға түсіргенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 April 2026 |title=Iran Seizes Ship Suspected Of Collaborating With US Military, Cites Maritime Violations |url=https://www.news18.com/world/iran-seizes-ship-suspected-of-collaborating-with-us-military-cites-maritime-violations-ws-l-10056440.html |access-date=25 April 2026 |website=[[News 18]]}}&lt;/ref&gt;

25 сәуірде Трамп Иранмен келіссөздер жүргізу үшін АҚШ келіссөзшілерінің Пәкістанға жоспарланған сапарын тоқтатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 April 2026 |title=US-Iran peace hopes fade despite Araghchi's diplomatic push |url=https://asia.nikkei.com/spotlight/iran-tensions/iran-war/us-iran-peace-hopes-fade-despite-araghchi-s-diplomatic-push |access-date=26 April 2026 |agency =Reuters |website=Nikkei Asia}}&lt;/ref&gt;

​1 мамырда Трамп 1973 жылғы «Соғыс өкілеттіктері туралы резолюцияға» сәйкес (бұл құжат қақтығыстарды 60 күнмен шектейді) Конгресс лидерлеріне хат жолдап, әскери іс-қимылдардың қазіргі уақытта аяқталғанын, бірақ қақтығыстың әлі де сақталып отырғанын хабарлады.&lt;ref name=mang /&gt;

​3 мамырда Трамп Америка Құрама Штаттары келесі күні таңертеңнен бастап Ормуз бұғазындағы кемелердің қозғалысын еркіндікке шығаруға көмектесетінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;internazionale3may&quot;&gt;{{Cite web |date=3 May 2026 |title=Trump says US to help free up ships in Strait of Hormuz starting Monday morning |url=https://www.internazionale.it/ultime-notizie-reuters/2026/05/03/trump-says-us-to-help-free-up-ships-in-strait-of-hormuz-starting-monday-morning |access-date=3 May 2026 |agency=Reuters |website=Internazionale }}&lt;/ref&gt;

== Соққылар мен шығындар ==
​Иран тарапынан баллистикалық зымырандарды ұшыру көрсеткіші соғыс басталғаннан 4 наурызға дейін төмендеді; сарапшылар мұны ирандық зымырандар мен ұшыру қондырғылары қорының таусылуымен, сондай-ақ ұзаққа созылған соғысқа ресурстарды үнемдеу стратегиясымен түсіндіреді.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Clover |first=Charles |date=4 March 2026 |title=Rate of Iranian ballistic missile launches is declining, western officials say |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |access-date=5 March 2026 |work=Financial Times}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 5 наурызда әскери дереккөз [[Fars ақпарат агенттігі]]не Иранның 28 ақпаннан бері 500-ден астам баллистикалық және теңіз зымырандарын, сондай-ақ 2000-ға жуық ұшқышсыз ұшу аппараттарын ұшырғанын хабарлады. Мәліметтерге сәйкес, ұшырылған снарядтардың шамамен 40 пайызы Израильге, ал 60 пайызы аймақтағы АҚШ нысандарына бағытталған.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Report: Iran launched more than 500 missiles, 2,000 drones since Saturday|url=https://www.haaretz.com/israel-news/israel-security/2026-03-05/ty-article-live/idf-launches-second-wave-of-strikes-on-regime-targets-in-tehran/0000019c-bb20-df64-a59c-fb765d040000?liveBlogItemId=1269733168#1269733168 |website=Haaretz|quote=Iran has launched more than 500 ballistic and naval missiles and about 2,000 drones since Saturday, a military source told Iran's Fars News agency, owned by the Revolutionary Guards. According to the report, about 40 percent of the launches were aimed at Israel, and about 60 percent were fired at American targets in the region.}}&lt;/ref&gt;

=== Иран ===
==== Әли Хаменеидің қазасы ====
[[Сурет:Ali Khamenei 2026.02.12 (cropped).jpg|thumb|Хаменеи 2026 жылғы 12 ақпанда, өзіне қастандық жасалудан 16 күн бұрын.]]
2026 жылғы 28 ақпанда [[Иран жоғарғы көсемі|Иранның Жоғарғы көсемі]] [[Әли Хаменеи]] қастандықпен өлтірілді. 1 наурыз күні таңертең Иранның мемлекеттік БАҚ-тары Хаменеидің қаза тапқанын ресми түрде жариялады.&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772 |script-title=fa:اطلاعیه شهادت حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی |trans-title=Announcement of the martyrdom of His Highness Grand Ayatollah Seyyed Ali Hosseini Khamenei, Leader of the Islamic Revolution |language=fa |work=[[Supreme National Security Council]] |via=KHAMENEI.ir |date=1 March 2026 |access-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301023337/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=62772|archive-date=1 March 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ислам революциясы сақшыларының корпусы бақылайтын [[Fars ақпарат агенттігі]] соққылар кезінде Хаменеидің қызы, күйеу баласы, немересі және келіні (Моджтаба Хаменеидің әйелі) Захра Хаддад-Адельдің де қаза тапқанын, ал [[Моджтаба Хаменеи]]дің өзі жараланғанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Habibiazad |first=Ghoncheh |date=1 March 2026 |title=Khamenei's daughter and grandchild killed in attacks, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3Ae4590a21-5229-434d-be0f-4698491513f8#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Khamenei's relatives killed in the attacks too |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?app-referrer=deep-link&amp;post=asset%3A6e5ae80b-16ca-45fe-afde-a5e0e3fe5890#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=1 March 2026 |title=Khamenei family members killed in attacks, Fars news agency reports |url=https://apnews.com/live/live-updates-israel-iran-february-28-2026#0000019c-a724-d479-ad9e-f76cb5b90000 |access-date=1 March 2026 |agency=[[Associated Press]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Мемлекетте 40 күндік аза тұту жарияланды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t?post=asset%3Add3db3f8-29d3-4420-a511-9b544b2ea1b0#post |access-date=1 March 2026 |work=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[АҚШ-тың Ирандағы ядролық нысандарға жасаған соққылары]]
* [[Венесуэладағы АҚШ әскери операциясы]]

== Ескертпелер ==
{{notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Иран]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]</text>
      <sha1>g2r1lvcn2zcct7e6h4xeu26hxeebjip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сахиев Саябек Қуанышұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776655</id>
    <revision>
      <id>3599586</id>
      <parentid>3569900</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KazUser</username>
        <id>174714</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>KazUser [[Жоба:Инкубатор/Сахиев Саябек Қуанышұлы]] бетін [[Сахиев Саябек Қуанышұлы]] бетіне жылжытты: Мақала негізгі кеңістікке жариялауға дайын.</comment>
      <origin>3569900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13060" sha1="52n4o0yxqrlv0qpjdyyetfs8azsh19d" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{wikify}}
{{Ғалым
| Есімі = Сахиев Саябек Қуанышбекұлы

| Суреті =

| Туған күні = [[27 наурыз]] [[1971 жыл|1971]]

| Туған жері = [[Шымкент]], [[Қазақстан]]

| Азаматтығы = {{KAZ}} [[Қазақстан]]

| Ғылыми аясы = [[Физика]]

| Жұмыс орны = [[Ядролық физика институты]]

| Ғылыми дәрежесі = физика-математика ғылымдарының докторы

| Ғылыми атағы = қауымдастырылған профессор
| Сайты = https://inp.kz/ru
| Марапаттары          = {{Қатар
  |{{Парасат ордені}}
  |[[Сурет:MedalTrud.png|left|40px]]
}}
{{Қатар
  |{{Астанаға 10 жыл медалі}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
 
}}
}}

'''Сахиев Саябек Қуанышбекұлы''' (27 наурыз 1971, [[Шымкент]]) — қазақстандық физик, физика-математика ғылымдарының докторы (2009), қауымдастырылған [[профессор]] (2024), Қазақстан ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2017 жылдан бастап). 2022 жылдан бері «[[Ядролық физика институты]] бас директоры. Жеңіл ядролардың қасиеттері, ядролық астрофизика, инерциялы-магниттік термоядролық синтез, ультрасуық және аса суық нейтрондар физикасы саласындағы сарапшы.

== '''Білімі''' ==
* 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]н «Физика» мамандығы бойынша тәмамдаған.
* 1995 жылы аталған университеттің аспирантурасының күндізгі бөлімін аяқтаған.
* 1998 жылы «Үш бөлшекті потенциалдық модельдердегі жеңіл ядролардың қасиеттерін зерттеу» тақырыбында диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алған.
* 2008 жылы осы бағытта докторлық диссертациясын қорғап, физика-математика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие болған.
* 2024 жылы мамандығы бойынша қауымдастырылған профессор академиялық атағы берілді.

== '''Мансабы''' ==
* 1995–2000 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] теориялық физика кафедрасында аға оқытушы болып қызмет атқарды.
* 2000–2004 жылдары [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінде]] бас маман, бөлім бастығы, басқарма басшысының орынбасары және басқарма басшысы қызметтерін атқарды.
* 2004 жылы [[Қазақстан премьер-министрі|Қазақстан Республикасы Премьер-Министрі]] орынбасарының кеңесшісі болды.
* 2005 жылы [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі|Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің]] Кадр және ұйымдастыру жұмыстары басқармасының басшысы қызметін атқарды.
* 2005–2013 жылдары [[Аманат (партия)|«Нұр Отан»]] халықтық-демократиялық партиясы орталық аппаратының түрлі құрылымдық бөлімшелерін басқарды.
* 2013–2015 жылдары Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университеті (ҚазИТЖУ) ғылыми-білім беру мекемесінің президенті болды.
* 2015–2016 жылдары [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің]] «[[Ядролық физика институты]]» шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорнының бас директоры қызметін атқарды.
* 2016 жылы Қазақстан инновациялық және телекоммуникациялық жүйелер университетінің президенті қызметіне қайта сайланды.
* 2017–2020 жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық университетінде]] Ғылым департаментінің директоры болды, ал 2020–2021 жылдары ғылыми жұмыстар және цифрландыру жөніндегі проректор қызметін атқарды.
* 2021 жылы [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің]] Агротехнологиялық хабын басқарды.
* 2022 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі|Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің]] «[[Ядролық физика институты]]» ШЖҚ РМК бас директоры қызметін атқарып келеді.
* 2024 жылы «[[Қазатомөнеркәсіп]]» ұлттық атом компаниясы» АҚ еншілес кәсіпорны — «[[Үлбі металлургиялық зауыты]]» АҚ директорлар кеңесінің тәуелсіз директоры болып тағайындалды. [https://www.ulba.kz/ru/sovet-direktorov]
 
== '''Марапаттары мен жетістіктері''' ==
* ·        «[[[[[[Қазақстан_Конституциясына_10_жыл_медалі|Қазақстан Республикасының Конституциясы|Қазақстан Республикасының Конституциясына&lt;nowiki&gt;]]&lt;/nowiki&gt; 10 жыл]]]]» медалі (2005)
* ·        «[[Астанаға_10_жыл_медалі|Астана қаласына 10 жыл» медалі]] (2008)
* ·        «Нұр Отан» Халықтық-демократиялық партиясының «Белсенді қызметі үшін» нагрудтық белгісі (2010)
* ·        «[http://Қазақстан%20Республикасының%20тәуелсіздігіне%2020%20жыл%20медалі Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл]» медалі (2011)
* ·        «[[Ерен_еңбегі_үшін_медалі|Ерен еңбегі үшін» медалі]] (2012)
* ·        [[Парасат_ордені|«Парасат» ордені]] (2025) https://www.gov.kz/memleket/entities/atom-energiyasy/press/news/details/1093181

         
== '''Негізгі ғылыми жетістіктері''' ==

Саябек Қуанышбекұлы Сахиевтің жетекшілігімен [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] [[Ядролық физика институты|Ядролық физика институтында]] заманауи ғылыми бағыт қалыптасып, белсенді түрде дамып келеді. Қазіргі уақытта ол қуатты фемтосекундтық лазермен үйлескен жоғары токты Z-пинч негізінде инерциялық-магниттік термоядролық синтез саласында зерттеулер жүргізуде.
Плазма физикасы, лазерлік және ядролық физика, сондай-ақ соққы толқындары физикасының тоғысындағы пәнаралық зерттеулерді одан әрі тереңдету мақсатында [https://en.wikipedia.org/wiki/CERN Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымымен] ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%95%D0%A0%D0%9D ЦЕРН], [[Женева]]), Халықаралық ғылыми-техникалық орталықпен, «[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D1%8F%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD Біріккен ядролық зерттеулер институты]» халықаралық үкіметаралық ұйымымен ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D1%83%D0%B1%D0%BD%D0%B0 Дубна] қ.), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%87%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82 Массачусетс технологиялық институтымен] ([[Бостон]] қ., [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), [https://en.wikipedia.org/wiki/Institut_Laue%E2%80%93Langevin Лауэ-Ланжевен институт]ымен ([[Гренобль 3 университеті|Гренобль]] қ., [[Франция]]), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%82_%D1%8F%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B8 Ұлттық ядролық физика институтымен] ([[Сицилия]], [[Италия]]), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%B1 Ферми ұлттық үдеткіш зертханасымен] ([[Чикаго]] қ., [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]), [[Карлсруэ технологиялық университеті|Карлсруэ технологиялық институтымен]] ([[Карлсруэ (аудан)|Карлсруэ]] қ., [[Германия]]) және басқа да жетекші ғылыми орталықтармен тығыз байланыстар орнатылған.

== '''Негізгі еңбектері''' ==

Бірлескен авторлықта 90-нан астам ғылыми еңбектері жарияланған. Ол сегіз оқулықтың авторы, оның ішінде бесеуі («Кванттық механика» [https://rmebrk.kz/bilim/association/konishi-kvanttyk-1.pdf], 1-2 том, «Ядролық физика және элементар бөлшектер физикасы», «Векторлық және тензорлық талдау негіздері» (https://rmebrk.kz/bilim/association/sahiev-vektorlyk-jane-tenzorlyk.pdf)) ҚР БҒМ басып шығарылған. Физика-математика ғылымдарының кандидатын (2005 ж.) және бес PhD докторын дайындады, сондай-ақ «Ядролық физика» мамандығы бойынша PhD докторанттары мен магистранттардың ғылыми жетекшісі болып табылады. 2014 жылы С.Қ. Сахиев «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» байқауының жеңімпазы атанды

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

1. https://rmebrk.kz/bilim/association/konishi-kvanttyk-1.pdf

2. https://rmebrk.kz/bilim/association/sahiev-vektorlyk-jane-tenzorlyk.pdf

3. https://www.prrk.kz/news/pozdravlyaem-s-gosudarstvennoy-nagradoy/

4. https://inp.kz/ru/biografiya/sahiev-sayabek</text>
      <sha1>52n4o0yxqrlv0qpjdyyetfs8azsh19d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жоба:Инкубатор/Маттиас Манаси</title>
    <ns>102</ns>
    <id>777346</id>
    <revision>
      <id>3599607</id>
      <parentid>3570667</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AnnaLesniewski.</username>
        <id>178988</id>
      </contributor>
      <comment>Санаттар</comment>
      <origin>3599607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23111" sha1="ap6sr0vdaa6ocveiy6uw0dpfn6k6ywi" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;{{Музыкант
 |Есімі                = Маттиас Манаси
 |Шынайы есімі         = {{Lang-de|Matthias Manasi}}
 |Сурет                = Matthias Manasi - Deutscher Dirigent 1.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 26.12.2026
 |Туған жері           = [[Берлин]], [[Германия]]
 |Қайтыс болған күні   = 
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = {{Байрақ|Германия}}
 |Мамандықтары         = дирижёр
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = фортепиано, 
 |Жанрлары             = классикалық музыка
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = Matthias Manasi
}}
'''Маттиас Манаси''' ({{lang-de|Matthias Manasi}}); [[26 желтоқсан]] [[1969 жыл|1969]], [[Берлин]]— неміс [[Дирижер|дирижері]] және пианисті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.opernglas.de/products/das-opernglas-ausgabe-01-2011-epaper |title=Matthias Manasi in: Opernglas, Ausgabe 1/2011, Seite 37 |lang=de |publisher=opernglas.de |last=Opernglas |first=|date=14 қаңтар 2011 |accessdate=2026-03-03}}&lt;/ref&gt; 2017 жылдан 2021 жылға дейін ол [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатының]], Баффало қаласындағы «Никел Сити Опера» (Nickel City Opera) театрында музыкалық жетекші болды.&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ampoleagle.com/manasi-to-leave-the-nco-p15420-112.htm |title=Manasi to leave the NCO |lang=kk |publisher=ampoleagle.com |last=The Am-Pol Eagle|first= |date=2021-06-18 |accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt; 2000 жылдан 2013 жылға дейін ол «Orchestra Camerata Italianа» оркестрінің бас дирижері қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ampoleagle.com/polishamericans-philanthropy-in-wny-led-by-the-kosciuszko-foundation-p18384-124.htm |title=Polish-Americans philanthropy in WNY–led by the Kosciuszko Foundation |lang=en |publisher=ampoleagle.com|last=The Am-Pol Eagle |first=|date=24 шілде 2024 |accessdate=2026-03-13}}&lt;/ref&gt; 2020 жылдан 2024 жылға дейін ол Миландағы «I Solisti di Milano» оркестрінің бас дирижері болды.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;

==Өмірбаяны==
Маттиас Манаси [[Штутгарт]] музыка және орындаушылық өнер университетінде (Hochschule für Musik und Darstellende Kunst Stuttgart) Томас Унгардан оркестрлік дирижерлік және Анджей Ратусинскиден фортепиано мамандықтары бойынша білім алды. Сондай-ақ, ол Карлсруэ музыка университетінде (Hochshcule für Musik Karlsruhe) Кармен Пьяцциниден фортепиано мамандығын алды.&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 |title=Matthias Manasi - Biography|lang=de |publisher=Naxos |last=Naxos|first=|date=25 Тамыз 2017|accessdate=2026-02-24}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол дирижерлік бойынша Сильвен Камбрелен, Джанлуиджи Джельметти, Курт Мазур және Йорма Пануланың шеберлік сыныптарына қатысты.&lt;ref name=&quot;Die Tageszeitung&quot;&gt;{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/210968/ |title=„Schlag das Fagott nicht so...“ - Sylvain Cambreling leitete begeisternden Dirigierkurs 
|lang=de |publisher=Die Tageszeitung |last=Schalz-Laurenze |first=Ute |date=8 қаңтар 1999 |accessdate=2026-02-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://darik.bg/maestro-matias-manasi-ot-germania-dirizira |title=Маестро Матиас Манаси от Германия дирижира - Враца |lang=bg |publisher=Darik Radio |last=Костова |first=Анелия|date=2023-03-26 |accessdate=2026-02-17}}&lt;/ref&gt; Оның тәлімгерлері мен қолдаушыларының қатарында Фердинанд Лейтнер мен Карл Эстеррайхер бар.&lt;ref name=&quot;Moderna&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Radio Chișinău&quot;&gt;{{Cite web|url=https://radiochisinau.md/matthias-manasi-la-pupitrul-orchestrei-radio-in-repertoriu-brahms-mendelssohn-si-glinka---60260.html |title=Matthias Manasi, la pupitrul Orchestrei Radio. În repertoriu: Brahms, Mendelssohn și Glinka |lang=ro |publisher=Radio Chișinău |last=Төлегенқызы |first=Арай |date=2017-12-05 |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; Ол Хайниц Холлигердің, Мигель Анхель Гомес Мартинестің жəне Манфред Хонектің көмекшісі қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Moderna&quot;&gt;{{Cite web|url=https://modernavratza.com/izvesten-nemski-dirigent-i-brilyantna-balgarska-pianistka-pristigat-vav-vraca-za-koncerta-na-16-ti-mart-v-meseca-na-klavishite_34442.html |title=Матиас Манаси е един от най-известните и иновативни диригенти на международната музикална сцена |lang=bg |publisher=modernavratza.com |last=Moderna TV |first= |date=2023-03-13 |accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;
==Музыкалық мансабы==
Оқуын аяқтағаннан кейін, ол Киль опера театрында, ал кейін [[Олденбург (Төменгі Саксония)|Олденбург]] мемлекеттік театрында дирижер ([[Капельмейстер]]) болып жұмыс істеді.&lt;ref name=&quot;Die Tageszeitung&quot;/&gt; Ол Берлиндегі Deutsche Oper,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Staatstheater Kassel,&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-muzical.ro/articol/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei/1707631/17/1 |title=Orchestra Naţională Radio, concert în memoria Regelui Mihai I al României |lang=ro |publisher=Radio România Muzical |last=Radio România Muzical |first= |date=7 Желтоқсан 2017|accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; Лейпциг операсы,&lt;ref name=&quot;OrchestraNationala&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20201128041812/https://www.orchestreradio.ro/?p=14056
|title=Orchestra Națională Radio, concert în memoria Regelui Mihai I al României |lang=ro |publisher=National Radio Orchestra of Romania |last=Vidu|first= Noemi|date=2017-12-08 |accessdate=2025-05-06}}&lt;/ref&gt;
[[Брауншвейг|Брауншвейгтегі]] Брауншвейг мемлекеттік театры,&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;/&gt; [[Бремен]] театры және [[Һалле (Саксония-Анхальт, Германия)|Хальедегі]] опера театры сияқты көптеген неміс опера театрларында дирижерлік етті.&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt; Сондай-ақ, ол Опавадағы Силезия мемлекеттік опера театрында,&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;/&gt; [[Варшава|Варшавадағы]] Ұлттық театрда,&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt; [[Познань|Познаньдағы]] Үлкен театрда,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/produs-de-radio-romania/orchestra-nationala-radio-concerteaza-in-memoria-majestatii-sale-regele-mihai-id9785.html |title=Radio România Cultural - Biografii Matthias Manasi |lang=ro |publisher=Radio România Cultural |last=Vidu |first=Noemi |date=2017-12-07 |accessdate=2026-3-06}}&lt;/ref&gt; [[Астана Опера|Астана операсында]],&lt;ref name=&quot;Kurmangazy&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20220406040247/http://www.conservatoire.edu.kz/kz/ |title=German musician visited Kurmangazy KNC|lang=en|publisher=[[Қазақ ұлттық консерваториясы]].|last=[[Қазақ ұлттық консерваториясы]]. |first= |date= 6 сәуір 2022 |accessdate=2026-03-07}}&lt;/ref&gt; жəне Клагенфурт қалалық театрында қонақ дирижёр болып қызметын атқарды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250627155706/https://www.cs.cmu.edu/~ark/bio/modelvis/events/eventclass286.html |title=Event class: opera |lang=en |publisher=[[Карнеги Меллон Университеті]] |last=[[Карнеги Меллон Университеті]] |first=|date=16 Ақпан 2015 |accessdate=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;

Қонақ дирижер ретінде, Маттиас Манаси SWR симфониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Мюнхен радиосының оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;/&gt; Төменгі Саксония мемлекеттік оркестрі Ганновер,&lt;ref name=&quot;OrchestraNationala&quot;/&gt; Чех филармониясымен,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Хельсинки филармониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Румынияның Ұлттық радио оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Radio România Actualități&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-actualitati.ro/stiri/cultura/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei-id104001.html |title=Orchestra Națională Radio, concert în memoria Regelui Mihai I al României |lang=ro |publisher=Radio România Actualități|last=Radio România Actualități|first= |date=2017-12-10 |accessdate=2025-12-28}}&lt;/ref&gt; Рим симфониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.agoranews.it/matthias-manasi-dirige-rossini-e-non-solo.html |title=Matthias Manasi dirige Rossini. E non solo |lang=it |publisher=agoranews.com|last=Agoranews |first= |date=8 Мэрз 2014 |accessdate=2026-03-07}}&lt;/ref&gt; Сан-Ремо симфониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sanremo.it/cosa-fare/eventi/beethoven-intimo-ed-eroico-della-sinfonica-sanremo/  |title=Il Beethoven intimo ed eroico della Sinfonica di Sanremo |lang=it |publisher=sanremo.it|last=Sanremo.it |first= |date=2017 жылғы 30 қараша|accessdate=2026 жылғы 3 наурыз}}&lt;/ref&gt; Плоешти филармониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.romania-muzical.ro/stire/matthias-manasi-dirijeaza-orchestra-filarmonicii-din-ploieti/3784541/48/5|title=Matthias Manasi dirijează Orchestra Filarmonicii din Ploiești |lang=ro |publisher=Radio România Muzical|last=Tintea|first=Ioana|date=2024-04-18 |accessdate=2026-03-02}}&lt;/ref&gt; [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|Қазақ мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрімен]],&lt;ref name=&quot;Kurmangazy&quot;/&gt; Клаудио Санторо атындағы Ұлттық театрдың симфониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.maisbrasilia.com/cidades/brasilia-embaixada-turca-traz-famosa-pianista-ruyar-taner-ao-brasil-concerto-sera-conduzido-por-matthias-manasi/ |title=Brasília: Embaixada turca traz famosa pianista Rüyar Taner ao Brasil; concerto será conduzido por Matthias Manasi |lang=pt |publisher=maisbrasilia.com |last=Coutinho |first=Paula||date=2024-05-16 |accessdate=2026-03-11}}&lt;/ref&gt; Селангор симфониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Selangor&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sso.org.my/past-concerts-events |title=New Year's Concert 2024 |lang=en |publisher=Selangor Symphony Orchestra |last=Selangor Symphony Orchestra |first= |date=1 қаңтар 2024 |accessdate=2026-03-13}}&lt;/ref&gt; Бейраш филармониялық оркестрімен,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250120144654/https://www2.velocidadeonline.com/index.php?p=news&amp;cat=5.%27&amp;sub=44&amp;news=3321 |title=Harry Potter e a câmera dos segredos-Maestro Matthias Manasi vai dirigir a Orquestra Filarmonia das Beiras |lang=pt |publisher=velocidadeonline.com|last=Raposol|first=João |date=2018-01-30 |accessdate=2026-02-27}}&lt;/ref&gt; сондай-ақ [[Вена|Веннадағы]] Музикферайн залында[[Вена]] Моцарт оркестрімен жұмыс істеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.musikverein.at/konzert/?id=000222d3 |title=Wiener Mozart Orchester - Matthias Manasi - Wolfgang Amadeus Mozart |lang=de |publisher=Musikverein |last=Musikverein |first=|date=24 Джуни 2013 |accessdate=2026-03-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://musikverein.at/konzert/?id=0002212f|title=Wiener Mozart Orchester - Matthias Manasi - Wolfgang Amadeus Mozart |lang=de |publisher=Musikverein |last=Musikverein|first=|date=26 Джуни 2013 |accessdate=2026-03-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://musikverein.at/konzert/?id=00022068  |title=Wiener Mozart Orchester - Matthias Manasi - Wolfgang Amadeus Mozart |lang=de |publisher=Musikverein |last=Musikverein |first=|date=29 Джуни 2013|accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt;

2000 жылы Манаси Orchestra Camerata Italiana оркестрінің бас дирижері болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt; Ол 2012 жылы осы оркестрмен Козимо Миникоццидің «La Passione di Padre Pio da Pietrelcina» атты ораториясының əлемдік премьерасын өткізді және 2013 жылға дейін осы оркестрде қызмет етті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ntr24.tv/2012/06/14/rocca-dei-rettori-presentata-lopera-la-passione-di-padre-pio-da-pietrelcina-del-maestro-minicozzi/ |title=Rocca dei Rettori, presentata l'Opera &quot;La Passione di Padre Pio da Pietrelcina&quot; del Maestro Minicozzi |lang=it |publisher=ntr24.tv |last=NTR24 |first=|date=14 Джуни 2012|accessdate=2026-03-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazzettabenevento.it/Sito2009/dettagliocomunicato.php?Id=46438 |title=Cosimo Minicozzi ha composto l'Oratorio per soli Coro ed Orchestra &quot;La Passione di padre Pio da Pietrelcina&quot; |lang=it |publisher=gazettabenevento.it |last=Gazzetta Benevento.it |first=|date=14 Джуни 2012|accessdate=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.realtasannita.it/articoli/enti/concerto-del-maestro-matthias-manasi-a-pietrelcina-nbspnbsp.html |title=Concerto del Maestro Matthias Manasi a Pietrelcina|lang=it |publisher=realtasannita.it |last=Realità Sannita |first=|date=5 шілде 2012 |accessdate=2026-02-25}}&lt;/ref&gt; 2007–2010 жылдары ол Эрцгебирге филармониясының (Эдуард-фон-Винтерштейн-театры) дирижёрі болды.&lt;ref name=&quot;Radio România Muzical&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20110615144656/http://www.operone.de/stage/annaberg.html|title=Wintersteintheater: Künstlerisches Personal |lang=kk |publisher=Operone.de |last=Operone.de |first= |date=2007-12-07|accessdate=2026-03-08}}&lt;/ref&gt; 2010–2013 жылдары [[Монтевидео]] қаласындағы Халықаралық Пунта Классик фестивалінің музыкалық директоры қызметін атқарды.&lt;ref name=&quot;Liepāja Symphony Orchestra&quot;&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170928194747/https://lso.lv/en/news/2016/piano-music-opens-the-international-stars-festival|title=Piano Music Opens The International Stars Festival |lang=de |publisher=Liepāja Symphony Orchestra |last=Liepāja Symphony Orchestra |first=|date=2 Мэрз 2016 |accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt; Содан кейін 2013–2016 жылдары аралығында, [[Вроцлав]] операсында бірінші дирижёр болып қызмет етті.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Radio Chișinău&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comunidadeculturaearte.com/filme-concerto-de-harry-potter-em-portugal-a-3-de-fevereiro-2/|title=Filme concerto de Harry Potter em Portugal a 3 de Fevereiro|lang=pt |publisher=comunidadeculturaearte.com|last=Communidade Cultura e Arte |first= |date=2018-01-23 |accessdate=2026-02-18}}&lt;/ref&gt;

2017 жылы ол Майкл Чингтің орнына [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк штатының]]
Буффало қаласындағы «Никель Сити Опера» театрының музыкалық жетекшісі әрі бас дирижері лауазымына тағайындалып, бұл қызметтен 2021 жылы кетті.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.morgenpost.de/kultur/article232952397/Ich-moechte-mich-wieder-auf-Europa-konzentrieren.html |title=Matthias Manasi: &quot;Will mich wieder auf Europa konzentrieren&quot; |lang=de |publisher=Berliner Morgenpost |last=Blech |first=Volker |date=3 Тамыз 2021 |accessdate=2026-03-14}}&lt;/ref&gt; 2020 жылдан 2024 жылға дейін ол [[Милан|Миландағы]] &quot;I Solisti di Milano&quot; оркестрінің бас дирижері болды.&lt;ref name=&quot;Polish-Americans&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Matthias Manasi&quot;/&gt;

Дирижер әрі пианист ретінде ол Лиепая симфониялық оркестрімен,&lt;ref name=&quot;Liepāja Symphony Orchestra&quot;/&gt; Риу-Гранди-ду-Норте симфониялық оркестрімен және Оңтүстік Аризона симфониялық оркестрімен бірге өнер көрсетті.&lt;ref name=&quot;saylandi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sympla.com.br/evento/iv-concerto-oficial-osrn-tercas-classicas-temporada-2019/556376|title=IV Concerto Oficial OSRN &quot;Terças Clássicas - Temporada 2019&quot; |lang=kk |publisher=sympla.com |last=Simpla|first=|date=2019-06-25 |accessdate=2026-03-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tucson.com/entertainment/music/saso-hosting-german-guest-conductor-for-beethoven-concert/article_1b102692-50ce-5e54-be0d-2bd294a7cf09.html |title=SASO hosting German guest conductor for Beethoven concert |lang=en |publisher=Tucson.com |last=Burch |first=Cathalena E. |date=14 Наурыз 2020 |accessdate=2026-02-19}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ ол ән сүйемелдеушісі ретінде [[Байройт (аудан)|Байройттағы]] Вахнфрид вилласында орналасқан [[Рихард Вагнер]] мұражайында және басқа да сахналарда өнер көрсетті.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20110203043638/http://www.bayreuth.de:80/pressearchiv/5905/details_576.htm |title=Spanischer Liederabend zur Museumsnacht|lang=de |publisher=Stadt [[Байройт (аудан)|Байройт]] |last=Stadt [[Байройт (аудан)|Байройт]]|first=|date=4 Қараша 2009 |accessdate=2026-02-28}}&lt;/ref&gt;

==Дискография==
* [[Волфганг Амадей Моцарт]]: Симфониялары № 34–36, Slovak Sinfonietta – Hänssler Classic, 2023 (OCLC|1395955616)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://d-nb.info/1287815278/34 |title=Deutsche Nationalbibliografie |lang=de |publisher=German National Library |last=German National Library|first= |date=7 Сәуір 2023|accessdate=2026-02-27}}&lt;/ref&gt;
* [[Джоаккино Россини]]: клавесин солисті, «L'occasione fa il ladro» операсындағы клавесин солисі, Württembergische Philharmonie Reutlingen оркестрімен (OCLC|885062218)&lt;ref name=&quot;Naxos&quot;/&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Commons category|Маттиас Манаси}}
* [http://www.matthiasmanasi.com/ Ресми веб-сайт] (ағылшын және неміс тілдерінде)
* [https://tk-iam.de/project/matthias-manasi/ Торстен Керл – Халықаралық әртістерді басқару агенттігінің Маттиас Манасиге арналған парақшасы]
* [https://www.naxos.com/Bio/Person/Matthias_Manasi/167884 Маттиас Манаси] Naxos сайтында
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&amp;query=1285887832 Маттиас Манаси] Германия Ұлттық кітапханасында
* [https://www.allmusic.com/artist/matthias-manasi-mn0002989962 Маттиас Манаси] AllMusic сайтында
* [https://www.discogs.com/artist/11684102-Matthias-Manasi Маттиас Манаси] Discogs-та
* [https://www.orchestreradio.ro/?p=14056 өмірбаян] Румыния ұлттық радио оркестрінің веб-сайтындағы {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031201857/https://www.orchestreradio.ro/?p=14056 |date=2020 жылдың 31}}
* [https://www.radioromaniacultural.ro/sectiuni-articole/produs-de-radio-romania/orchestra-nationala-radio-concerteaza-in-memoria-majestatii-sale-regele-mihai-id9785.html Маттиас Манасидің өмірбаяны, Radio România Cultural веб-сайты] 
* [https://radiochisinau.md/matthias-manasi-la-pupitrul-orchestrei-radio-in-repertoriu-brahms-mendelssohn-si-glinka---60260.html Маттиас Манасидің өмірбаяны, Radio Chișinău веб-сайты] 
* [https://www.romania-muzical.ro/articol/orchestra-nationala-radio-concert-in-memoria-regelui-mihai-i-al-romaniei/1707631/17/1 Маттиас Манасидің өмірбаяны, Radio România Muzical веб-сайты] 
* [https://www.realtasannita.it/articoli/enti/concerto-del-maestro-matthias-manasi-a-pietrelcina-nbspnbsp.html Маэстро Маттиас Манасидің Пьетрелсинадағы концерті, Realtà Sannita, 5 шілде, 2012 ж]
* [https://www.morgenpost.de/kultur/article402375104/ich-moechte-mich-wieder-auf-europa-konzentrieren.html Matthias Manasi: &quot;Will mich wieder auf Europa konzentrieren&quot;, Berliner Morgenpost, 3. August 2021]
*[https://web.archive.org/web/20250426211442/https://digital.buffalospree.com/buffalospree/library/item/january_february_2024/4160054/ Former NCO Conductor Shines On, Buffalo Spree, 29 желтоқсан 2023]

[[Санат:Германияда туғандар]]
[[Санат:Германия музыканттары]]
[[Санат:Германия пианистері]]
[[Санат:Германия дирижерлері]]

{{DEFAULTSORT:Манаси, Маттиас}}</text>
      <sha1>ap6sr0vdaa6ocveiy6uw0dpfn6k6ywi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйел дирижёрлер тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777758</id>
    <revision>
      <id>3599273</id>
      <parentid>3598904</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51969" sha1="nflnic6h3t51qciqwzlto809eew5skb" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* Антония Луиза Брико (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландтық тегі бар америкалық дирижёр, немістің дирижëрлік мектебіндегі Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Antonia Brico &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; American Female Conductor &amp; Musician &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алевтина Николаевна Иоффе (1978; [[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ану Тали (1972; [[Эстония]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алондра де ла Парра (1980; [[Мексика]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анастасия Вельт (1995; Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анна Скрылëва (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анна Закирова-Гулишамбарова (1976; КСРО, [[Татарстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Анна Ракитина|Анна Леонидовна Ракитина]] (1989; Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Rakitina &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анна-Мария Хельсинг (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алла Анатольевна Кульбаба (1968; КСРО, [[Украина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алëна Грон (1992; [[Чехия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alena Hron &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Без фальши &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ализе Леон ([[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bio —  ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ә'''

* Әлия Жанәбілқызы Темірбекова ([[Қазақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Б'''

* Барбара Ханниган (1971) [[Канада]]
* Барбара Поплавска (Қазақстан)
* Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]]
* Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан)


'''В'''

* Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей
* Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей
* Валентина Викторовна Голубева (Ресей)
* Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]])
* Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]]
* Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]]
* Вирджиния Аллен (1953) АҚШ
* Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
* Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия)


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан)

* Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей
* Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903-1998) [[Англия]]
* Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]]
* Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ


'''Д'''

* Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей
* Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]]
* ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ
* Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]]
* Дениола Кураджа ([[Албания]])
* [[:ru:Тлендиева,_Динара_Нургисовна|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан
* Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ
* Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]])
* Дана Муриева (2000) Ресей
* Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания
* Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания
* Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]]
* Дебра Чеверино (Италия)


'''Е'''

* [[:ru:Кудрявцева,_Елизавета_Петровна|Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина]] (1914–2004) КСРО, Ресей
* [[:en:Yip_Wing-sie|Еп Вин Си]] (1960) [[Қытай]]
* [https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/ Елена Евстратенко] (майор) Қазақстан
* [https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/ Елизавета Сергеевна Корнеева] (Ресей)


'''Ë'''

* [https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/ Ëко Мацуо] (1953) [[Жапония]]


'''Ж'''

* [[:ru:Эврар,_Жанна|Жанна (Шевалье) Эврар]] (1893–1984) Франция
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FGis%25C3%25A8le_Ben-Dor Жизель Бен-Дор] (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ
* [[:ru:Содре,_Жоанидия|Жоанидия Нуньес Содре]] (1903–1975) [[Бразилия]]
* [[:ru:Буланже,_Надя|Жюльетт Надя Буланже]] (1887–1979) Франция


'''З'''

* [http://en.wikipedia.org/wiki/Zoe%20Zeniodi Зои Зениоди] (1976) [[Грекия]]
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FZahia_Ziouani Захия-Дихия Зиуани] (1978) Франция
* [http://женщинадагестана.рф/node/3952 Зарифа Ахмедовна Абдуллаева] (1952) [[Дағыстан]]
* [https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/ Зарифа Адиба] ([[Ауғанстан]])
* [https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/ Зиада Нагиевна Накибаева] (Қазақстан)


'''И'''

* [[:en:Iris_Lemare|Ирис Маргарет Элси Лемар]] (1902–1997) Ұлыбритания
* [https://inmashara.com/en/home/ Инма Шара] (1972) Испания
* [https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm Инджи Ëздиль] ([[Түркия]])
* [https://radio.orpheus.ru/news/news/118606/gendernaya-spravedlivost Ингрид Табита Боргхильд Берглунд] (1989) Норвегия
* [https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi Иман Аль-Джунайди] ([[Мысыр]])
* [https://www.cairoopera.org/en/calendar/maestro-ensemble-conductor-iman-genedi/ Иман Эль-Генеди] (Мысыр)


'''Й'''

* [[:ru:Мальвиц,_Йоана|Йоана Мальвиц]] (1986) [[Германия]]
* [[:en:Josephine_Amann-Weinlich|Йозефина Аманн Вайнлих]] (1848–1887) [[Аустрия]]


'''К'''

* [[:ru:Кольчинская,_Камилла_Александровна|Камилла Александровна Кольчинская]] (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ
* [https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/ Камелия Хоанг (Фам Ча Ми)] Вьетнам, Ресей
* [https://katharinamorin.de/ Катарина Морин] (1994) Германия
* [https://www.katharinawincor.com/ Катарина Винкор] (1995) Аустрия
* [[:ru:Жарко,_Ксения_Геннадиевна|Ксения Геннадиевна Жарко]] (КСРО, Ресей)
* [[:ru:Жибо,_Клер|Клер Жибо]] (1945) Франция
* [[:en:Karina_Canellakis|Карина Канеллакис]] (1981) АҚШ
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FKristiina_Poska Кристиина Поска] (1978) [[Эстония]]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Lina%20Coen Каролин Мари (Лина) Коэн] (1878–1952) Франция, АҚШ
* [https://peoplepill.com/i/caroline-b-nichols/ Кэролайн Б.Никольс] (АҚШ)
* [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova Красимира Александрова Костова] (1948–2022) КСРО, [[Болгария]]
* [https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/ Куми Нариман Вадиа] (Үндістан)


'''Л'''

* [https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en Ламар Элиас] ([[Палестина]])
* [https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996 Людмила Александровна, Павлова-Арбенина] (1916–1996) КСРО, Ресей
* [[:fr:Laëtitia_Trouvé|Летиция Труве]] (Франция)
* [[:en:Lidiya_Yankovskaya|Лидия Янковская]] (1986) Ресей, АҚШ
* [https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya Лидия Валерьяновна Аксëнова] (1923-2019) КСРО, [[Молдова]]
* [https://ru.ruwiki.ru/wiki/Амадиу,_Лижия Лижия Амадио] (1964) Бразилия
* [https://liubov-nosova.com/ru Любовь Носова] (Ресей)
* [https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1 Лиса Ксантопулу] (1968) Грекия
* [https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/ Лиана Александровна Исакадзе](1946–2024) КСРО, [[Грузия]], Германия


'''М'''

* [[:ru:Олсоп,_Марин|Марин Олсоп]] (1956) АҚШ
* [[:ru:Дварёнайте,_Маргарита|Маргарита Дварëнайте]] (1928–2008) [[Латвия]]
* [https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999 Маргарита Львовна Хейфец] (1921–1999) КСРО, Ресей
* [[:ru:Саморукова,_Маргарита_Александровна|Маргарита Александровна Саморукова]] (1925–2002) КСРО, Ресей
* [https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/ Марина Николаевна Третьякова] (Беларусь)
* [[:ru:Гражините-Тила,_Мирга|Мирга Гражините-Тила]] (1986) [[Литва]]
* [[:en:Maria_Badstue|Мария Бадстуэ]] (1982) [[Дания]]
* [[:ru:Вурм,_Мэри|Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм)]] (1860–1938) Британия, Германия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FArmande_de_Polignac Мария Арманда Матильда де Полиньяк] (1876–1962) Франция
* [https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420 Мария Константиновна Курочкина] (1989) Ресей
* [https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978 Мария Александровна Романова] (Ресей)
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMartha_Remmert Марта Реммерт] (1853–1941) Германия
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Marta%20Linz Марта Линц фон Кригнер] (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]]
* [[:en:Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор]] (1879–1960) Франция
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]])
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-kk&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FMargaret_Hillis Маргарет Хилис] (1921–1998) АҚШ
* [https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자) Мун-ëн Хо] (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]])
* [https://kultura.uz/view_6_r_13941.html Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева] (1976) Өзбекстан
* [https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers Мишель Рейкерс] (майор) АҚШ
* [https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en Мойца Лавренчич] ([[Словения]])
* [https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez Мадинат Магометовна Яндиева] (1942) [[Ингушетия]]
* [https://www.diakun.com/ Маржена Дьякун] (1981) [[Польша]]


'''Н'''

* [http://de.wikipedia.org/wiki/Nil%20Venditti Нил Вендитти] (Түркия, Италия)
* [[:en:Negin_Khpalwak|Негин Хпалвак]] (1997) Ауғанстан
* [https://music-college.kz/news/46/single/82 Нина Дмитриевна Кравченко] (1952) КСРО, Қазақстан
* [https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/ Нина Ракич] ([[Сербия]])
* [[:ru:Базалева,_Наталья_Владимировна|Наталья Владимировна Базалева]] (1958) КСРО, Ресей
* [https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru Наталья Сергеевна Вильянова] (Қазақстан)
* [[:ru:Штуцман,_Натали|Натали Штуцман]] (1965) Франция
* [https://nisanak.com/ Нисан Ак] (Түркия)
* [https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080 Нежат Амири] ([[Иран]])
* [[:en:Nazanin_Aghakhani|Назанин Агахани]] (1980) Аустрия
* [https://www.nicolettefraillon.com/ Николетт Элла Фрайон] (1960) Аустралия
* [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html Наргиза Курманова] ([[Қырғызстан]])
* [https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/ Нурбана Эмин] ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]])
* [https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми Наоми Мунаката] (1955–2020) Жапония, Бразилия


'''О'''

* [https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992 Ольга Евгеньевна Вольф] (1907–1992) КСРО, Ресей
* [https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991 Ольга Максимилиановна Берг] (1907–1991) КСРО, Ресей
* [https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/ Ольга Власова] (Ресей)
* [https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/ Ольга Николаевна Полякова] ([[Бурятия]])
* [[:ru:Лынив,_Оксана_Ярославовна|Оксана Ярославовна Лынив]] (1978) [[Украина]]
* [https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en Оксана Кротик] (Украина)
* [[:en:Ofentse_Pitse#:~:text=Ofentse%20Pitse%20(born%201%20July,an%20all-black%20orchestra%2C%20Anchored%20Sound|Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице]] (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]]


'''П'''

* [https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/ Полина Лебедева] (Украина)
* [https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/ Паниз Фарьюсефи] (Иран)


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан
* [https://www.rebeccatong.com/ Ребекка Тонг] (1985) [[Индонезия]]
* [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева)] Қазақстан
* [[:bg:Радосвета_Бояджиева|Радосвета Бояджиева]] (1923–2018) Болгария
* [https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html Розмари Йорганджи] (Албания)
* [https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro Росила Самир] (Мысыр)


'''С'''

* [[:ru:Бекирова,_Сабрие_Искандеровна|Сабрие Искандеровна Бекирова]] (1965) КСРО, Ресей
* [[:ru:Колдуэлл,_Сара|Сара Колдуэлл]] (1924–2006) АҚШ
* [http://ru.wikipedia.org/wiki/Кадуфф,%20Сильвия Сильвия Кадуфф] (1937) [[Швейцария]]
* [https://en.namu.wiki/w/성시연 Сиëн Сон] (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Celia%20Torrá Селия Томаса Торра] (1884–1962) [[Аргентина]]
* [[:ru:Безродная,_Светлана_Борисовна|Светлана Борисовна Безродная]] (1934) КСРО, Ресей
* [[:ru:Мялкки,_Сусанна|Сусанна Мялкки]] (1969) [[Финляндия]]
* [[:ru:Янг,_Симона|Симона Маргарет Янг]] (1961) Аустралия
* [https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania Симона Струнгару] (Румыния)
* [[:ru:София_Шарлотта_Ганноверская|София Шарлотта Ганноверская]] (1668–1705) Германия
* [[:en:Sian_Edwards#:~:text=Sian%20Edwards%20(born%2027%20August,National%20Opera%20in%20the%201990s|Сиан (Шарн) Эдвардс]] (1959) Ұлыбритания
* [https://suzannapavlovsky.com/ Сузанна Павловски] ([[Колумбия]])
* [https://www.stephanierhodesrussell.com/ Стефани Роудс Рассел] (АҚШ)
* [https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007 Севиль Иншалла кызы Гаджиева] (1975) [[Әзербайжан]]
* [https://www.speranzascappucci.com/ Сперанца Скаппуччи] (Италия)


'''Т'''

* [[:ru:Коломийцева,_Татьяна_Михайловна|Татьяна Михайловна Коломийцева]] (1914–1994) КСРО, Беларусь
* [https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en Татьяна Перес Эрнандес] (Колумбия)
* [https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh Татьяна Александровна Шипулина] (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]]
* [https://www.tianyi-lu.com/ Тьянли Лу] (Қытай, [[Жаңа Зеландия]])
* [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония


'''У'''

* [https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj Ульяна Созанская] (Украина)


'''Ф'''

* [[:ru:Белинфанте,_Фрида|Фрида Белинфанте]] (1904–1995) [[Нидерланд]]
* [http://de.wikipedia.org/wiki/Fiona%20Monbet Фиона Монбет] (1989) Франция, [[Ирландия]]
* [https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu Флорика Димитриу] (1915–1993) Румыния
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Frédérique%20Petrides Фредерика Петридис] (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ
* [[:ru:Мендельсон,_Фанни|Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель)]] (1805–1847) Германия
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.


'''Х'''

* [[:ru:Чан_Хан_На|Хан На-Чанг]] (1982) Оңтүстік Корея
* [[:en:Hildegard_Werner|Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер]] (1834–1911) Швеция
* [[:ru:Хильдегарда_Бингенская|Хильдегарда Бингенская]] (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]]
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Helen%20Quach Хелен Куач] (1940–2013) [[Вьетнам]]
* [https://www.windrep.org/Helen_May_Butler Хелен Мэй Батлер] (1867-1957) АҚШ


'''Ц'''

* [https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en Цзяцзин Лай] (Қытай)


'''Ч'''

* [[:ru:Чжэн_Сяоин|Чжэн Сяоин]] (1929) Қытай
* [https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/ Чонним Чо] (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]]


'''Ш'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FChiquinha_Gonzaga Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес] (1847–1935) Бразилия
* [https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country Шогуфа Сафи] (Ауғанстан)
* [https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/ Шайма Хусейн] (Мысыр)


'''Э'''

* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElim_Chan Элим Чан] (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]]
* [[:en:Elisabeth_Kuyper|Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер]] (1877–1953) Нидерланд
* [[:en:Ethel_Leginska|Этель Легинска]] (1886–1970) Британия
* [[:ru:Браун,_Элизабет_Айона|Элизабет Айона Браун]] (1941–2004) Британия
* [https://tr-page.yandex.ru/translate?lang=en-ru&amp;url=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2Fwiki%2FElfrida_Andr%25C3%25A9e Эльфрида Андре] (1841–1929) Швеция
* [https://www.esinaydingoz.com/ Эсин Айдингоз] (1993) Түркия

== Статистика ==
''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада  әйел дирижëрлердің n есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.''

== Әдебиет ==
# '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4492-0528-5&lt;/nowiki&gt;.
# Т.Н. Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
# L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
# KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
# Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
# ''Бывший главный хормейстер ГАТОБ через суд доказала, что её незаконно уволили - informburo.kz https://informburo.kz/novosti/byvshiy-glavnyy-hormeyster-gatob-cherez-sud-dokazala-chto-eyo-nezakonno-uvolili.html''
# ''Barbara Hannigan https://www.barbarahannigan.com/''
# ''Bar Avni–Pallentin | Malko Competition https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin''
# ''Filarmoniia ūjymynyŋ erekşe bastamasy  | “Adyrna” ūlttyq portaly https://adyrna.kz/lt/post/145606''
# ''Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece''
# ''Қазақ мемлекеттік филармониясы Халықаралық Жаңа есімдер жобасын бастайды | Aikyn.kz https://aikyn.kz/238866/kazak-memlekettik-filarmoniyasy-halykaralyk-zhana-esimder-zhobasyn-bastaydy''
# ''Вероника Дударова: женщина, продолжавшая дирижировать, даже упав с пульта - МК https://www.mk.ru/culture/2017/12/05/veronika-dudarova-zhenshhina-prodolzhavshaya-dirizhirovat-dazhe-upav-s-pulta.html''
# ''Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/''
# ''Филармоническое собрание | Симфонический оркестр https://philarmonia.wixsite.com/philarmonia-cher/orchestra''
# ''Рыбинская Валерия (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor''
# ''Витезслава Капралова | Radio Prague International https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711''
# ''Биография Виттории Алеотти | Музыка эпохи Барокко https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria''
# ''Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/''
# ''Ізденіс, шабыттану, шарықтау (Гауһар Мұрзабекова) https://musicnews.kz/izdenis-shabyttanu-sharyқtau-gauһar-mұrzabekova/''
# ''Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna''
# ''Women Conductors Who Broke Through the Glass Ceiling https://interlude.hk/women-conductors-breaking-through-the-glass-ceiling/''
# ''Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/''
# ''DIRIGENTIN | ramostriano.com https://www.ramostriano.com/?lang=en''
# ''WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home https://golnava.com/index.html''
# ''Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423''
# ''Поэтесса дирижерской палочки | UZA.uz https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020''
# ''JoAnn Falletta - Conductor https://joannfalletta.com/''
# ''Portrait of the artist: Julia Jones, conductor | Classical music | The Guardian https://www.theguardian.com/music/2010/feb/01/julia-jones-conductor''
# ''deniolakuraja.com | Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach https://deniolakuraja.com/''
# ''Динара Тілендиева - Qazaq radiosy | Қазақ Радиосы / Казрадио / Kazradio / Qazradio https://qazradio.fm/kz/person/10249/''
# ''Динара Тлендиева: Дирижировать оркестром – колоссальное удовольствие https://mir24.tv/news/16454385/R0lGODlhAQABAIAAAP/wAAACH5BAEAAAAALAAAAAABAAEAAAICRAEAOw==''
# ''Dalia Atlas (born November 14, 1935), Israel conductor, pianist | World Biographical Encyclopedia https://prabook.com/web/dalia.atlas/3672402''
# ''Дана Муриева | Тольяттинская филармония https://filarman.ru/murievad/''
# ''HOME | jessicacottis https://www.jessicacottis.com/''
# ''Gipps, Ruth - Classical Music https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth''
# ''КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004''
# ''Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80 https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie''
# ''В Казахстане живёт единственная в СНГ женщина-дирижёр военного оркестра - Первый канал Евразия https://1tv.kz/v-kazahstane-zhivyot-edinstvennaya-v-sng-zhenshhina-dirizhyor-voennogo-orkestra/''
# ''Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin''
# ''Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и.. https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/''
# ''Elizaveta Korneyeva, Дирижер | Архив, выступления, билеты и видео | Operabase https://www.operabase.com/elizaveta-korneyeva-a2330679/ru''
# ''Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/''
# ''Jane Evrard, une femme à la baguette | France Musique https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048''
# ''Gisele Ben-Dor Conductor – A champion of Latin American music https://giseleben-dor.com/''
# ''Joanídia Sodré https://www.earsense.org/chamber-music/composer/Joanidia-Sodre/''
# ''О Наде Буланже https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe''
# ''Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi''
# ''Зиуани Зайя — Радио Орфей (Москва 99,2 FM) https://radio.orpheus.ru/persons/id/70023''
# ''Музыка – она во мне… | ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»https://женщинадагестана.рф/node/3952''
# ''Iris Lemare, Composer – HerStoryYork https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/''
# ''Joana Mallwitz - Conductor | Home https://www.joanamallwitz.com/''
# ''First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/''
# ''simfoniya_sudby_1ch.pdf https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf''
# ''Творческий репертуар дирижёра Камиллы Кольчинской https://golden-craft.by/26579.html''
# ''Karina Canellakis https://karinacanellakis.com/''
# ''Ксения Жарко. Официальный сайт. https://ksenia-zharko.ru/''
# ''Клэр Гибо https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault''
# ''Katharina Morin https://katharinamorin.de/''
# ''Kristiina Poska | Conductor https://www.kristiinaposka.com/''
# ''WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html''
# ''Lamar Elias - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en''
# ''ПАВЛОВА-АРБЕНИНА, Людмила Александровна (1916–1996) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996''
# ''Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre https://laetitiatrouve.fr/''
# ''Lidiya Yankovskaya https://lidiyayankovskaya.com/''
# ''Любовь Носова — Дирижер&lt;nowiki/&gt;https://liubov-nosova.com/ru''
# ''Marin Alsop https://www.marinalsop.com/''
# ''Mirė dirigentė Margarita Dvarionaitė - Delfi kultūra https://www.delfi.lt/kultura/naujienos/mire-dirigente-margarita-dvarionaite-16326799''
# ''ХЕЙФЕЦ, Маргарита Львовна (1921–1999) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999''
# ''«ВЕК САМОРУКОВОЙ» https://www.music-nn.ru/afisha/11032025''
# ''Третьякова Марина (дирижёр) | Белорусская государственная филармония https://philharmonic.by/ru/artists/tretyakova-marina-dirizhyor''
# ''MARIA BADSTUE https://www.mariabadstue.com/''
# ''Mirga Gražinytė-Tyla https://mirgagrazinytetyla.com/''
# ''Mary Wurm - Discography of American Historical Recordings https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/112595/Wurm_Mary''
# ''Armande de Polignac Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac''
# ''Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420''
# ''Martha Remmert https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/''
# ''Martha Linz https://www.schott-music.com/en/person/marta-linz''
# ''Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure''
# ''Mihaela Silvia Rosca, Conductor | Archive, Performances, Tickets &amp; Video | Operabase https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/en''
# ''Мырзакулова Маралжан Казбековна - KazTheatre https://kaztheatre.kz/ru/priests/мырзакулова-маралжан-казбековна/''
# ''Мәдениет саласының үздігі, қазақстандық дирижер өмірден өтті https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/''
# ''Маралжан Мырзакулова https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/''
# ''Margaret Hillis, 76, Conductor; Led Chicago Symphony Chorus - The New York Times https://www.nytimes.com/1998/02/06/arts/margaret-hillis-76-conductor-led-chicago-symphony-chorus.html''
# ''Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)''
# ''NILVENDITTI https://www.nilvenditti.com/''
# ''Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf https://www.osj.org.uk/2019/wp-content/uploads/2019/02/Orchestra-of-St-Johns-Afghan-Womens-Orchestra-project.pdf''
# ''Taliban Anti Music First Afghan Woman Conductor https://www.refinery29.com/en-us/2017/03/143521/taliban-afghanistan-overthrow-first-female-conductor''
# ''Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского https://music-college.kz/news/46/single/82''
# ''Баян тарихы XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер) https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html''
# ''Наталья Базалева — Сайт Базалевой Натальи https://bazaleva.filarmony.ru/''
# ''Nathalie Stutzmann, conductor and contralto https://nathaliestutzmann.com/''
# ''Nisan Ak | Conductor - Home https://nisanak.com/''
# ''Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/''
# ''İran’da ilk kez bir kadın orkestra yönetti - Anadolu Ajansı https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/iran-da-ilk-kez-bir-kadin-orkestra-yonetti''
# ''İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080''
# ''Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer https://www.nazaninaghakhani.com/''
# ''ВОЛЬФ, Ольга Евгеньевна (1907–1992) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992''
# ''БЕРГ, Ольга Максимилиановна (1907–1991) | Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991''
# ''Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/''
# ''Oksana Lyniv https://oksanalyniv.com/en''
# ''Oksana Krotyk - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en''
# ''Pioneering conductor mixes opera with South African dance music https://www.thesouthafrican.com/culture/music/pioneering-black-conductor-ofentse-pitse-mixes-opera-with-south-african-dance-music-proudly-sa/''
# ''Polina Lebedieva - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/''
# ''#SHOWBIZ: Paniz Faryoussefi is Iran's first woman philharmonic conductor https://www.nst.com.my/lifestyle/groove/2025/11/1317100/showbiz-paniz-faryoussefi-irans-first-woman-philharmonic-conductor?source=widget''
# ''Раиса Садыкова https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0''
# ''Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой | Новое Поколение https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj''
# ''Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/''
# ''Rebecca Tong https://www.rebeccatong.com/''
# ''«Қазақ оркестрінің қарлығашы» - Атырау газеті https://atr.kz/zhanalyqtar/aza-orkestrini-arlyi-ashyi/''
# ''Дирижер https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher''
# ''Атыраулық Д.Нұрпейісова атындағы Академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі Сарыарқа төрінде өнер көрсетті | Новости https://www.inatyrau.kz/news/3679598/atyraulyk-dnrpejisova-atyndagy-akademialyk-kazak-halyk-aspaptar-orkestri-saryarka-trinde-ner-krsetti''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/''
# ''Сабрие Бекирова - дирижер https://sabrie-bekirova.ru/''
# ''Персоны https://100philharmonia.spb.ru/persons/56054/''
# ''Sylvia Caduff (born January 7, 1938), Swiss orchestra conductor | World Biographical Encyclopedia&lt;nowiki/&gt;https://prabook.com/web/sylvia.caduff/484561'' 
# ''Conductor Shiyeon Sung Trailblazes In Classical Music Industry — CLASSICAL POST https://classicalpost.com/read/2019/1/24/conductor-shiyeon-sung-conductor-seattle-symphony''
# ''Celia Torrá Facts for Kids https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá''
# ''Исполнилось 90 лет народной артистке России Светлане Безродной - Родина https://rodina-history.ru/2024/02/12/hudruk-vivaldi-orkestra-svetlana-bezrodnaia-otmechaet-iubilej.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F''
# ''Susanna Mälkki https://susannamalkki.com/''
# ''Simone Young » https://www.simoneyoung.com/''
# ''Знаменитые женщины. София Шарлотта Ганноверская описание фото https://www.lgroutes.com/Famous/famous_women/sohie_charlotte.html''
# ''Sian Edwards | Conductor | English National Opera https://www.eno.org/people/sian-edwards/''
# ''meet the maestra https://suzannapavlovsky.com/''
# ''Conductor | Stephanie Rhodes Russell https://www.stephanierhodesrussell.com/''
# ''Почему Татьяна Коломийцева осталась единственной женщиной‑дирижёром в БССР https://smartpress.by/news/pervaya-i-poslednyaya-istoriya-tatyany-kolomiytsevoy-edinstvennoy-zhenshchiny-dirizhyera-bssr/''
# ''Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en''
# ''Tomomi Nishimoto Official Website https://www.tomomi-n.com/''
# ''Шипулина Татьяна Александровна https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh''
# ''Frieda Belinfante | Stadsarchief Amsterdam https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/frieda-belinfante/''
# ''- Fiona Monbet https://fionamonbet.com/''
# ''Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More | Discogs https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu''
# ''Мадам дирижер: как Фредерика Петридес помогала женщинам добиваться успеха в музыке | Forbes Woman https://www.forbes.ru/forbes-woman/486990-madam-dirizer-kak-frederika-petrides-pomogala-zensinam-dobivat-sa-uspeha-v-muzyke''
# ''Фанни Гензель (Мендельсон) : биография и концерты Фанни Гензель (Мендельсон) в Москве и Санкт-Петербурге, афиша 2026-2027, билеты https://www.belcantofund.com/people/genzel-mendelson-f/''
# ''Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/''
# ''Чжэн Сяоин -- первая женщина-дирижёр в Китае | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/211996691''
# ''First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/''
# ''Chiquinha Gonzaga: Brazilian First Conductor and First Choro Composer https://interlude.hk/brazilian-first-conductor-and-first-choro-composer-chiquinha-gonzaga-1847-1935/''
# ''Conductor - Elim Chan - Conductor https://www.elimchan.nl/''
# ''Kuyper, Elisabeth | Encyclopedia.com&lt;nowiki/&gt;https://www.encyclopedia.com/arts/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/kuyper-elisabeth'' 
# ''Ethel Leginska | Encyclopedia.com https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska''
# ''Elizabeth Iona Brown biography. British violinist and conductor https://biographs.org/elizabeth-iona-brown''
# ''Elfrida Andrée: Sweden's First Woman Organist &amp; Conductor https://interlude.hk/elfrida-andree-the-rebellious-first-female-conductor-in-sweden/''
# ''Esin Aydingoz | Home https://www.esinaydingoz.com/''
# ''Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher https://juhibansal.com/''
# ''Кем были первые женщины-дирижёры и почему их не пускали в профессию - Горящая изба&lt;nowiki/&gt; https://burninghut.ru/zhenshhiny-dirizhery/''
# ''На страницах мировой прессы [https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_49]&lt;nowiki/&gt;[https://uza.uz/ru/posts/na-stranicax-mirovoy-pressy_493600 3600]''
# ''Conductor Anna-Maria Helsing https://www.annamariahelsing.com/''
# ''Интернет штурмуе&lt;nowiki/&gt;м с музыкой https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/''
# ''Inma Shara I Dir&lt;nowiki/&gt;ector and composer https://inmashara.com/en/home/''
# ''Аксенова Лидия В&lt;nowiki/&gt;алерьяновна https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya''
# ''Lisa-Xa&lt;nowiki/&gt;nthopoulou.pdf [https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xant]&lt;nowiki/&gt;[https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2019/01/Lisa-Xanthopoulou.pdf hopoulou.pdf]''
# ''Nicolette Fraillon https://www.nicolettefraillon.com/''
# ''Наргиза Курманова » Союз &lt;nowiki/&gt;Композиторов Кыргызской Республики [http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html http://kompozitor.kg/c]&lt;nowiki/&gt;[http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html omposers/68-nargiza-kurmanova.html]''
# ''Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является&lt;nowiki/&gt; служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007''
# ''Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона'' [https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova ''https://ww'']''&lt;nowiki/&gt;[https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova w.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova]''
# ''Браво, Муборак! - Kultura.uz'' ''https://kultura.uz/view_6_r_13941.html''
# ''Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html''
# ''Дирижер принимает поздравления с юбилеем | Культура | Селдон Новости https://myseldon.com/ru/news/index/299378326''
# ''Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/''
# ''Turkish Culture Portal https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm''
# ''Вильянова Наталья Сергеевна https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru''
# ''Speranza Scappucci https://www.speranzascappucci.com/''
[[Санат:Ресей әйел дирижёрлері]]</text>
      <sha1>nflnic6h3t51qciqwzlto809eew5skb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Витебск облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>777897</id>
    <revision>
      <id>3599524</id>
      <parentid>3584605</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="i0d723o1kqlaa7brcmzg6ki3xmv1crw" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Витебск облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Витебск облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Барань]]{{•}} [[Браслав]]{{•}} [[Верхнедвинск]]{{•}} [[Витебск]]{{•}} [[Глубокое (қала)|Глубокое]]{{•}} [[Городок (қала, Беларусь)|Городок]]{{•}} [[Дисна (қала)|Дисна]]{{•}} [[Докшицы]]{{•}} [[Дубровно]]{{•}} [[Лепель]]{{•}} [[Минск]]{{•}} [[Миоры]]{{•}} [[Новолукомль]]{{•}} [[Новополоцк]]{{•}} [[Орша]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Витебск облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i0d723o1kqlaa7brcmzg6ki3xmv1crw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyota Kijang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779362</id>
    <revision>
      <id>3599469</id>
      <parentid>3586577</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2847" sha1="jy0zxa84w4tz0q2t62j5hovdkyeih0k" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|17-04-2026}}
'''Toyota Kijang''' — 1976 жылдан 2007 жылға дейін жапондық [[Toyota Motor Corporation]] компаниясы шығарған коммерциялық автомобильдер сериясы. Негізінен [[Оңтүстік-шығыс Азия|Оңтүстік-Шығыс Азияда]], [[Тайвань|Тайваньда]], [[Үндістан|Үндістанда]] және [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкада]] әртүрлі атаулармен сатылды.

Алғаш рет автомобиль 1976 жылдың желтоқсанында [[Филиппин|Филиппинде]] '''Toyota Tamaraw''' атауымен таныстырылды. Кейін 1977 жылдың маусымында [[Индонезия|Индонезияда]] '''Kijang''' атауымен ұсынылды, ал оның атаусыз прототипі 1975 жылдың қыркүйегінде [[Джакарта|Джакартада]] көрсетілген болатын. Алғашқы екі буын [[пикап]] кузовында шығарылып, жергілікті үшінші тарап компаниялары оларды басқа кузов түрлеріне қайта жабдықтады. Үшінші буыннан бастап Kijang моделі Африка мен Тайвань сияқты жаңа нарықтарға да шығарыла бастады.

''Kijang'' атауы индонезия тілінде «мунтжак» (бұғының бір түрі) дегенді білдіреді. Әртүрлі елдерде әртүрлі атаулармен сатылғандықтан, компания ішінде автомобиль «Toyota Utility Vehicle» (қысқаша «TUV») деп аталды. Филиппинде төртінші буын модельдері '''Toyota Revo''' атауымен сатылды. Үндістан мен [[Непал|Непалда]] үшінші буын '''Toyota Qualis''' атауымен, [[Вьетнам]] мен Тайваньда үшінші және төртінші буын '''Toyota Zace''' атауымен, [[Малайзия|Малайзияда]] төртінші буын '''Toyota Unser''' атауымен, ал [[Африка|Африкада]] үшінші және төртінші буын '''Toyota Stallion''', үшінші буын '''Toyota Venture''' және төртінші буын '''Toyota Condor''' атауларымен сатылды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20070312080749/http://www.toyota.astra.co.id/history/kijang/index.php?article_id=1444&amp;_page=0 История Toyota Kijang]

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>jy0zxa84w4tz0q2t62j5hovdkyeih0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Natalie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779371</id>
    <revision>
      <id>3599468</id>
      <parentid>3586636</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1902" sha1="aorz88yeqllxhnop5jo4hr0xeb5pnya" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|17-04-2026}}
'''Natalie''' ([[Жапон тілі|жап]]. ナタリー, Натари:) — ойын-сауық индустриясының [[Жаңалық|жаңалықтарына]] арналған [[Жапония|жапондық]] [[Сайт|веб-сайт]]. 2007 жылғы 1 ақпанда ашылды. Natasha, Inc. компаниясына тиесілі.

Сайт Mobage Town, GREE, Livedoor, Excite, Mixi және [[Yahoo! Japan]] сияқты Жапониядағы ірі интернет-порталдар мен әлеуметтік желілерге жаңалықтар жеткізеді.

Сондай-ақ сайт [[Twitter]] желісінде де үлкен жетістікке жетті: 2010 жылдың желтоқсанындағы мәлімет бойынша 300 мың жазылушысы бар бұл ресурс Жапониядағы ең көп оқылатын үшінші [[бұқаралық ақпарат]] құралы болды (Mainichi Shimbun мен Asahi Shimbun-нан кейін).

== Басшылық ==
Natasha, Inc. компаниясының негізін қалаушы және өкіл-директоры — [[Такуя Ояма]]. Ол сондай-ақ музыкалық жаңалықтар веб-сайтының бас редакторы болып табылады.

2011 жылғы мәлімет бойынша, Comic Natalie қосалқы сайтының бас редакторы — [[Гэн Гараки]]. Ол бұрын Speed тобы, Ram Rider, [[Харуко Момои]] және [[Нана Кавасэ]] сияқты әртістермен бірге өнер көрсеткен бас-гитарист.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://natalie.mu/ natalie.mu] (жап.) — ресми сайт Natalie

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>aorz88yeqllxhnop5jo4hr0xeb5pnya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Audition (The Fools Who Dream)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779374</id>
    <revision>
      <id>3599471</id>
      <parentid>3586666</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2063" sha1="izjvbgh9e5tqccrcqf62q494awqhnc3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|17-04-2026}}
'''Audition (The Fools Who Dream)''' - [[Эмма Стоун]] орындаған «[[Ла-Ла Ленд]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінен алынған [[ән]]. Ол [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] [[Оскар сыйлығы|сыйлығын]] алған.

== Жасалуы ==
Әннің музыкасын [[композитор]] [[Джастин Гурвиц]], ал ән сөздерін [[Бендж Пасек]] пен [[Джастин Пол]] жазған.

Гурвицтің айтуынша, ''Audition (The Fools Who Dream'') — оның «[[Ла-Ла Ленд]]&lt;nowiki/&gt;» фильмінің саундтрегіндегі ең сүйікті әні. Оған шабыт іздеудің қажеті болмаған: ол жай ғана [[Пианино|пианинода]] отырып, осы музыканы жазып шыққан.

== Марапаттар мен номинациялар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;5&quot; |Марапаттар мен номинациялар «Audition (The Fools Who Dream)»
|-
!Жыл
!Марапат
!Санат
!Нәтиже
!
|-
|2017
|«Оскар»
|«Фильмге арналған ең жақсы ән»
|Номинация
|
|-
|2017
|'''«Сыншылар таңдауы»''' — Critics' Choice Movie Awards.
|«Ең жақсы ән»
|Номинация
|
|-
|2017
|Сент-Луис киносыншылар қауымдастығының марапаты (премия)
|«Ең жақсы ән»
|Жеңіс
|
|}

== Чарттардағы орындары ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Чарт (2017)
!Ең жоғары орын
|-
!Франция (SNEP)
|119
|-
!Шотландия (Scottish Singles and Albums Charts)
|99
|}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://musicbrainz.org/work/af129be3-5a9b-46e7-ba0e-9c7424409f9d MusicBrainz]

* [https://web.archive.org/web/*/https://metrolyrics.com/audition-the-fools-who-dream-lyrics-emma-stone.html MetroLyrics]

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>izjvbgh9e5tqccrcqf62q494awqhnc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Algashky</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780022</id>
    <revision>
      <id>3599373</id>
      <parentid>3591579</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Algashky</username>
        <id>180381</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әйелдер туралы уики-марафон хэдерінің үлкендігін сай келтіру */</comment>
      <origin>3599373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="291" sha1="kbwccwt5lnurlczywi3l7le17e7cipx" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Algashky}}

-- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]])  11:13, 2026 ж. сәуірдің 25 (+05)</text>
      <sha1>kbwccwt5lnurlczywi3l7le17e7cipx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фёдор Герасимович Коньков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780024</id>
    <revision>
      <id>3599466</id>
      <parentid>3594896</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Коньков, Фёдор Герасимович]] бетін [[Фёдор Герасимович Коньков]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3594896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5380" sha1="0gmj4nrubs01rfhcsjd3438mxp5a64s" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Фёдор Герасимович Коньков''' ([[1922 жыл|1922]]—[[1987 жыл|1987]]) — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-шаруа Қызыл армиясының]] [[Сержант|сержанты]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] қатысушысы, [[Кеңес Одағының Батыры]] ([[1945 жыл|1945]]).

== Өмірбаяны ==
Фёдор Коньков [[1922 жыл|1922]] жылғы [[21 наурыз|21 наурызда]] Лукинка ауылында (қазіргі Владимир облысының Судогод ауданында) дүниеге келген. Толық емес орта мектепті бітіргеннен кейін Ковров қаласында тұрған. [[Фабрика-Зауыт Мектебі|Фабрика-зауыт]] [[Фабрика-Зауыт Мектебі|мектебін]] аяқтаған соң аспап жасау зауытында слесарь ретінде жұмыс істеген. [[1941 жыл|1941]] жылдың қараша айында Коньков Жұмысшы-шаруа Қызыл армиясы қатарына шақырылды. [[1942 жыл|1942]] жылдың ақпан айынан бастап Ұлы Отан соғысы майдандарында болды. Ленинград, Батыс, Орталық және 1- і Беларусь майдандарындағы ұрыстарға қатысқан. [[1942 жыл|1942]] жылдың сәуір айында Старая Русса маңындағы шайқаста жараланған.

[[1943 жыл|1943]] жылдың қазанына қарай сержант Фёдор Коньков 1- і Беларусь майданы 65-армиясының 20-ы жеке танкіге қарсы артиллериялық бригадасына қарасты 1184-і танкіге қарсы артиллериялық полктің 5-і батареясында зеңбірекші болған. [[Нарва (өзен)|Нарев]] өзенінен өту кезінде ерекше ерлік көрсетті. Сероцктен солтүстікке қарай 7 шақырым жердегі Тжепово ауылының маңындағы Нарев өзенінің батыс жағалауындағы плацдармда шайқас кезінде Коньков 3 [[Танк|танкіні]], 6 [[Пулемет|пулеметті]] және шамамен 100 жау солдаты мен офицерін жеке өзі жойып, екі неміс қарсы шабуылын тойтарды. Шайқас кезінде оның бүкіл тобы саптан шыққанына қарамастан, Коньков жалғыз шақасты жалғастырған.

[[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] Төралқасының [[1945 жыл|1945]] жылғы [[21 ақпан|21 ақпандағы]] Жарлығымен «неміс басқыншыларына қарсы шайқаста майдандағы қолбасшылықтың жауынгерлік тапсырмаларын үлгілі орындағаны және көрсеткен батылдығы мен қаһармандығы үшін» сержант Федор Коньковқа [[Ленин ордені]] мен 7391 нөмірлі «[[Алтын Жұлдыз медалі|Алтын Жұлдыз]]&lt;nowiki/&gt;» медалімен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді.

1945 жылдың ақпанында алған ауыр жарақатына байланысты Коньков әскер қатарынан босатылды. Ковров қаласына оралып, аспап жасау зауытында жұмыс істеді.

[[1987 жыл|1987]] жылғы [[23 шілде|23 шілдеде]] қайтыс болды. Ковров қаласындағы Троицк-Николь зиратының Даңқ аллеясына жерленген.

І дәрежел[[Отан соғысы ордені|і Отан соғысы орденімен]], екі ІІІ дәрежелі Даңқ орденімен, бірқатар медальдармен марапатталған.

Коньковтың құрметіне Ковров қаласында ескерткіш орнатылған.

== Шығармалар ==
* Кеңес Одағы Батырлары: Қысқаша биографиялық сөздік / Редакциялық алқа төрағасы И.Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 б. — 100 000 дана. — ISBN жоқ, РКП № 87-95382.
* Туғанына 90 жыл толуына орай // «Дегтярёвец». — 2012 — 21 наурыз.
* Нагорный А.Ф., Травкин В.В. Владимир жерінің батырлары. — Ярославль: 1967.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14843 Фёдор Герасимович Коньков.] &quot;Ел батырлары&quot; сайты.</text>
      <sha1>0gmj4nrubs01rfhcsjd3438mxp5a64s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599475</id>
      <parentid>3599466</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="330i69sswrjd8px7ugoj15z8ccvhez7" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Фёдор Герасимович Коньков''' ([[1922 жыл|1922]]—[[1987 жыл|1987]]) — [[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|Жұмысшы-шаруа Қызыл армиясының]] [[Сержант|сержанты]], [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] қатысушысы, [[Кеңес Одағының Батыры]] ([[1945 жыл|1945]]).

== Өмірбаяны ==
Фёдор Коньков [[1922 жыл|1922]] жылғы [[21 наурыз|21 наурызда]] Лукинка ауылында (қазіргі Владимир облысының Судогод ауданында) дүниеге келген. Толық емес орта мектепті бітіргеннен кейін Ковров қаласында тұрған. [[Фабрика-Зауыт Мектебі|Фабрика-зауыт]] [[Фабрика-Зауыт Мектебі|мектебін]] аяқтаған соң аспап жасау зауытында слесарь ретінде жұмыс істеген. [[1941 жыл|1941]] жылдың қараша айында Коньков Жұмысшы-шаруа Қызыл армиясы қатарына шақырылды. [[1942 жыл|1942]] жылдың ақпан айынан бастап Ұлы Отан соғысы майдандарында болды. Ленинград, Батыс, Орталық және 1- і Беларусь майдандарындағы ұрыстарға қатысқан. [[1942 жыл|1942]] жылдың сәуір айында Старая Русса маңындағы шайқаста жараланған.

[[1943 жыл|1943]] жылдың қазанына қарай сержант Фёдор Коньков 1- і Беларусь майданы 65-армиясының 20-ы жеке танкіге қарсы артиллериялық бригадасына қарасты 1184-і танкіге қарсы артиллериялық полктің 5-і батареясында зеңбірекші болған. [[Нарва (өзен)|Нарев]] өзенінен өту кезінде ерекше ерлік көрсетті. Сероцктен солтүстікке қарай 7 шақырым жердегі Тжепово ауылының маңындағы Нарев өзенінің батыс жағалауындағы плацдармда шайқас кезінде Коньков 3 [[Танк|танкіні]], 6 [[Пулемет|пулеметті]] және шамамен 100 жау солдаты мен офицерін жеке өзі жойып, екі неміс қарсы шабуылын тойтарды. Шайқас кезінде оның бүкіл тобы саптан шыққанына қарамастан, Коньков жалғыз шақасты жалғастырған.

[[КСРО Жоғарғы Кеңесі]] Төралқасының [[1945 жыл|1945]] жылғы [[21 ақпан|21 ақпандағы]] Жарлығымен «неміс басқыншыларына қарсы шайқаста майдандағы қолбасшылықтың жауынгерлік тапсырмаларын үлгілі орындағаны және көрсеткен батылдығы мен қаһармандығы үшін» сержант Федор Коньковқа [[Ленин ордені]] мен 7391 нөмірлі «[[Алтын Жұлдыз медалі|Алтын Жұлдыз]]&lt;nowiki/&gt;» медалімен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді.

1945 жылдың ақпанында алған ауыр жарақатына байланысты Коньков әскер қатарынан босатылды. Ковров қаласына оралып, аспап жасау зауытында жұмыс істеді.

[[1987 жыл|1987]] жылғы [[23 шілде|23 шілдеде]] қайтыс болды. Ковров қаласындағы Троицк-Николь зиратының Даңқ аллеясына жерленген.

І дәрежел[[Отан соғысы ордені|і Отан соғысы орденімен]], екі ІІІ дәрежелі Даңқ орденімен, бірқатар медальдармен марапатталған.

Коньковтың құрметіне Ковров қаласында ескерткіш орнатылған.

== Шығармалар ==
* Кеңес Одағы Батырлары: Қысқаша биографиялық сөздік / Редакциялық алқа төрағасы И.Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 б. — 100 000 дана. — ISBN жоқ, РКП № 87-95382.
* Туғанына 90 жыл толуына орай // «Дегтярёвец». — 2012 — 21 наурыз.
* Нагорный А.Ф., Травкин В.В. Владимир жерінің батырлары. — Ярославль: 1967.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14843 Фёдор Герасимович Коньков.] &quot;Ел батырлары&quot; сайты.

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>330i69sswrjd8px7ugoj15z8ccvhez7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филипп Жермэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780028</id>
    <revision>
      <id>3599465</id>
      <parentid>3593759</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Жермэн, Филипп]] бетін [[Филипп Жермэн]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3591816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4549" sha1="2n9bapu6nkql5seov5qxrf5s4ub8sz9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Филипп Жермэн''' — [[Франция|француз]] [[Саясаткер|саясаткері]], [[2015 жыл|2015]]–[[2019 жыл|2019]] жылдары [[Жаңа Каледония]] үкіметінің төрағасы қызметін атқарған. Ол 2015 жылғы 1 сәуірде [[президент]] лауазыма сайланып, бес жылдық мандат алған.

== Президеннтік қызметі ==
Филипп Жермэн 2015 жылғы [[1 сәуір|1 сәуірде]] сайланғанға дейін Жаңа Каледония президенті лауазымы ресми түрде 100 күннен астам уақыт бойы бос тұрған. Дегенмен [[Синтия Лигер]] «қараушы» (уақытша атқарушы) ретінде қалып, келесі төрағаны бес жылдық мерзімге сайлауды қамтамасыз етуге тырысқан. Жаңа Каледония президенті мен [[Вице-президент|вице-президентін]] сайлау әрекеттері — [[Нумея келісімі|Нумея келісіміне]] сәйкес тәуелсіздікті қолдайтын және оған қарсы лагерьлерді тең дәрежеде ұсынуы тиіс болған — нәтижесіз аяқталды. Бұл жағдай тәуелсіздікті қолдайтын азшылыққа жататын үш министр Филипп Жермэн-ді қолдауға келіскенге дейін жалғасты. Синтия Лигер Жермэнді «сатқындын» деп айыптады, ал Франция үкіметін оның жеңілісін әдейі жоспарлады деп кінәлаған. Филипп Жермэн-нің президент ретіндегі алғашқы саяси жолдауын Конгресстің он бес мүшесі мен үкіметтің үш [[Министрлік|министрі]] бойкоттады. Бұл жолдауда ол екі сағат бойы сөз сөйлеп, алдағы [[Референдум|референдумда]] сайлаушылар тәуелсіздікті таңдаған жағдайда [[Жаңа Каледония|Жаңа Каледонияның]] өзін-өзі басқаруға қабілетті екенін атап өтті.

Филипп Жермэн қызметке кіріскеннен бірнеше апта өткен соң Синтия Лигер-дің көмекшілерін және үкіметтегі тағы екі министрді қызметінен босатты, алайда олар [[сот]] тәртібімен тез арада қайта қалпына келтірілді.

Жермэн мен Лигер сондай-ақ 2015 жылдың сәуірінде Жермэннің канактарға тиесілі SMSP тау-кен компаниясының 26 миллион доллар қарызын кешіру туралы шешіміне байланысты келіспеушілікке түсті. Лигер өз үкіметі бұған дейін мұндай келісімге келмегенін айтса, Жермэн керісінше мұндай келісім болғанын мәлімдеген.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/270185/germain-becomes-new-caledonia-president Germain becomes New Caledonia president]
* [https://web.archive.org/web/20160304070224/http://pidp.eastwestcenter.org/pireport/2015/April/04-03-19.htm Ousted New Caledonia President Claims 'Betrayal' By New President]
* [https://theglobalpanorama.com/page_not_found New Caledonia, new president]
* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/271147/boycott-clouds-new-caledonia-presidential-address Boycott clouds New Caledonia presidential address]
* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/273619/new-caledonia-ministerial-staff-sacked New Caledonia ministerial staff sacked]
* [http://rnz.co.nz/news/pacific/274781/new-caledonia-ministerial-staff-reinstated New Caledonia ministerial staff reinstated]
* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/272364/new-caledonia-row-over-mine-debt-relief New Caledonia row over mine debt relief]</text>
      <sha1>2n9bapu6nkql5seov5qxrf5s4ub8sz9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599474</id>
      <parentid>3599465</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:45:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4583" sha1="q6plpysukeynnowrdpiz8pj0kva8hj4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Филипп Жермэн''' — [[Франция|француз]] [[Саясаткер|саясаткері]], [[2015 жыл|2015]]–[[2019 жыл|2019]] жылдары [[Жаңа Каледония]] үкіметінің төрағасы қызметін атқарған. Ол 2015 жылғы 1 сәуірде [[президент]] лауазыма сайланып, бес жылдық мандат алған.

== Президеннтік қызметі ==
Филипп Жермэн 2015 жылғы [[1 сәуір|1 сәуірде]] сайланғанға дейін Жаңа Каледония президенті лауазымы ресми түрде 100 күннен астам уақыт бойы бос тұрған. Дегенмен [[Синтия Лигер]] «қараушы» (уақытша атқарушы) ретінде қалып, келесі төрағаны бес жылдық мерзімге сайлауды қамтамасыз етуге тырысқан. Жаңа Каледония президенті мен [[Вице-президент|вице-президентін]] сайлау әрекеттері — [[Нумея келісімі|Нумея келісіміне]] сәйкес тәуелсіздікті қолдайтын және оған қарсы лагерьлерді тең дәрежеде ұсынуы тиіс болған — нәтижесіз аяқталды. Бұл жағдай тәуелсіздікті қолдайтын азшылыққа жататын үш министр Филипп Жермэн-ді қолдауға келіскенге дейін жалғасты. Синтия Лигер Жермэнді «сатқындын» деп айыптады, ал Франция үкіметін оның жеңілісін әдейі жоспарлады деп кінәлаған. Филипп Жермэн-нің президент ретіндегі алғашқы саяси жолдауын Конгресстің он бес мүшесі мен үкіметтің үш [[Министрлік|министрі]] бойкоттады. Бұл жолдауда ол екі сағат бойы сөз сөйлеп, алдағы [[Референдум|референдумда]] сайлаушылар тәуелсіздікті таңдаған жағдайда [[Жаңа Каледония|Жаңа Каледонияның]] өзін-өзі басқаруға қабілетті екенін атап өтті.

Филипп Жермэн қызметке кіріскеннен бірнеше апта өткен соң Синтия Лигер-дің көмекшілерін және үкіметтегі тағы екі министрді қызметінен босатты, алайда олар [[сот]] тәртібімен тез арада қайта қалпына келтірілді.

Жермэн мен Лигер сондай-ақ 2015 жылдың сәуірінде Жермэннің канактарға тиесілі SMSP тау-кен компаниясының 26 миллион доллар қарызын кешіру туралы шешіміне байланысты келіспеушілікке түсті. Лигер өз үкіметі бұған дейін мұндай келісімге келмегенін айтса, Жермэн керісінше мұндай келісім болғанын мәлімдеген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/270185/germain-becomes-new-caledonia-president Germain becomes New Caledonia president]
* [https://web.archive.org/web/20160304070224/http://pidp.eastwestcenter.org/pireport/2015/April/04-03-19.htm Ousted New Caledonia President Claims 'Betrayal' By New President]
* [https://theglobalpanorama.com/page_not_found New Caledonia, new president]
* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/271147/boycott-clouds-new-caledonia-presidential-address Boycott clouds New Caledonia presidential address]
* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/273619/new-caledonia-ministerial-staff-sacked New Caledonia ministerial staff sacked]
* [http://rnz.co.nz/news/pacific/274781/new-caledonia-ministerial-staff-reinstated New Caledonia ministerial staff reinstated]
* [https://www.rnz.co.nz/news/pacific/272364/new-caledonia-row-over-mine-debt-relief New Caledonia row over mine debt relief]

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>q6plpysukeynnowrdpiz8pj0kva8hj4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нартәуекел (телесериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780074</id>
    <revision>
      <id>3599369</id>
      <parentid>3597815</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23139" sha1="mp7m1e1x1etikfs73chx0pakmr2urue" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Нартәуекел
 | Шынайы атауы = {{lang-ko|올인; RR: Orin}}
 | суреті = Нартәуекел.png
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = драма
 | формат = 
 | авторы = 
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = [[Ли Бён Хон]]&lt;br /&gt;[[Сон Хе Гё]]&lt;br /&gt;Джин Гу
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Ким Хёң Сок
 | мемлекет = {{KOR}}
 | тілі = корей
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 24
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = 
 | продюсері = 
 | режиссёрі = Ю Чоль Ёң&lt;br /&gt;Каң Шин Хё
 | операторы = 
 | сценарист = [[Чхве Ван Гю]]&lt;br /&gt;Но Сын Иль
 | түсірілім орны = [[Сеул]]&lt;br /&gt;Чежу
 | ұзақтығы = 60 минут
 | студия = Chorokbaem media
 | статусы = аяқталған
 | телеарна = SBS TV
 | бейне форматы = 
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 15 қаңтар
 | соңғы рет көрсетілді = 3 көкек 2003
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''Нартәуекел''' ({{lang-ko|올인; RR: Orin}}) — [[2003 жыл]]ы SBS TV арнасында көрсетілген [[Корея Республикасы|оңтүстіккореялық]] телехикая. Ол 2003 жылғы [[15 қаңтар]]дан [[3 сәуір]]ге дейін әр сәрсенбі және бейсенбі күндері 21:55-те (KST) эфирге шығып, жалпы 24 бөлімнен тұрды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=All In|url=http://www.koreanwiz.org/drama-allin.html|website=KoreanWiz|access-date=2013-08-18|archive-date=16 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130316022932/http://www.koreanwiz.org/drama-allin.html|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;

Сериал кәсіби покер ойыншысы [[Джимми Ча]] өмірінен шабыт алған. Басты рөлдерде [[Ли Бён Хон]] мен [[Сон Хе Гё]] ойнайды. Оқиға казино әлеміндегі қатал бәсекеде бір адамның қалай көтерілетінін, оның ақша, табыс және махаббат жолындағы қарсыластарымен қақтығысын баяндайды.&lt;ref&gt;[https://entertain.naver.com/read?oid=032&amp;aid=0000004832 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325052924/https://entertain.naver.com/read?oid=032&amp;aid=0000004832 |archive-date=25 March 2022 |access-date=2015-05-12 |website=[[Kyunghyang Shinmun]]]&lt;/ref&gt;

Бұл драма Оңтүстік Кореяда үлкен табысқа жетті: соңғы сериясы 47,7% рейтинг жинап, 2000–2008 жылдар аралығындағы корей сериалдары ішіндегі ең жоғары рейтингтердің (10-орын) біріне ие болды. Сонымен қатар, сериал бірнеше марапатқа ие болып, әсіресе 2003 SBS Drama Awards кезінде Ли Бён Хон «Даэсан» (ең жоғары жүлде) алды.

== Сюжеті ==
Жетім қалған Ким Ин А (жастық шағын — Джин Гу сомдайды) құмар ойынға әуес ағасының қолында өседі. Ол бос уақытын кинотеатр жертөлесінде достарымен бірге өткізіп жүреді. Кездейсоқ ол кинотеатр иесінің бай әрі үлгілі ұлы Чхве Чон-вонмен танысып, екеуі жақын досқа айналады. Уақыт өте келе Ин А да, Чон-вон да кинотеатрдағы проекционистің қызы Мин Су-ёнға ([[Сон Хе Гё]]) ғашық болады.

Су-ённың әкесі қарыз беруші бандиттердің қолынан қаза тапқаннан кейін, Ин А мен Чон-вон кек алу үшін гангстерлердің жасырын орнын өртеп жіберуді жоспарлайды. Алайда өрт бақылаудан шығып кетіп, топ басшысы кездейсоқ қаза табады. Соның салдарынан Ин А 7 жылға сотталады, ал Чон-вон отбасылық байланыстарының арқасында түрмеден құтылып кетеді. Ин А жазасын өтеп жатқанда, Чон-вон АҚШ-қа оқуға кетеді, ал Су-ён монах болуды таңдайды.

Жеті жыл өткен соң, тағдырдың тәлкегімен үшеуі де бір казинода қайта кездеседі. Ин А ([[Ли Бён Хон]]) мен Су-ён ([[Сон Хе Гё]]) бір-біріне ғашық болады. Алайда көп ұзамай Ин А АҚШ-қа заңсыз кетуге мәжбүр болып, екеуі қайта айырылысады. Ол жақта мафияның киллері болып жұмыс істейді. Тағдырдың тағы бір тосын сыйымен ол қайтадан Су-ёнды кездестіреді және екеуі үйленуді жоспарлайды. Бірақ дәл үйлену күні Ин А ауыр оқ жарақатын алып, өлім аузында қалады да, 8 ай бойы комада жатады. Ин Аның тірі екенін білмеген Су-ён қайғыға батып, Кореяға оралады.

Ақыры Ин А есін жияды, бірақ Чон-вон (Джи Сун) араласып, оның Су-ёнға лайық емес екенін айтады. Осыдан кейін Ин А өмірін түбегейлі өзгертуді шешіп, кәсіби құмар ойыншыға айналады. Ол іскер серіктес тауып, барын тәуекелге тігіп, Су-ённың махаббатын қайта жеңіп алу үшін Кореяға оралады.

== Рөлдер құрамы ==

=== Негізгі рөлдер ===

* [[Ли Бён Хон]] — Ким Ин А
* Джин Гу — жас Ин А
* [[Сон Хе Гё]] — Мин Су-ён / әпке Анжела
* Хан Джи Мин — жас Су-ён
* Джи Сунг — Чхве Чон-вон
* Го Дон Хён — жас Чон-вон
* Пак Соль Ми — Со Джин-хи
* Шин А — жас Джин-хи

=== Қосымша рөлдер ===

* Ли Док Хва — Чхве До-хван (Чон-вонның әкесі)
* Сунву Ен Сок — Юн Хе-сон (Чон-вонның анасы)
* Им Хён Сик — Ким Чи-су (Ин Аның ағасы)
* Пак Вон Сок — Чан Хён-жа
* Жо Кён Хван — төраға Со Сын-дон (Джин-хидің әкесі)
* Ким Та Ён — Дженни
* [[Хо Джун Хо]] — Ю Чон-гу (Ин Аның түрмедегі досы)
* Чой Джунг Вон — Ю Чон-а
* Чой Джун Янг — Пак Тэ-джун (Ин А ауылдасы, детектив болды)
* Юн Ги Вон — У Ён-тэ (даяшы болған досы)
* Бак Сон Хён — Ян Ши-бон (мүгедек досы)
* Джун Ю Сок — Им Дэ-су (“Shorty”)
* Джун Хо Бин — Чон Джун-иль
* Пак Джун Ву — Чжжа-гу
* Им Да Хо — Чон Сан-гу
* Юн Со Хён — Ман-су
* Хон Ё Джин — бар қызметкері
* Чо Ён Ву — якудза мүшесі
* Ким Бёң Се — Майкл Чан
* Юко Фуеки — Риэ Очида
* Ким Хи Джун — кеңсе қызметкері
* Пак Сан Мён — Им Дэ-чи (гангстер басшысы)
* Ким Ха Кён — директор Сон
* Чой Ран — менеджер Чан Ми-ран
* Пак Джун Хи — Чо Чон-мин
* Ги Джу Боң — Бэ Сан-ду
* Джианни Руссо — Фалконе (америкалық мафия бастығы)

== Өндіріс ==
===Даму және кастинг=== 

Нартәуекел драмасы Но Сын Иль жазған аттас роман негізінде түсірілген. Роман покер ойыншысы Джимми Чаның өмірінен шабыт алған. «All In» атауы покердегі барлық ақшаны бірден тігу деген терминнен шыққан. Сюжет романға негізделгенімен, кейіпкерлері сериал үшін толықтай жаңадан жасалған.

2000 жылы SBS арнасының драма өндіріс тобының режиссері Ли Джоң Су алғаш рет Джимми Чаға осы романды телехикаяға бейімдеуді ұсынған. Бірақ Ча Корея қоғамында құмар ойындарға деген теріс көзқарас болғандықтан ұсыныстан бас тартты. Кейін режиссер тағы екі рет Чаның анасы туралы сериал түсіруді ұсынды. Ча бұл ұсыныстардан да бас тартқанымен, жоба сол кезде кастинг кезеңіне жетіп қойған еді. Жиналыс барысында сценарист Чхве Ван Гю концепцияны өзгертіп, оқиғаны Джимми Чаның жалпы өміріне көбірек бағыттауды ұсынды.

Басты рөлге Ли Бён Хон алдын ала бекітілген болатын, алайда әйел басты кейіпкер әлі таңдалмаған еді. Бұл рөлге Ли Яң А, Сон Юн А, Ким Хе Сун және Шин Сун Кең сияқты актрисалар қарастырылды. Кейін продюсерлер Сон Хе Гё кандидатурасын Джимми Чаға ұсынып, ол SBS-ке оны бекітуге келісім берді. Сонымен қатар, бастапқыда Джу Сан Вук Ли Бён Хун кейіпкерінің жас шағын ойнауы тиіс еді, бірақ соңғы сәтте оның орнына Джин Гу таңдалды. Халықаралық көрермендерге Өкіл әке фильміндегі Карло рөлі арқылы танымал Джианни Руссо сериалдың бірнеше эпизодында америкалық мафия басшысы Фальконе рөлінде көрінеді.

===Түсірілім===

Түсірілім 2002 жылдың 9 қыркүйегінде басталды және бірнеше жерде жүргізілді. Чежу аралында арнайы ашық түсірілім алаңы салынды, оған арал әкімшілігі 200 миллион корей вонын бөлді. Чеджуда түсірілген көріністердің көпшілігі Seopjikoji Coast жағалауында, Согвипо қаласында түсірілді. 2002 жылдың 28 қарашасы мен 31 желтоқсаны аралығында түсірілім жұмыстары АҚШ аумағында өтті, ал казино көріністері Las Vegas қаласында түсірілді. Сон Хе Гё мен Ли Бён Хон арасындағы сүйісу сахнасы екі күн бойы түсіріліп, Лос-Анжелес қаласынан Лас-Вегасқа дейін жалғасты. Өндіріс шығындары әр серияға 250 миллион вонға жетіп, жалпы бюджеті 5 миллиард воннан асты — бұл сол кезеңдегі корей мини-сериалдары үшін ең жоғары көрсеткіш болды.

Сериал түсіріліп жатқан кезде SBS өз драмаларында темекі шегу көріністерін көрсетуді тоқтататынын мәлімдеді. Бұл шешімге дейін өндірісі басталып кеткен Нартәуекел сериалында кейіпкерлердің темекі шегетін көріністері болған. Монтаж барысында мүмкіндігінше көп сахналар қиылып тасталды, ал алып тастау мүмкін болмаған көріністерде эфир кезінде көрермендерден түсіністік сұрайтын субтитрлер көрсетілді.

===Сценарийдегі өзгерістер===

Бастапқыда Джи Сун ойнаған Чон Уон кейіпкері сюжет бойынша қайтыс болуы керек еді. Алайда сериалдың ауқымы кеңейген сайын, оқиға желісі де белгісіз бола бастады. Түсірілім барысында актерлер сценарист Чхве Ван Гюға келіп, өз кейіпкерлерінің неге өлуі керек екенін түсіндіруін сұраған. Чхве кейін Maeil Business Newspaper-ке берген сұхбатында: «Актерлердің барлығы драманы өте жақсы талдайды, олардың кеңестері маған қатты көмектеседі. Сондықтан финалды қалай аяқтайтыным туралы көбірек алаңдаймын», — деген. Соңында Чхве негізгі кейіпкерлердің ешқайсысы өлмейтіндей етіп шешім қабылдады. Оның айтуынша, әсерлі оқиға жасау үшін өлім міндетті емес еді.

Сонымен қатар, Сон Хе Гё сомдаған Су Ён кейіпкері бастапқыда Ли Бён Хон ойнаған Ин А өлді деп ойлап, Чон Уонға тұрмысқа шығуы керек болған. Бірақ көрермендер бұл сюжетке интернет арқылы наразылық білдіргеннен кейін, бұл желі алынып тасталып, оқиғадағы шиеленісті күшейту үшін өзгертілді.

== Музыка ==
Нартәуекел драмасының ресми саундтрек альбомы 2003 жылдың қаңтарында жарық көрді. Альбом продюсері Ким Хён Сок болды. Ақпан айында альбом 53 892 дана сатылып, 2003 жылғы ең көп сатылған корей альбомдарының ішінде 18-орынға ие болды. Драманың басты әні — “Like the First Day” — өте танымал болып, қоңырау әуені ретінде үлкен сұранысқа ие болды: наурыз айына дейін caller ring қызметтерінде 900 000-нан астам жүктеу жинаған. Бұл әнді орындаған әнші ресми түрде Who деген атпен көрсетіліп, ұзақ уақыт бойы көпшіліктің қызығушылығын тудырды, өйткені ол ешқандай көпшілік алдына шықпаған еді. Кейінірек бұл әнді орындаған адамның Пак Юн Ха екені анықталды.

== Қабылдануы ==

===Сын пікірлер===
Нартәуекел жоғары рейтингтер мен коммерциялық табысқа жеткенімен, ол құмар ойындарды дәріптейді деген сынға да ұшырады. Журналист Джон Ие Ок драманы «көруге тұрарлық» деп бағалағанымен, оның арандатушы тақырыбы мен шамадан тыс зорлық-зомбылығы қоғамдық телеарналарға лайық емес екенін айтты. Бұл пікірді Kukmin Ilbo газетінің тілшісі де қолдап, сериалды құмар ойындарды романтикалық түрде көрсетеді деп сынға алды және онда «теледидарда көрсетілмеуі тиіс барлық нәрсе бар» деп мәлімдеді.

===Көрермендер рейтингі===
Сериал эфирге шыққан алғашқы аптада-ақ 21,7% рейтингке қол жеткізді. Үшінші сериясына қарай бұл көрсеткіш 30%-дан асты. Соңғы сериясына дейін Нартәуекел апталық телерейтингте 7 апта қатарынан бірінші орынды сақтап тұрды.Орташа рейтингі 39,6% болып, ол 2003 жылдың наурыз айындағы ең жоғары рейтингті корей бағдарламасы атанды, сондай-ақ 2003 жылғы ең жоғары рейтингті телебағдарламалар арасында екінші орын алды. Ең жоғарғы көрсеткіші — 47,7% — 2000–2008 жылдар аралығындағы барлық сериалдар ішіндегі ең жоғары 10 көрсеткіштің бірі болды. 2012 жылға қарай ол SBS арнасындағы ең жоғары рейтингті драмалар арасында 4-орынға ие болды.

=== Коммерциялық әсері ===

Нартәуекел сериалы түсірілген Чеджу до аралындағы көптеген орындар эфирден кейін танымал туристік нысандарға айналды. 2003 жылғы Samiljeol мерекесі кезінде ғана Seopjikoji Coast жағалауына 6 000-нан астам турист келген. Сол жылдың сәуірінде сериал актерлері мен түсірілім тобы Чеджу аралының PR-елшілері болып тағайындалды. Lotte Hotel Jeju, сериалдың көптеген көріністері түсірілген қонақүй, туристерге арналған арнайы “All In Package” ұсынып, келушілерге «драманың эмоциясын сезіну» мүмкіндігін берді. 2006 жылғы мәлімет бойынша, сериалдың жарнамалық әсері арқылы Чеджу экономикасына 176,4 миллиард вон табыс әкелген. Сериалдағы кейбір заттар да коммерциялық табысқа жетті. Мысалы, басты кейіпкерлер махаббаттарын білдіретін музыкалық жәшіктер күніне шамамен 1 000 данаға дейін сатылған. Сонымен қатар, сериалдан кейін құмар ойындарға қызығушылық артты: Hangame және Hanafos сайттарындағы покер ойыншыларының саны көбейді, ал Kangwon Land Casino казиносына келушілер саны шамамен 10%-ға артқан.

===Марапаттар===

Нартәуекел Baeksang Arts Awards-тың 39-шы рәсімінде теледидар саласы бойынша бас жүлдені жеңіп алды, ал Ли Бён Хон «Үздік актер» атанды. Сонымен қатар, сериал Korea Broadcasting Awards-тың 30-шы марапатында «Үздік драма» деп танылды, әрі Grimae Awards-тың 16-шы рәсімінде «Үздік туынды» марапаттарының бірін иеленді. 2003 жылғы SBS Drama Awards-та Ли Бён Хон осы сериалдағы рөлі үшін бас жүлде (Grand Prize) алды. Ал Сон Хе Гё, Джи Сун және Хо Джун Хо тиісінше «Үздік актриса», «Драма арнайы бөліміндегі үздік актер» және «Үздік қосалқы рөл» марапаттарын жеңіп алды. Сонымен қатар, Ли Бён Хон мен Сон Хе Гё «Top 10 Stars» тізіміне енді.

== Аймақтық көрсетілім ==

2003 жылдың сәуірінде Seoul Broadcasting System (SBS) Тайваньдағы кабельдік арна Gala Television-мен All In сериалын көрсету туралы келісімшартқа қол қойды. Экспорт бағасы жарияланбағанымен, ол сол уақытқа дейінгі корей драмалары арасындағы ең жоғары баға болғаны айтылды. Бұған дейінгі рекорд Winter Sonata драмасының Жапонияға сатылуынан (400 миллион воннан астам) тиесілі еді.

Жапонияда сериал алғаш рет KNTV арнасында 2003 жылдың 8 наурызынан 25 мамырына дейін көрсетілді. Кейін NHK-тың спутниктік арнасы NHK BS2 арқылы All In: Unmei no Ai (オールイン 運命の愛) атауымен 2004 жылдың 1 сәуірінен бастап аптасына бір рет эфирге шықты. Ал 2005 жылдың 16 сәуірінен бастап жергілікті теледидарда қайта көрсетілімдері басталды. 2007 жылдың мамыр айында TV Asahi арнасының SMAP Station бағдарламасы жүргізген сауалнама бойынша, All In Жапониядағы ең танымал корей драмаларының ішінде 7-орынға ие болды. Сериал сондай-ақ North Macedonia және Turkey сияқты елдерде Arirang TV арқылы көрсетіліп, Македонияда үлкен танымалдыққа ие болып, қайта эфирге шығарылды. Вьетнамда ол HTV9 арнасында көрсетілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Оңтүстік Корея телесериалдары]]</text>
      <sha1>mp7m1e1x1etikfs73chx0pakmr2urue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поль Сезанн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780082</id>
    <revision>
      <id>3599307</id>
      <parentid>3594436</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жанна Ж</username>
        <id>156090</id>
      </contributor>
      <origin>3599307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5297" sha1="l1tc4xn5bnpx0pjhpjwpi08bqizbi89" xml:space="preserve">{{Суретші
 |есімі               = Поль Сезанн
 |шынайы есімі        = {{lang-fr|Paul Cézanne}}
 |суреті              = Paul Cézanne, c.1890, Portrait de l'artiste à la palette, oil on canvas, 92 x 73 cm, Foundation E.G. Bührle.jpg
 |сурет ені           = 
 |сурет атауы         = 1890 жылы салған автопортреті
 |туған кездегі есімі = 
 |туған күні          = 19.1.1839
 |туған жері          = Экс-ан-Прованс
 |қайтыс болған күні  = 22.10.1906
 |қайтыс болған жері  = Экс-ан-Прованс
 |шыққан жері         = 
 |азаматтығы          = {{FRA}}
 |жанры               = [[натюрморт]], [[пейзаж]], [[портрет]], [[жанрлық кескіндеме]]
 |мектебі             = 
 |өнер ағымы          = [[импрессионизм]], [[постимпрессионизм]]
 |атақты қолөнерлері  = [[Пьеро және Арлекин]] (1888), [[Алмаға толы кәрзеңке]] (1893), [[Шомылған әйелдер]] (1898), [[Карта ойнаушылар]] (1890–1895)
 |марапаттаушылары    = 
 |ықпалын тигізу      = 
 |ықпалы әсер етті    = 
 |марапаттары         = 
 |атақ-даңқы          =
 |сыйлықтары          =
 |сайты               = https://paul-cezanne.org/
 |мұрағаты            =
 |Commons             = Paul Cézanne
}}
'''Поль Сезанн''' — француз кескіндемешісі.

Сурет салуда ол [[Реализм (өнер)|реализм]] мен [[импрессионизм]]нен бастап, кейін [[постимпрессионизм]]нің ең көрнекті өкілдерінің біріне айналды. «Сезаннизм» деп аталған стильге жол ашқаны [[кубизм]] стилінің пайда болуына зор ықпал тигізді.

Мәскеудің [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы|А.С. Пушкин мұражайында]] сақталған [[Марна жағалауы]] (1888) немесе Париждің [[Импрессионизм мұражайы]]ндағы [[Жол бұрылысы (Сезанн)|Жол бұрылысы]] (1882) сияқты пейзаждарында суретші кеңістік пен уақыт бірлігін шынайылықпен бейнелейді.

[[Шабдалы мен алмұрттар]] (Мәскеу, 1888–1890), [[Алмалар мен апельсндер]] (Париж, 1895–1900), [[Пердеше, көзе және табақша]] (Нью-Йорк, 1893–1894) атты еңбектері арқылы [[натюрморт]] жанрына терең философиялық мән-мағына мен зерделі толғаныс алып келді.

[[Карта ойнаушылар]], [[Темекіші]], [[Дәу қарағай]] сынды суреттер Сезанн шығармашылығының кемелденген шағында жасасған туындыларының санатына жатады. Бұл шығармалардан буырқанған күш-қуат пен өмірдің жойқын тынысы айқын сезіледі.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Paul Cézanne 098.jpg|«Тангейзерге» увертюра
Paul Cézanne 060.jpg|[[Пьеро және Арлекин]]
Bord de la Marne, par Paul Cézanne, Hermitage Museum.jpg|Марна жағалауы
Homme à la pipe, par Paul Cézanne, Musée de l'Ermitage.jpg|Темекіші
Paul Cézanne 222.jpg|Карта ойнаушылар
Les Grandes Baigneuses, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|Шомылған әйелдер
La Montagne Sainte-Victoire et le Château noir, par Paul Cézanne.jpg|Сент-Виктуар тауы және Қара қамал
&lt;/gallery&gt;

== Арт-нарықта ==
Поль Сезанн [[Карта ойнаушылар]]дың бес вариантын салған. Олардың біреуін 2011 жылы қатарлықтар 250 миллион доллардан астам бағаға сатып алған. Бұл кескіндеме өнеріндегі ең қымбат сатып алу болған.&lt;ref&gt;Art Media Agency (AMA), [http://www.artmediaagency.com/en/12569/250-m-a-new-record-for-a-painting/ 250 M$, a new record for a painting?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923174219/http://www.artmediaagency.com/en/12569/250-m-a-new-record-for-a-painting/ |date=23 September 2015 }}, 4 May 2011&lt;/ref&gt;

Одан кейін Сент-Виктуар тауын бейнелейтін екі суретінің әрқайсысы 130 миллионнан астамға сатылған болатын.

&lt;gallery&gt;
Paul Cézanne 222.jpg|
Montagne_Sainte-Victoire,_par_Paul_Cézanne_114.jpg|
La_Montagne_Sainte-Victoire_vue_du_bosquet_du_Château_Noir,_par_Paul_Cézanne.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Франция суретшілері]]</text>
      <sha1>l1tc4xn5bnpx0pjhpjwpi08bqizbi89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тейлор есебі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780512</id>
    <revision>
      <id>3599463</id>
      <parentid>3598340</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3756" sha1="b7lir99htqy2012b4fx010kmbwclqft" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тейлор есебі''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Taylor Report'') — [[1989 жыл]]ғы Хиллсборо трагедиясының себептері мен салдарын зерттеуге арналған құжат, оны [[лорд]] [[Тейлор Госфорт]] бақылаған. Алдын ала есеп [[1989 жыл]]дың тамызында жарияланды, ал қорытынды нұсқасы [[1990 жыл]]дың қаңтарында шықты. Есептің мақсаты — трагедияның себептерін анықтау және болашақта спорттық іс-шараларда қауіпсіздік жағдайларын жақсарту бойынша ұсыныстар беру.

Тейлор есебінің негізгі ұсыныстарының бірі — барлық ірі стадиондар тек жеке орындықтармен жабдықталуы керек және әр орынға жеке билет берілуі тиіс. Англияның Футбол лигасы мен Шотландияның Футбол лигасы жоғары дивизион клубтарына осы талаптарды орындау жөнінде нұсқаулар енгізді.

Кейбір клубтар бұл ереже ресми түрде енгізілмей тұрып өз [[Стадион|стадиондарын]] жаңғырта бастады. Мысалы, «[[Сент-Джонстон (футбол клубы)|Сент-Джонстон]]&lt;nowiki/&gt;» клубы 1989/1990 маусымына қарай ашылған «[[Макдирмид Парк]]&lt;nowiki/&gt;» стадионының құрылысын жүргізді.

Есепте стадионның бекітілген сыйымдылығы өздігінен қауіпті емес екені айтылғанымен, үкімет көрермендердің орындарынан тұруына мүлде жол бермеу туралы шешім қабылдады. «Stand Up Sit Down» («Тұр - отыр») атты топ осы мәселе бойынша ымыралы шешім ұсынуды жақтап, кейбір жанкүйерлерге тіпті отыратын трибуналарда да тұруға рұқсат беру қажет деп санайды.

Тейлор есебінің басқа да ұсыныстары стадион аумағында [[Алкоголдік ішімдіктер|алкоголь]] сатуға, билет бағасына, қоршауларға, турникеттерге және басқа да мәселелерге қатысты болды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.southyorkshire.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/interim%20report%20hillsborough.zip Тейлордың алдын ала есебі] [http://web.archive.org/web/20081105183949/http://www.southyorks.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/interim%20report%20hillsborough.zip мұрағаттық көшірме]

* [https://www.southyorkshire.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/hillsborough%20stadium%20disaster%20final%20report.zip Тейлордың қорытынды есебі] [https://web.archive.org/web/20081105182637/http://www.southyorks.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/hillsborough%20stadium%20disaster%20final%20report.zip мұрағаттық көшірме]</text>
      <sha1>b7lir99htqy2012b4fx010kmbwclqft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599464</id>
      <parentid>3599463</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:39:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3599464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3791" sha1="rxjn74k10g8buzvpedy77swmeyt6ijq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Тейлор есебі''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Taylor Report'') — [[1989 жыл]]ғы Хиллсборо трагедиясының себептері мен салдарын зерттеуге арналған құжат, оны [[лорд]] [[Тейлор Госфорт]] бақылаған. Алдын ала есеп [[1989 жыл]]дың тамызында жарияланды, ал қорытынды нұсқасы [[1990 жыл]]дың қаңтарында шықты. Есептің мақсаты — трагедияның себептерін анықтау және болашақта спорттық іс-шараларда қауіпсіздік жағдайларын жақсарту бойынша ұсыныстар беру.

Тейлор есебінің негізгі ұсыныстарының бірі — барлық ірі стадиондар тек жеке орындықтармен жабдықталуы керек және әр орынға жеке билет берілуі тиіс. Англияның Футбол лигасы мен Шотландияның Футбол лигасы жоғары дивизион клубтарына осы талаптарды орындау жөнінде нұсқаулар енгізді.

Кейбір клубтар бұл ереже ресми түрде енгізілмей тұрып өз [[Стадион|стадиондарын]] жаңғырта бастады. Мысалы, «[[Сент-Джонстон (футбол клубы)|Сент-Джонстон]]&lt;nowiki/&gt;» клубы 1989/1990 маусымына қарай ашылған «[[Макдирмид Парк]]&lt;nowiki/&gt;» стадионының құрылысын жүргізді.

Есепте стадионның бекітілген сыйымдылығы өздігінен қауіпті емес екені айтылғанымен, үкімет көрермендердің орындарынан тұруына мүлде жол бермеу туралы шешім қабылдады. «Stand Up Sit Down» («Тұр - отыр») атты топ осы мәселе бойынша ымыралы шешім ұсынуды жақтап, кейбір жанкүйерлерге тіпті отыратын трибуналарда да тұруға рұқсат беру қажет деп санайды.

Тейлор есебінің басқа да ұсыныстары стадион аумағында [[Алкоголдік ішімдіктер|алкоголь]] сатуға, билет бағасына, қоршауларға, турникеттерге және басқа да мәселелерге қатысты болды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.southyorkshire.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/interim%20report%20hillsborough.zip Тейлордың алдын ала есебі] [http://web.archive.org/web/20081105183949/http://www.southyorks.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/interim%20report%20hillsborough.zip мұрағаттық көшірме]

* [https://www.southyorkshire.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/hillsborough%20stadium%20disaster%20final%20report.zip Тейлордың қорытынды есебі] [https://web.archive.org/web/20081105182637/http://www.southyorks.police.uk/foi/information_classes/categories/documents/hillsborough/hillsborough%20stadium%20disaster%20final%20report.zip мұрағаттық көшірме]

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>rxjn74k10g8buzvpedy77swmeyt6ijq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнатан Эдвардссон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780551</id>
    <revision>
      <id>3599462</id>
      <parentid>3598469</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Эдвардссон, Юнатан]] бетін [[Юнатан Эдвардссон]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3598469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3678" sha1="7incbfctgk5bvbirzm88lszihn1nnqg" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Йонатан Эдвардссон''' ([[Швед тілі|швед.]] ''Jonathan Edvardsson''; [[7 сәуір]] [[1997 жыл|1997]] жыл, [[Гётеборг|Гётеборгта]] туылған) — [[Швеция|швед]] гандболшысы, «Ганновер-Бургдорф» клубы мен Швеция ұлттық құрамасында өнер көрсетеді. [[2021 жыл|2021]] жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері, [[2022 жыл|2022]] жылғы Еуропа чемпионы, [[2024 жыл|2024]] жылғы Еуропа чемпионатының жүлдегері. 2024 жылғы жазғы [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарының]] қатысушысы.

== Мансабы ==

=== Клубтық ===
Йонатан Эдвардссон — Швецияның «Савехоф» гандбол клубының түлегі, осы клубпен бірге екі рет Швеция чемпионы атанды. 2018/19 маусымында «Савехоф» құрамында Швеция чемпионатын жеңіп алып, кейін 2019/20 жылғы ЕГФ Чемпиондар лигасы ойындарына қатысты. Екінші чемпиондық атағын 2020/21 маусымында жеңіп алды. Сонымен қатар, Швеция лигасының маусымдағы ең үздік ойыншысы деп танылды.

2021/22 маусымынан бастап Эдвардссон Германияның «Ганновер-Бургдорф» клубында ойнайды.

=== Ұлттық құрамадағы халықаралық мансабы ===
[[2020 жыл|2020]] жылдан бастап Швеция ұлттық құрамасының мүшесі. Құрамадағы алғашқы ойынын 2020 жылғы [[8 қараша|8 қарашада]] [[Косово]] құрамасына қарсы матчта өткізді.

Алғаш рет ірі халықаралық турнирге 2021 жылғы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионатында]] қатысып, ұлттық құрамамен бірге күміс жүлде жеңіп алды.

2022 жылғы [[Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатының]] финалында шведтер Испания құрамасын жеңіп, Еуропа чемпионы атанды. 2024 жылы [[Германия|Германияда]] өткен Еуропа чемпионатында қола жүлдеге ие болды, үш матчқа қатысып, бір гол соқты.

2024 жылғы тамызда гандболдан Олимпиадалық турнирге қатысу үшін Швеция құрамасының тізіміне енгізілді. Швеция құрамасы ширек финалда Дания құрамасына 31:32 есебімен жеңіліп, турнирдегі өнерін аяқтады.

[[2025 жыл|2025]] жылғы әлем чемпионатының матчтарына қатысты, онда Швеция құрамасы сәтсіз ойнап, қорытынды есепте 14-орын алды.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.ihf.info/about/players/profiles/23553 Халықаралық гандбол сайты]
* [https://www.instagram.com/jonathanedvardsson/ Instagram]</text>
      <sha1>7incbfctgk5bvbirzm88lszihn1nnqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599476</id>
      <parentid>3599462</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:45:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3712" sha1="tw6gl4q1q5xwx061v01buxunmseb5cd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Йонатан Эдвардссон''' ([[Швед тілі|швед.]] ''Jonathan Edvardsson''; [[7 сәуір]] [[1997 жыл|1997]] жыл, [[Гётеборг|Гётеборгта]] туылған) — [[Швеция|швед]] гандболшысы, «Ганновер-Бургдорф» клубы мен Швеция ұлттық құрамасында өнер көрсетеді. [[2021 жыл|2021]] жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері, [[2022 жыл|2022]] жылғы Еуропа чемпионы, [[2024 жыл|2024]] жылғы Еуропа чемпионатының жүлдегері. 2024 жылғы жазғы [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарының]] қатысушысы.

== Мансабы ==

=== Клубтық ===
Йонатан Эдвардссон — Швецияның «Савехоф» гандбол клубының түлегі, осы клубпен бірге екі рет Швеция чемпионы атанды. 2018/19 маусымында «Савехоф» құрамында Швеция чемпионатын жеңіп алып, кейін 2019/20 жылғы ЕГФ Чемпиондар лигасы ойындарына қатысты. Екінші чемпиондық атағын 2020/21 маусымында жеңіп алды. Сонымен қатар, Швеция лигасының маусымдағы ең үздік ойыншысы деп танылды.

2021/22 маусымынан бастап Эдвардссон Германияның «Ганновер-Бургдорф» клубында ойнайды.

=== Ұлттық құрамадағы халықаралық мансабы ===
[[2020 жыл|2020]] жылдан бастап Швеция ұлттық құрамасының мүшесі. Құрамадағы алғашқы ойынын 2020 жылғы [[8 қараша|8 қарашада]] [[Косово]] құрамасына қарсы матчта өткізді.

Алғаш рет ірі халықаралық турнирге 2021 жылғы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионатында]] қатысып, ұлттық құрамамен бірге күміс жүлде жеңіп алды.

2022 жылғы [[Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионатының]] финалында шведтер Испания құрамасын жеңіп, Еуропа чемпионы атанды. 2024 жылы [[Германия|Германияда]] өткен Еуропа чемпионатында қола жүлдеге ие болды, үш матчқа қатысып, бір гол соқты.

2024 жылғы тамызда гандболдан Олимпиадалық турнирге қатысу үшін Швеция құрамасының тізіміне енгізілді. Швеция құрамасы ширек финалда Дания құрамасына 31:32 есебімен жеңіліп, турнирдегі өнерін аяқтады.

[[2025 жыл|2025]] жылғы әлем чемпионатының матчтарына қатысты, онда Швеция құрамасы сәтсіз ойнап, қорытынды есепте 14-орын алды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.ihf.info/about/players/profiles/23553 Халықаралық гандбол сайты]
* [https://www.instagram.com/jonathanedvardsson/ Instagram]

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>tw6gl4q1q5xwx061v01buxunmseb5cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Робертович Ковалёв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780553</id>
    <revision>
      <id>3599460</id>
      <parentid>3598468</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Ковалёв, Андрей Робертович]] бетін [[Андрей Робертович Ковалёв]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3598468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3371" sha1="m6urihbma5s2fcguf097p5ul1vfzwfv" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Андрей Робертович Ковалёв''' ([[Беларус тілі|бел]]. ''Андрэй Робертавіч Кавалёў''; [[2 сәуір]] [[1966 жыл]], [[Витебск|Витебскте]] туылды) — кеңестік және беларусь хоккейшісі, бапкер.

== Өмірбаяны ==

=== Ойыншы мансабы ===
1983/84 маусымында [[Минск|Минскінің]] «Динамо» клубы сапында дебют жасады. Нагано қысқы Олимпиадасы 1998 және Солт-Лейк-Сити қысқы Олимпиадасы 2002 ойындарының қатысушысы. 1995 жылғы (С тобы), 1996 және 1997 жылдардағы (B тобы), сондай-ақ 1998, 1999, 2000, 2001 және 2003 жылдардағы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионаттарында]] Беларусь құрамасы сапында өнер көрсетті.

1994–2003 жылдары Беларусь ұлттық құрамасында ойнады. Осы кезеңде 89 матч өткізіп, 63 (33+30) ұпай жинады және 127 минут айып уақытына ие болды. 2002 жылғы [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарының]] ширек финалында Швеция құрамасына қарсы жеңісті матчта шайбалардың бірін соқты.

Сондай-ақ [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ұлттық құрамасында өнер көрсетіп, 35 ойынға қатысып, 13 [[шайба]] соқты.

== Жетістіктері ==

=== Ойыншы ретінде ===

* КСРО халықтары спартакиадасының чемпионы ([[1982 жыл|1982]]).
* Жастар (U-20) арасындағы әлем чемпионы ([[1986 жыл|1986]]).
* Ізгі ниет ойындарының чемпионы ([[1990 жыл|1990]]).
* «Ленинградская правда жүлдесі» турнирінің жеңімпазы (1990).
* «Известия жүлдесі» турнирінің жеңімпазы (1990).
* Еуропа чемпиондар кубогының финалисі (1990).
* Глобен кубогының жеңімпазы ([[1991 жыл|1991]]).
* КСРО чемпионы (1991).
* Германия чемпионатының үздік мергені ([[1994 жыл|1994]]–[[1995 жыл|1995]]).
* Германия чемпионатының жұлдыздар құрамына енген (DEL лига, D1) — [[2001 жыл|2001]].
* Германияның 2-Бундеслигасының үздік ассистенті (D2) — [[2004 жыл|2004]].
* Құрлықтық кубоктың иегері ([[2007 жыл|2007]]).
* Беларусь чемпионатының қола жүлдегері (2007)

== Сыртқы сілтемелер ==

* https://www.eurohockey.com/player/1247-andrei-kovalev.html
* [https://www.eliteprospects.com/player/29035/andrei-kovalev Elite Prospects]&amp;nbsp;(англ.) — 1999.</text>
      <sha1>m6urihbma5s2fcguf097p5ul1vfzwfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599477</id>
      <parentid>3599460</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3405" sha1="0u4i1pvdybnceg28in9zysuk4i8pa3w" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Андрей Робертович Ковалёв''' ([[Беларус тілі|бел]]. ''Андрэй Робертавіч Кавалёў''; [[2 сәуір]] [[1966 жыл]], [[Витебск|Витебскте]] туылды) — кеңестік және беларусь хоккейшісі, бапкер.

== Өмірбаяны ==

=== Ойыншы мансабы ===
1983/84 маусымында [[Минск|Минскінің]] «Динамо» клубы сапында дебют жасады. Нагано қысқы Олимпиадасы 1998 және Солт-Лейк-Сити қысқы Олимпиадасы 2002 ойындарының қатысушысы. 1995 жылғы (С тобы), 1996 және 1997 жылдардағы (B тобы), сондай-ақ 1998, 1999, 2000, 2001 және 2003 жылдардағы [[Әлем чемпионаты|әлем чемпионаттарында]] Беларусь құрамасы сапында өнер көрсетті.

1994–2003 жылдары Беларусь ұлттық құрамасында ойнады. Осы кезеңде 89 матч өткізіп, 63 (33+30) ұпай жинады және 127 минут айып уақытына ие болды. 2002 жылғы [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарының]] ширек финалында Швеция құрамасына қарсы жеңісті матчта шайбалардың бірін соқты.

Сондай-ақ [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] ұлттық құрамасында өнер көрсетіп, 35 ойынға қатысып, 13 [[шайба]] соқты.

== Жетістіктері ==

=== Ойыншы ретінде ===

* КСРО халықтары спартакиадасының чемпионы ([[1982 жыл|1982]]).
* Жастар (U-20) арасындағы әлем чемпионы ([[1986 жыл|1986]]).
* Ізгі ниет ойындарының чемпионы ([[1990 жыл|1990]]).
* «Ленинградская правда жүлдесі» турнирінің жеңімпазы (1990).
* «Известия жүлдесі» турнирінің жеңімпазы (1990).
* Еуропа чемпиондар кубогының финалисі (1990).
* Глобен кубогының жеңімпазы ([[1991 жыл|1991]]).
* КСРО чемпионы (1991).
* Германия чемпионатының үздік мергені ([[1994 жыл|1994]]–[[1995 жыл|1995]]).
* Германия чемпионатының жұлдыздар құрамына енген (DEL лига, D1) — [[2001 жыл|2001]].
* Германияның 2-Бундеслигасының үздік ассистенті (D2) — [[2004 жыл|2004]].
* Құрлықтық кубоктың иегері ([[2007 жыл|2007]]).
* Беларусь чемпионатының қола жүлдегері (2007)

== Сыртқы сілтемелер ==
* https://www.eurohockey.com/player/1247-andrei-kovalev.html
* [https://www.eliteprospects.com/player/29035/andrei-kovalev Elite Prospects]&amp;nbsp;(англ.) — 1999.

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>0u4i1pvdybnceg28in9zysuk4i8pa3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Райымбек Бауыржанұлы Бақтыгереев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780560</id>
    <revision>
      <id>3599671</id>
      <parentid>3598478</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3599671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9182" sha1="a6hgjuw3091lra2q8vworq38po5svme" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Райымбек Бауыржанұлы Бақтыгереев''' —  (қазақша:Райымбек Бауыржанұлы Бақтыгереев), Райым деген атпен танымал.

{{Кинематограф|есімі=Райымбек Бауыржанұлы Бақтыгереев|Сурет=Raiymbek jpg.jpeg|туған күні=18.04.1998|Азаматтығы={{KAZ}}|Туған жері={{туғанжері|Орал|Оралда}} [[Теректі]],[[Батыс Қазақстан]]|Белсенді жылдары=2017 жж.|Мамандығы=Әнші, рэпер}}

== Өмірбаяны ==
Бақтыгереев 1996 жылы 18 сәуірде Батыс Қазақстан облысы, [[Орал]] қаласы, [[Теректі ауданы]], Құтсийық ауылында дүниеге келген. Ұлты бойынша қазақ. Бала кезінен музыкаға әуес болған және өлең жазған.

2017 жылы ол өзінің алғашқы жеке альбомы «Қара бала» жазды. Бұл альбом оның өмірімен тығыз байланысты. Қарапайым ауыл баласы ретінде ол үлкен сахна мен өмір құндылықтарын армандайды. Альбом ешқашан шыққан жоқ, бірақ соған қарамастан, оның керемет мансабының бастамасы болды.

2018 жылы әртіс өзінің екінші жеке альбомы &quot;О2&quot;-ді ресми түрде шығарды, ол &quot;Охyдеп&quot; дегенді білдіреді. Альбом танымал болды, бірнеше ән чарттардың жоғарғы жағына шықты. &quot;Move&quot; синглы мега-хитке айналды және ұзақ уақыт бойы чарттардың жоғарғы жағында қалды. Альбомда Артур, Әділ және Женис сияқты әртістер болды.

Жеке мансабынан тыс, RaiM DDRECORDS командасының әртістерімен бірлескен синглдер де жазды. 2017 жылы RaiM Артурмен бірге «Самая вышка» әнін жазды, ал алғашқы бейнебаян 2018 жылдың басында түсірілді. Сол жазда әртістер мега-танымал болған «Disco iz 90» әнін жазды.

2019 жылы RaiM өзінің үшінші альбомы «Sham» шығарды. Альбом оның бұрынғы әндерінен стилі мен мағынасы жағынан ерекшеленеді. Альбом этникалық стильде жазылған, ал барлық ән атаулары үшінші альбомға сілтеме жасайтын үш әріптен тұрады. «Sham» әніне бейнебаян түсірілді. Альбомда танымал қазақстандық рэпер Әл Наср ойнайды.&lt;ref&gt;[https://24smi.org/celebrity/136476-&amp;#x20;raim.html 24СМИ (биографиялық портал)]&lt;/ref&gt;

Сол жылы олар Артурмен бірлескен «Simра» және «Saukel» тректерін шығарды. «Simpa» әні үшін әртістер платина дискісін алып, YouTube- та жүз миллионнан астам қаралым жинады.

2020 жылы RaiM тыңдаушылардың жүрегін жаулап алған көптеген синглдер шығарды. Наурыз айында ол Артурмен бірге «Апа» әнін жазып, бейнебаян түсірді. Сол жылы «Latte» әніне арналған анимациялық бейнебаян шығарылды. Бейнебаянда синглдерге сілтемелер көп және RaiM мен Артурдың бүкіл мансабы баяндалады. 2020 жылдың соңында RaiM «Lova Lo» атты жеке сингл шығарды.&lt;ref&gt;[https://biographe.ru/znamenitosti/raim/ Biographer.ru]&lt;/ref&gt;

2021 жылы RaiM өзінің төртінші альбомы «4-dongelek» шығарды. Альбомның тұжырымдамасы «жол». Жақын адамға апаратын жол, үйге апаратын жол және шығармашылыққа апаратын жол. Альбомда әрқайсысы әртүрлі стильдегі жеті трек бар. Олардың ерекшелігі қазақ, орыс, ағылшын және испан тілдерін қоса алғанда, тілдердің үйлесімі. Альбомға шақырылған әртістердің қатарында Мико мен Алина Герч бар.&lt;ref&gt;[https://cyclowiki.org/wiki/RaiM_&amp;Artur Энциклопедиялық база:]&lt;/ref&gt;

Барлық альбомдар мен әндерді музыкалық продюсер, музыкант, аранжировкашы және DDRRECORDS командасының директоры Данияр Рахметжанов шығарды.

'''Білім беру'''

2013 жылы Шағатайдағы Ыбырай Алтынсарин атындағы орта мектепті бітірді Содан кейін Орал қаласындағы Жақаншы Досмұхамедов атындағы колледжге ағылшын тілі мұғалімі мамандығы бойынша оқуға түсті.

'''«DD-RECORDS» белгісінің бөлігі ретінде'''

Студенттік жылдары ол DDRECORDS студиясында әндер жазып, жаздырды. 2016 жылы ол Данияр Рахметжанов басқаратын DD-RECORDS командасының ресми резиденті болды. DDRECORDS құрамында Алина Герц, Женис, Әділ, Мико және Марина сияқты әртістер де бар.

== Жеке өмірі ==
2023 жылдың 21 қаңтарынан бастап ол қазақстандық әнші Ерке Есмаханға үйленген.

== Марапаттар ==

* 2018 EMA &quot;Muzzone&quot; -RaiM, Артур Жыл дебюті Қараңғы 2018 

* 2018 EMA «Muzzone»

* RaiM, Артур —Интернет таңдауы

* 2018 Ұлттық музыкалық марапаттар

* RaiM, Артур, Женис «90-жылдардағы диско» 

* Ұлттық музыкалық марапаттар RaiM, Артур және BN &quot;Үздік&quot;

* 2019 Nur-Sultan Music Awards (RaiM, Artur) 

* 2019 Qazaq music awards «Uzdik En» RaiM, Артур - Сәукеле 

* 2019 Ұлттық музыкалық марапаттар

* RaiM, Артур, Әділ - &quot;Simpa&quot;

* 2020 EMA Жыл хиті RaiM, Артур &quot;Latte&quot;

== Дискография ==
'''Студиялық альбомдар'''

* 2017 «Қара бала (шығарылмаған)» 
* 2018 О2

* 2019 «ЖАЛҒАН»

* 2021 «4-дөңгелек»

* 2022 «Ең көп сатылатын кітап»

* 2024 Джет

== Клиптер ==

* RaiM &amp; Artur - Ең биік (режиссері: Азамат Дулатов). Raim &amp; Artur дуэтінің «Ең биік» әні Нұртас Адамбайдың «2017 Мен күйеу жігітпін» фильмінің саундтрегіне енгізілді. Ол екі күнде бір миллион қаралым жинады. Бейнебаян YouTube-та 11 миллионнан астам қаралым жинап, ең көп қаралған орыс тіліндегі музыкалық бейнебаяндардың ондығына кіреді (2018 жылдың 7 наурызындағы жағдай бойынша).

* RaiM &amp; Arthur feat. Б.Н. Үздік (режиссері: Шыңғысхан Тәжікеев) 2018
* RaiM &amp; Artur - Сәукеле (режиссері: Шыңғысхан Тәжікеев) 2019 

* RaiM &amp; Артур &amp; Әділ Симпа (Аян Сатмағанбет) 2019 Бейнебаян YouTube-та 120 миллионнан астам қаралым жинап, ең көп қаралған орыс тіліндегі музыкалық бейнебаяндардың ондығына кіреді (23 cəyip 2019 жыл).

* RaiM - Шам (режиссері: Айтөре Жолдасқали) 2019 ж

* RaiM &amp; Artur - Ana (режиссері: Айтөре Жолдасқали) 2019 

* RaiM &amp; Artur-Latte (режиссері: Данияр Рахметжанов) 2020 ж.

* RaiM - Cher (Режиссері: Азамат Балахметов) 2020 ж.

* RaiM - Жаңа альбом 4-дөңгелек (реж. Ерни Зиядинов) 2021 ж.

* RaiM &amp; Adil - көз қорқақ, қол батыр (реж.: Данияр Амангелдиев) 2021.

== Дереккөздер ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a6hgjuw3091lra2q8vworq38po5svme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Михайлович Никифоров</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780563</id>
    <revision>
      <id>3599459</id>
      <parentid>3598470</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Никифоров, Павел Михайлович]] бетін [[Павел Михайлович Никифоров]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3598470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3827" sha1="kdxp6rdoexxy6fbg7mjn9ux2ckk4lgb" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Павел Михайлович Никифоров''' (5 [17] маусым [[1884 жыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[2 қараша]] [[1944 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік [[Геофизика|геофизик]] және [[Сейсмология|сейсмолог]], КСРО Ғылым академиясы-ның корреспондент мүшесі ([[1932 жыл|1932]]).

== Ғылымға қосқан үлесі ==
1921–1923 жылдары Курск магниттік аномалиясы ауданында алғашқылардың бірі болып вариометриялық анықтаулар жүргізді.

[[1924 жыл|1924 жылы]] өзінің конструкциясы бойынша гравитациялық [[вариометр]] жасап, Оралда (1924) және Кривой Рогта (1925), сондай-ақ Орта Азия мен Қырымда (1928) гравиметриялық түсірілім жұмыстарын орындады.

Жақын [[Жер сілкіну|жер сілкіністерін]] тіркеуге арналған өзінің конструкциясындағы сейсмографты жасады. Бұл құрал жоғары сезімталдыққа ие болды — тіркеу кезінде жер қыртысының ығысуын 5000 есе ұлғайтып көрсетті, сонымен қатар салмағы мен өлшемдері шағын болды.

КСРО аумағында сейсмикалық белсенділікті жүйелі бақылауды ұйымдастырды. Осы мақсатта Қырымда, Кавказда және Орта Азияда тұрақты жұмыс істейтін өңірлік сейсмикалық станциялар желісін құрды. Бұл жұмыстың нәтижесінде [[1935 жыл|1935 жылы]] КСРО аумағының алғашқы [[Сейсмикалық карталар|сейсмикалық картасы]] жасалды.

Жер қыртысының терең құрылымын зерттеу және мұнайға бай құрылымдарды анықтау үшін жарылыстардан туындайтын серпімді толқындарды бақылауға негізделген сейсмикалық әдістерді әзірледі.

Никифоровтың жетекшілігімен жарылыстар кезіндегі ғимараттар мен инженерлік құрылыстардың тербелістерін бақылау нәтижелері негізінде КСРО-дағы сейсмотұрақты құрылыс нормаларының алғашқысы жасалды.

== Ұйымдарға мүшелігі ==
П. М. Никифоров ғылыми қоғамдар мен ұйымдардың мүшесі болып сайланды:

* 1926 — Bureau International de Geophysique Appeiquee (Madrid)
* 1927 — Америкалық сейсмологиялық қоғам
* 1927 — Commission Seismique Internationale. Strasbourg (1927 год)
* 1927 —Неміс физикалық қоғамы

== Марапаттары мен сыйлықтары ==

* 1944 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]] (13.6.1944)

== Сыртқы сілтемелер* ==

* [https://web.archive.org/web/https://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51521.ln-ru Павел Михайлович Никифоровтын профилі]

* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=249 Библиография]</text>
      <sha1>kdxp6rdoexxy6fbg7mjn9ux2ckk4lgb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599479</id>
      <parentid>3599459</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:46:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3860" sha1="juj0u2m6hf8p2p2z72ck9oli6p9ito4" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Павел Михайлович Никифоров''' (5 [17] маусым [[1884 жыл]], [[Санкт-Петербург]] — [[2 қараша]] [[1944 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік [[Геофизика|геофизик]] және [[Сейсмология|сейсмолог]], КСРО Ғылым академиясы-ның корреспондент мүшесі ([[1932 жыл|1932]]).

== Ғылымға қосқан үлесі ==
1921–1923 жылдары Курск магниттік аномалиясы ауданында алғашқылардың бірі болып вариометриялық анықтаулар жүргізді.

[[1924 жыл|1924 жылы]] өзінің конструкциясы бойынша гравитациялық [[вариометр]] жасап, Оралда (1924) және Кривой Рогта (1925), сондай-ақ Орта Азия мен Қырымда (1928) гравиметриялық түсірілім жұмыстарын орындады.

Жақын [[Жер сілкіну|жер сілкіністерін]] тіркеуге арналған өзінің конструкциясындағы сейсмографты жасады. Бұл құрал жоғары сезімталдыққа ие болды — тіркеу кезінде жер қыртысының ығысуын 5000 есе ұлғайтып көрсетті, сонымен қатар салмағы мен өлшемдері шағын болды.

КСРО аумағында сейсмикалық белсенділікті жүйелі бақылауды ұйымдастырды. Осы мақсатта Қырымда, Кавказда және Орта Азияда тұрақты жұмыс істейтін өңірлік сейсмикалық станциялар желісін құрды. Бұл жұмыстың нәтижесінде [[1935 жыл|1935 жылы]] КСРО аумағының алғашқы [[Сейсмикалық карталар|сейсмикалық картасы]] жасалды.

Жер қыртысының терең құрылымын зерттеу және мұнайға бай құрылымдарды анықтау үшін жарылыстардан туындайтын серпімді толқындарды бақылауға негізделген сейсмикалық әдістерді әзірледі.

Никифоровтың жетекшілігімен жарылыстар кезіндегі ғимараттар мен инженерлік құрылыстардың тербелістерін бақылау нәтижелері негізінде КСРО-дағы сейсмотұрақты құрылыс нормаларының алғашқысы жасалды.

== Ұйымдарға мүшелігі ==
П. М. Никифоров ғылыми қоғамдар мен ұйымдардың мүшесі болып сайланды:

* 1926 — Bureau International de Geophysique Appeiquee (Madrid)
* 1927 — Америкалық сейсмологиялық қоғам
* 1927 — Commission Seismique Internationale. Strasbourg (1927 год)
* 1927 —Неміс физикалық қоғамы

== Марапаттары мен сыйлықтары ==

* 1944 — [[Еңбек Қызыл Туы ордені]] (13.6.1944)

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/https://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-51521.ln-ru Павел Михайлович Никифоровтын профилі]

* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=249 Библиография]

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>juj0u2m6hf8p2p2z72ck9oli6p9ito4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Николаевич Сивец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780594</id>
    <revision>
      <id>3599458</id>
      <parentid>3598473</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Сивец, Виктор Николаевич]] бетін [[Виктор Николаевич Сивец]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3598473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4284" sha1="8f8nygk6yfvs75u6axg92ivh6alksti" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Сивец Виктор Николаевич''' ([[1919 жыл|1919]]—[[1984 жыл|1984]]) — кеңестік өнеркәсіп қайраткері, В. П. Чкалов атындағы Ташкент авиация зауытының директоры, [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1971 жыл|1971]]).

== Өмірбаяны ==
1919 жылғы [[4 мамыр|4 мамырда]] Пржевальск қаласында (қазіргі [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Ыстықкөл облысы]]) дүниеге келген. 1943 жылы Қазан авиация институтын тәмамдаған. Еңбек жолын 1943 жылы Өзбек КСР-індегі Ташкент авиация зауытында шебер болып бастады, 1944 жылдан бастап құрастыру цехында аға шебер қызметін атқарды. 1945 жылдың басында «зауыттың үздік шебері» деп танылды.

1947—1963 жылдары цех бастығы, өндіріс бастығы, бас инженердің орынбасары қызметтерін атқарды. 1963—1969 жылдары №84 зауыттың бас инженері болды. 1969—1973 жылдары КСРО авиация өнеркәсібі министрлігіне қарасты В. П. Чкалов атындағы Ташкент авиация зауытының директоры қызметін атқарды. Оның басшылығымен 1969 жылы зауыт [[Антонов Ан-22|Ан-22]] «Антей» ауыр әскери-көлік ұшақтарын сериялық өндіруді бастады.

1971 жылғы 26 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Виктор Николаевич Сивецке Ленин ордені мен «Орақ пен Балға» алтын медалін тапсыру арқылы Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

1973 жылдан бастап — КСРО авиация өнеркәсібі министрлігіне қарасты В. П. Чкалов атындағы Ташкент өндірістік авиациялық бірлестігінің (ТАПО) бас директоры. Сол жылдан бастап бірлестікте Ил-76 орташа десанттық-көлік ұшағы және оның модификациялары шығарыла бастады.

[[1984 жыл|1984]] жылғы [[9 желтоқсан|9 желтоқсанда]] қайтыс болды. Ташкент қаласындағы «Чигатай» мемориалдық зиратында жерленген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген инженері (1969)
* Лениндік сыйлықтың лауреаты (1978)
* КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1973)
* Өзбек КСР-інің Әбу Райхан Бируни атындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974)
* Құрметті авиақұрылысшы
* Социалистік Еңбек Ері (26.04.1971)
* Ленин ордені (02.03.1962)
* Ленин ордені (22.07.1966)
* Ленин ордені (26.04.1971)
* Ленин ордені (25.03.1974)
* Ленин ордені (23.12.1976)
* Қазан төңкерісі ордені (10.02.1981)
* «Еңбек ерлігі үшін» медалі (16.01.1950)

== Естелік ==
В. Н. Сивецтің есімі Ташкент қаласындағы көшелердің біріне және ТАПОиЧ мәдениет және техника сарайына берілген.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19862 Сивец Виктор Николаевич]. &quot;Ел батырлары&quot; сайты.</text>
      <sha1>8f8nygk6yfvs75u6axg92ivh6alksti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599480</id>
      <parentid>3599458</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4318" sha1="0hnr3etdhl08xn818odgr763puwnhx1" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Сивец Виктор Николаевич''' ([[1919 жыл|1919]]—[[1984 жыл|1984]]) — кеңестік өнеркәсіп қайраткері, В. П. Чкалов атындағы Ташкент авиация зауытының директоры, [[Социалистік еңбек ері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1971 жыл|1971]]).

== Өмірбаяны ==
1919 жылғы [[4 мамыр|4 мамырда]] Пржевальск қаласында (қазіргі [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Ыстықкөл облысы]]) дүниеге келген. 1943 жылы Қазан авиация институтын тәмамдаған. Еңбек жолын 1943 жылы Өзбек КСР-індегі Ташкент авиация зауытында шебер болып бастады, 1944 жылдан бастап құрастыру цехында аға шебер қызметін атқарды. 1945 жылдың басында «зауыттың үздік шебері» деп танылды.

1947—1963 жылдары цех бастығы, өндіріс бастығы, бас инженердің орынбасары қызметтерін атқарды. 1963—1969 жылдары №84 зауыттың бас инженері болды. 1969—1973 жылдары КСРО авиация өнеркәсібі министрлігіне қарасты В. П. Чкалов атындағы Ташкент авиация зауытының директоры қызметін атқарды. Оның басшылығымен 1969 жылы зауыт [[Антонов Ан-22|Ан-22]] «Антей» ауыр әскери-көлік ұшақтарын сериялық өндіруді бастады.

1971 жылғы 26 сәуірде КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының Жарлығымен Виктор Николаевич Сивецке Ленин ордені мен «Орақ пен Балға» алтын медалін тапсыру арқылы Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

1973 жылдан бастап — КСРО авиация өнеркәсібі министрлігіне қарасты В. П. Чкалов атындағы Ташкент өндірістік авиациялық бірлестігінің (ТАПО) бас директоры. Сол жылдан бастап бірлестікте Ил-76 орташа десанттық-көлік ұшағы және оның модификациялары шығарыла бастады.

[[1984 жыл|1984]] жылғы [[9 желтоқсан|9 желтоқсанда]] қайтыс болды. Ташкент қаласындағы «Чигатай» мемориалдық зиратында жерленген.

== Марапаттары мен атақтары ==

* Өзбек КСР-інің еңбек сіңірген инженері (1969)
* Лениндік сыйлықтың лауреаты (1978)
* КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1973)
* Өзбек КСР-інің Әбу Райхан Бируни атындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1974)
* Құрметті авиақұрылысшы
* Социалистік Еңбек Ері (26.04.1971)
* Ленин ордені (02.03.1962)
* Ленин ордені (22.07.1966)
* Ленин ордені (26.04.1971)
* Ленин ордені (25.03.1974)
* Ленин ордені (23.12.1976)
* Қазан төңкерісі ордені (10.02.1981)
* «Еңбек ерлігі үшін» медалі (16.01.1950)

== Естелік ==
В. Н. Сивецтің есімі Ташкент қаласындағы көшелердің біріне және ТАПОиЧ мәдениет және техника сарайына берілген.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19862 Сивец Виктор Николаевич]. &quot;Ел батырлары&quot; сайты.

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>0hnr3etdhl08xn818odgr763puwnhx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Борис Ксаверьевич Судравский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780599</id>
    <revision>
      <id>3599457</id>
      <parentid>3598475</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Судравский, Борис Ксаверьевич]] бетін [[Борис Ксаверьевич Судравский]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады)</comment>
      <origin>3598475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4531" sha1="i7shohvyk85udy8419j8ot5tsx6ehc3" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Судравский Борис Ксаверьевич''' ([[1875 жыл|1875]] жылғы [[24 қазан]], Киев губерниясы, [[Ресей империясы]] — [[1915 жыл|1915]] жылғы [[10 шілде]]) — генерал-майор (1916, қаза болғаннан кейін), [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] қатысушы.

== Өмірбаяны ==
1875 жылғы 24 қазанда дүниеге келген, Киев губерниясының дворяндар әулетінен шыққан.

Білімін Владимир-Киев кадет корпусында алған, оны тәмамдағаннан кейін 1893 жылғы 1 қыркүйекте 1-ші әскери Павлов училищесіне қабылданды. 1894 жылғы 8 тамызда 49-шы жаяу әскер Брест полкіне подпоручик шенінде шығарылды, 1895 жылғы 12 тамызда сол шенімен лейб-гвардия Гренадер полкіне ауыстырылды.

Кейін Судравский біртіндеп поручик (1899 жылғы 12 тамыз), штабс-капитан (1903 жылғы 12 тамыз) және капитан (1907 жылғы 12 тамыз) шендерін алды.

== Бірінші дүниежүзілік соғыс ==
[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін Судравский полковник шенін алды. 1915 жылғы 31 мамырдағы Жоғарғы бұйрықпен ол Георгий қаруымен марапатталды:

''&quot;[[1915 жыл|1915]] жылғы 7-нен 8 ақпан түні Едвабно посадын шабуылдау кезінде қарсыластың күшті оғы астында өз батальонының басында болып, оны найзалық шабуылға бастап, нәтижесінде бүкіл посадтың алынуына қол жеткізгені үшін.&quot;''

1915 жылғы 10 шілдеде Судравский шайқаста қаза тапты. 1916 жылғы 5 ақпандағы Жоғарғы бұйрықпен ол қаза болғаннан кейін Әулие Георгий орденінің 4-дәрежесімен марапатталды, ал 1916 жылғы 26 маусымда генерал-майор шеніне көтерілді (1915 жылғы 10 шілдеден бастап еңбек өтілімен).

== Отбасы ==
Оның ағасы [[Судравский, Владимир Ксаверьевич|Владимир]] белгілі [[Әскери тарих|әскери тарихшы]] болған және ол да Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан.

== Марапаттары ==
Судравскийдің ордендері:

* [[Әулие Станислав ордені]], 3-дәрежелі ([[1910 жыл|1910]] жыл)
* [[Әулие Станислав ордені]], 2-дәрежелі, қылыштармен [[1914 жыл|(1914]] жылғы 10 қараша)
* Георгий қаруы ([[1915 жыл|1915]] жылғы 31 мамыр)
* [[Әулие Георгий ордені]], 4-дәрежелі ([[1916 жыл|1916]] жылғы 5 ақпан)
* [[Әулие Владимир ордені]], 4-дәрежелі, қылыштармен және бантымен (1916 жылғы 19 қараша)

== Дереккөздер ==

* Әскери ведомство бойынша Жоғарғы бұйрықтар. «Разведчик» журналының №1293 саны. — 864-бет.
* Гвардиялық жаяу әскер капитандарының аға шенділік бойынша тізімі. 1913 жылғы 1 қыркүйекке қарай құрастырылған. — Санкт-Петербург, 1913.
* Шабанов В. М. ''Әулие Ұлы азапкер және Жеңімпаз Георгийдің әскери ордені. 1769—1920 жылдардағы атаулы тізімдер. Биобиблиографиялық анықтамалық.'' — Мәскеу, 2004. — 776-бет. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89577-059-2&lt;/nowiki&gt;.</text>
      <sha1>i7shohvyk85udy8419j8ot5tsx6ehc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599481</id>
      <parentid>3599457</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4565" sha1="igjzhl9937nznllywxpmwsbcva1dr3f" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;

'''Судравский Борис Ксаверьевич''' ([[1875 жыл|1875]] жылғы [[24 қазан]], Киев губерниясы, [[Ресей империясы]] — [[1915 жыл|1915]] жылғы [[10 шілде]]) — генерал-майор (1916, қаза болғаннан кейін), [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғысқа]] қатысушы.

== Өмірбаяны ==
1875 жылғы 24 қазанда дүниеге келген, Киев губерниясының дворяндар әулетінен шыққан.

Білімін Владимир-Киев кадет корпусында алған, оны тәмамдағаннан кейін 1893 жылғы 1 қыркүйекте 1-ші әскери Павлов училищесіне қабылданды. 1894 жылғы 8 тамызда 49-шы жаяу әскер Брест полкіне подпоручик шенінде шығарылды, 1895 жылғы 12 тамызда сол шенімен лейб-гвардия Гренадер полкіне ауыстырылды.

Кейін Судравский біртіндеп поручик (1899 жылғы 12 тамыз), штабс-капитан (1903 жылғы 12 тамыз) және капитан (1907 жылғы 12 тамыз) шендерін алды.

== Бірінші дүниежүзілік соғыс ==
[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] басталғаннан кейін Судравский полковник шенін алды. 1915 жылғы 31 мамырдағы Жоғарғы бұйрықпен ол Георгий қаруымен марапатталды:

''&quot;[[1915 жыл|1915]] жылғы 7-нен 8 ақпан түні Едвабно посадын шабуылдау кезінде қарсыластың күшті оғы астында өз батальонының басында болып, оны найзалық шабуылға бастап, нәтижесінде бүкіл посадтың алынуына қол жеткізгені үшін.&quot;''

1915 жылғы 10 шілдеде Судравский шайқаста қаза тапты. 1916 жылғы 5 ақпандағы Жоғарғы бұйрықпен ол қаза болғаннан кейін Әулие Георгий орденінің 4-дәрежесімен марапатталды, ал 1916 жылғы 26 маусымда генерал-майор шеніне көтерілді (1915 жылғы 10 шілдеден бастап еңбек өтілімен).

== Отбасы ==
Оның ағасы [[Судравский, Владимир Ксаверьевич|Владимир]] белгілі [[Әскери тарих|әскери тарихшы]] болған және ол да Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан.

== Марапаттары ==
Судравскийдің ордендері:

* [[Әулие Станислав ордені]], 3-дәрежелі ([[1910 жыл|1910]] жыл)
* [[Әулие Станислав ордені]], 2-дәрежелі, қылыштармен [[1914 жыл|(1914]] жылғы 10 қараша)
* Георгий қаруы ([[1915 жыл|1915]] жылғы 31 мамыр)
* [[Әулие Георгий ордені]], 4-дәрежелі ([[1916 жыл|1916]] жылғы 5 ақпан)
* [[Әулие Владимир ордені]], 4-дәрежелі, қылыштармен және бантымен (1916 жылғы 19 қараша)

== Дереккөздер ==
* Әскери ведомство бойынша Жоғарғы бұйрықтар. «Разведчик» журналының №1293 саны. — 864-бет.
* Гвардиялық жаяу әскер капитандарының аға шенділік бойынша тізімі. 1913 жылғы 1 қыркүйекке қарай құрастырылған. — Санкт-Петербург, 1913.
* Шабанов В. М. ''Әулие Ұлы азапкер және Жеңімпаз Георгийдің әскери ордені. 1769—1920 жылдардағы атаулы тізімдер. Биобиблиографиялық анықтамалық.'' — Мәскеу, 2004. — 776-бет. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-89577-059-2&lt;/nowiki&gt;.

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>igjzhl9937nznllywxpmwsbcva1dr3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливандағы соғыс (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780609</id>
    <revision>
      <id>3599392</id>
      <parentid>3599151</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бірінші апта (2–8 наурыз) */</comment>
      <origin>3599392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70544" sha1="jg99eifthkmk6n4c9gvbvq416xz6m6h" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Ливандағы соғыс (2026)
 |бөлім       = [[Ирандағы соғыс (2026)]]
 |сурет       = 2026 Lebanon War Map.svg
 |сурет атауы = 
 |дата        = [[2 наурыз]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін ({{Ұзақтығы|year=2026|month=3|days=2}})
 |орын        = [[Ливан]], [[Израиль]]
 |себеп       = 
 |нәтиже      = 
 |статусы     = Уақытша атысты тоқтату
* 2026 жылғы 16 наурызда Израильдің Оңтүстік Ливандағы құрлық операциялары басталды
* Ливандағы жалпы сайлау 2028 жылға шегерілді
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = {{Байрақ|Хезболла}}&lt;br&gt;[[File:InfoboxPIJ.svg|border|20px]]  [[Палестина ислам жиһады]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Muslim Brotherhood.png|border|20px]] [[Ислам тобы]]&lt;ref name=&quot;MuslimBrothers&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/article-888730|title=Lebanon Islamic Group claims headquarters targeted by IDF strikes|work=[[The Jerusalem Post]]|author=Seth J. Frantzman|date=4 March 2026|access-date=4 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[File:Flag of the Amal Movement.svg|border|20px]] [[Амаль]]
 |қарсылас2   = {{Байрақ|Израиль}}
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = {{Ту|Хезболла}} [[Наим Касем]]&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border|20px]] Али Задех&lt;br&gt;[[Сурет:Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|border|20px]] Реза Хазаи
 |командир2   = {{Ту|Израиль}} [[Беньямин Нетаньяху]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Исраэль Кац]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Эяль Замир]]&lt;br&gt;{{Ту|Израиль}} [[Рафи Мило]]
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = {{Ту|Хезболла}} ​1 000-нан астам содыр қаза тапты (ішкі дереккөздер бойынша)&lt;ref name=&quot;Hezbollah1&quot;&gt;{{Cite|news|last1=Astih|first1=Paula|date=17 April 2026|title=Hezbollah Tallies Its Dead from Israel War, Estimates Exceed 1,000|url=https://english.aawsat.com/arab-world/5263615-hezbollah-tallies-its-dead-israel-war-estimates-exceed-1000|work=[[Asharq Al-Awsat]]|access-date=19 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418053239/https://english.aawsat.com/arab-world/5263615-hezbollah-tallies-its-dead-israel-war-estimates-exceed-1000|archive-date=18 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;​1 700 содыр қаза тапты (Израиль мәліметі бойынша)&lt;ref name=&quot;Hezbollah2&quot;&gt;{{Cite|news|last1=Horovitz|first1=Michael|last2=Levaton|first2=Stav|date=16 April 2026|title=Opposition, northern mayors decry imposed ceasefires as Lebanon truce declared|url=https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/|work=The Times of Israel|language=en-US|issn=0040-7909|access-date=17 April 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416201520/https://www.timesofisrael.com/opposition-northern-mayors-decry-imposed-ceasefires-as-lebanon-truce-declared/|archive-date=16 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;5 содыр қолға түсті (Израиль мәліметі бойынша)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mtv.com.lb/news/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/1671123/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D8%B1--%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84%D9%8A-%D9%8A%D8%B9%D9%84%D9%86-%D8%A3%D8%B3%D8%B1-2-%D9%85%D9%86-%D9%82%D9%88%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%B6%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%B7%D8%A7%D9%86%D9%8A|title=بالصور: الجيش الإسرائيلي يعلن أسر 2 من قوة الرضوان جنوب الليطاني|website=MTV Lebanon}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://today.lorientlejour.com/article/1503594/battle-of-bint-jbeil-in-maps-israeli-army-encircles-the-towns-center.html|title=Battle of Bint Jbeil in Maps: Israeli army encircles the town's center|date=15 April 2026|website=L'Orient Today}}&lt;/ref&gt;
 |шығындар2   = Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = Ливанда 2 618 адам қаза тапты, 8 094 адам жараланды&lt;ref name=&quot;Lebanon1&quot;&gt;{{Cite web |title=Lebanon death toll since March 2 Israeli offensive surpasses 2,600 |date=1 May 2026 |access-date=1 May 2026 |work=[[Middle East Monitor]] |url=https://www.middleeastmonitor.com/20260501-lebanon-death-toll-since-march-2-israeli-offensive-surpasses-2600/ }}&lt;/ref&gt; және 1 200 000-нан астам адам қоныс аударды&lt;ref name=&quot;displaced&quot;&gt;{{Cite web |last=Dugal |first=Hanna |title=How Israel's invasion of southern Lebanon created a humanitarian crisis |date=7 April 2026 |access-date=7 April 2026 |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/7/how-israels-invasion-of-southern-lebanon-created-a-humanitarian-crisis}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;Израильде 2 бейбіт тұрғын қаза тапты{{efn|Біреуі өз әскерінің қате соққысынан қаза тапты.&lt;ref name=&quot;reuters230326&quot;&gt;{{Cite news|title= First Israeli civilian killed in Lebanon border war was hit by Israeli fire|url= https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-military-says-friendly-fire-killed-civilian-near-lebanon-border-2026-03-23/|work=Reuters|access-date=23 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24032026&quot; /&gt;}}
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
2026 жылдың 2 наурызынан бастап [[Ливан]] аумағында [[Израиль]] мен ливандық шииттік [[Хезболла]] содырлар тобы арасында соғыс жүріп жатыр. Бұл — 2023 жылдың соңында басталған Хезболла мен Израиль арасындағы қақтығыстың қайта өршуі және Таяу Шығыстағы ауқымды қақтығыстың бір бөлігі болып табылады.&lt;ref name=&quot;NPA&quot;&gt;{{Cite|web |date=2 March 2026 |title=Beirut, Lebanon, March 2, 2026 (AFP) – Hezbollah says attack on Israel was 'defensive act'|url=https://www.nampa.org/text/22875145|access-date=3 March 2026 |agency=[[Agence France-Presse]]|website=Namibia Press Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ravid&quot; /&gt; Соғыс&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Bassam |first1=Laila |last2=Gebeily |first2=Maya |last3=Lubell |first3=Maayan |date=6 March 2026 |title=Hezbollah saw new war with Israel as inevitable and rearmed for months, sources say |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-saw-new-war-with-israel-inevitable-rearmed-months-sources-say-2026-03-06/ |access-date=7 March 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=War Intensifies in Lebanon |url=https://www.cfr.org/articles/war-intensifies-in-lebanon |access-date=7 March 2026 |website=Council on Foreign Relations |language=en}}&lt;/ref&gt; салдарынан Ливанда 2 600-ден астам содырлар мен бейбіт тұрғындар қаза тауып,&lt;ref name=&quot;Lebanon1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;toi08apr&quot;&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |others=Agencies |last2=Magid |first2=Jacob |date=8 April 2026 |title=IDF launches largest airstrikes yet on Hezbollah; Trump: Iran truce doesn't cover Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/idf-launches-largest-airstrikes-yet-against-hezbollah-after-truce-with-iran/ |access-date=9 April 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; 1 миллионнан астам адам (ел халқының 20%-ы) үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды,&lt;ref name=&quot;displaced&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times-20260314&quot;&gt;{{Cite web |last=Chehayeb |first=Kareem |last2=Harb |first2=Malak |date=14 March 2026 |title=War has already displaced nearly a million Lebanese. Aid groups warn of a humanitarian crisis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2026-03-14/humanitarian-crisis-feared-as-war-displaces-nearly-million-lebanese |access-date=15 March 2026 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}&lt;/ref&gt; бұл гуманитарлық дағдарысқа әкеп соқты.&lt;ref name=&quot;Los Angeles Times-20260314&quot; /&gt;

Израиль мен «Хезболла» арасындағы қақтығыс 2023 жылдың қазан айында [[Газадағы соғыс]]қа жауап ретінде басталды. Бұл 2024 жылдың қазанында [[Үшінші Ливан соғысы (2024)|Израильдің Оңтүстік Ливанға басып кіруіне]] алып келді. 2024 жылдың қарашасында [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі|атысты тоқтату туралы келісім]] жасалғанына қарамастан, Израиль Ливанға дерлік күн сайын әуе соққыларын жасауды жалғастырды,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christou |first=William |last2=Tondo |first2=Lorenzo |date=18 March 2026 |title=Israel faces stiff Hezbollah resistance as it attempts to push deeper into Lebanon |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/fighting-intensifies-israel-hezbollah-southern-lebanon |access-date=19 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; нәтижесінде 2025 жылдың қарашасына қарай 331 адам (оның ішінде кемінде 127-сі бейбіт тұрғын) қаза тапты.&lt;ref&gt;{{cite news |title=At least 331 killed, 945 injured by Israeli fire since ceasefire: Lebanon |url=https://www.trtworld.com/article/4d1e35fc0ad5 |access-date=21 April 2026 |publisher=[[TRT World]] |date=21 Nov 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421222325/https://www.trtworld.com/article/4d1e35fc0ad5 |archive-date=21 April 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=At least 127 civilians killed in Israeli strikes on Lebanon since ceasefire, UN says |url=https://www.theguardian.com/world/2025/nov/25/civilians-killed-israel-strikes-lebanon-ceasefire |access-date=21 April 2026 |publisher=[[The Guardian]] |date=25 Nov 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260421220540/https://www.theguardian.com/world/2025/nov/25/civilians-killed-israel-strikes-lebanon-ceasefire |archive-date=21 April 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кейінірек қаза болғандардың жалпы саны 500-ге жетті.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Homes |first=Hilary |date=6 March 2026 |title=Lebanon: Israeli military's overly broad mass evacuation orders sowing panic and fuelling humanitarian suffering |url=https://amnesty.ca/human-rights-news/lebanon-israel-mass-evacuation-orders-sowing-panic-fuelling-suffering/ |access-date=19 March 2026 |website=Amnesty International Canada |language=en-US}}&lt;/ref&gt; «Хезболла» болса, өзінің әскери инфрақұрылымы мен қару-жарақ арсеналын қайта қалпына келтіру арқылы атысты тоқтату режимін бұзды.&lt;ref name=&quot;hezvio&quot; /&gt;

2026 жылғы 28 ақпанда [[Израиль]] мен [[Америка Құрама Штаттары]] Хезболланың басты демеушісі саналатын [[Ирандағы соғыс (2026)|Иранға қарсы соғыс]] бастап, Иранның жоғарғы көсемі [[Әли Хаменеи]]ді өлтірді.&lt;ref name=&quot;Bernama-2026&quot;&gt;{{Cite|web |date=2 March 2026 |title=Hezbollah Claims Rocket, Drone Strike On Israeli Missile Defence Site Near Haifa|url=https://www.bernama.com/en/news.php/?id=2529362|access-date=3 March 2026 |website=[[Bernama]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;france24.com&quot;&gt;{{Cite|web |date=3 March 2026 |title=Hezbollah says targeted 3 Israeli bases after strikes on Lebanon |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-hezbollah-says-targeted-3-israeli-bases-after-strikes-on-lebanon|access-date=3 March 2026 |agency=[[Agence France Presse|AFP]]|website=France 24}}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде «Хезболла» Израильге зымыран соққыларын қайта бастады. Израиль Ливанның түкпір-түкпіріне, соның ішінде астанасы [[Бейрут]]ке әуе соққыларымен жауап берді. Израиль армиясы 16 наурызда Оңтүстік Ливанда құрлық операцияларын бастап,&lt;ref name=&quot;The Times of Israel-20260316&quot; /&gt; соңында бес дивизияны жұмылдырды.&lt;ref name=&quot;AA-07042026&quot; /&gt; «Хезболла» Израильге дрондар мен 2000-ға жуық зымыран атса, Израиль [[Оңтүстік Ливан]], [[Бейрут]] және [[Бекаа алабы]]на жүздеген әуе соққыларын жасады.&lt;ref name=&quot;ForeignPolicy-03042026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;RTE-10042026&quot; /&gt; Ливанның оңтүстігін елдің қалған бөлігінен бөліп тастау үшін Литани өзеніндегі негізгі көпірлерді Израиль жарып жіберді.&lt;ref name=&quot;ForeignPolicy-03042026&quot; /&gt; Оңтүстіктегі [[Бинт-Джубайл]] қаласы құрлықтағы шайқастардың негізгі ошағына айналды.&lt;ref name=&quot;RTE-10042026&quot;&gt;{{Cite web |title=Town near Irish UN base is 'main battlefield' in south Lebanon – IDF |date=10 April 2026 |access-date=10 April 2026 |work=[[RTÉ]] |url=https://www.rte.ie/news/primetime/2026/0410/1567622-town-near-irish-base-is-main-battlefield-in-south-lebanon-idf/ }}&lt;/ref&gt; 24 наурызда Израиль қорғаныс министрі Израильдің Ливан шекарасындағы елді мекендерді қиратып, Оңтүстік Ливанды [[Литани өзені]]не дейін басып алатынын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;France24 occupation&quot;&gt;{{cite news |title=Lebanon condemns Israel's 'clear intention' to impose new occupation of its territory |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260331-lebanon-condemns-israel-s-clear-intention-to-impose-new-occupation-of-its-territory |work=[[France 24]] |date=31 March 2026}}&lt;/ref&gt;

Ливан үкіметі Хезболланың Израильге қарсы қайта басталған соққыларын Ливан мемлекетіне қауіп төндіріп, оның негізіне нұқсан келтіргені үшін ресми түрде айыптады. Үкімет Хезболланың әскери қызметіне тыйым салуға көшіп, топты өз қару-жарағын мемлекет бақылауына өткізуге және Ливан аумағынан рұқсатсыз шабуылдарды тоқтатуға шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christou |first=William |date=2 March 2026 |title=Israel strikes Lebanon after Iran ally Hezbollah fires missiles over border |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/israel-idf-strikes-hezbollah-beirut-lebanon-iran-war |access-date=16 March 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sukarieh |first=Mayssoun |date=14 March 2026 |title=Lebanon's existential war with Israel is being fought from within |url=https://mondoweiss.net/2026/03/lebanons-existential-war-against-israel-is-being-fought-from-within/ |access-date=16 March 2026 |website=Mondoweiss |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 March 2026 |title=Lebanon bans Hezbollah military actions after attack on Israel |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-projectiles-were-fired-lebanon-2026-03-01/|work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, Ливан билігі Израильдің жоспарланған оккупациясын және бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарын да айыптады.&lt;ref name=&quot;France24 occupation&quot;/&gt; ​Иран тарапы ауқымды атысты тоқтатудың шарты ретінде Израильдің Ливандағы шабуылдарын доғаруды талап етті.&lt;ref name=&quot;Reuters-20260325&quot;&gt;{{Cite news |last=Nakhoul |first=Samia |last2=Bassam |first2=Laila |last3=Gebeily |first3=Maya |date=25 March 2026 |title=Iran wants Lebanon included in any ceasefire, sources say |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/iran-wants-lebanon-included-any-ceasefire-sources-say-2026-03-25/ |access-date=26 March 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt; Сәуір айында Иран мен АҚШ–Израиль арасында уақытша атысты тоқтату туралы келісім жасалып, Хезболла да өз шабуылдарын тоқтатқанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;pauses-reuters&quot;&gt;{{Cite news |date=8 April 2026 |title=Hezbollah pauses attacks under US-Iran ceasefire, sources close to group say|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say-2026-04-08/ |access-date=8 April 2026 |work=Reuters |language=en}}&lt;/ref&gt; Алайда Израиль премьер-министрі [[Беньямин Нетаньяху]] бұл келісімнің Ливанға қатысы жоқ екенін алға тартып, Иран мен пәкістандық делдал [[Шахбаз Шариф]]тің сөзін жоққа шығарды.&lt;ref name=&quot;doesnotincludelebanon&quot;&gt;{{Cite web |title=Netanyahu says US-Iran ceasefire 'does not include Lebanon' |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon |access-date=8 April 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt; Атысты тоқтату туралы хабарландырудан бірнеше сағат өткен соң, Израиль осы соғыстағы ең ірі әуе соққыларын жасап, 350-ден астам адамды өлтірді.&lt;ref name=&quot;Reuters-08042026&quot;&gt;{{Cite web |title=Israel pounds Lebanon with heaviest airstrikes of the war as Hezbollah pauses attacks |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say-2026-04-08/ |date=8 April 2026 |work=[[Reuters]] |access-date=8 April 2026}}&lt;/ref&gt; 16 сәуірде Президент Трамп Израиль мен Ливанның 10 күндік бітімге келгенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite|web|date=16 April 2026 |title=Trump says Israel and Lebanon agree to temporary ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/16/trump-says-israel-and-lebanon-agree-to-temporary-ceasefire |access-date=16 April 2026  |website=[[Al Jazeera English]]}}&lt;/ref&gt;

== Алғышарттар ==
2023 жылдың қазан айында [[Газадағы соғыс]] басталғаннан кейін, Израиль мен ливандық шииттік Хезболла жасағы арасында қақтығыс өршіп кетті. Бұл — Хезболла құрылған 1982 жылдан бері екі тарап арасында жалғасып келе жатқан ұзаққа созылған өшпенділіктің бір бөлігі. Хезболла 2023 жылғы 7 қазандағы шабуылдардан кейін Израильге соққы бере бастады. Топ бұл әрекеттерін Газа секторын бомбалау басталғаннан кейін палестиналықтармен ынтымақтастық белгісі ретінде жасағанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite|web|last1=Goldenberg|first1=Tia|last2=Shurafa|first2=Wafaa|date=8 October 2023|title=Hezbollah and Israel exchange fire as Israeli soldiers battle Hamas on second day of surprise attack|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71|access-date=3 March 2026|work=[[Associated Press News]]|language=en|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008051308/https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-ca7903976387cfc1e1011ce9ea805a71|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite|news|date=8 October 2023|title=Israel, Hezbollah exchange artillery, rocket fire|language=en|work=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-strikes-lebanon-after-hezbollah-hits-shebaa-farms-2023-10-08/|access-date=3 March 2026|archive-date=8 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008065933/https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-strikes-lebanon-after-hezbollah-hits-shebaa-farms-2023-10-08/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Бір жылға созылған қақтығыстан соң, 2024 жылдың қазан айында Израиль [[Үшінші Ливан соғысы (2024)|Оңтүстік Ливанға басып кірді]]. Қараша айының соңында АҚШ-тың делдалдығымен жасалған атысты тоқтату келісімінен кейін әскерін шығарғанымен, оған дейін Хезболла жетекшісі, діни қайраткер [[Хасан Насралла]]ны өлтіріп үлгерді. Алайда 2024 жылдың қарашасы мен 2026 жылдың наурызы аралығында екі тараптан да атысты тоқтату режимін бұзудың бірнеше жағдайы тіркелді. Израиль келісім шарттарын орындату және Хезболланың әскери күшін қайта қалпына келтіруіне жол бермеу мақсатында&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Spotlight on Terrorism: Hezbollah and Lebanon (February 23 – March 2, 2026) |url=https://www.terrorism-info.org.il/en/spotlight-on-terrorism-hezbollah-and-lebanon-february-23-march-2-2026/ |access-date=9 April 2026 |website=The Meir Amit Intelligence and Terrorism Information Center}}&lt;/ref&gt; бітімнен кейін бір жыл бойы Ливан аумағына дерлік күн сайын шабуыл жасап отырды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Cohen |last2=Guttenfelder |date=26 November 2025 |title='Imperial Israel' in the New Middle East |url=https://www.nytimes.com/2025/11/26/world/middleeast/imperial-israel-in-the-new-middle-east.html |access-date=2 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331|first1=Roger|author-link1=Roger Cohen|first2=David|author-link2=David Guttenfelder}}&lt;/ref&gt; Ал Хезболла болса, өзінің әскери инфрақұрылымы мен қару-жарақ арсеналын қайта құру арқылы атысты тоқтату талаптарын бұзды.&lt;ref name=&quot;hezvio&quot;&gt;{{Cite news |last=Rahal |first=Layal Abou |date=14 March 2026 |title=Hezbollah goes 'all in' on an 'existential' war against Israel. It could be its last |url=https://www.timesofisrael.com/hezbollah-goes-all-in-on-an-existential-war-against-israel-it-could-be-its-last/ |access-date=25 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 28 ақпанда АҚШ пен Израильдің Иранға жасаған бірлескен соққыларынан кейін [[Хезболла]] бұл шабуылдарды айыптап: «Америка мен Израиль сияқты жауларымыз тиісті жазасын алатынына, олардың озбыр әрі қылмыстық агрессиясы тек сәтсіздікке ұшырайтынына сенімдіміз», — деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's weakened proxies condemn US-Israeli strikes without carrying out retaliatory attacks |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=2 March 2026 |publisher=CNN |language=en |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228100114/https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 1 наурызда Иран тарапы АҚШ пен Израиль соққысынан [[Әли Хаменеи]]дің қаза тапқанын растаған соң, Хезболланың бас хатшысы [[Наим Касем]] кек алуға және «агрессияға қарсы тұру міндетін орындауға» уәде беріп, Хезболланың «намыс пен қарсыласу майданын» тастамайтынын жеткізді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Live updates: Trump says Iran operation could take &quot;four weeks or less,&quot; 3 U.S. troops killed |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/us-iran-war-israel-supreme-leader-khamenei-funeral-day-2/ |access-date=2 March 2026 |publisher=CBS News |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Хезболла бұл шабуылдарды бір жылдан астам уақыт бойы бітімге қарамастан жалғасып келген Израиль соққыларына қарсы «қорғаныс әрекеті» деп атады.&lt;ref name=&quot;Namibia-Press-Agency-2026&quot;&gt;{{cite web |date=2 March 2026 |title=Beirut, Lebanon, March 2, 2026 (AFP) – Hezbollah says attack on Israel was 'defensive act' |url=https://www.nampa.org/text/22875145 |access-date=5 March 2026 |agency=[[Agence France-Presse]] |website=Namibia Press Agency}}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ, топ Израильді агрессияны тоқтатуға және басып алынған Ливан аумақтарынан әскерін шығаруға мәжбүрлеу үшін соғысты қайта бастағанын мәлімдеп, бұл қадамның [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғысқа]] қатысы жоқтығын баса айтты.&lt;ref name=&quot;United-Press-International-2026&quot;&gt;{{cite web |date=5 March 2026 |title=Hezbollah leader: Resumed fighting with Israel not linked to war on Iran |url=https://www.upi.com/Top_News/World-News/2026/03/04/lebanon-hezbollah-leader-israel-aggression/6851772658355/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307044609/https://www.upi.com/Top_News/World-News/2026/03/04/lebanon-hezbollah-leader-israel-aggression/6851772658355/ |archive-date=7 March 2026 |website=[[United Press International]]}}&lt;/ref&gt;

== Барысы ==
=== Бірінші апта (2–8 наурыз) ===
2 наурызда Хезболла [[Израиль мен Хезболланың бейбіт келісімі|2024 жылғы бітімнен]] бері алғаш рет Израильдің солтүстігіне бірнеше снаряд ұшырып, [[Хайфа]]ның оңтүстігіндегі зымыранға қарсы қорғаныс нысанын нысанаға алды.&lt;ref name=&quot;Bernama-2026&quot; /&gt; Хезболла бұл әрекетін Израильді агрессияны тоқтатуға және басып алынған Ливан аумақтарынан әскерін шығаруға мәжбүрлеу үшін жасағанын, сондай-ақ бұл қадамның Ирандағы соғысқа қатысы жоқтығын баса айтты.&lt;ref name=&quot;United-Press-International-2026&quot; /&gt; Израиль қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Ливаннан ұшырылған бір снарядтың атып түсірілгенін, ал қалғандарының ашық жерлерге құлағанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=2 March 2026 |title=Hezbollah confirms it fired rockets at Israel as 'revenge' for Khamenei |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-confirms-it-fired-rockets-at-israel-as-revenge-for-khamenei/ |access-date=2 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909 |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302011743/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-confirms-it-fired-rockets-at-israel-as-revenge-for-khamenei/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Бұған жауап ретінде Израиль жойғыш ұшақтары жергілікті уақыт бойынша түнгі сағат 03:00-де Ливан астанасы [[Бейрут]]ке соққы беріп,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/02/israel-idf-strikes-hezbollah-beirut-lebanon-iran-war|website=The Guardian|last=Christou|first=William|title=Israel strikes Hezbollah in Lebanon after Iran-allied group launches missiles over the border|date=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[Оңтүстік Ливан]] мен [[Бекаа алабы]]ндағы 50 ауылдың тұрғындарына эвакуация туралы бұйрық шығарды.&lt;ref name=&quot;ALJ&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/2/israel-bombs-beirut-after-hezbollah-launches-rocket-attack|title=Israel kills 31 in Beirut strike following Hezbollah rocket attack|publisher=Al Jazeera|date=2 March 2025}}&lt;/ref&gt; ​Израиль әскерилері Бейрут аймағындағы «Хезболла террористік ұйымының жоғары лауазымды өкілдеріне» және Оңтүстік Ливандағы «орталық лауазымды тұлғасына» қарсы «дәлдігі жоғары әрі нысаналы» соққылар жасалғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;L'Orient&quot; /&gt; Алғашқы мәліметтер бойынша, шабуылдың негізгі нысаналары [[Наим Касем]] мен [[Мохаммад Раад]] болғандығы айтылды.&lt;ref name=&quot;Lehmann&quot;&gt;{{Cite news |last=Lehmann |first=Noam |date=2 March 2026 |title=Head of Hezbollah parliamentary bloc said killed in IDF strike on Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/head-of-hezbollah-parliamentary-bloc-said-killed-in-idf-strike-on-beirut/ |access-date=2 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909 |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302113526/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/head-of-hezbollah-parliamentary-bloc-said-killed-in-idf-strike-on-beirut/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Кейінірек Сауд Арабиясының «[[Әл-Хадат]]&lt;nowiki/&gt;» телеарнасы Раадтың тағдыры белгісіз екенін және оның денесі үйінділер астынан ізделіп жатқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;الحدث&quot;: البحث عن جثة نائب أمين عام حزب الله محمد رعد لا يزال مستمراً |url=https://www.mtv.com.lb/news/%D9%85%D8%AD%D9%84%D9%8A%D8%A7%D8%AA/1658402/-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF%D8%AB---%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AD%D8%AB-%D8%B9%D9%86-%D8%AC%D8%AB%D8%A9-%D9%86%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D8%A3%D9%85%D9%8A%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B1%D8%B9%D8%AF-%D9%84%D8%A7-%D9%8A%D8%B2%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7- |access-date=2 March 2026 |website=MTV Lebanon |language=ar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Hezbollah Parliamentary Chief Mohammad Raad Killed In Israeli Airstrikes On Beirut |url=https://www.news18.com/world/hezbollah-parliamentary-chief-mohammad-raad-killed-in-israeli-airstrikes-on-beirut-9937596.html |access-date=2 March 2026 |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302073744/https://www.news18.com/world/hezbollah-parliamentary-chief-mohammad-raad-killed-in-israeli-airstrikes-on-beirut-9937596.html |url-status=live |work=News18}}&lt;/ref&gt; ЦАХАЛ өкілдері бұл соққылар кезінде Хезболланың барлау қызметінің басшысы Хусейн Макледтің көзі жойылғанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-military-says-it-killed-head-hezbollahs-intelligence-headquarters-2026-03-02/|title=Israeli military says it killed head of Hezbollah's intelligence headquarters|accessdate=3 March 2026|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;

3 наурызда Хезболла Израильдің үш әскери базасын — «[[Рамат-Давид әуе базасы|Рамат-Давид]]&lt;nowiki/&gt;» әуе базасын, «[[ Мерон бақылау базасы|Мерон]]&lt;nowiki/&gt;» бақылау базасын және «[[Ицхак лагері|Ицхак]]&lt;nowiki/&gt;» лагерін нысанаға алып, зымырандар мен дрондармен соққы берді.&lt;ref name=&quot;france24.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hezbollah Says Targeted 3 Israeli Bases after Strikes on Lebanon |url=https://english.aawsat.com/node/5246844 |access-date=3 March 2026 |website=english.aawsat.com |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Хезболланың бекіністеріне әуеден соққы жасап, сонымен қатар Бейруттегі «Әл-Манар» телеарнасының штаб-пәтерін нысанаға алды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israel strikes Al-Manar TV's headquarters in Beirut |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israel-strikes-al-manar-tv-s-headquarters-in-beirut/3847445 |access-date=3 March 2026 |website=www.aa.com.tr}}&lt;/ref&gt; Күннің екінші жартысында Израиль күштеріне Ливан аумағындағы позицияларды басып алу туралы бұйрық берілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israel defense minister says told troops to seize new positions in Lebanon |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/909653/lbci-lebanon-articles/en |access-date=3 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль өз әскерилерінің Оңтүстік Ливандағы «стратегиялық аймақтарды» басып алғанын мәлімдеп, жақын маңдағы Ливан қалаларының тұрғындарына эвакуациялануды бұйрық етті.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Boxerman |first1=Aaron |last2=Goldbaum |first2=Christina |date=3 March 2026 |title=Israel Advances in Lebanon and Seizes More Land, as Hezbollah Fight Escalates |url=https://www.nytimes.com/2026/03/03/world/middleeast/israeli-forces-in-lebanon.html |access-date=3 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Израиль [[Йомор]] елді мекеніне халықаралық құқық бойынша тыйым салынған ақ фосформен соққы жасады, соның салдарынан бірнеше үй өртке оранды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Lebanese parliament extends term by 2 years as Israel intensifies attacks on Lebanon |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-hrw-white-phosphorus-dcb94eb15145a3e9194f05727757822f |access-date=10 March 2026 |website=AP News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 March 2026 |title=Israel unlawfully used white phosphorus in Lebanon: HRW |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/9/israel-unlawfully-used-white-phosphorus-in-lebanon-hrw |access-date=10 March 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

4 наурызда Хезболла Израильдің әскери базалары мен мұнай-газ инфрақұрылымына соққы беру мақсатында дрондар мен зымырандар ұшырды.&lt;ref name=&quot;english.nepalnews.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Israeli airstrike kills 4 in Eastern Lebanon |url=https://english.nepalnews.com/s/international/israeli-airstrike-kills-4-in-eastern-lebanon/ |access-date=4 March 2026 |website=Nepal News |language=en}}&lt;/ref&gt; Оңтүстік Ливанда Хезболланың танкіге қарсы атқан оғынан Израильдің екі сарбазы орташа деңгейде жарақат алды; бұл осы қақтығыстағы Израиль тарапынан болған алғашқы жаралану жағдайы еді.&lt;ref name=&quot;Boxerman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=4 March 2026 |title=Update from Aaron Boxerman |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump/18bb977d-7910-5bc0-8cb0-756e9875453f?smid=url-share |access-date=4 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Израиль Хезболланың байланыс орталықтарына соққы берді, шабуыл кезінде «Әл-Манар» телестанциясы мен «Әл-Нұр» радиостанциясына соққы жасалды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 March 2026 |title=Union condemns strikes on al-Manar and al-Nour, Hezbollah says broadcasting will continue |url=https://today.lorientlejour.com/article/1497159/union-condemns-strikes-on-al-manar-and-al-nour-hezbollah-says-broadcasting-will-continue.html |access-date=4 March 2026 |website=L'Orient Today |language=en}}&lt;/ref&gt; Соққылардың көбі Хезболла пайдаланатын Оңтүстік Ливандағы ауылдарға бағытталды.&lt;ref name=&quot;english.nepalnews.com&quot; /&gt; Хезболланың үздіксіз шабуылдарынан кейін Израиль Оңтүстік Ливан тұрғындарына шұғыл эвакуация туралы ескерту жасап, оларды Литани өзенінің солтүстігіне көшуге шақырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli army issues urgent evacuation warning to South Lebanon residents, move north of Litani River: Avichay Adraee |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/910236/lbci-lebanon-articles/en |access-date=4 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; БҰҰ бітімгершілік күштері Израиль сарбаздарының Оңтүстік Ливандағы [[Кфар-Кила]], [[Хула]], [[Кфар-Шуба]], [[Ярун]] және [[Хиам]] сияқты бірнеше қала мен ауылға кіргенін хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli forces have entered several Lebanese villages: UNIFIL source to AFP |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/910436/lbci-lebanon-articles/en |access-date=4 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

​4 наурызда Израиль [[Сирия]]ның оңтүстігіне басып кіріп, Дараа провинциясындағы [[Жамла]] мен [[Сайсун]] арасындағы аймақты атқылады және төрт бейбіт тұрғынды тұтқындады. Израиль Сирияны Сирия [[Голан шыңдары|Голан жоталарына]] жауынгерлік бөлімшелерді орналастырды деп айыптап, Хезболла мен Израиль арасындағы соққыларды Сирияның оңтүстігіндегі «дүрзілерге зиян келтіру» үшін сылтау ретінде пайдалануға жол бермейтінін мәлімдеді. Сондай-ақ, Израиль Сирия үкіметінен ирактық жасақтардың Сирия аумағы арқылы Голан жоталарына қарай өтуіне тосқауыл қоюды талап етті.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Mariamne Everett |author2=Caolán Magee |author3=Virginia Pietromarchi |author4=Fiona Kelliher |title=Iran death toll at 1,045; Turkiye says missile destroyed in east Med |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/4/iran-live-news-us-embassy-in-dubai-hit-israel-pounds-tehran-beirut?update=4365242 |access-date=4 March 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |author=Ultra Syria |date=3 March 2026 |title=Israeli Incursion in Quneitra and Accusations of Syrian Military Deployment in the Golan |work=The Syrian Observer |url=https://syrianobserver.com/foreign-actors/israeli-incursion-in-quneitra-and-accusations-of-syrian-military-deployment-in-the-golan.html |access-date=4 March 2026 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

5 наурызда БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері (UNIFIL) 2 наурыздан бері Хезболла тарапынан Израильге қарай ұшырылған 210-нан астам зымыранды тіркегенін жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LBCI sources: UNIFIL monitors 210 rockets fired from Lebanon toward Israel since early Monday |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/910809/lbci-lebanon-articles/en |access-date=5 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Бейрутке жасаған соққысы кезінде Хамас шенеунігінің көзін жойды, сондай-ақ күннің алғашқы жартысында бірнеше шабуыл жасады, соның ішінде екеуі Хезболланың бекінісі саналатын Оңтүстік Бейрутке бағытталды. Шабуылдар әрі қарай жалғасып, Хезболланың нысандары мен содырлары нысанаға алынды; осы тұста Израиль Оңтүстік Ливан тұрғындарына өздері соққы беретін нысандарға жақын жерлерден кету туралы эвакуациялық ескертуін жаңартты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli strike targets vehicle on Zahle-Karak highway |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/910681/lbci-lebanon-articles/en |access-date=5 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli army renews evacuation warning to residents located south of Litani River |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/910692/lbci-lebanon-articles/en |access-date=5 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Ali |first1=Taz |last2=Fulton |first2=Adam |date=5 March 2026 |title=Middle East crisis live: Israel launches fresh strikes on Tehran; Iran claims to have targeted Kurdish groups in Iraq |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/05/iran-war-latest-updates-canada-carney-trump-israel-tehran-strikes |access-date=5 March 2026 |work=the Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Түс кезінде ЦАХАЛ Бейруттің оңтүстік маңындағы аудандарға, атап айтқанда [[Бурдж-әл-Баражне]], [[Хадат]], [[Харет-Хрейк]] және [[Шиях]] тұрғындарына шұғыл эвакуациялау туралы хабарлама жариялады. ЦАХАЛ тұрғындарға солтүстік пен шығысқа қарай жылжуға кеңес берді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli army issues immediate evacuation warning for Beiruts southern suburbs |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/910854/lbci-lebanon-articles/en |access-date=5 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Израиль Литани өзенінің оңтүстігіндегі бүкіл Ливан аумағының (және басқа да кейбір аймақтардың) тұрғындарына эвакуациялануға бұйрық бергеннен кейін, Хезболла да Ливанмен шекаралас Израиль аумағындағы ені бес шақырымдық белдеуде тұратын бейбіт тұрғындарға өз эвакуациялау бұйрығын шығарды. Хезболла бұл хабарламаны иврит тілінде жариялап, оған эвакуациялануы тиіс аймақтың карталарын қоса тіркеді. Израильдік дереккөздер Хезболланың бұл «эвакуациялау бұйрықтарын» психологиялық соғыс деп сипаттады; Израиль бұл аймақты эвакуацияламайтынын мәлімдеді. Хезболла аталған эвакуациялау бұйрығын кейінгі күндер мен апталарда бірнеше рет қайталады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lebanon: Israeli blanket displacement orders bring more misery to civilians |url=https://www.ohchr.org/en/press-briefing-notes/2026/03/lebanon-israeli-blanket-displacement-orders-bring-more-misery |access-date=9 April 2026 |website=OHCHR |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 March 2026 |title=Hezbollah taunts Israel with own evacuation order |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/hezbollah-taunts-israel-with-own-evacuation-order/ |access-date=9 April 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=24 March 2026 |title=Spotlight on Terrorism: Hezbollah and Lebanon (March 16-23, 2026) |url=https://www.terrorism-info.org.il/en/spotlight-on-terrorism-hezbollah-and-lebanon-march-16-23-2026/ |access-date=9 April 2026 |website=The Meir Amit Intelligence and Terrorism Information Center}}&lt;/ref&gt;

​6 наурызда Хезболла Израиль мен оның қарулы күштеріне қарсы бірқатар шабуылдар жасап, [[Голан шыңдары|Голан жоталары]] мен [[Хайфа]] бағытына зымырандар мен артиллериялық снарядтар ұшырды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hezbollah claims responsibility for strikes on Israeli army |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/911199/lbci-lebanon-articles/en |access-date=6 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Түнде және таңертең Израиль бейбіт тұрғындар арасындағы шығынды азайту үшін алдын ала ескерту жасағаннан кейін, Бейруттегі он зәулім ғимаратта орналасқан Хезболланың штаб-пәтерлеріне бірқатар әуе соққыларын берді. Сондай-ақ, соққылар Израильге қарсы шабуылдарда қолданылатын дрондар сақталған қоймаларға да бағытталды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli army claims it carried out overnight strikes on headquarters and ten high-rise buildings housing Hezbollah military infrastructure |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/911208/lbci-lebanon-articles/en |access-date=6 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливан шекарасына жақын жерден Хезболла атқан снаряд 8 израильдік сарбазды жаралады, оның бесеуі ауыр хәлде.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=6 March 2026 |title=Update from Euan Ward |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/06/world/iran-war-trump-israel-lebanon/d5dd7691-258f-5eea-ba58-587ba3ea54db |access-date=6 March 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; Жараланғандардың арасында аса оңшыл қаржы министрі [[Бецалель Смотрич]]тің ұлы да болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=6 March 2026 |title=Smotrich's son wounded on Lebanon border |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-889088 |access-date=7 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt; Израильдің екі зымыран соққысы [[Бинт-Джубайл]]дағы [[Әл-Кауза]] елді мекенінде орналасқан БҰҰ-ның бітімгершілік күштерінің (UNIFIL) батальон штаб-пәтеріне тиіп, [[Гана]]дан келген үш бітімгер жараланды.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=Israeli strike wounds UNIFIL peacekeepers in southern Lebanon |url=https://www.middleeastmonitor.com/20260307-israeli-strike-wounds-unifil-peacekeepers-in-southern-lebanon/ |access-date=7 March 2026 |website=Middle East Monitor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Times of Israel-20260307&quot;/&gt;

​7 наурызда Хезболла Израильдің солтүстік аймақтарына зымырандар мен ракеталар атуын жалғастырды, адам шығыны туралы ақпарат түскен жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Astley |first=Alex Martin |date=6 March 2026 |title=Hezbollah's Attack on Israel Drags Lebanon Back to War |url=https://newlinesmag.com/spotlight/hezbollahs-attack-on-israel-drags-lebanon-back-to-war/ |access-date=7 March 2026 |website=New Lines Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Fabian |first=Emanuel |date=7 March 2026 |title=Rocket fire from Lebanon triggers sirens in northern towns |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-fire-from-lebanon-triggers-sirens-in-northern-towns/ |access-date=7 March 2026 |work=The Times of Israel |language=en-US |issn=0040-7909}}&lt;/ref&gt; Израильдің қарымта әрекеттері Ливанның шығысындағы [[Наби-Шит]] қаласына жасалған шабуылдарды қамтыды; мәліметтерге қарағанда, мұнда [[Рон Арад]]ты іздеу операциясы жүргізілген.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 March 2026 |title=Lebanon says at least 16 dead in Israeli strikes on eastern town |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/lebanon-says-least-16-dead-israeli-strikes-eastern-town-2026-03-07/|work=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Death toll from Israeli strikes on Lebanons Nabi Chit town rises to 16 |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/911596/lbci-lebanon-articles/en |access-date=7 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mystery surrounds Israeli raid in Lebanons Nabi Chit as army searches for missing pilot Ron Arad |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/911588/lbci-lebanon-articles/en |access-date=7 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ливанның Денсаулық сақтау министрлігі Израиль әскерилерінің бұл жерде 41-ден астам адамды өлтіріп, тағы 40 адамды жаралағанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 March 2026 |title=At least 41 people killed in Israeli attacks on Lebanon's Nabi Chit: Ministry |url=https://aje.news/ozn6u2?update=4374831 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Қаза тапқандар арасында Ливан Қарулы Күштерінің кем дегенде үш сарбазы және Ливанның Жалпы қауіпсіздік дирекциясының бір қызметкері бар.&lt;ref name=&quot;Al Jazeera-20260307&quot; /&gt; Сол күні кешірек ЦАХАЛ [[Тир (қала)|Тир]] қаласындағы [[Зкук әл-Муфди]] ауданына эвакуациялау туралы ескерту жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israels Avichay Adraee issues urgent warning to residents in Zqouq El Mufdi, Tyre |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/911638/lbci-lebanon-articles/en |access-date=7 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл ескертулерден кейін тұрғындарға «Өз өмірлеріңізді сақтаңыздар» деген хабарламалар мен үйлерінен аулақ болу керектігі туралы ескертпелер жіберілді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title='Save your lives:' Israeli army orders residents of Beirut's southern suburbs to evacuate |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/911744/lbci-lebanon-articles/en |access-date=7 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

​8 наурызда Израиль Бейруттың орталығындағы «Рамада» қонақүйінің ғимаратына әуеден соққы беріп, Израильге қарсы террорлық шабуылдарды жоспарлаған [[Ислам революциясы сақшыларының корпусы|Ислам революциясы сақшылар корпусының]] (ИРСК) элиталық «Құдыс» күштерінің төрт негізгі ирандық қолбасшысының көзін жойды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2026 |title=Four killed in Beirut hotel strike, Israel says it targeted Iranian commanders |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/least-two-killed-strike-hotel-building-central-beirut-security-source-says-2026-03-08/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lebanon says Israeli strike on Beirut hotel kills four |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/911919/lbci-lebanon-articles/en |access-date=8 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Кейінірек Израиль әскері Бейрутке жасалған дәлдігі жоғары соққы нәтижесінде Ислам революциясы сақшылар корпусы «Құдыс» күштерінің Ливан корпусынан бес жоғары лауазымды қолбасшыны өлтіргенін мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli army: Five senior commanders from the IRGC's Lebanon Corps killed in precise Beirut strike |url=https://www.lbcgroup.tv/news/lebanon-news/912153/lbci-lebanon-articles/en |access-date=8 March 2026 |website=LBCIV7 |language=en}}&lt;/ref&gt; Нетаньяху: «Кімде-кім қаруын тастаса, өз өмірін сақтап қалады, ал кім тастамаса, оның қаны төгіледі», — деді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=بعد إنزال مرعب في &quot;النبي شيت&quot;... إسرائيل للبنان: انزعوا سلاح &quot;الحزب&quot; وإلّا |url=https://www.nidaalwatan.com/article/368946-%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A5%D9%86%D8%B2%D8%A7%D9%84-%D9%85%D8%B1%D8%B9%D8%A8-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%B4%D9%8A%D8%AA-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D9%84%D9%84%D8%A8%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%D8%B2%D8%B9%D9%88%D8%A7-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B2%D8%A8-%D9%88%D8%A5%D9%84%D8%A7 |access-date=8 March 2026 |website=Nida Al Watan |language=ar}}&lt;/ref&gt; Ливанның оңтүстігінде Хезболланың зымырандық шабуылы нәтижесінде [[Puma брондалған инженерлік машина]]сы зақымданып, оған көмекке келген [[Caterpillar D9]] бульдозеріне соққы тиіп, екі сарбаз қаза тапты.&lt;ref name=&quot;The Jerusalem Post-20260308&quot;&gt;{{Cite web |date=8 March 2026 |title=Two IDF soldiers killed in Hezbollah ambush in Lebanon |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-889199 |access-date=8 March 2026 |website=The Jerusalem Post |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Тоғызыншы апта (27 сәуір – қазіргі уақыт) ===
​27 сәуірде Израиль Ливанның шығысындағы Бекаа алқабының жаңа аймақтарына әуе соққыларын жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israeli strikes hit east Lebanon, expanding scope despite ceasefire |date=27 April 2026 |access-date=27 April 2026 |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-strikes-hit-east-lebanon-expanding-scope-despite-ceasefire-2026-04-27/ }}&lt;/ref&gt; Сондай-ақ сол күні Хезболланың бас хатшысы Наим Касем Ливан үкіметі мен Израиль арасындағы бейбіт келіссөздерден «түпкілікті бас тартатынын» және Израильге қарсы «қарсыласу» жалғаса беретінін мәлімдеді. Ливан президенті Джозеф Аун бұған жауап ретінде Ливанның «қорлайтын келісімге» қол қоймайтынын айтты.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Aoun defends Israel-Lebanon talks amid Hezbollah criticism |work=[[The New Arab]] |date=27 April 2026 |access-date=27 April 2026 |url=https://www.newarab.com/news/aoun-defends-israel-lebanon-talks-amid-hezbollah-criticism }}&lt;/ref&gt;

28 сәуірде Ливанның оккупацияланған аймақтарында ғимараттарды бұзу жұмыстарын жүргізіп жатқан Израиль Қорғаныс министрлігінің мердігері Хезболла дронының соққысынан қаза тапты.&lt;ref name=&quot;IDFcontractor&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/israeli-contractor-killed-his-son-wounded-by-hezbollah-drone-in-southern-lebanon/|title=Israeli contractor killed, son wounded by Hezbollah drone in southern Lebanon|work=The Times of Israel|date=29 April 2026}}&lt;/ref&gt; Сонымен қатар, Мадждал-Зун елді мекенінде Израильдің соққысынан бұған дейінгі шабуыл орнында жұмыс істеп жатқан азаматтық қорғаныс қызметінің үш мүшесі мерт болды; дәл осы жерде тағы екі адам қаза тапты.&lt;ref name=&quot;liveblog29apr&quot;&gt;https://today.lorientlejour.com/article/1505229/trump-reportedly-asked-advisers-to-prepare-for-prolonged-blockade-of-iran-death-toll-from-israeli-strikes-on-jibsheet-continues-to-rise-live.html&lt;/ref&gt; 29 сәуірде үйіне мотоциклмен бара жатқан Ливан әскерінің сарбазы Израиль соққыларының бірінен қаза тапты.&lt;ref name=&quot;liveblog29apr&quot; /&gt;

30 сәуірде Кантар елді мекенінде Хезболланың жарылғыш тиелген дронының соққысынан ЦАХАЛ сарбазы қаза тапты. Сонымен қатар, Израильдің әуе соққысынан Ливан әскерінің сарбазы өз үйінде қаза тауып, онымен бірге отбасының бірнеше мүшесі де мерт болды.&lt;ref name=&quot;IDFCas30052026&quot;&gt;{{cite web|url=https://today.lorientlejour.com/article/1505350/trump-to-be-briefed-by-centcom-on-new-military-options-against-iran-including-potential-middle-east-hypersonic-missile-deployment-live.html|title=Trump says direct talks between Lebanon, Israel within 'two weeks'; UAE bans its citizens from traveling to Lebanon }}&lt;/ref&gt;

Израиль эвакуациялау туралы (сондай-ақ мәжбүрлі қоныс аудару деп те аталатын) бұйрықтарының ауқымын тағы 15 қала мен ауылға кеңейтті; бұл жолы тізімге ірі [[Набатия]] қаласының айналасындағы түрлі елді мекендер енді.&lt;ref name=&quot;IDFCas30052026&quot;/&gt;

Екі күн ішінде (30 сәуір мен 1 мамыр) Хезболла дрондарының Израиль аумағына өтіп, сарбаздар жұмыс істеп жатқан көліктерге тікелей соққы беруінің екі бөлек оқиғасы тіркелді. Бұл шабуылдардан он төрт израильдік сарбаз жараланды, ал бейбіт тұрғындар арасында зардап шеккендер жоқ. Оқиғаның бірінде жойылған көлік ЦАХАЛ-дың артиллериялық снаряд тасымалдаушысы болған.&lt;ref&gt;https://www.jpost.com/israel-news/article-894709&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.ynetnews.com/article/8hegokip6&lt;/ref&gt;

Израиль соққыларынан қаза тапқандардың тәуліктік саны артты; 2026 жылғы 1 мамырда 40-тан астам адам, ал 2 мамырда тағы 40-тан астам адам қаза тапты (бұл мәліметтер әр күннің түстен кейінгі уақытына дейінгі соңғы 24 сағатты қамтитын есептеулерге негізделген).&lt;ref&gt;https://today.lorientlejour.com/article/1505521/israeli-attacks-in-lebanon-death-toll-rises-to-2618-killed-8094-wounded.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://today.lorientlejour.com/article/1505545/israel-says-it-destroyed-50-hezbollah-infrastructures-friday-and-continues-pounding-nabatieh-iranian-military-official-says-renewed-conflict-is-likely.html&lt;/ref&gt;

== Дипломатиялық талпыныстар ==
​9 сәуірде Израиль мен Ливан арасындағы келіссөздер кезеңі АҚШ-тың [[Вашингтон]] қаласында өтетіні хабарланды. Келіссөздерге АҚШ-тың Ливандағы елшісі [[Мишель Исса]], Израильдің АҚШ-тағы елшісі [[Йехиэль Лейтер]] және Ливанның АҚШ-тағы елшісі [[Нада Хамаде Моавад]] қатысады деп жоспарланды. Дегенмен, Израиль ресмилері келіссөздер қарсаңында Ливандағы Хезболламен атысты тоқтатудан бас тартты, бұл ақпаратты 10 сәуірде Премьер-министр Беньямин Нетаньяху растады.&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Said |last=Amori |title=Israel's Netanyahu says 'no ceasefire in Lebanon' despite ordering talks with Beirut |url=https://www.aa.com.tr/en/world/israels-netanyahu-says-no-ceasefire-in-lebanon-despite-ordering-talks-with-beirut/3900336 |work=Anadolu Agency |date=10 April 2026 |access-date=11 April 2026 }}&lt;/ref&gt; 12 сәуірде Ливан премьер-министрі Науаф Салам өз үкіметінің «осы соғысты тоқтату, Израиль әскерін біздің барлық аумағымыздан шығаруды қамтамасыз ету және барлық тұтқындарымызды қайтару» бағытында жұмыс істеп жатқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Stephanie |last=Rady |title=Lebanon says working to stop Israeli war, secure withdrawal |date=12 April 2026 |access-date=12 April 2026 |work=Anadolu Agency |url=https://www.aa.com.tr/en/world/lebanon-says-working-to-stop-israeli-war-secure-withdrawal/3903203 }}&lt;/ref&gt; Екі үкімет арасындағы соңғы онжылдықтардағы алғашқы тікелей келіссөздер 14 сәуірде мемлекеттік хатшы [[Марко Рубио]]ның қатысуымен өтті.&lt;ref name=&quot;NPR-14042026&quot;&gt;{{Cite web |first1=Kat |last1=Lonsdorf |first2=Daniel |last2=Estrin |title=Israel and Lebanon are holding rare diplomatic talks in D.C. |date=14 April 2026 |access-date=14 April 2026 |work=NPR |url=https://www.npr.org/2026/04/14/nx-s1-5784551/lebanon-israel-talks }}&lt;/ref&gt;

== Салдары мен шығындар ==
=== ​Адам шығыны ===
​1 мамырдағы жағдай бойынша, соғыс кезінде Ливанда Израиль соққыларынан кем дегенде 2 618 адам қаза тауып, 8 094 адам жараланды.&lt;ref name=&quot;Lebanon1&quot; /&gt; Хезболланың ішкі дереккөздері соғыста 1 000-нан астам Хезболла содыры қаза тапқанын хабарласа,&lt;ref name=&quot;Hezbollah1&quot; /&gt; Израиль Қорғаныс күштері (ЦАХАЛ) 1 700 содырдың көзін жойғанын мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;Hezbollah2&quot; /&gt;
[[Сурет:Tyre Funeral 21 April.jpg|thumb|2026 жылғы 21 сәуірде Тир қаласында қаза тапқан Хезболла содырын жерлеу рәсімі.]]
Соғыстың алғашқы күні, 2 наурызда Ливанның Денсаулық сақтау министрлігі Израильдің алғашқы соққыларынан кем дегенде 31 адам қаза тауып, 149 адам жараланғанын хабарлады; оның ішінде 20 адам қаза тауып, 91 адам Бейруттің оңтүстік маңында жарақат алса, 11 адам қаза тауып, 58 адам Ливанның оңтүстігінде жараланған.&lt;ref name=&quot;L'Orient&quot;&gt;{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Israel issues dozen evacuation orders to residents of Burj al-Barajneh, Bekaa and the South; threatens strikes on al-Qard al-Hassan: LIVE |url=https://today.lorientlejour.com/article/1496827/israeli-army-says-strikes-on-lebanon-will-continue-and-their-intensity-will-increase-live.html |access-date=2 March 2026 |website=L'Orient Today |language=en}}&lt;/ref&gt; Бейбіт тұрғындардың қоныс аударуы жаппай сипат алып, отбасылар оңтүстік аймақтардан [[Сидон]] сияқты қалаларға қарай қаша бастады.&lt;ref name=&quot;Ravid&quot;&gt;{{Cite web |last=Ravid |first=Barak |date=2 March 2026 |title=Hezbollah launches missiles at Israel from Lebanon, Israeli military says |url=https://www.axios.com/2026/03/02/iran-war-israel-hezbollah-lebanon |access-date=2 March 2026 |website=Axios (website) |language=en}}&lt;/ref&gt; Түстен кейін ЦАХАЛ Бейрутке жасалған түнгі соққылар кезінде Хезболланың барлау штабының басшысы Хусейн Макледтің көзі жойылғанын жариялады. Сондай-ақ жергілікті БАҚ [[Харет-Хрейк]]тегі соққылардың салдарынан марқұм [[Мұхаммед Хусейн Фадлалла]]ның ағасы мен оның әйелі қаза тапқанын хабарлады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=استشهاد شقيق الراحل السيد محمد حسين فضل الله وزوجته في الغارة الإسرائيلية على حارة حريك |url=https://www.lebanon24.com/news/lebanon/1488730/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%B4%D9%82%D9%8A%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D8%AD%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86-%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%88%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%AA%D9%87-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A |access-date=2 March 2026 |website=Lebanon24 |language=ar}}&lt;/ref&gt; Ливандағы «[[Палестина ислам жиһады]]&lt;nowiki/&gt;» ұйымы Бейруттің оңтүстік маңында өздерінің қолбасшысы Адхам Аднан әл-Османның қаза тапқанын мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Palestinian Islamic Jihad armed wing says Lebanon commander killed in Israeli strikes |url=https://today.lorientlejour.com/article/1496991/palestinian-islamic-jihad-armed-wing-says-lebanon-commander-killed-in-israeli-strikes.html |access-date=2 March 2026 |website=L'Orient Today |language=en}}&lt;/ref&gt; Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, түнге қарай қаза тапқандар саны 52-ге, ал жараланғандар 154-ке жетті.&lt;ref name=&quot;L'Orient&quot; /&gt;

​8 сәуірде Америка Құрама Штаттары мен Иран екі апталық атысты тоқтату туралы келісімге келгеннен және Хезболла осыған сәйкес Израильге қарсы шабуылдарын тоқтататынын білдіргеннен кейін көп ұзамай,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hezbollah pauses attacks under US-Iran ceasefire, sources close to group say |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/04/hezbollah-pauses-attacks-under-us-iran-ceasefire-sources-close-group-say |access-date=12 April 2026 |website=[[Al-Monitor]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Израиль Ливанға өзінің «ең жойқын шабуылдары» деп сипатталған соққыларын жасап, кем дегенде 357 адамды өлтірді.&lt;ref name=&quot;AJ357&quot;&gt;{{Cite news |date=10 April 2026 |title=Lebanon says death toll from Israel's Wednesday attacks at 357 |url=https://aje.news/8znvvy?update=4480964 |access-date=10 April 2026 |publisher=[[Al Jazeera English]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ha&quot;&gt;{{Cite web |date=8 April 2026 |title=Israel launches huge attack in Lebanon after Iran ceasefire declared |url=https://www.nbcnews.com/world/lebanon/lebanon-israel-attack-iran-ceasefire-hezbollah-rcna267260 |access-date=8 April 2026 |website=[[NBC News]] |language=en}}&lt;/ref&gt; Бұл көрсеткіш соғыс басталғалы бергі ең жоғары адам шығындарының бірі болды.&lt;ref name=&quot;ha&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters-08042026&quot; /&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ливандағы соғыс (2026)]]
[[Санат:2026 жылғы қақтығыстар]]
[[Санат:Израиль-Ливан қақтығысы]]
[[Санат:Биньямин Нетаньяху]]
[[Санат:Хезболла соғыстары]]
[[Санат:Израиль соғыстары]]
[[Санат:Ливан соғыстары]]</text>
      <sha1>jg99eifthkmk6n4c9gvbvq416xz6m6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наки сумо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780614</id>
    <revision>
      <id>3599473</id>
      <parentid>3598558</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3120" sha1="rkc2jxpcct9oa14vkuac2vs19vjxept" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}}

[[Сурет:Nakizumo-asakusa-2013.jpg|нобай|314x314 нүкте|Жылаған сәбилер күресі(2013)]]
'''Наки сумо''' немесе '''Жылаған сәбилер күресі''' . 泣き相撲, сөзбе-сөз «''Жылағандар сумосы''») — [[Жапония|Жапонияның]] әртүрлі қалаларындағы храмдарда жыл сайын өткізілетін дәстүрлі фестиваль. Фестиваль барысында бір жасқа дейінгі сәбилерді екі [[сумо]] балуанының қолына береді; олар бет-әлпетін құбылтып, түрлі дыбыстар шығарып, баланы жылатуға тырысады. Бірінші болып немесе қаттырақ жылаған сәби «жекпе-жекте» жеңімпаз деп саналады. «Наки сумо» шараларының ішіндегі ең танымалы — [[Токио|Токиодағы]] [[Сэнсо-дзи]] храмында өтетін фестиваль.

== Тарихы және өткізу тәртібі ==
Наки сумо фестивалі Жапонияда шамамен 400 жылдан бері өткізіліп келеді. Жапон нанымдары бойынша, сәбидің жылауы жын-перілерді үркітеді, ал неғұрлым қатты жыласа, соғұрлым балаға [[Құдай|құдайлар]] күш-қуат берген және ол дені сау болады деп есептеледі. Фестиваль жыл сайын көктемдегі «[[Алтын апта]]&lt;nowiki/&gt;» кезінде өткізіледі, бұл көктемнің шарықтау шегін білдіреді. Фестивальдің өтуі Жапонияның ұлттық мерекесі — [[Балалар күні|Балалар күнімен]] тұспа-тұс келеді.

Жарыс барысында дәстүрлі белбеу таққан екі сумошы бір-біріне қарама-қарсы тұрып, қолдарында сәбилерді ұстайды. Төреші қызметін атқаратын абыздың белгісі бойынша, сумошылар түрлі қимылдар жасап, дыбыстар шығарып, сәбилерді жылатуға тырысады. Егер сәби сумошының әрекетіне жауап бермесе, онда жын кейпіндегі маска киген төреші де оны қорқытуы мүмкін. Жарыс ата-аналардың келісімімен өткізіледі.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=251FxYX7jWo Жылаған сәбилер күресі(видео)]

* [https://www.amusingplanet.com/2015/06/sumo-wrestlers-scare-babies-at-nakizumo.html &quot;Наки сумо&quot; фестивальдан фото]

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>rkc2jxpcct9oa14vkuac2vs19vjxept</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Виктор Ильич Алексеев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780623</id>
    <revision>
      <id>3599448</id>
      <parentid>3598581</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>С.Жания</username>
        <id>172404</id>
      </contributor>
      <origin>3599448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6519" sha1="7iaxpit5yxd3l1bclsq4i9s87ltog90" xml:space="preserve">'''Ви́ктор Ильи́ч Алексе́ев''' ([[27 тамыз]] [[1914 жыл|1914]], [[Санкт-Петербург]] — [[12 шілде]] [[1977 жыл|1977]], [[Ленинград]]) — кеңестік [[Жеңіл атлетика|жеңіл атлет]] және жаттықтырушы.

[[КСРО]]-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1942), КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1956, № 1 белгі). Ленинград атынан «Рекорд», «Зенит» (193 ж. бастап) спорт қоғамдарында өнер көрсеткен.

[[Найза лақтыру|Найза лақтырудан]] КСРО-ның 6 дүркін чемпионы (1936—1948) және граната лақтырудан чемпион (1946, осы пән бойынша өткен соңғы ел чемпионаты).

Ядроны «айналу» арқылы итеру техникасының (яғни «айналмалы сермеу» техникасының) өнертапқышы.

== Өмірбаяны ==
[[1936 жыл|1936]]—[[1948 жыл|1948]] жылдары Виктор Алексеев КСРО-дағы найза лақтырудан ең мықты спортшылардың бірі болды: ол КСРО чемпионатын 5 рет жеңіп, КСРО рекордын 6 рет жаңартты және ұзақ уақыт бойы оны ешкімге бермей ұстады (соңғы рекорды 1950 жылы жаңартылды). Оның нәтижелері 4 рет әлем маусымының үздік көрсеткіштерінің ондығына енді (1940, 1945—1947). Оның жаттықтырушысы [[Анатолий Решетников]] болды.

Сонымен қатар ол жаттықтырушылық қызметпен де айналысты. 1937 жылы П. Ф. Лесгафт атындағы Мемлекеттік дене тәрбиесі институты жанындағы Жоғары жаттықтырушылар мектебін тәмамдады. Алайда бұған дейін, 1936 жылы, «Зенит» ДСО жанынан балалар спорт мектебін құрған; 1930-жылдардың өзінде-ақ оның шәкірттері жасөспірімдер арасында КСРО рекордсмендері атанды.

[[Ұлы Отан соғысы]] кезінде Алексеев қоршаудағы Ленинградта қалды. Ол Жалпыға бірдей әскери дайындық (Всевобуч) нұсқаушысы болып, жауынгерлерге қол күрес, [[граната]] лақтыру, [[шаңғы]] тебу және т.б. үйретті; сондай-ақ «мыңдаған спортшылар» қозғалысына қатысып, кемінде мың жауынгерді даярлауды міндетіне алған спортшылардың бірі болды. 1942 жылғы 18 маусымда Алексеевке, тағы 22 спортшымен бірге (оның ішінде 5 ленинградтық бар), «[[Қызыл Армия]] мен Әскери-теңіз флоты үшін резервтер даярлаудағы ерекше қоғамдық, педагогикалық қызметі және жоғары спорттық жетістіктері үшін», «еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді.

1942 жылы ауыр жағдайда Алексеев Ленинградтан [[Пятигорск]] қаласына эвакуацияланды. Сол жерде ол 14 жастағы Наталья Дятлованы көрді; ол соғыстан кейін Ленинградқа көшіп, Смирницкая тегімен оның халықаралық табысқа жеткен алғашқы шәкірті болды — 1949 жылы әлем рекордшысы атанды.

1948 жылы «Зенит» ДСО Жоғары спорттық шеберлік мектебі ресми мәртебе алды, содан кейін Алексеев үлкен спорттан кетіп, толықтай жаттықтырушылыққа ден қойды. Оның шәкірттері 8 Олимпиада алтынын және [[Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаттарының]] 12 алтын медалін жеңіп алды. 1970 жылы оның бастамасымен мектептің жаңа спорт кешені салынды.

[[1977 жыл|1977]] жылы жаттығу кезінде қайтыс болды. Санкт-Петербургтегі Богослов зиратында жерленген.

== Әдебиет, сілтемелер ==

* Алексеев, Виктор Ильич // [[Үлкен кеңес энциклопедиясы|Үлкен кеңес энциклопедия ]]: [30 томдық] / бас ред. А. М. Прохоров. — 3-басылым. — Мәскеу : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Александр Иссурин. [http://www.nvspb.ru/stories/pervuej_ne_tolmzko_po_nomeru_u Бірінші куәлік нөмірі бойынша ғана емес]// «Невское время». — 27 тамыз 2004.
* Владимир Рекшан. Өткен уақытты іздеу. Виктор Ильич Алексеев және оның мектебі туралы кітап. — Санкт-Петербург : «Петрополис» баспасы, 2013. — 218 б. — 2000 дана. — ISBN 978-5-9676-0490-4.
* [https://rusadvice.org/sports/sportsmen/viktor_alekseev.html Виктор Алексеев]. RusAdvice.Org. Қаралған күні: 5 шілде 2021.
* [https://www.youtube.com/watch?v=5i9T3rODxho «Спорт академигі» фильмі, В. И. Алексеевтің 100 жылдығына арналған]. — 2023.

== Спорттық нәтижелері ==

* Жеңіл атлетика. Анықтамалық / Құрастырушы Р. В. Орлов. — Мәскеу : Физкультура и спорт, 1983. — 392 б.
* [http://trackfield.brinkster.net/Profile.asp?ID=95 Виктор Алексеев] — Track and Field Statistics сайтындағы статистикасы (ағылш.).</text>
      <sha1>7iaxpit5yxd3l1bclsq4i9s87ltog90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599454</id>
      <parentid>3599448</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:35:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[Алексеев, Виктор Ильич]] бетін [[Виктор Ильич Алексеев]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3599448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6519" sha1="7iaxpit5yxd3l1bclsq4i9s87ltog90" xml:space="preserve">'''Ви́ктор Ильи́ч Алексе́ев''' ([[27 тамыз]] [[1914 жыл|1914]], [[Санкт-Петербург]] — [[12 шілде]] [[1977 жыл|1977]], [[Ленинград]]) — кеңестік [[Жеңіл атлетика|жеңіл атлет]] және жаттықтырушы.

[[КСРО]]-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1942), КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1956, № 1 белгі). Ленинград атынан «Рекорд», «Зенит» (193 ж. бастап) спорт қоғамдарында өнер көрсеткен.

[[Найза лақтыру|Найза лақтырудан]] КСРО-ның 6 дүркін чемпионы (1936—1948) және граната лақтырудан чемпион (1946, осы пән бойынша өткен соңғы ел чемпионаты).

Ядроны «айналу» арқылы итеру техникасының (яғни «айналмалы сермеу» техникасының) өнертапқышы.

== Өмірбаяны ==
[[1936 жыл|1936]]—[[1948 жыл|1948]] жылдары Виктор Алексеев КСРО-дағы найза лақтырудан ең мықты спортшылардың бірі болды: ол КСРО чемпионатын 5 рет жеңіп, КСРО рекордын 6 рет жаңартты және ұзақ уақыт бойы оны ешкімге бермей ұстады (соңғы рекорды 1950 жылы жаңартылды). Оның нәтижелері 4 рет әлем маусымының үздік көрсеткіштерінің ондығына енді (1940, 1945—1947). Оның жаттықтырушысы [[Анатолий Решетников]] болды.

Сонымен қатар ол жаттықтырушылық қызметпен де айналысты. 1937 жылы П. Ф. Лесгафт атындағы Мемлекеттік дене тәрбиесі институты жанындағы Жоғары жаттықтырушылар мектебін тәмамдады. Алайда бұған дейін, 1936 жылы, «Зенит» ДСО жанынан балалар спорт мектебін құрған; 1930-жылдардың өзінде-ақ оның шәкірттері жасөспірімдер арасында КСРО рекордсмендері атанды.

[[Ұлы Отан соғысы]] кезінде Алексеев қоршаудағы Ленинградта қалды. Ол Жалпыға бірдей әскери дайындық (Всевобуч) нұсқаушысы болып, жауынгерлерге қол күрес, [[граната]] лақтыру, [[шаңғы]] тебу және т.б. үйретті; сондай-ақ «мыңдаған спортшылар» қозғалысына қатысып, кемінде мың жауынгерді даярлауды міндетіне алған спортшылардың бірі болды. 1942 жылғы 18 маусымда Алексеевке, тағы 22 спортшымен бірге (оның ішінде 5 ленинградтық бар), «[[Қызыл Армия]] мен Әскери-теңіз флоты үшін резервтер даярлаудағы ерекше қоғамдық, педагогикалық қызметі және жоғары спорттық жетістіктері үшін», «еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді.

1942 жылы ауыр жағдайда Алексеев Ленинградтан [[Пятигорск]] қаласына эвакуацияланды. Сол жерде ол 14 жастағы Наталья Дятлованы көрді; ол соғыстан кейін Ленинградқа көшіп, Смирницкая тегімен оның халықаралық табысқа жеткен алғашқы шәкірті болды — 1949 жылы әлем рекордшысы атанды.

1948 жылы «Зенит» ДСО Жоғары спорттық шеберлік мектебі ресми мәртебе алды, содан кейін Алексеев үлкен спорттан кетіп, толықтай жаттықтырушылыққа ден қойды. Оның шәкірттері 8 Олимпиада алтынын және [[Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаттарының]] 12 алтын медалін жеңіп алды. 1970 жылы оның бастамасымен мектептің жаңа спорт кешені салынды.

[[1977 жыл|1977]] жылы жаттығу кезінде қайтыс болды. Санкт-Петербургтегі Богослов зиратында жерленген.

== Әдебиет, сілтемелер ==

* Алексеев, Виктор Ильич // [[Үлкен кеңес энциклопедиясы|Үлкен кеңес энциклопедия ]]: [30 томдық] / бас ред. А. М. Прохоров. — 3-басылым. — Мәскеу : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Александр Иссурин. [http://www.nvspb.ru/stories/pervuej_ne_tolmzko_po_nomeru_u Бірінші куәлік нөмірі бойынша ғана емес]// «Невское время». — 27 тамыз 2004.
* Владимир Рекшан. Өткен уақытты іздеу. Виктор Ильич Алексеев және оның мектебі туралы кітап. — Санкт-Петербург : «Петрополис» баспасы, 2013. — 218 б. — 2000 дана. — ISBN 978-5-9676-0490-4.
* [https://rusadvice.org/sports/sportsmen/viktor_alekseev.html Виктор Алексеев]. RusAdvice.Org. Қаралған күні: 5 шілде 2021.
* [https://www.youtube.com/watch?v=5i9T3rODxho «Спорт академигі» фильмі, В. И. Алексеевтің 100 жылдығына арналған]. — 2023.

== Спорттық нәтижелері ==

* Жеңіл атлетика. Анықтамалық / Құрастырушы Р. В. Орлов. — Мәскеу : Физкультура и спорт, 1983. — 392 б.
* [http://trackfield.brinkster.net/Profile.asp?ID=95 Виктор Алексеев] — Track and Field Statistics сайтындағы статистикасы (ағылш.).</text>
      <sha1>7iaxpit5yxd3l1bclsq4i9s87ltog90</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599483</id>
      <parentid>3599454</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6553" sha1="o6zygtpfg5h4iai8t7bccn7lc17knnm" xml:space="preserve">'''Ви́ктор Ильи́ч Алексе́ев''' ([[27 тамыз]] [[1914 жыл|1914]], [[Санкт-Петербург]] — [[12 шілде]] [[1977 жыл|1977]], [[Ленинград]]) — кеңестік [[Жеңіл атлетика|жеңіл атлет]] және жаттықтырушы.

[[КСРО]]-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1942), КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1956, № 1 белгі). Ленинград атынан «Рекорд», «Зенит» (193 ж. бастап) спорт қоғамдарында өнер көрсеткен.

[[Найза лақтыру|Найза лақтырудан]] КСРО-ның 6 дүркін чемпионы (1936—1948) және граната лақтырудан чемпион (1946, осы пән бойынша өткен соңғы ел чемпионаты).

Ядроны «айналу» арқылы итеру техникасының (яғни «айналмалы сермеу» техникасының) өнертапқышы.

== Өмірбаяны ==
[[1936 жыл|1936]]—[[1948 жыл|1948]] жылдары Виктор Алексеев КСРО-дағы найза лақтырудан ең мықты спортшылардың бірі болды: ол КСРО чемпионатын 5 рет жеңіп, КСРО рекордын 6 рет жаңартты және ұзақ уақыт бойы оны ешкімге бермей ұстады (соңғы рекорды 1950 жылы жаңартылды). Оның нәтижелері 4 рет әлем маусымының үздік көрсеткіштерінің ондығына енді (1940, 1945—1947). Оның жаттықтырушысы [[Анатолий Решетников]] болды.

Сонымен қатар ол жаттықтырушылық қызметпен де айналысты. 1937 жылы П. Ф. Лесгафт атындағы Мемлекеттік дене тәрбиесі институты жанындағы Жоғары жаттықтырушылар мектебін тәмамдады. Алайда бұған дейін, 1936 жылы, «Зенит» ДСО жанынан балалар спорт мектебін құрған; 1930-жылдардың өзінде-ақ оның шәкірттері жасөспірімдер арасында КСРО рекордсмендері атанды.

[[Ұлы Отан соғысы]] кезінде Алексеев қоршаудағы Ленинградта қалды. Ол Жалпыға бірдей әскери дайындық (Всевобуч) нұсқаушысы болып, жауынгерлерге қол күрес, [[граната]] лақтыру, [[шаңғы]] тебу және т.б. үйретті; сондай-ақ «мыңдаған спортшылар» қозғалысына қатысып, кемінде мың жауынгерді даярлауды міндетіне алған спортшылардың бірі болды. 1942 жылғы 18 маусымда Алексеевке, тағы 22 спортшымен бірге (оның ішінде 5 ленинградтық бар), «[[Қызыл Армия]] мен Әскери-теңіз флоты үшін резервтер даярлаудағы ерекше қоғамдық, педагогикалық қызметі және жоғары спорттық жетістіктері үшін», «еңбек сіңірген спорт шебері» атағы берілді.

1942 жылы ауыр жағдайда Алексеев Ленинградтан [[Пятигорск]] қаласына эвакуацияланды. Сол жерде ол 14 жастағы Наталья Дятлованы көрді; ол соғыстан кейін Ленинградқа көшіп, Смирницкая тегімен оның халықаралық табысқа жеткен алғашқы шәкірті болды — 1949 жылы әлем рекордшысы атанды.

1948 жылы «Зенит» ДСО Жоғары спорттық шеберлік мектебі ресми мәртебе алды, содан кейін Алексеев үлкен спорттан кетіп, толықтай жаттықтырушылыққа ден қойды. Оның шәкірттері 8 Олимпиада алтынын және [[Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаттарының]] 12 алтын медалін жеңіп алды. 1970 жылы оның бастамасымен мектептің жаңа спорт кешені салынды.

[[1977 жыл|1977]] жылы жаттығу кезінде қайтыс болды. Санкт-Петербургтегі Богослов зиратында жерленген.

== Әдебиет, сілтемелер ==

* Алексеев, Виктор Ильич // [[Үлкен кеңес энциклопедиясы|Үлкен кеңес энциклопедия ]]: [30 томдық] / бас ред. А. М. Прохоров. — 3-басылым. — Мәскеу : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Александр Иссурин. [http://www.nvspb.ru/stories/pervuej_ne_tolmzko_po_nomeru_u Бірінші куәлік нөмірі бойынша ғана емес]// «Невское время». — 27 тамыз 2004.
* Владимир Рекшан. Өткен уақытты іздеу. Виктор Ильич Алексеев және оның мектебі туралы кітап. — Санкт-Петербург : «Петрополис» баспасы, 2013. — 218 б. — 2000 дана. — ISBN 978-5-9676-0490-4.
* [https://rusadvice.org/sports/sportsmen/viktor_alekseev.html Виктор Алексеев]. RusAdvice.Org. Қаралған күні: 5 шілде 2021.
* [https://www.youtube.com/watch?v=5i9T3rODxho «Спорт академигі» фильмі, В. И. Алексеевтің 100 жылдығына арналған]. — 2023.

== Спорттық нәтижелері ==
* Жеңіл атлетика. Анықтамалық / Құрастырушы Р. В. Орлов. — Мәскеу : Физкультура и спорт, 1983. — 392 б.
* [http://trackfield.brinkster.net/Profile.asp?ID=95 Виктор Алексеев] — Track and Field Statistics сайтындағы статистикасы (ағылш.).

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>o6zygtpfg5h4iai8t7bccn7lc17knnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вертиго (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780631</id>
    <revision>
      <id>3599315</id>
      <parentid>3598646</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3599315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47334" sha1="7z645y0h9wtt7zjac7zro1dijy6fije" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы        = Бас айналу
 |Шынайы атауы         = {{lang-en|Vertigo}}
 |Суреті               = Vertigomovie restoration.jpg
 |Сурет ені            = 250
 |Сурет атауы          = Сол Басстың түпнұсқа постері
 |Жанры                = [[нуар]], [[психологиялық триллер]], [[детектив]]
 |Режиссёрі            = [[Альфред Хичкок]]
 |Продюсері            = [[Альфред Хичкок]]
 |Сценарист            = [[Алек Коппел]]&lt;br&gt;[[Сэмюэл Тейлор]]&lt;br&gt;«Өлілер арасынан» романы негізінде
 |Актерлер             = [[Джеймс Стюарт]]&lt;br&gt;[[Ким Новак]]&lt;br&gt;[[Барбара Бел Геддес]]&lt;br&gt;[[Том Хелмор]]&lt;br&gt;[[Генри Джонс]]
 |Операторы            = [[Роберт Беркс]]
 |Композиторы          = [[Бернард Херрманн]]
 |Монтажы              = [[Джордж Томазини]]
 |Компания             = Alfred J. Hitchcock Productions
 |Дистрибьютор         = [[Paramount Pictures]]
 |Ұзақтығы             = 128 мин.
 |Бюджеті              = 2,5 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref name=&quot;Yale Film Notes&quot;&gt;{{cite web |last1=Kerbel |first1=Michael |title=Film Notes: VERTIGO {{!}} Yale University Library |url=https://web.library.yale.edu/film/notes/fn00030 |website=web.library.yale.edu |access-date=24 March 2024}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім                = 7,3 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=vertigo.htm |title=Vertigo (1958) |website=Box Office Mojo |access-date=September 2, 2016}}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет             = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                  = 1958
 |imdb_id              = 0052357
 |Сайты                =
}}
«'''Вертиго»''' ({{lang-en|Vertigo}}) — 1958 жылы жарық көрген режиссер [[Альфред Хичкок]]тың америкалық психологиялық триллері. Туынды [[Буало – Нарсежак]]тың 1954 жылғы «Өлілер арасынан» атты романының желісімен түсірілген.

Фильмде әріптесінің қазасына себеп болған [[Акрофобия|биіктіктен қорқу]] сезімі мен ауыр депрессиядан соң қызметінен кеткен «Скотти» ([[Джеймс Стюарт]]) есімді полицейдің тағдыры баяндалады. Оны ескі танысы оғаш мінез-құлық таныта бастаған әйелін бақылау үшін жеке детектив ретінде жұмысқа жалдайды. Алайда осы жұмбақ әйелдің ([[Ким Новак]]) ізіне түскенде, баяғы жанына жара салған психологиялық қорқынышы алдынан қайта шығып, оның өмірін тағы да шырмай бастайды.

Бұл туынды — Скоттидің биіктіктен қорқу сезімін жеткізу үшін долли-зум (dolly zoom) әдісі қолданылған алғашқы фильм. Камера арқылы жасалатын, кеңістікті бұрмалап, адамның басын айналдыратын бұл эффект осы фильмдегі қолданысына байланысты кинематографияда жиі «Вертиго эффектісі» деп аталады.

Вертиго фильмі алғаш экранға шыққанда сыншылар оны біржақты қабылдаған жоқ. Алайда уақыт өте келе бұл туынды Хичкок шығармашылығының шыңы әрі әлемдік кино тарихындағы ең ұлы шедеврлердің бірі ретінде мойындалды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Bradshaw |first=Peter |date=August 1, 2012 |title=Vertigo's rise up the film critics' top 10 is a fascinating case study in reputation |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/film/2012/aug/01/vertigo-film-critics-top-10 |access-date=October 31, 2023 |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

1989 жылы бұл туынды «мәдени, тарихи және эстетикалық маңыздылығы» үшін [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не енген алғашқы 25 фильмнің қатарына ілікті.&lt;ref&gt;{{cite news|date=September 19, 1989|title=ENTERTAINMENT: Film Registry Picks First 25 Movies|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-09-19-mn-347-story.html|work=[[Los Angeles Times]]|location=[[Washington, D.C.]]|access-date=April 22, 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complete National Film Registry Listing |url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|website=Library of Congress|access-date=May 14, 2020}}&lt;/ref&gt; [[Америка кино институты]]ның (AFI) рейтингтерінде де бұл фильмнің шоқтығы биік: мәселен, 2007 жылы ол [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|Америка тарихындағы ең үздік тоғызыншы фильм]] деп танылды.&lt;ref&gt;{{cite web |title=AFI's 10 Top 10 |url=http://www.afi.com/10top10/ |access-date=February 21, 2012 |website=American Film Institute}}&lt;/ref&gt;

Ғылыми ортаның да ерекше назарына іліккен туынды 2012 жылы беделді [[Sight &amp; Sound]] басылымының сауалнамасында «[[Азамат Кейн]]ді» тағынан тайдырып, «тарихтағы ең ұлы фильм» атанды,&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-19078948|title=Vertigo is named 'greatest film of all time'|work=BBC News |date=August 2, 2012 |access-date=August 18, 2012}}&lt;/ref&gt; ал 2022 жылғы тізімде екінші орынды иеленді.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=The Greatest Films of All Time |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time |access-date=December 1, 2022 |website=British Film Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
[[Сурет:Vertigo trailer (1958).webm|thumb|thumbtime=2:20|Ресми кинотеатрлық трейлер (1958)]]
[[Сан-Франциско]] детективі Джон «Скотти» Фергюсон төбедегі қуғын кезінде әріптесінің құлап мертігуіне куә болады. Осы оқиғадан кейін ол биіктіктен қорқу ([[акрофобия]]) мен соның салдарынан болатын бас айналу (вертиго) дертіне шалдығып, отставкаға кетеді. Оның бұрынғы қалыңдығы Мидж бұл қорқыныштан тек одан да зор психологиялық сілкініс қана айықтыра алады деп есептейді. Мидж Скоттиге әлі де ғашық болғанымен, ол оның сезіміне жауап қайтармайды.

Колледжде бірге оқыған танысы Гэвин Элстер Скоттиден әйелі Мадленді аңдуды өтінеді. Оның айтуынша, әйелі өзін оғаш ұстай бастаған. Скотти Мадленнің ізіне түсіп, оның Карлотта Вальдестің (1831–1857) бейітіне барғанын және өнер мұражайында «Карлотта портретіне» ұзақ қарап тұрғанын көреді. Жергілікті тарихшы Карлотта Вальдестің өз-өзіне қол жұмсағанын айтып береді: ол кезінде дәулетті адамның көңілдесі болып, оған бала туып берген. Алайда ол адам баланы өзіне қалдырып, Карлоттаны қуып жіберген. Гэвиннің пайымдауынша, Мадленнің тәніне оның арғы әжесі Карлоттаның рухы кіріп алған. Алайда Мадлен мұны білмейді және «аруақ билеген» сәттерде қайда барғанын есіне түсіре алмайды. Скотти Мадленді Форт-Пойнт жағалауында аңдып жүріп, [[Сан-Франциско (шығанақ)|Сан-Франциско шығанағы]]на секірген жерінен құтқарып алады.

Келесі күні Мадлен алғыс айту үшін Скоттиге келіп, олар күні бойы бірге болады. Екеуінің арасында сезім оянып, Мадлен өзін мазалаған қорқынышты түсін айтып береді, ал Скотти бұл түстің Карлоттаның туған жері — Сан-Хуан-Батиста миссиясымен байланысты екенін түсінеді. Ол Мадленді сол жерге апарады. Мадлен кенеттен шіркеуге қарай қашып, қоңырау мұнарасына көтеріледі. Скотти оның соңынан жүгіргенімен, биіктіктен қорқу сезімі оны баспалдақта тоқтатып тастайды. Ол мұнара терезесінен Мадленнің шіркеу шатырына құлап, мерт болғанын ғана көріп үлгереді. 

Ресми тергеу Мадленнің өлімін «өз-өзіне қол жұмсау» деп таниды, бірақ коронер Скоттиді оны құтқара алмағаны үшін айыптайды. Гэвин Скоттиге кінә артпаса да, Скотти жаны қатты күйзеліп, соңында психиатриялық емханаға түседі. Көп уақыт өткен соң, есін жиған Скотти Мадлен барып жүрген жерлерді қайта аралайды. Бірде көшеде ол Мадленге айнытпай ұқсайтын Джуди Бартонмен танысады. Оның шаш түсі басқа, әрі Мадленмен салыстырғанда қарапайымдау көрінгенімен, Скотти оның соңынан қалмай еріп жүреді.

Скотти соңынан қалмай қойғанынан қорыққан Джуди оған хат жазып, өзінің шын мәнінде Мадлен екенін мойындайды. Гэвин оны өзіне қатты ұқсайтын, психикалық дерті бар әйелінің рөлін сомдау үшін жалдаған екен. Осы тұста көрерменге өткен шақтан көрініс (флешбэк) көрсетіледі: қоңырау мұнарасына көтерілген Джуди ол жерде Гэвинді көреді, ал Гэвин сол сәтте әйелінің өлі денесін төменге лақтырып жібереді. Скотти биіктіктен қорқатыны белгілі еді, сондықтан ол мұнара басына шыға алмайтын «мінсіз куәгер» ретінде таңдалған. Дегенмен, Скоттиді шын сүйіп қалған Джуди хатты соңына дейін жазып болған соң, оны жыртып тастайды.

Скотти жаңа танысына еріксіз арбалып, оған құлай беріледі. Ол Джудиге Мадленді еске түсіретін көйлек кигізіп, шаш үлгісін де соған ұқсатып өзгертеді. Сүйіктісінен айырылып қалудан қорыққан Джуди оның қысымына көніп, толықтай Мадленнің кейпіне енеді. Екеуі қайта табысқан соң, Джуди бір кездері Мадлен таққан алқаны мойнына іледі. Осы сәтте Скотти шындықтың бетін ашады.

Ол кешкі асқа барудың орнына Джудиді Сан-Хуан-Баутистаға алып келіп, мұнараға қайта көтерілуге мәжбүрлейді. Скотти мұны Мадлен қайтыс болған күні қолынан келмеген істі аяғына жеткізіп, өткеннің құрсауынан босау үшін істеп жатқанын айтады. Скотти оған лап қойып, мұнараның басына қарай сүйрей жөнеледі. Арпалыс үстінде оның бойындағы күшті эмоциялар үрейін жеңіп, баспалдақпен ең жоғары қабатқа қалай шығып кеткенін де байқамай қалады.

Мұнара басында Скотти Джудиді барлық өтірікті мойындауға мәжбүрлейді. Гэвин оны көңілдесі ретінде пайдаланып, «аруақ билеген» Мадленнің рөлін ойнау үшін жалдағаны белгілі болады. Джуди Скоттиге оны шын сүйетінін айтып, ақталады. Скотти Джудиді кешіріп, құшағына алады. Кенет баспалдақтан біреудің аяқ дыбысы естіліп, мұнараға монах әйел кіріп келеді. Қараңғыда бұлдырап көрінген әйелдің бейнесін «аруақ» деп ойлап, зәресі ұшқан Джуди кейін шегінемін деп, мұнарадан құлап кетеді. Скотти екінші рет сүйіктісінен айырылып, есеңгіреп қалады, бірақ оның биіктіктен қорқу сезімі осы соққыдан кейін біржолата жойылады, ал сол сәтте монах әйел шіркеу қоңырауын соға бастайды.

== Рөлдерде ==
[[Сурет:Vertigo 1958 trailer embrace 2.jpg|thumb|right|Скотти (Джеймс Стюарт) и Джуди (Ким Новак)]]
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Джеймс Стюарт]]||Джон «Скотти» Фергюсон}}
{{Рөлдерде|[[Ким Новак]]||Джуди Бартон / Мадлен Элстер}}
{{Рөлдерде|[[Том Хелмор]]||Гэвин Элстер}}
{{Рөлдерде|[[Барбара Бел Геддес]]||Марджори «Мидж» Вуд}}
{{Рөлдерде|[[Генри Джонс (актер)|Генри Джонс]]||коронер}}
{{Рөлдерде|[[Рэймонд Бэйли]]||Скоттидің дәрігері}}
{{Рөлдерде|[[Эллен Корби]]||«Маккиттрик» қонақүйінің менеджері}}
{{Рөлдерде|[[Константин Шейн]]||Поп Лейбел}}
{{Рөлдерде|[[Ли Патрик (актриса)|Ли Патрик]]||Мадленмен қателесіп ұқсатылған көлік иесі}}
{{РөлдердеАсты}}

== Баяндау құрылымы  ==
[[Сурет:Vertigo 1958 trailer Kim Novak at Golden Gate Bridge Fort Point.jpg|thumb|upright=1.15|«Алтын Қақпа» көпірінің астындағы тұрған Мадлен]]
«Вертиго» фильмінің фабуласы, Хичкок стиліне тән, жанр заңдылықтары мен көрермен күткеніне мүлдем қайшы құрылған. Триллер заңдарын бұза отырып, фильмінде бар болғаны бір ғана қарқынды көрініс бар және ол туындының ең басына орналастырылған. Барлық детективтік дәстүрлерге қарамастан, детектив кісі өлімін зерттемейді, өйткені ол оқиға соңына дейін қылмыстың орын алғанынан тіпті бейхабар болады. Сонымен қатар, Хичкок қылмыскердің жазасыз қалдыру арқылы классикалық Голливуд қалыптарынан алшақтайды.

Басты кейіпкердің таспа ортасында қаза табуы — «[[Психо]]» фильміндегідей күтпеген бұрылыс. Алғашқы 40 минут бойы кейіпкер бір ауыз сөз айтпайды және оның жүзі тек бір рет қана ірі планда көрсетіледі. Новак сомдаған бейненің екіұдайлығы сюжет аяқталуға үштен бір бөлік қалғанда ғана белгілі болады. Бұл режиссердің «көрермен кейіпкерлерге қарағанда көбірек білуі тиіс» деген сеніміне негізделген — дәл осы жағдай саспенсті тудырады.&lt;ref name=&quot;thriller&quot;&gt;Charles Derry. ''The Suspense Thriller: Films in the Shadow of Alfred Hitchcock''. 2nd ed. McFarland, 2001. ISBN 978-0-7864-1208-2. Page 206.&lt;/ref&gt;

Фильмге пікір жазған алғашқы сыншылардың өзі «Вертиго» сюжетінің, тіпті Хичкок стандарттарымен өлшегеннің өзінде, шындыққа жанаспайтынын бірден байқаған. Фабуланың қисынсыздығы (абсурдтығы) туралы тезиспен фильм жайлы жазған авторлардың барлығы дерлік&lt;ref name=&quot;forum&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=wpzbe_mnGJM |title=Finding Equilibrium in Hitchcock’s Vertigo — YouTube|access-date=2017-09-29 |archive-date=2015-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926212248/https://www.youtube.com/watch?v=wpzbe_mnGJM&amp;feature=youtu.be |url-status=live }}&lt;/ref&gt; және режиссердің өзі де келіседі: «Күйеуі әйелін қоңырау мұнарасынан итеріп жіберіп, көзін жойғысы келеді — бірақ ол Джеймс Стюарттың баспалдақпен көтеріле алмайтынын қайдан білді? Басы айналатынына сенімді болды ма? Оған сенуге бола ма еді!» Хичкок бұл жағдайда өзін «[[фабула]] емес, оқиғаның визуалды интерпретациясы» көбірек қызықтырғанын айтып өтеді.

Фильм жанкүйерлерінің пайымдауынша, бұл сюжеттің шындыққа жанаспайтын тұстарын қазбалау — «Андалуз итін» логикасыздығы үшін мінеумен немесе [[Ежелгі грек мифологиясы|ежелгі грек мифтері]]нен реализм іздеумен бірдей. Расында да, Скотти мен Мадлен бейнелерінен кез келген нуарға тән «детектив» мен «ажалды ару» қалыбынан өзге, тереңірек мазмұн — [[Пигмалион |Пигмалион мен Галатея]], [[Тристан мен Изольда]], [[Орфей]] мен [[Эвридика]] сынды мәңгілік мифологемалар аңғарылады. Кейіпкерлердің іс-әрекетіндегі трансқа (түс көруге) тән сипаттың басымдығы сондай, тіпті фильмдегі барлық оқиғалар Скоттидің шатырдан құлап бара жатқандағы көз алдына келген елестері деген де болжам бар.

== Өндіріс ==
=== Сценарий ===
[[Сурет:Vertigo 1958 trailer Stewart hanging on.jpg|thumb|right|Шатырдың ернеуіне ілініп тұрған Скотти]]
«Вертиго» фильмінің сценарийі [[Буало – Нарсежак|Пьер Буало мен Томас Нарсежак]]тың 1954 жылы жарық көрген «Өлілер арасынан» (D'entre les morts) атты француз романының желісімен жазылған. Хичкок осы авторлардың бұған дейінгі «Ол енді жоқ» (Celle qui n'était plus) атты туындысының экрандау құқығын сатып алуға әрекеттенген, бірақ жолы болмады. Кейіннен бұл романды [[Анри-Жорж Клузо]] «Ібілістер» (Les Diaboliques) деген атаумен фильм шығарды.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9804E5DD153EF936A35754C0A96E958260 |title= Thomas Narcejac, 89, Author of Crime Novels |website=The New York Times |date=July 5, 1998 |access-date=December 1, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[Франсуа Трюффо]] бір кездері «Өлілер арасынан» романын Буало мен Нарсежак арнайы Хичкок үшін жазған деген болжам жасаса да, кейінірек Нарсежак мұндай ниеттері болмағанын айтып, бұл пікірді жоққа шығарды.&lt;ref&gt;Jones, Dan. ''The Dime Novel and the Master of Suspense: The Adaptation of D’Entre Les Morts Into Vertigo''. Saint Paul, Minn.: University of St. Thomas, 2002.&lt;/ref&gt; Дегенмен, Хичкоктың авторлар шығармашылығына деген зор қызығушылығының арқасында, [[Paramount Pictures]] студиясы 1954 жылы бұл роман әлі ағылшын тіліне аударылмай тұрып-ақ, оның қысқаша мазмұнына тапсырыс беріп қойған болатын.

Бастапқыда «Darkling I Listen» деп аталған сценарийді жазу Максвелл Андерсонға тапсырылғанымен, нәтижесі Хичкоктың көңілінен шықпады. Келесі сценарист Алек Коппельдің де ұсынған нұсқасы жарамсыз деп танылып, кейінге ысырылды. Үшінші нұсқаны [[Сан-Франциско]]ның топографиясын жақсы білетін Сэмюэл Тейлор дайындады. Оның фильмді «Фриско» бойынша өзіндік бір жолнұсқаға айналдыру идеясы режиссерге қатты ұнады. Дәл осы кезеңде сюжетке көрерменнің сүйікті кейіпкері — Мидж қосылды. Сценариде Коппельдің де алғашқы еңбегі ескеріліп, титрда екі автордың да есімі көрсетілді.

=== Актерлерді іріктеу ===
[[Сурет:Vertigo 1958 trailer Novak.jpg|thumb|Мадлен рөліндегі Новак]]
[[Франсуа Трюффо|Трюффо]]ға берген сұхбатында Хичкок Мадлен/Джуди рөліне бастапқыда өзінің алдыңғы фильмінде ойнаған [[Вера Майлз]]ды таңдағанын айтқан. Алайда режиссер кенеттен ауруханаға түсіп, түсірілім кейінге шегерілген кезде, Майлз жүкті болып, рөлден бас тартуға мәжбүр болды. Режиссер түсірілімді тағы да кейінге шегеруден бас тартып, Майлздың орнына Ким Новакты бекітті.

Сол сұхбатында Хичкок фильмнің сәтсіздікке ұшырауын Стюарттың жасымен байланыстырады. Новактан тура екі есе үлкен актер оның ғашығы рөліне аса сәйкес келмеген еді. Соған қарамастан, режиссер Стюарттың қарапайым америкалық бейнесін және оның кез келген нұсқауды артық сұрақсыз бұлжытпай орындайтын қасиетін жоғары бағалаған.

«Мисс Новак түсірілім алаңына өз идеяларын ала келді, ал мен мұндайды мүлдем ұнатпаймын», — деп кейіген екен Хичкок. Ол актрисадан ешқандай сезім білдірмейтін, бейтарап көзқарасты талап етіп: «Шимайланған қағаздан көрі, таза парақты қабылдау әлдеқайда оңай», — дейтін. Новактың айтуынша, режиссер оның сырт келбеті мен шаш үлгісінің алдын ала сызылған бейнеге сай болуын тым қатал қадағалаған.

Бастапқыда актрисаға ыңғайсыз, ескі үлгідегі көйлектер тар қапастай сезілген. Бірақ кейінірек ол бұл психологиялық жайсыздықтың кейіпкер табиғаты үшін өте маңызды болғанын түсінді: өйткені Джуди біреудің кейпіне еніп, «өзгенің терісін жамылып» жүрген еді. 

Алғашқы сыншылар Ким Новактың кадрдағы жасқаншақтығын сынағанымен, кейіннен бұл бұйығылықтың кейіпкерге ерекше рең бергені мойындалды. Себебі фильмнің бірінші бөлімінде ол жансыз мүсіндей көрінуі керек болса, екінші бөлімінде абайсыз қимылымен құпиясын ашып алудан сескеніп, барынша сақ қимылдайды.

=== Түсірілім барысы ===
[[Сурет:Vertigo 1958 trailer Stewart on a laddder.jpg|right|thumb|Мидждің пәтерінде баспалдақта тұрып, өз бойындағы [[акрофобия]]ны жеңуге тырысқан Джон «Скотти» Фергюсон рөліндегі Стюарт]]
Фильм түсірілімі 1957 жылдың 30 қыркүйегі мен 19 желтоқсаны аралығында [[Сан-Франциско]] қаласында және [[Голливуд]]тағы Paramount Pictures студиясында өтті. Сан-Хуан-Баутиста миссиясының мұнарасы Хичкокқа жеткілікті деңгейде әсерлі көрінбеді, сондықтан студияда оның зәулім көшірмесі арнайы тұрғызылды. Мұнара ішіндегі баспалдақ көріністері де павильонда түсірілді. Мадленнің ақшыл-сұр костюмі психологиялық жайсыздық тудыру мақсатында таңдалған (өйткені аққұба әйелдер бұл түсті сирек киеді).

Операторлық техника тұрғысынан ең қиыны — Скотти мұнарадан төмен қараған сәттегі «вертиго» кадрын түсіру болды. Тік бағыттағы түсірілім үшін арнайы көтергіш қажет еді, ал бұл өте қымбатқа түсетін. Хичкок бұл мәселенің шешімін былай тапты:

«Баспалдақтың макетін жасап, оны қырынан жатқызып қойып, камераны алыстата отырып неге түсірмеске? Олай болса ешқандай көтергіштің қажеті болмайды».

Осы сахнада алғаш рет қолданылған трансфокаторды (зумды) жақындату мен камераны кері жылжытудың үйлесімі кинематографияда «Вертиго эффектісі» немесе «транстрав» деген атпен қалды. Бұл «кеңістіктің ұлғаю» әсерін береді: кеңістік бір мезгілде әрі жақындап, әрі алыстап, көрерменді қорқынышты түс әлеміне ендіргендей күй кештіреді.

Фильмде Сан-Франциско шығанағы аймағында түсірілген шынайы кадрлар кеңінен қолданылған. Қала ішіндегі көлік қозғалысы бейнеленген сахналарда басты кейіпкерлердің машиналары ылғи да еңіс көшелермен төмен қарай түсіп бара жатқан күйінде бейнеленеді.

Фильм авторларының арасында Хичкоктың Мадлен өліміне қатысты құпияны (фильмнің орта шенінде) жолданбаған хат арқылы ашып тастау идеясы үлкен талас тудырды. Бұл роман желісі мен бастапқы сценарийден айтарлықтай ауытқу еді. Алайда «саспенс шебері» нағыз шиеленіс көрермен басты кейіпкерге қарағанда оқиға жайлы көбірек білгенде ғана туындайтынына сенімді болды. Хичкоктың табандылығымен студия басшылығына фильмнің екі нұсқасы ұсынылып, хат ашылатын нұсқаға ең соңғы сәтте ғана рұқсат берілді.

== Шығарылымы және қабылдануы ==
=== Сын ===
[[Сурет:Harbor Drive-In Ad - 24 July 1958, National City, CA.jpg|thumb|150px|right|Автокинотеатр жарнамасы (1958)]]

Фильмнің тұсаукесері 1958 жылы 9 мамырда Сан-Францискода өтті. Сол тұста туындыны жұртшылық біршама салқын қабылдады.&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2008/05/11/movies/11raff.html?ref=arts |title=A Vertigo Anniversary: 50 Years of Dizzy — New York Times|access-date=2017-09-29 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125031804/http://www.nytimes.com/2008/05/11/movies/11raff.html?ref=arts |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Мәселен, [[Los Angeles Times]] газеті Хичкоктың дәстүрлі детективті хикаяны «созып» жібергенін, соның салдарынан сюжетте «олқылықтар» пайда болғанын жазды.&lt;ref&gt;Scheuer, Philip K (May 29, 1958). &quot;[https://www.newspapers.com/clip/58309555/the-los-angeles-times/ 'Vertigo' Induces Same in Watcher]&quot;. ''Los Angeles Times''. Part I, p. 21. Retrieved September 30, 2020 – via &lt;/ref&gt; [[Variety]] басылымының сыншысы режиссердің шеберлігін жоғары бағалағанымен, оқиғаның тым баяу өрбігеніне наразылығын білдірді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.variety.com/review/VE1117796098/ |title=Variety Reviews — Vertigo — Variety 100 Reviews — Review by Variety Staff|access-date=2012-09-09 |archive-date=2012-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023231900/http://www.variety.com/review/VE1117796098/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ал [[The New York Times]] тілшісі Босли Краузерді сюжеттің мүлдем қисынсыздығы (сенімсіздігі) таңғалдырды.&lt;ref&gt;[http://movies.nytimes.com/movie/review?res=9905EEDD1031E73BBC4151DFB3668383649EDE Movie Review — Vertigo, Hitchcock’s Latest; Melodrama Arrives at the Capitol — NYTimes.com]&lt;/ref&gt; [[The New Yorker]] басылымының шолушысы Джон Маккартен Хичкоктың бұған дейін «мұндай қисынсыз сандыраққа ешқашан жол бермегенін» айтып, фильмді келемеждеп жазды.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=McCarten |first=John |date=June 7, 1958 |title=The Current Cinema |magazine=The New Yorker |page=65}}&lt;/ref&gt;
Осылайша, фильм «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығына тек екі техникалық номинация бойынша ғана ұсынылды.

Шыққаннан кейінгі алғашқы онжылдықта бұл фильм режиссердің басқа туындыларының арасында «ортаңқол» дүние ретінде қарастырылды. Фильмге деген құқықты режиссердің өзі сатып алған болатын, сондықтан түрлі заңдық қиындықтарға байланысты туынды ұзақ уақыт бойы теледидардан да, кинотеатрлардан да көрсетілмеді. «Вертиго» фильмі 1983 жылдың қазан айында кинотеатрларға қайта шығарылып, кейін 1984 жылдың қазанында үй видиосы ретінде жарық көргенде, ол үлкен коммерциялық табысқа кенеліп, сыншылардың таңданысқа толы пікірлеріне ие болды.

1960 жылдардың өзінде-ақ [[Cahiers du Cinéma]] басылымының сыншылары Хичкокты байсалды өнер иесі ретінде қайта бағалай бастады. 1959 жылы бұл туынды аталған журналдың «Жылдың үздік 10 фильмі» тізімінде сегізінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/critics/cahiers.html|title=Cahiers du Cinema: Top Ten Lists 1951-2009|last=Johnson|first=Eric C.|website=alumnus.caltech.edu|language=en-US|access-date=December 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120327102838/http://alumnus.caltech.edu/~ejohnson/critics/cahiers.html|archive-date=March 27, 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Дегенмен, тіпті [[Франсуа Трюффо]]ның 1962 жылы жарық көрген Хичкокпен сұхбаттар кітабында «Вертиго» фильміне тек бірнеше бет қана арналған.

=== Қайта бағалау ===
Дэн Ойлердің пайымдауынша, фильмді нағыз қайта бағалау кезеңі 1968 жылы британ-канадалық ғалым Робин Вудтың «Хичкоктың фильмдері» атты еңбегінен басталды. Ол бұл туындыны «Хичкоктың бүгінгі күнге дейінгі басты шедеврі және кино өнері бізге тарту еткен ең терең әрі әдемі төрт-бес фильмнің бірі» деп атаған.

1989 жылы [[Конгресс кітапханасы]] «Вертиго» фильмін «мәдени, тарихи және эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, оны [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] құрылған алғашқы жылы-ақ сақтау үшін таңдап алды.
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.loc.gov/film/registry_titles.php |title=National Film Registry (National Film Preservation Board, Library of Congress)|access-date=2012-09-16 |archive-date=2012-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120419221742/http://www.loc.gov/film/registry_titles.php |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
1998 жылы Time Out журналы өткізген сауалнама қорытындысы бойынша «Вертиго» барлық заманның ең ұлы фильмдері арасында бесінші орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite web |work=AMC Filmsite.org |url=http://www.filmsite.org/timeout2.html |title=Top 100 Films (Readers) |publisher=American Movie Classics Company |access-date=August 17, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140718213202/http://www.filmsite.org/timeout2.html |archive-date=July 18, 2014 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ал 1999 жылы The Village Voice басылымы сыншылар арасында жүргізілген сауалнама негізінде жасалған «Ғасырдың үздік 250 фильмі» тізімінде оны 3-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |title=Take One: The First Annual Village Voice Film Critics' Poll |access-date=July 27, 2006 |year=1999 |work=The Village Voice |archive-url=https://web.archive.org/web/20070826201343/http://www.villagevoice.com/specials/take/one/full_list.php3?category=10 |archive-date=August 26, 2007}}&lt;/ref&gt; Сол жылы Entertainment Weekly басылымы туындыны барлық заманның ең ұлы фильмдері тізімінде 19-орынға жайғастырды.&lt;ref&gt;{{cite web|title = Entertainment Weekly's 100 Greatest Movies of All Time|url = http://www.filmsite.org/ew100.html|publisher = Filmsite.org|access-date = January 19, 2009|url-status = live|archive-url = https://web.archive.org/web/20140331185517/http://www.filmsite.org/ew100.html|archive-date = March 31, 2014|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt;

2002 жылдың қаңтарында фильм Киносыншылардың ұлттық қоғамы жасаған «Барлық заманның ең маңызды 100 фильмі» тізіміне енді.&lt;ref name=&quot;Carr81&quot;&gt;{{Cite book |last=Carr|first=Jay |title=The A List: The National Society of Film Critics' 100 Essential Films |year=2002 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81096-1 |page=[https://archive.org/details/alistnationalsoc00jayc/page/81 81] |url=https://archive.org/details/alistnationalsoc00jayc |url-access=registration|access-date=July 27, 2012 }}&lt;/ref&gt; 2005 жылы Total Film журналы «Вертиго» фильмін «Барлық заманның 100 ұлы киносы» тізімінде тек «[[Жақсы жігіттер]]ден» кейінгі екінші орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite magazine|magazine=Total Film |title=Who is the greatest? |date=October 24, 2005 |url=http://www.totalfilm.com/news/who-is-the-greatest |access-date=August 4, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140123115358/http://www.totalfilm.com/news/who-is-the-greatest |archive-date=January 23, 2014 }}&lt;/ref&gt;

2008 жылы [[Empire]] журналының оқырмандар, актерлер және сыншылар арасында жүргізген сауалнамасы бойынша бұл туынды түсірілген ең ұлы фильмдердің ішінде 40-орынға ие болды.&lt;ref&gt;{{cite news|work=Empire Magazine|title=Empire's 500 Greatest Movies of All Time|date=January 1, 2014|url=https://www.empireonline.com/500/35.asp|access-date=January 1, 2014}}&lt;/ref&gt; Дәл сол жылы [[Cahiers du Cinéma]] нұсқасы бойынша «100 ұлы фильм» тізімінде 8-орынды иеленді.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.filmdetail.com/2008/11/23/cahiers-du-cinemas-100-greatest-films/|title=Cahiers du cinéma's 100 Greatest Films|date=November 23, 2008}}&lt;/ref&gt; 2009 жылы жапондық Kinema Junpo киножурналының «Барлық заманның үздік 10 шетелдік фильмі» тізімінде 10-орынды иеленді. 

2010 жылы [[The Guardian]] басылымы оны барлық заманның үшінші үздік криминалдық фильмі деп таныды.&lt;ref&gt;{{cite news|author=Gilbey, Ryan |date=October 17, 2010|url=https://www.theguardian.com/film/2010/oct/17/vertigo-hitchcock-crime|title=Vertigo: No 3 best crime film of all time|newspaper=The Guardian|access-date=July 12, 2021}}&lt;/ref&gt; 2015 жылы [[Би-Би-Си|BBC]] жасаған «100 ұлы америкалық фильм» тізімінде «Вертиго» үшінші орынға жайғасты.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 100 Greatest American Films|url=https://www.bbc.com/culture/article/20150720-the-100-greatest-american-films|website=bbc|date=July 20, 2015}}&lt;/ref&gt;

Ал 2022 жылы Time Out журналы бұл туындыны «Барлық заманның 100 үздік триллері» тізімінде 15-орынға қойды.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The 100 best thriller films of all time|url=https://www.timeout.com/film/best-thriller-movies|website=Time Out|date=March 23, 2022}}&lt;/ref&gt;

2012 жылдың тамызында Британ кино институтының [[Sight &amp; Sound]] журналы әр 10 жыл сайын өткізілетін әлемдегі ең ауқымды киносыншылар сауалнамасының қорытындысын жариялады.
Осы сауалнама нәтижесі бойынша, Хичкоктың фильмі соңғы жарты ғасырда алғаш рет «[[Азамат Кейн]]ді» тағынан тайдырып, «барлық заман мен халықтардың ұлы фильмі» мәртебесіне ие болды.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9444975/Is-Vertigo-really-the-greatest-film-of-all-time.html |title=Is Vertigo really the greatest film of all time? — Telegraph|access-date=2012-08-04 |archive-date=2012-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120803235624/http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/9444975/Is-Vertigo-really-the-greatest-film-of-all-time.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Оскар сыйлығы|Оскар]]
| [[Үздік қоюшы суретші жұмысы үшін Оскар сыйлығы|Үздік қоюшы суретші жұмысы]]
| Хэл Перейра, Генри Бамстед, Сэм Комер, Рэй Мойер
| {{Номинация}}
|-
| [[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]
| Джордж Даттон
| {{Номинация}}
|-
| [[Сан-Себастьян кинофестивалі]]
| Үздік режиссер («Күміс қабыршақ»)
| [[Альфред Хичкок]]
| {{Жеңіс}}
|-
| [[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|Америка режиссерлер гильдиясы]]
| Көркем фильмдегі үздік режиссура
| [[Альфред Хичкок]]
| {{Номинация}}
|-
| [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] 
| Мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар фильм
| «Вертиго» 
| {{Жеңіс|Енгізілді}}
|}

== [[Америка кино институты]]ның (AFI) мойындауы ==
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]] (1998) — №61
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|100 жыл… 100 шытырман оқиғалы фильм]] (2001) — №18
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 жыл… 100 құштарлық]] (2002) — №18
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы үздік кино музыкасы|100 жыл… үздік кино музыкасы]] (2005) — №12
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм (10 жылдық мерейтойлық басылым)]] (2007) — №9
* [[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм|10 жанрлық фильм]] (2008) — №1 ([[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм#10 үздік детективтік фильм|үздік детектив]])&lt;ref&gt;{{cite news | publisher = [[Америка кино институты]] | title = AFI's 10 Top 10 | date = 2008-06-17 | url = http://www.afi.com/10top10/mystery.html | access-date=2008-06-18}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;div style=&quot;margin:0;margin-top: 10px; padding: 10px; font-size:98%; border: 1px solid #BFC4C6; line-height: 1.35em;&quot;&gt;{{reflist|2}}&lt;/div&gt;
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0052357}} {{рейтинг-10|8.2}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Альфред Хичкок фильмдері]]
[[Санат:1958 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:Paramount Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллер фильмдері]]
[[Санат:АҚШ детективті фильмдері]]
[[Санат:Нуар фильмдері]]
[[Санат:Франция романдарының экрандаулары]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]</text>
      <sha1>7z645y0h9wtt7zjac7zro1dijy6fije</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780659</id>
    <revision>
      <id>3599557</id>
      <parentid>3599117</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45377" sha1="htznq46kt70abf384jwh6qs3pl7b76w" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма
|Атауы         = [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|Шынайы атауы  = 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы
|Сурет         = 
|Сурет сипаттамасы = 
|Жанр          = Заң актісі  
|Авторы        = 
|Түпнұсқа тілі = 
|Жазылды       = 1995
|Жариялануы    = 1995
|Жеке басылым  = 
|Баспа         = 
|isbn          = 
|Аударма       = 
|Цикл          =
|Алдыңғысы     = [[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1993)|1993]]

|Келесі        = [[Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026)|2026]]

|Lib           = 
|Уикикітап     = 
}}

'''Қазақстан Республикасының Конституциясы''' — Қазақстан Республикасының Негізгі Заңы, мемлекеттің басты саяси-құқықтық құжаты. Қазіргі қолданыстағы Конституция 1995 жылғы 30 тамызда жалпыхалықтық референдумда қабылданды. Конституция мемлекеттіліктің іргетасын қалайды, билік тармақтарының жүйесін белгілейді, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын кепілдендіреді.

== Тарихи алғышарттар ==

=== Тәуелсіздік алдындағы кезең ===

1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауымен Қазақ КСР Қазақстан Республикасы болып қайта аталды. 1991 жылғы желтоқсанда бірнеше тарихи оқиға қатар жүрді: 1 желтоқсанда Мемлекет басшысы жалпыхалықтық сайлаумен алғаш рет сайланды, 10 желтоқсанда республика Қазақстан Республикасы деп қайта аталды, 16 желтоқсанда «Тәуелсіздік туралы Заң» қабылданды.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ел ауыр экономикалық және саяси жағдайда болды. Халыққа жалақы, зейнетақы, стипендия төлеу мәселелері өткір тұрды. Қоғамда жаңа үкіметтік емес ұйымдар белсенді жұмыс жасап, кейде тұрақсыздыққа жол ашатын талаптар қоя бастады. Осы күрделі жағдайда жаңа мемлекеттің барлық салалары — экономика, саясат, әлеуметтік сала — үшін құқықтық нормалар мен ережелер жасау қажеттілігі туындады.

Осы кезеңде 1978 жылы қабылданған Қазақ КСР Конституциясы ескіріп, жаңа тәуелсіз мемлекеттің талаптарына сай болмайтыны анықталды. 1990–1992 жылдар аралығында Қазақ КСР Конституциясына үздіксіз өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, алайда бұл шаралар жеткіліксіз болды.

=== Тәуелсіз Қазақстанның бірінші Конституциясы (1993) ===

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңес тарапынан қабылданды. Бұл Конституцияны жасауға кең ауқымды жұмыс жүргізілді: 33 мыңнан астам ұжымдық талқылаулар өткізілді, 55 бапқа 1100-ден астам түзету мен толықтыру енгізілді.

Конституциялық комиссияны Нұрсұлтан Назарбаев өзі басқарды, комиссияның төрағасы орынбасары болып Зинаида Федотова тағайындалды. Сарапшылар тобын белгілі заңгер, ғылым докторы, профессор, академик Ғайрат Сапарғалиев басқарды. Комиссия құрамына Бауыржан Мұхамеджанов, Константин Қолпақов, Талғат Донақов, Юрий Ким және басқалар кірді.

1993 жылғы Конституцияны дайындаудың ерекшелігі — оны жасауға барлық парламент комитеттерінің төрағалары, үкімет өкілдері мен ғалымдар кірген кең конституциялық комиссия қатысты. Алайда бұл жағдай кемшіліктерге де алып келді: кімде-кім болсын өзі атқаратын лауазымына сәйкес заңды «өзіне ыңғайлы» етіп жасауға тырысты — депутаттар заң шығарушы билікке, үкімет шенеуніктері атқарушы билікке көбірек өкілеттік беруге ұмтылды.

1993 жылғы Конституцияның басты кемшіліктерінің бірі ретінде адам құқықтары туралы бөлімнің болмауы аталды. Онда тек «Азамат құқықтары» деген бөлім болды, адам құқықтары туралы тек бір бапта қысқаша айтылып өтілді.

=== 1993 жылғы саяси дағдарыс және жаңа Конституция қажеттілігі ===

1993 жылғы Конституцияда биліктің бөліну мәселелері толық шешілмеді. Президенттік басқару нысаны бекітілсе де, Жоғарғы Кеңес пен жергілікті халық депутаттары Кеңестері де кең өкілеттіктерге ие болды. Сонымен қатар бұл қайшылықтарды шешудің тетігі әзірленбеді.

1993 жылғы қарашада жергілікті халық депутаттары Кеңестері өзін-өзі таратты, 13 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес те өзін-өзі тарқатты. Осыдан кейін Конституцияға өзгерістер енгізу жұмыстары басталды.

1995 жылғы наурызда жаңа саяси дағдарыс туындады: Конституциялық Сот Жоғарғы Кеңесті заңсыз деп таныды. Осы жағдайда жаңа Конституция дайындау мәселесі күн тәртібіне қойылды.

== Қазіргі Конституцияны дайындау ==

=== Сарапшылық-консультациялық Кеңес ===

1995 жылғы 22 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің қаулысымен жаңа Конституция жобасы бойынша Президент жанынан Сарапшылық-консультациялық Кеңес құрылды. Кеңестің жұмысын аяқтауға 10 маусымға дейін, яғни бір айдан аз уақыт берілді.

Кеңес 9 мүшеден тұрды:

'''Лауазымды тұлғалар:'''

[[Шайкенов Нағашбай Амангалиұлы]] — Әділет министрі, заң ғылымдарының докторы (негізгі әзірлеуші)
[[Қолпақов Константин Алексеевич]] — Жоғарғы Кеңестегі Президент өкілі, заң ғылымдарының кандидаты
[[Мұхамеджанов Бауыржан Амангелдіұлы]] — Президент аппаратының заң бастамалары және құқықтық сараптама бөлімінің меңгерушісі

''Ғалымдар:'''

[[Сапарғалиев Ғайрат Сапарғалиұлы]] — академик, конституциялық құқық маманы
[[Ким Владимир Александрович|Ким В.А.]] — профессор, конституциялық құқық маманы
[[Котов Александр Константинович|Котов А.Қ.]] — профессор, конституциялық құқық маманы
[[Нүрпейісов Еркін Қабиденұлы|Нүрпейісов Е.Қ.]] — профессор, конституциялық құқық маманы
[[Басин Юрий Григорьевич|Басин Ю.Г.]] — профессор, азаматтық құқық маманы
[[Сүлейменов Майдан Кунтуарұлы|Сүлейменов М.Қ.]] — профессор, азаматтық құқық маманы (Кеңестің ғылыми жетекшісі)

'''Шетелдік сарапшылар:'''

[[Жак Аттали]] — Франция Мемлекеттік Кеңесінің кеңесшісі
[[Роллан Дюма]] — Франция Конституциялық Кеңесінің төрағасы
[[Алексеев Сергей Сергеевич]] — Ресей Федерациясының жеке құқық зерттеу орталығы Ғылыми кеңесінің төрағасы

Кеңес мүшелері санаторий «Алатауда» орналастырылып, жұмысқа кірісті. Лоббистік қысымды болдырмау мақсатында Президент оларға жобаны ешкіммен талқыламауды тыйым салды.

=== Конституцияның авторлары ===

Конституция идеологы — Президент [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы]] болды. Ол өзінің кітабында 20 елдің конституциясын оқып шыққанын, содан кейін заңгерлерді шақырғанын жазды.

Конституция мәтінінің негізгі авторы [[Шайкенов Нағашбай Амангалиұлы]] (1947–2000) болды — заң ғылымдарының докторы, [[Алексеев С.С.|С.С. Алексеевтің]] шәкірті, Орал заң академиясының қызметкері. Президент оны өз кеңесшісі ретінде шақырып, кейін Әділет министрі қызметіне тағайындады.

Н.А. Шайкеновтің жұбайы Лидия Алексеевнаның естеліктері бойынша: «Нағашбай Амангалиұлының конституция жасауға жетекшілік еткен кезін жақсы есімде. Шығармашылық рухтың биіктігі, жігер тасып тұрды! Тоғыз адамнан тұрған топ бір ай демалыссыз жұмыс істеді. Тамақ ішуді де ұмытатын. Президентпен тәулік бойы дерлік байланыста болды, әрбір бапты талқылады».

Сарапшылық-консультациялық Кеңес мүшелері, оның ішінде Сүлейменов М.Қ. баяндауынша, олар автор емес, сарапшылар болды: олар дайын мәтінді талқылады, пікір білдірді, бірақ өздері мәтін жазбады.

=== Конституцияның жалпыхалықтық талқылануы және қабылдануы ===

Конституция жобасы кең жұртшылықтың назарына ұсынылды. Жоба бойынша халық арасында кеңінен талқылаулар жүргізілді. Сарапшылық-консультациялық Кеңес жобаны 1995 жылғы маусымда аяқтап, Президентке ұсынды.

1995 жылғы 30 тамызда жалпыхалықтық референдумда Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды.

== Конституцияның мазмұны мен құрылымы ==

=== Жалпы ережелер ===

Конституция кіріспеден (преамбуладан) және бірнеше бөлімнен тұрады:

I бөлім — Жалпы ережелер
II бөлім — Адам және азамат
III бөлім — Президент
IV бөлім — Парламент
V бөлім — Үкімет
VI бөлім — Конституциялық Кеңес
VII бөлім — Соттар және сот төрелігі
VIII бөлім — Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару
IX бөлім — Қорытынды және өтпелі ережелер

=== Адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары ===

1993 жылғы Конституциядан айырмашылығы — 1995 жылғы Конституция (Жалпы ережелерден кейін) «Адам және азамат» деп аталатын бөліммен ашылады. Бұл Н.А. Шайкеновтің ұстанымын бейнелейді: Конституцияда адам құқықтары бірінші орынға қойылуы тиіс.

Конституцияның 12-бабы бойынша Қазақстан Республикасында адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары Конституцияға сәйкес танылады және кепілдендіріледі. «Конституцияға сәйкес» деген сөздер адамның табиғи құқықтары Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген жағдайда ғана құқықтық қорғауға ие болатынын білдіреді.

12-баптың 2-тармағы бойынша: «Адамның құқықтары мен бостандықтары туған кезінен бастап әрбір адамға тиесілі, олар абсолютті және иеліктен шығарылмайтын деп танылады, заңдар мен өзге де нормативтік актілердің мазмұны мен қолданылуын айқындайды».

Бұл тұжырымдамадан маңызды қорытынды шығады: Қазақстанның заңдары адам құқықтарының мазмұнын айқындамайды, керісінше, адамның құқықтары мен бостандықтары заңдардың мазмұны мен қолданылуын айқындайды.

12-баптың 5-тармағы бойынша: «Адамның және азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауы, конституциялық құрылысқа және қоғамдық имандылыққа қысым жасамауы тиіс».

Бұл ереже адам мен азамат құқықтарының өзге адамдардың құқықтарымен және бостандықтарымен, сондай-ақ құқықпен және адамгершілікпен ажырамас байланысын білдіреді.

=== Президент институты ===

Конституция президенттік басқару нысанын бекітеді. Президент мемлекет басшысы болып табылады. Конституцияның кепілі — Президент. Конституция Президентке заңдардың конституциялылығын тексерумен байланысты кең өкілеттіктер береді.

=== Парламент ===

1995 жылғы Конституция екі палаталы Парламент құрды:

Сенат — жоғарғы палата
Мәжіліс — төменгі палата

1993 жылғы Конституциядан айырмашылығы ретінде биліктің бөліну принципі анағұрлым нақты белгіленді: Парламент, Президент және Үкіметтің өкілеттіктері айқын шектелді.

=== Конституциялық Кеңес ===

1995 жылғы Конституция бойынша Конституциялық Сот жойылып, оның орнына Конституциялық Кеңес құрылды. Конституциялық Кеңес қолданыстағы заңдардың Конституцияға сәйкестігін алдын ала және кейінгі бақылау арқылы қадағалайды. Оның нормативтік қаулылары Конституцияның принциптері мен нормаларын дұрыс түсіндіруге ықпал етеді.

== Конституциялық реформалар ==

=== 2007 жылғы конституциялық реформа ===

2007 жылғы 21 мамырда «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданды. Реформа нәтижесінде:

Парламенттің өкілеттіктері айтарлықтай кеңейтілді
Парламент санының ұлғаюы жүргізілді
Мәжіліске сайлаудың тәртібі түбегейлі өзгертілді: пропорционалдық жүйе енгізілді
Жергілікті мемлекеттік басқару мен өзін-өзі басқару жүйесі жаңартылды
Мемлекеттік және қоғамдық институттардың өзара іс-қимылы жақсартылды

Реформа аясында Президент, Үкімет, Парламент туралы, Конституциялық Кеңес туралы, сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы, жергілікті өзін-өзі басқару туралы, саяси партиялар туралы, сайлау туралы заңдарға, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық бірлестіктер мәселелері бойынша заң актілеріне өзгерістер енгізілді. Жергілікті өзін-өзі басқару туралы, Жоғарғы сот кеңесі туралы, Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы жаңа заңдар қабылданды.

=== Кейінгі өзгерістер ===

Конституция қабылданғаннан бастап оған бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Конституцияның кепілін беру, оны толықтыру және дамыту мақсатында 15 жыл ішінде оның негізінде 1700-ден астам заң қабылданды.

2026 жылғы басында Конституцияның жаңа редакциясының жобасы дайындалды. Қазақстан халықаралық бюросы адам құқықтары мен заңдылықты сақтау ұйымы (ҚМБАЗ) 2026 жылғы ақпанда 1993 жылғы, 1995 жылғы Конституциялар мен жаңа жобаның салыстырмалы талдауын жариялады.

== Конституциялық құқықтың теориялық мәселелері ==

=== Конституциялық құқықтың атауы туралы пікірталас ===

Тарихта осы құқық саласын қалай атау керек деген пікірталас болды. Алғашқыда «мемлекеттік құқық» деген атау жалпы қабылданған болатын. Кейіннен И.П. Трайнин, одан кейін В.Ф. Коток бұл саланы «конституциялық құқық» деп атауды ұсынды.

1971 жылы «Советское государство и право» журналының редакциясы қарама-қарсы позицияларды ұстанған екі белгілі ғалымға — «мемлекеттік құқық» деген ұғымның жақтаушысы А.И. Лепешкинге және «конституциялық құқық» деген ұғымды жақтаушы В.Ф. Котокқа — өз пікірлерін баяндауға мүмкіндік берді.

Қазіргі уақытта «конституциялық құқық» термині басым, бірақ «мемлекеттік құқық» терминін ұстанатындар да кездеседі. Кейбір зерттеушілер бұл терминдерді синоним ретінде пайдаланады.

=== Конституциялық құқық — суперсала ===

Конституциялық құқық барлық ұлттық құқық салаларының іргетасы болып табылады және оларды «басып тұрған» суперсала, үстіңгі сала ретінде сипатталуы мүмкін.

Конституциялық құқықтың пәні екіжақты сипатқа ие, яғни екі топ қоғамдық қатынастарды қамтиды:

Конституциялық құқық нормаларымен жалпы реттелетін, ал нақты регламенттеу басқа құқық салаларының нормаларымен жүзеге асырылатын қоғамдық қатынастар

Тек конституциялық құқық нормаларымен реттелетін қоғамдық қатынастар (мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы және т.б.)

Конституция барлық құқық салаларының қайнар көзі болып табылады. Бұл бір және сол нормасы бір мезгілде конституциялық құқықтың да, мысалы, азаматтық немесе еңбек құқығының да құрамына кіруі мүмкін дегенді білдіреді. Мысалы:

ҚР Конституциясының 24-бабының 1-тармағы — еңбек бостандығы құқығы — бір мезгілде конституциялық және еңбек құқығының нормасы
ҚР Конституциясының 26-бабының 1-тармағы — жеке меншікке ие болу құқығы — бір мезгілде конституциялық және азаматтық құқық нормасы

=== Адам құқықтары және құқықты түсіну мәселесі ===

Адам құқықтары — табиғи құқықтар, яғни адамға туған кезінен тиесілі. Азамат құқықтары болса тек азаматтық немесе өзге де құқықтық мәртебенің (шетелдік, азаматтығы жоқ тұлға) болуына байланысты туындайды.

Адам құқықтарының Конституцияға енгізілуі оларды Қазақстанның нормативтік-құқықтық жүйесіне қосатынын білдіреді: табиғи құқықтар адамға тумысынан тиесілі болса да, бұл құқықтарды қорғау мен реттеу мемлекет тарапынан оларды Конституцияда бекіту арқылы жүзеге асырылады.

Философиялық тұрғыдан қарасақ, заң ғылымында құқықты түсінудің бірнеше тұрпаты бар:

'''Табиғи-құқықтық тәсіл (юснатурализм)''' — табиғи құқықты адамның табиғатынан туындайтын мәңгілік және өзгермейтін принциптер жиынтығы ретінде түсінеді; мемлекет белгілеген позитивті құқыққа қарама-қарсы қойылады

'''Этатистік тәсіл''' — құқық мемлекет тарапынан жасалады немесе мемлекет арқылы делдалданады деп санайды'''Социологиялық тәсіл''' — құқықты заңда бекітілген нәрсе емес, субъектілердің нақты мінез-құлқын анықтайтын әлеуметтік құбылыс ретінде түсінеді

Конституцияға адам құқықтарын енгізу табиғи құқықтардың нормативтік-құқықтық жүйеге кіретінін және ҚР Конституциясы мен өзге де нормативтік құқықтық актілерімен реттелетінін білдіреді.

== Конституцияның маңызы ==

=== Мемлекеттік тәуелсіздікті бекіту ===

1995 жылғы Конституция Қазақстанның тәуелсіздігін түпкілікті ресімдеді. Ол мемлекет пен азаматтық қоғам институттарының қалыптасуы мен нығаюы үшін берік іргетас жасады, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сенімді қорғаудың кепілдіктерін белгіледі, елдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени әлеуетінің динамикалық дамуы үшін жағдай жасады.

=== Мемлекеттік институттардың дамуы ===

Конституция негізінде барлық мемлекеттік басқару институттары қалыптасып, құқықтық негіздемемен қамтамасыз етілді. Кәсіби екі палаталы Парламент тиімді жұмыс жасайды, Үкімет басқаратын атқарушы билік органдары жаңа принциптер бойынша жұмыс істейді, адам құқықтарын сенімді қорғауға қабілетті тәуелсіз сот жүйесі қалыптасты.

=== Заңнаманы дамытудың іргетасы ===

Конституция ағымдағы заңнаманы қалыптастырудың құқықтық негізі ретінде қызмет атқарады. Оның негізінде және ережелерін дамыту мақсатында алғашқы 15 жыл ішінде 1700-ден астам заң қабылданды.

== Конституция авторы Нағашбай Шайкенов ==

[[Шайкенов Нағашбай Амангалиұлы]] (1947–2000) — Қазақстанның көрнекті заңгері, мемлекет және құқық теориясы мамандарының бірі. Заң ғылымдарының докторы, Орал заң академиясының профессоры. Ресей Федерациясы жеке құқық зерттеу орталығы Ғылыми кеңесінің төрағасы [[Алексеев Сергей Сергеевич|С.С. Алексеевтің]] шәкірті.

Ол Президент Назарбаевтың кеңесшісі болып шақырылды, кейіннен Әділет министрі болып тағайындалды. 1995 жылғы Конституцияны дайындау кезеңінде Сарапшылық-консультациялық Кеңесті басқарды және мәтіннің негізгі авторы болды.

Н.А. Шайкеновтің конституциялық реформа саласындағы жетістіктерімен бірге оған мынадай еңбектері де тиесілі:

Қазақстан Республикасының Әділет министрлігі жанындағы Құқықтық ақпарат орталығының ашылуы
Заңнама институтының құрылуы
«Юридическая газета» (орыс тілінде) және «Зан» (қазақ тілінде) газеттерін шығару
«Жеті жарғы» атты мамандандырылған заңгерлік баспаны ашу
«Қалқан мен семсер» деген кеңестік юстиция эмблемасын «Күн фонындағы таразы» суретімен алмастыру
Қазақстанда мамандандырылған заң жоғары оқу орнының — ҚазМЗА-ның (кейін ҚазГЗА) ашылуы

== Конституция Күні ==

Қазақстан Республикасында '''Конституция Күні''' жыл сайын '''30 тамызда''' атап өтіледі. Бұл күні елде мемлекеттік мерекелер, ғылыми конференциялар, семинарлар, олимпиадалар мен байқаулар өткізіледі. Астанада мерекелік шерулер, концерттер ұйымдастырылады.

Мерекелер аясында мемлекеттік қызметке жаңадан қабылданған мемлекеттік қызметшілер ресми түрде ант береді, 16 жасқа толған азаматтарға куәліктер мен паспорттар тапсырылады.

== Халықаралық маңызы ==

Қазақстан Конституциясы халықаралық стандарттарды ескере отырып жасалды. Тәуелсіздік алған мемлекеттер арасындағы казақстандық демократиялық транзит моделі тиімді заманауи демократиялық мемлекет құрудың ең көрнекті үлгілерінің бірі ретінде танылады.

Конституцияның жеке адамдардың өзара қарым-қатынасын, меншікті, кәсіпкерлікті реттейтін нормаларды, сондай-ақ басқа да халықаралық стандарттарға сәйкес келетін ережелерді қамтуы оны демократиялық мемлекеттің заманауи Конституциясы ретінде сипаттауға мүмкіндік берді.

Қазақстан Конституциясының Венецианская комиссиямен (Еуропа Кеңесінің «Демократия арқылы құқыққа» комиссиясы) сәйкестігі де зерделенді. Қазақстан осы комиссияның мүшесі болып табылады.

== Аталған тұлғалар ==

[[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы]] — Конституция идеологы, Қазақстанның тұңғыш Президенті
[[Шайкенов Нағашбай Амангалиұлы]] — Конституция мәтінінің негізгі авторы, Әділет министрі
[[Сапарғалиев Ғайрат Сапарғалиұлы]] (1930–2010) — үш Конституцияның (1978, 1993, 1995) авторы, академик
[[Федотова Зинаида Леонтьевна]] — 1993 жылғы Конституция Комиссиясының төрайымының орынбасары
[[Мұхамеджанов Бауыржан Амангелдіұлы]] — Конституциялық Кеңес мүшесі
[[Қолпақов Константин Алексеевич]] — Конституциялық Кеңес мүшесі
[[Сүлейменов Майдан Кунтуарұлы]] — Конституциялық Кеңестің ғылыми жетекшісі
[[Жак Аттали]] — шетелдік сарапшы, Франция Мемлекеттік Кеңесінің кеңесшісі
[[Роллан Дюма]] — шетелдік сарапшы, Франция Конституциялық Кеңесінің төрағасы
[[Алексеев Сергей Сергеевич]] — шетелдік сарапшы, Ресей жеке құқық зерттеу орталығының ғылыми кеңес төрағасы

== Сондай-ақ қараңыз ==

[[Қазақстан Республикасы]]
[[Қазақстанның тәуелсіздігі]]
[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
[[Қазақстан Республикасының Парламенті]]
[[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]
[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
[[Адам құқықтары]]
[[Конституциялық құқық]]

== Әдебиеттер ==

Назарбаев Н.А. «Қазақстандық жол» — Алматы: Атамұра, 2003.

Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы. — Алматы: Жеті жарғы, 1998.Сүлейменов М.Қ. Конституциялық құқықтың суперсала ретіндегі мәселелері. — Алматы, 2015.Шайкенов Н.А. Теория государства и права: курс лекций. — Алматы: Жеті жарғы, 1996.Конституциялық Кеңес мүшесі Н. Белоруков: «1995 жылғы Конституция Қазақстанның тәуелсіздігін түпкілікті ресімдеді». — ҚазАқпарат, 17 тамыз 2010.Казахстанское международное бюро по правам человека и соблюдению законности. Краткий сравнительный анализ положений Конституции РК 1993 г., Конституции РК 1995 г. и проекта новой редакции Конституции РК. — 10 ақпан 2026.Федотова З.Л. «Мен конституцияның «анасы» атандым». — BaigeNews.kz, 2023.«Конституция РК авторлары туралы не білесіз?» — Kazislam.kz, 30 тамыз 2024.
1995 жылы 30 тамызда республикада бүкілхалықтық референдум өтті, нәтижесінде Қазақстанның екінші Конституциясы қабылданды. Дауыс беру еліміздің қалалары мен ауылдарындағы 10253 сайлау учаскелерінде жүрді. Бұл Конституцияның 1993 жылғы Конституциядан айырмашылығы оның мазмұнының сапасында еді. Жаңа Конституцияға алғаш рет азаматтың құқығына қатысты ғана емес, адам дүниеге келген сәттен одан ажырамас құқықтарына да қатысты нормалар енді. Ол бойынша Қазақстан Республикасының Президенті саяси жүйенің басты тұлғасы болып табылады, билік тармақтарынан жоғары тұрады. Бұл президенттік басқару жүйесіндегі мемлекетке сай келеді. Парламент туралы конституциялық бөлім өзгерістерге ұшырады.

1995 жылы желтоқсанда екі палаталы (жоғарғы палата — Сенат, төменгі палата — Мәжіліс) Парламентке сайлау өткізілді.

== Тарихы ==

=== Өзгертулер мен түзетулер[[Қазақстан Республикасының Конституциясы|#]] ===
; 7 қазан 1998 жыл

Конституцияның 19 бабына түзету енгізілді. Президенттікке кандидаттың жас шегі 40-қа дейін көтеріліп, 65 жасқа дейінгі шектеу алынып тасталды. Президент 5 жыл емес, 7 жыл мерзімге сайланады деген өзгеріс енді. Мәжіліс депутаттарының саны 67-ден 77-ге дейін артты.

; 21 мамыр 2007 жыл

Қазақстанның елордасы Астана қаласы екендігі Конституцияға енгізілді. Өлім жазасы адамдардың қаза болуымен байланысты террористік қылмыстар жасағаны үшін, сондай-ақ соғыс уақытында ерекше ауыр қылмыстар жасағаны үшін ең ауыр жаза ретінде заңмен белгіленді. Президент енді 7 жыл емес, 5 жыл мерзімге сайланатын болды. Сондай-ақ президенттікке кандидат Қазақстанда кемiнде 15 жыл емес, соңғы 15 жыл бойы тұруы керектігі айқындалды.

Бiр адам қатарынан екi реттен артық президент болып сайланбайтыны, бірақ бұл шектеу ҚР Тұңғыш Президентіне қолданылмайтыны жазылды. Республика Президентi өз өкiлеттiгiн жүзеге асыру кезеңiнде саяси партиядағы қызметiн тоқтата тұрады деген тармақ алынып тасталды. Мәжіліс депутаттарының саны 77-ден 107-ге дейін артып, 98 депутат жалпыға бірдей, тең және төте сайланатыны және қалған 9 депутатты Қазақстан Халқы ассамблеясы сайлайтыны жазылды.

; 2 ақпан 2011 жыл

41-бап &quot;Президенттің кезектен тыс сайлауы президент шешімімен тағайындалады және конституциялық заңда белгіленген тәртіп пен мерзімде өткізіледі&quot; деген тармақпен толықтырылды.

; 10 наурыз 2017 жыл

Президенттің бірқатар өкілеттігі биліктің басқа тармақтарына берілді. Азаматтықтан айыруға террористік қылмыстар жасағаны, сондай-ақ Қазақстан Республикасының өмірлік маңызы бар мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін соттың шешімімен ғана жол берілетіні жазылды.

; 23 наурыз 2019 жыл

19 наурызда Нұрсұлтан Назарбаев мерзімінен бұрын президенттік өкілеттігін тоқтататынын мәлімдеді. 20 наурызда ҚР Парламенті Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына ант беріп, уақытша президент болды. Сол күні ол ел астанасына Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін беруді ұсынып, парламент жедел түрде Астана атауын Нұр-Сұлтан деп өзгерту туралы заң жобасын қабылдады. 23 наурызда Президент заңға қол қойды.

; 8 маусым 2022 жыл

5 маусымда өткен жалпыұлттық референдум нәтижесінде Конституцияның 33 бабына 56 өзгеріс енгізілді. Соның ішінде:

* Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі екені атап өтілді
* Президенттің жақын туыстарының саяси мемлекеттік қызметші, квазимемлекеттік сектор субъектісі басшылары лауазымдарын атқаруға және Президент өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезеңінде саяси партияда болуына тыйым салынды
* Мемлекеттік хатшы лауазымы жойылып, орнына мемлекеттік кеңесші лауазымы құрылды
* Конституциялық сот қайта құрылды
* Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті Жоғары аудиторлық палата болып құрылды
* Өлім жазасына тыйым салынды
* Мәжілістің депутаттық корпусы аралас сайлау жүйесі бойынша құрылады
* Мәжіліс депутаттары 107-ден 98-ге қысқарды
* Сенаттағы президенттік квота қысқарды, мәжілістегі [[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан халқы ассамблеясының]] квотасы жойылды
* Мажоритарлық жүйе депутатты сайлаушылардың қалауы бойынша шақыртып алуға мүмкіндік береді
* Тұңғыш президенттің ерекше рөлі мен артықшылықтары туралы ережелер алып тасталды

; 17 қыркүйек 2022 жыл

Қазақстанның елордасына бұрынғы Астана атауы қайтарылуына байланысты өзгерістер енгізілді. Президент 5 жыл емес, 7 жыл мерзімге сайланады деген өзгеріс қайта енгізіліп, бір мерзімге ғана сайланатыны және бұл ереженің енді өзгермейтіні айқындалды. Конституциялық соттың өкілеттігі 6 жылдан 8 жылға дейін көтеріліп, бір судья тек бір рет тағайындалатыны жазылды. 
== Сыртқы сілтемелер ==

[https://www.akorda.kz/kz/official_documents/constitution Қазақстан Республикасының Конституциясы] — акорда.kz ресми сайтында
[https://bureau.kz/analiz/sravnitelnyj-analiz-polozhenij-konstituczii-2/ ҚР Конституцияларының салыстырмалы талдауы] — bureau.kz


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Заң білімі]]
[[Санат:Мемлекеттік басқару]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының Конституциясы]] 
[[Санат:Қазақстан заңнамасы]] 
[[Санат:1995 жылғы нормативтік құжаттар]] 
[[Санат:Қазақстан тарихы]] 
[[Санат:Конституциялық құқық]] 
[[Санат:Адам құқықтары]]</text>
      <sha1>htznq46kt70abf384jwh6qs3pl7b76w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599559</id>
      <parentid>3599557</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31334" sha1="lcplwoo42zjypq316m8u3aep87sth24" xml:space="preserve">{{Әдеби шығарма
|Атауы         = [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|Шынайы атауы  = 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы
|Сурет         = 
|Сурет сипаттамасы = 
|Жанр          = Заң актісі  
|Авторы        = 
|Түпнұсқа тілі = 
|Жазылды       = 1995
|Жариялануы    = 1995
|Жеке басылым  = 
|Баспа         = 
|isbn          = 
|Аударма       = 
|Цикл          =
|Алдыңғысы     = [[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1993)|1993]]

|Келесі        = [[Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026)|2026]]

|Lib           = 
|Уикикітап     = 
}}

'''Қазақстан Республикасының Конституциясы''' — Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамызда жалпыхалықтық референдумда қабылданған констииуция.  

1995 жылғы Конституция Қазақстанның тәуелсіздігін түпкілікті ресімдеді. Ол мемлекет пен азаматтық қоғам институттарының қалыптасуы мен нығаюы үшін берік іргетас жасады, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сенімді қорғаудың кепілдіктерін белгіледі, елдің экономикалық, әлеуметтік және мәдени әлеуетінің динамикалық дамуы үшін жағдай жасады.

Конституция негізінде барлық мемлекеттік басқару институттары қалыптасып, құқықтық негіздемемен қамтамасыз етілді. Кәсіби екі палаталы Парламент тиімді жұмыс жасайды, Үкімет басқаратын атқарушы билік органдары жаңа принциптер бойынша жұмыс істейді, адам құқықтарын сенімді қорғауға қабілетті тәуелсіз сот жүйесі қалыптасты.

Конституция ағымдағы заңнаманы қалыптастырудың құқықтық негізі ретінде қызмет атқарады. Оның негізінде және ережелерін дамыту мақсатында алғашқы 15 жыл ішінде 1700-ден астам заң қабылданды. 

1995 жылғы Конституция екі палаталы Парламент құрды: Сенат — жоғарғы палата
Мәжіліс — төменгі палата. 1995 жылы желтоқсанда екі палаталы (жоғарғы палата — Сенат, төменгі палата — Мәжіліс) Парламентке сайлау өткізілді.

1995 жылғы Конституция бойынша Конституциялық Сот жойылып, оның орнына Конституциялық Кеңес құрылды. Конституциялық Кеңес қолданыстағы заңдардың Конституцияға сәйкестігін алдын ала және кейінгі бақылау арқылы қадағалайды. Оның нормативтік қаулылары Конституцияның принциптері мен нормаларын дұрыс түсіндіруге ықпал етеді.

== Тарихы ==

=== Тәуелсіздік алдындағы кезең ===

1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауымен Қазақ КСР Қазақстан Республикасы болып қайта аталды. 1991 жылғы желтоқсанда бірнеше тарихи оқиға қатар жүрді: 1 желтоқсанда Мемлекет басшысы жалпыхалықтық сайлаумен алғаш рет сайланды, 10 желтоқсанда республика Қазақстан Республикасы деп қайта аталды, 16 желтоқсанда «Тәуелсіздік туралы Заң» қабылданды.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ел ауыр экономикалық және саяси жағдайда болды. Халыққа жалақы, зейнетақы, стипендия төлеу мәселелері өткір тұрды. Қоғамда жаңа үкіметтік емес ұйымдар белсенді жұмыс жасап, кейде тұрақсыздыққа жол ашатын талаптар қоя бастады. Осы күрделі жағдайда жаңа мемлекеттің барлық салалары — экономика, саясат, әлеуметтік сала — үшін құқықтық нормалар мен ережелер жасау қажеттілігі туындады.

Осы кезеңде 1978 жылы қабылданған Қазақ КСР Конституциясы ескіріп, жаңа тәуелсіз мемлекеттің талаптарына сай болмайтыны анықталды. 1990–1992 жылдар аралығында Қазақ КСР Конституциясына үздіксіз өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, алайда бұл шаралар жеткіліксіз болды.

=== Тәуелсіз Қазақстанның бірінші Конституциясы (1993) ===

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы 1993 жылғы 28 қаңтарда Жоғарғы Кеңес тарапынан қабылданды. Бұл Конституцияны жасауға кең ауқымды жұмыс жүргізілді: 33 мыңнан астам ұжымдық талқылаулар өткізілді, 55 бапқа 1100-ден астам түзету мен толықтыру енгізілді.

Конституциялық комиссияны Нұрсұлтан Назарбаев өзі басқарды, комиссияның төрағасы орынбасары болып Зинаида Федотова тағайындалды. Сарапшылар тобын белгілі заңгер, ғылым докторы, профессор, академик Ғайрат Сапарғалиев басқарды. Комиссия құрамына Бауыржан Мұхамеджанов, Константин Қолпақов, Талғат Донақов, Юрий Ким және басқалар кірді.

1993 жылғы Конституцияны дайындаудың ерекшелігі — оны жасауға барлық парламент комитеттерінің төрағалары, үкімет өкілдері мен ғалымдар кірген кең конституциялық комиссия қатысты. Алайда бұл жағдай кемшіліктерге де алып келді: кімде-кім болсын өзі атқаратын лауазымына сәйкес заңды «өзіне ыңғайлы» етіп жасауға тырысты — депутаттар заң шығарушы билікке, үкімет шенеуніктері атқарушы билікке көбірек өкілеттік беруге ұмтылды.

1993 жылғы Конституцияның басты кемшіліктерінің бірі ретінде адам құқықтары туралы бөлімнің болмауы аталды. Онда тек «Азамат құқықтары» деген бөлім болды, адам құқықтары туралы тек бір бапта қысқаша айтылып өтілді.

=== 1993 жылғы саяси дағдарыс және жаңа Конституция қажеттілігі ===

1993 жылғы Конституцияда биліктің бөліну мәселелері толық шешілмеді. Президенттік басқару нысаны бекітілсе де, Жоғарғы Кеңес пен жергілікті халық депутаттары Кеңестері де кең өкілеттіктерге ие болды. Сонымен қатар бұл қайшылықтарды шешудің тетігі әзірленбеді.

1993 жылғы қарашада жергілікті халық депутаттары Кеңестері өзін-өзі таратты, 13 желтоқсанда Жоғарғы Кеңес те өзін-өзі тарқатты. Осыдан кейін Конституцияға өзгерістер енгізу жұмыстары басталды.

1995 жылғы наурызда жаңа саяси дағдарыс туындады: Конституциялық Сот Жоғарғы Кеңесті заңсыз деп таныды. Осы жағдайда жаңа Конституция дайындау мәселесі күн тәртібіне қойылды.

=== Конституцияны дайындау. Сарапшылық-консультациялық Кеңес ===

1995 жылғы 22 мамырда Қазақстан Республикасы Президентінің қаулысымен жаңа Конституция жобасы бойынша Президент жанынан Сарапшылық-консультациялық Кеңес құрылды. Кеңестің жұмысын аяқтауға 10 маусымға дейін, яғни бір айдан аз уақыт берілді. Конституция идеологы — Президент [[Назарбаев Нұрсұлтан Әбішұлы]] болды. Ол өзінің кітабында 20 елдің конституциясын оқып шыққанын, содан кейін заңгерлерді шақырғанын жазды.

'''Лауазымды тұлғалар:'''

* [[Шайкенов Нағашбай Амангалиұлы]] — Әділет министрі, заң ғылымдарының докторы (негізгі әзірлеуші)
* [[Қолпақов Константин Алексеевич]] — Жоғарғы Кеңестегі Президент өкілі, заң ғылымдарының кандидаты
* [[Мұхамеджанов Бауыржан Амангелдіұлы]] — Президент аппаратының заң бастамалары және құқықтық сараптама бөлімінің меңгерушісі

==== Ғалымдар: ====

* Сапарғалиев Ғайрат Сапарғалиұлы — академик, конституциялық құқық маманы
* Ким В.А. — профессор, конституциялық құқық маманы
* Котов А.Қ. — профессор, конституциялық құқық маманы
* Нүрпейісов Е.Қ. — профессор, конституциялық құқық маманы
* [[Басин Юрий Григорьевич|Басин Ю.Г.]] — профессор, азаматтық құқық маманы
* Сүлейменов М.Қ. — профессор, азаматтық құқық маманы (Кеңестің ғылыми жетекшісі)

==== '''Шетелдік сарапшылар:''' ====

* Жак Аттали — Франция Мемлекеттік Кеңесінің кеңесшісі
* Роллан Дюма — Франция Конституциялық Кеңесінің төрағасы
* Алексеев Сергей Сергеевич — Ресей Федерациясының жеке құқық зерттеу орталығы Ғылыми кеңесінің төрағасы

Кеңес мүшелері  «Алатау» санаториінде орналастырылып, жұмысқа кірісті. Лоббистік қысымды болдырмау мақсатында Президент оларға жобаны ешкіммен талқыламауды міндеттеді.

Конституция мәтінінің негізгі авторы Шайкенов Нағашбай Амангалиұлы (1947–2000) болды — заң ғылымдарының докторы, [[Алексеев С.С.|С.С. Алексеевтің]] шәкірті, Орал заң академиясының қызметкері. Президент оны өз кеңесшісі ретінде шақырып, кейін Әділет министрі қызметіне тағайындады.

Н.А. Шайкеновтің жұбайы Лидия Алексеевнаның естеліктері бойынша: «Нағашбай Амангалиұлының конституция жасауға жетекшілік еткен кезін жақсы есімде. Шығармашылық рухтың биіктігі, жігер тасып тұрды! Тоғыз адамнан тұрған топ бір ай демалыссыз жұмыс істеді. Тамақ ішуді де ұмытатын. Президентпен тәулік бойы дерлік байланыста болды, әрбір бапты талқылады».

Сарапшылық-консультациялық Кеңес мүшелері, оның ішінде Сүлейменов М.Қ. баяндауынша, олар автор емес, сарапшылар болды: олар дайын мәтінді талқылады, пікір білдірді, бірақ өздері мәтін жазбады.

=== Конституцияның жалпыхалықтық талқылануы және қабылдануы ===

Конституция жобасы кең жұртшылықтың назарына ұсынылды. Жоба бойынша халық арасында кеңінен талқылаулар жүргізілді. Сарапшылық-консультациялық Кеңес жобаны 1995 жылғы маусымда аяқтап, Президентке ұсынды.

1995 жылғы 30 тамызда жалпыхалықтық референдумда Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясы қабылданды.

== Конституцияның мазмұны мен құрылымы ==

=== Жалпы ережелер ===

Конституция кіріспеден (преамбуладан) және бірнеше бөлімнен тұрады:

* I бөлім — Жалпы ережелер
* II бөлім — Адам және азамат
* III бөлім — Президент
* IV бөлім — Парламент V бөлім — Үкімет
* VI бөлім — Конституциялық Кеңес
* VII бөлім — Соттар және сот төрелігі
* VIII бөлім — Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару
* IX бөлім — Қорытынды және өтпелі ережелер

=== Адам мен азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтары ===

1993 жылғы Конституциядан айырмашылығы — 1995 жылғы Конституция (Жалпы ережелерден кейін) «Адам және азамат» деп аталатын бөліммен ашылады. Бұл Н.А. Шайкеновтің ұстанымын бейнелейді: Конституцияда адам құқықтары бірінші орынға қойылуы тиіс.

Конституцияның 12-бабы бойынша Қазақстан Республикасында адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары Конституцияға сәйкес танылады және кепілдендіріледі. «Конституцияға сәйкес» деген сөздер адамның табиғи құқықтары Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген жағдайда ғана құқықтық қорғауға ие болатынын білдіреді.

12-баптың 2-тармағы бойынша: «Адамның құқықтары мен бостандықтары туған кезінен бастап әрбір адамға тиесілі, олар абсолютті және иеліктен шығарылмайтын деп танылады, заңдар мен өзге де нормативтік актілердің мазмұны мен қолданылуын айқындайды».

Бұл тұжырымдамадан маңызды қорытынды шығады: Қазақстанның заңдары адам құқықтарының мазмұнын айқындамайды, керісінше, адамның құқықтары мен бостандықтары заңдардың мазмұны мен қолданылуын айқындайды.

12-баптың 5-тармағы бойынша: «Адамның және азаматтың өз құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруы басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын бұзбауы, конституциялық құрылысқа және қоғамдық имандылыққа қысым жасамауы тиіс».

Бұл ереже адам мен азамат құқықтарының өзге адамдардың құқықтарымен және бостандықтарымен, сондай-ақ құқықпен және адамгершілікпен ажырамас байланысын білдіреді.

== Конституциялық реформалар ==

=== 7 қазан 1998 жыл ===
Конституцияның 19 бабына түзету енгізілді. Президенттікке кандидаттың жас шегі 40-қа дейін көтеріліп, 65 жасқа дейінгі шектеу алынып тасталды. Президент 5 жыл емес, 7 жыл мерзімге сайланады деген өзгеріс енді. Мәжіліс депутаттарының саны 67-ден 77-ге дейін артты.

=== 2007 жылғы конституциялық реформа ===

2007 жылғы 21 мамырда «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң қабылданды. Реформа нәтижесінде:

* Парламенттің өкілеттіктері айтарлықтай кеңейтілді
* Парламент санының ұлғаюы жүргізілді
* Мәжіліске сайлаудың тәртібі түбегейлі өзгертілді: пропорционалдық жүйе енгізілді
* Жергілікті мемлекеттік басқару мен өзін-өзі басқару жүйесі жаңартылды
* Мемлекеттік және қоғамдық институттардың өзара іс-қимылы жақсартылды

Реформа аясында Президент, Үкімет, Парламент туралы, Конституциялық Кеңес туралы, сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы, жергілікті өзін-өзі басқару туралы, саяси партиялар туралы, сайлау туралы заңдарға, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғамдық бірлестіктер мәселелері бойынша заң актілеріне өзгерістер енгізілді. Жергілікті өзін-өзі басқару туралы, Жоғарғы сот кеңесі туралы, Қазақстан халқы Ассамблеясы туралы жаңа заңдар қабылданды.

Конституция қабылданғаннан бастап оған бірқатар өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Конституцияның кепілін беру, оны толықтыру және дамыту мақсатында 15 жыл ішінде оның негізінде 1700-ден астам заң қабылданды. 

Қазақстанның елордасы Астана қаласы екендігі Конституцияға енгізілді. Өлім жазасы адамдардың қаза болуымен байланысты террористік қылмыстар жасағаны үшін, сондай-ақ соғыс уақытында ерекше ауыр қылмыстар жасағаны үшін ең ауыр жаза ретінде заңмен белгіленді. Президент енді 7 жыл емес, 5 жыл мерзімге сайланатын болды. Сондай-ақ президенттікке кандидат Қазақстанда кемiнде 15 жыл емес, соңғы 15 жыл бойы тұруы керектігі айқындалды.

Бiр адам қатарынан екi реттен артық президент болып сайланбайтыны, бірақ бұл шектеу ҚР Тұңғыш Президентіне қолданылмайтыны жазылды. Республика Президентi өз өкiлеттiгiн жүзеге асыру кезеңiнде саяси партиядағы қызметiн тоқтата тұрады деген тармақ алынып тасталды. Мәжіліс депутаттарының саны 77-ден 107-ге дейін артып, 98 депутат жалпыға бірдей, тең және төте сайланатыны және қалған 9 депутатты Қазақстан Халқы ассамблеясы сайлайтыны жазылды.

; 2 ақпан 2011 жыл

41-бап «Президенттің кезектен тыс сайлауы президент шешімімен тағайындалады және конституциялық заңда белгіленген тәртіп пен мерзімде өткізіледі» деген тармақпен толықтырылды.

; 10 наурыз 2017 жыл

Президенттің бірқатар өкілеттігі биліктің басқа тармақтарына берілді. Азаматтықтан айыруға террористік қылмыстар жасағаны, сондай-ақ Қазақстан Республикасының өмірлік маңызы бар мүдделеріне өзге де ауыр зиян келтіргені үшін соттың шешімімен ғана жол берілетіні жазылды.

; 23 наурыз 2019 жыл

19 наурызда Нұрсұлтан Назарбаев мерзімінен бұрын президенттік өкілеттігін тоқтататынын мәлімдеді. 20 наурызда ҚР Парламенті Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына ант беріп, уақытша президент болды. Сол күні ол ел астанасына Нұрсұлтан Назарбаевтың есімін беруді ұсынып, парламент жедел түрде Астана атауын Нұр-Сұлтан деп өзгерту туралы заң жобасын қабылдады. 23 наурызда Президент заңға қол қойды.

; 8 маусым 2022 жыл

5 маусымда өткен жалпыұлттық референдум нәтижесінде Конституцияның 33 бабына 56 өзгеріс енгізілді. Соның ішінде:

* Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі екені атап өтілді
* Президенттің жақын туыстарының саяси мемлекеттік қызметші, квазимемлекеттік сектор субъектісі басшылары лауазымдарын атқаруға және Президент өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезеңінде саяси партияда болуына тыйым салынды
* Мемлекеттік хатшы лауазымы жойылып, орнына мемлекеттік кеңесші лауазымы құрылды
* Конституциялық сот қайта құрылды
* Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті Жоғары аудиторлық палата болып құрылды
* Өлім жазасына тыйым салынды
* Мәжілістің депутаттық корпусы аралас сайлау жүйесі бойынша құрылады
* Мәжіліс депутаттары 107-ден 98-ге қысқарды
* Сенаттағы президенттік квота қысқарды, мәжілістегі [[Қазақстан халқы ассамблеясы|Қазақстан халқы ассамблеясының]] квотасы жойылды
* Мажоритарлық жүйе депутатты сайлаушылардың қалауы бойынша шақыртып алуға мүмкіндік береді
* Тұңғыш президенттің ерекше рөлі мен артықшылықтары туралы ережелер алып тасталды

; 17 қыркүйек 2022 жыл

Қазақстанның елордасына бұрынғы Астана атауы қайтарылуына байланысты өзгерістер енгізілді. Президент 5 жыл емес, 7 жыл мерзімге сайланады деген өзгеріс қайта енгізіліп, бір мерзімге ғана сайланатыны және бұл ереженің енді өзгермейтіні айқындалды. Конституциялық соттың өкілеттігі 6 жылдан 8 жылға дейін көтеріліп, бір судья тек бір рет тағайындалатыны жазылды. 
== Конституция Күні ==

Қазақстан Республикасында '''Конституция Күні''' жыл сайын '''30 тамызда''' атап өтіледі. Бұл күні елде мемлекеттік мерекелер, ғылыми конференциялар, семинарлар, олимпиадалар мен байқаулар өткізіледі. Астанада мерекелік шерулер, концерттер ұйымдастырылады.

Мерекелер аясында мемлекеттік қызметке жаңадан қабылданған мемлекеттік қызметшілер ресми түрде ант береді, 16 жасқа толған азаматтарға куәліктер мен паспорттар тапсырылады.

Қазақстан Конституциясы халықаралық стандарттарды ескере отырып жасалды. Тәуелсіздік алған мемлекеттер арасындағы казақстандық демократиялық транзит моделі тиімді заманауи демократиялық мемлекет құрудың ең көрнекті үлгілерінің бірі ретінде танылады.

Конституцияның жеке адамдардың өзара қарым-қатынасын, меншікті, кәсіпкерлікті реттейтін нормаларды, сондай-ақ басқа да халықаралық стандарттарға сәйкес келетін ережелерді қамтуы оны демократиялық мемлекеттің заманауи Конституциясы ретінде сипаттауға мүмкіндік берді.

Қазақстан Конституциясының Венецианская комиссиямен (Еуропа Кеңесінің «Демократия арқылы құқыққа» комиссиясы) сәйкестігі де зерделенді. Қазақстан осы комиссияның мүшесі болып табылады.

== Қараңыз ==

* [[Қазақстан Республикасы]]
* [[Қазақстан Республикасының Президенті]]
* [[Қазақстан Республикасының Парламенті]]
* [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]
* [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]]
* [[Адам құқықтары]]
* [[Конституциялық құқық]]

== Әдебиеттер ==

* Назарбаев Н.А. «Қазақстандық жол» — Алматы: Атамұра, 2003.
* Сапарғалиев Ғ.С. Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы. — Алматы: Жеті жарғы, 1998.
* Сүлейменов М.Қ. Конституциялық құқықтың суперсала ретіндегі мәселелері. — Алматы, 2015.Шайкенов Н.А. Теория государства и права: курс лекций. — Алматы: Жеті жарғы, 1996.
* Н. Белоруков: «1995 жылғы Конституция Қазақстанның тәуелсіздігін түпкілікті ресімдеді». — ҚазАқпарат, 17 тамыз 2010.
* Казахстанское международное бюро по правам человека и соблюдению законности. Краткий сравнительный анализ положений Конституции РК 1993 г., 
* Конституции РК 1995 г. и проекта новой редакции Конституции РК. — 10 ақпан 2026.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Заң білімі]]
[[Санат:Мемлекеттік басқару]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының Конституциясы]] 
[[Санат:Қазақстан заңнамасы]] 
[[Санат:1995 жылғы нормативтік құжаттар]] 
[[Санат:Қазақстан тарихы]] 
[[Санат:Конституциялық құқық]] 
[[Санат:Адам құқықтары]]</text>
      <sha1>lcplwoo42zjypq316m8u3aep87sth24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Желаяқ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780671</id>
    <revision>
      <id>3599245</id>
      <parentid>3599243</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5547" sha1="cj4pigcnk7f4zl2993m14462xxqwp3s" xml:space="preserve">{{Кейіпкер
| есімі                 = Желаяқ
| төл есімі             = 
| суреті                = 
| сурет тақырыбы        = 
| сериясы               = 
| ғаламы                = Қазақ ертегілері
| авторлары             = 
| негізделген           = 
| шабыт көзі            = 
| бейімделген           = 
| сомдаған              = 
| дыбыстаған            = 
| алғаш көрінуі         = 
| соңғы көрінуі         = 
| пайда болулары        = 
| шын есімі             = 
| толық аты             = 
| лақап аты             = 
| түрі                  = адам
| жынысы                = ер
| мәртебесі             = 
| жасы                  = 
| туған күні            = 
| туған жері            = 
| қайтыс болған күні    = 
| қайтыс болған жері    = 
| өлім себебі           = 
| планетасы             = 
| отаны                 = 
| ұлты                  = қазақ
| мекенжайы             = 
| кәсібі                = 
| тиесілігі             = 
| лауазымы              = 
| атағы                 = 
| жұбайы                = 
| балалары              = 
| әкесі                 = 
| анасы                 = 
| туыстары              = 
| ғашығы                = 
| иесі                  = 
| тәлімгері             = 
| достары               = [[Таусоғар]], Көлтауысар, Саққұлақ
| одақтастары           = Ер Төстік
| ізбасарлары           = 
| қарсыластары          = 
| дүниетанымы           = 
| қызығушылықтары       = 
| қабілеттері           = аса жоғары жылдамдық
| ұрыс стилі            = 
| қаруы                 = 
| көлігі                = 
| ресми сайты           = 
}}

'''Желаяқ''' — қазақ халық ертегілерінде кездесетін мифологиялық кейіпкер. Ол ерекше жылдамдығымен танымал, желден де жүйрік адам ретінде сипатталады.

== Сипаттамасы ==

Желаяқ — адам бейнесіндегі, бірақ табиғаттан тыс қабілеттерге ие кейіпкер. Оның басты ерекшелігі — шексіз жылдамдық. Кейбір ертегілерде ол бір күн ішінде алыс жерлерді аралап қайтуға қабілетті деп айтылады.

Аңыздарда Желаяқтың аяқтары ерекше ұзын әрі күшті болып келеді. Кейбір нұсқаларда ол жылдамдығын бәсеңдету үшін бір аяғын байлап жүретіні туралы баяндалады.&lt;ref&gt;[https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=48917 Қазақ ертегілерінің басты кейіпкерлері]&lt;/ref&gt;

== Ертегілердегі рөлі ==

Желаяқ көбінесе басқа ғажайып кейіпкерлермен бірге әрекет етеді. Ол батырларға көмектесіп, алыс жерлерден хабар жеткізуші немесе қиын тапсырмаларды орындаушы ретінде көрінеді.

Ол жиі мына кейіпкерлермен бірге кездеседі:

* Таусоғар

* Көлтауысар

* Саққұлақ

Бұл кейіпкерлер халық ертегілерінде бір топ болып, ерекше күш иелері ретінде суреттеледі.

== Мифологиялық мағынасы ==

Желаяқ бейнесі — қазақ халқының жылдамдық, ептілік және еркіндік туралы түсінігінің көрінісі. Ол табиғат күштерімен, әсіресе желмен байланыстырылады.

== Ұқсас кейіпкерлер ==

Басқа халықтардың мифологиясында Желаяққа ұқсас бейнелер бар:

* Славян ертегілеріндегі жылдам жүгіруші кейіпкерлер

* Грек мифологиясындағы Гермес

== Қазіргі мәдениетте ==
Желаяқ бейнесі қазақ әдебиетінде, балалар ертегілерінде және анимациялық шығармаларда кездеседі. Ол көбінесе тапқырлық пен жылдамдықтың символы ретінде қолданылады.

2025 жылы 1 мамырда Балапан телеарнасы жасаған Желаяқ толықметражды мультфильмі прокатқа шықты. &lt;ref&gt;[https://qazaqpress.kz/2025/04/30/balapan-telearnasyny%d2%a3-zhelaya%d2%9b-animacziyaly%d2%9b-filmi-prokat%d2%9ba-shy%d2%93ady/ Желаяқ мультфильмі көрермендерге жол тартты]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ мифологиясы]]

[[Санат:Аңыз кейіпкерлері]]

[[Санат:Ертегі кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>cj4pigcnk7f4zl2993m14462xxqwp3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599246</id>
      <parentid>3599245</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5551" sha1="8k1yiawc1c6g0lu40te6hvbbh2obb0j" xml:space="preserve">{{Кейіпкер
| есімі                 = Желаяқ
| төл есімі             = 
| суреті                = 
| сурет тақырыбы        = 
| сериясы               = 
| ғаламы                = Қазақ ертегілері
| авторлары             = 
| негізделген           = 
| шабыт көзі            = 
| бейімделген           = 
| сомдаған              = 
| дыбыстаған            = 
| алғаш көрінуі         = 
| соңғы көрінуі         = 
| пайда болулары        = 
| шын есімі             = 
| толық аты             = 
| лақап аты             = 
| түрі                  = адам
| жынысы                = ер
| мәртебесі             = 
| жасы                  = 
| туған күні            = 
| туған жері            = 
| қайтыс болған күні    = 
| қайтыс болған жері    = 
| өлім себебі           = 
| планетасы             = 
| отаны                 = 
| ұлты                  = қазақ
| мекенжайы             = 
| кәсібі                = 
| тиесілігі             = 
| лауазымы              = 
| атағы                 = 
| жұбайы                = 
| балалары              = 
| әкесі                 = 
| анасы                 = 
| туыстары              = 
| ғашығы                = 
| иесі                  = 
| тәлімгері             = 
| достары               = [[Таусоғар]], Көлтауысар, Саққұлақ
| одақтастары           = [[Ер Төстік]]
| ізбасарлары           = 
| қарсыластары          = 
| дүниетанымы           = 
| қызығушылықтары       = 
| қабілеттері           = аса жоғары жылдамдық
| ұрыс стилі            = 
| қаруы                 = 
| көлігі                = 
| ресми сайты           = 
}}

'''Желаяқ''' — қазақ халық ертегілерінде кездесетін мифологиялық кейіпкер. Ол ерекше жылдамдығымен танымал, желден де жүйрік адам ретінде сипатталады.

== Сипаттамасы ==

Желаяқ — адам бейнесіндегі, бірақ табиғаттан тыс қабілеттерге ие кейіпкер. Оның басты ерекшелігі — шексіз жылдамдық. Кейбір ертегілерде ол бір күн ішінде алыс жерлерді аралап қайтуға қабілетті деп айтылады.

Аңыздарда Желаяқтың аяқтары ерекше ұзын әрі күшті болып келеді. Кейбір нұсқаларда ол жылдамдығын бәсеңдету үшін бір аяғын байлап жүретіні туралы баяндалады.&lt;ref&gt;[https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=48917 Қазақ ертегілерінің басты кейіпкерлері]&lt;/ref&gt;

== Ертегілердегі рөлі ==

Желаяқ көбінесе басқа ғажайып кейіпкерлермен бірге әрекет етеді. Ол батырларға көмектесіп, алыс жерлерден хабар жеткізуші немесе қиын тапсырмаларды орындаушы ретінде көрінеді.

Ол жиі мына кейіпкерлермен бірге кездеседі:

* Таусоғар

* Көлтауысар

* Саққұлақ

Бұл кейіпкерлер халық ертегілерінде бір топ болып, ерекше күш иелері ретінде суреттеледі.

== Мифологиялық мағынасы ==

Желаяқ бейнесі — қазақ халқының жылдамдық, ептілік және еркіндік туралы түсінігінің көрінісі. Ол табиғат күштерімен, әсіресе желмен байланыстырылады.

== Ұқсас кейіпкерлер ==

Басқа халықтардың мифологиясында Желаяққа ұқсас бейнелер бар:

* Славян ертегілеріндегі жылдам жүгіруші кейіпкерлер

* Грек мифологиясындағы Гермес

== Қазіргі мәдениетте ==
Желаяқ бейнесі қазақ әдебиетінде, балалар ертегілерінде және анимациялық шығармаларда кездеседі. Ол көбінесе тапқырлық пен жылдамдықтың символы ретінде қолданылады.

2025 жылы 1 мамырда Балапан телеарнасы жасаған Желаяқ толықметражды мультфильмі прокатқа шықты. &lt;ref&gt;[https://qazaqpress.kz/2025/04/30/balapan-telearnasyny%d2%a3-zhelaya%d2%9b-animacziyaly%d2%9b-filmi-prokat%d2%9ba-shy%d2%93ady/ Желаяқ мультфильмі көрермендерге жол тартты]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ мифологиясы]]

[[Санат:Аңыз кейіпкерлері]]

[[Санат:Ертегі кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>8k1yiawc1c6g0lu40te6hvbbh2obb0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599247</id>
      <parentid>3599246</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T11:59:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3599247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5572" sha1="jngcvzy72j3t368w4mdehf67823dmwx" xml:space="preserve">{{Кейіпкер
| есімі                 = Желаяқ
| төл есімі             = 
| суреті                = 
| сурет тақырыбы        = 
| сериясы               = 
| ғаламы                = Қазақ ертегілері
| авторлары             = 
| негізделген           = 
| шабыт көзі            = 
| бейімделген           = 
| сомдаған              = 
| дыбыстаған            = 
| алғаш көрінуі         = 
| соңғы көрінуі         = 
| пайда болулары        = 
| шын есімі             = 
| толық аты             = 
| лақап аты             = 
| түрі                  = адам
| жынысы                = ер
| мәртебесі             = 
| жасы                  = 
| туған күні            = 
| туған жері            = 
| қайтыс болған күні    = 
| қайтыс болған жері    = 
| өлім себебі           = 
| планетасы             = 
| отаны                 = 
| ұлты                  = қазақ
| мекенжайы             = 
| кәсібі                = 
| тиесілігі             = 
| лауазымы              = 
| атағы                 = 
| жұбайы                = 
| балалары              = 
| әкесі                 = 
| анасы                 = 
| туыстары              = 
| ғашығы                = 
| иесі                  = 
| тәлімгері             = 
| достары               = [[Таусоғар]], Көлтауысар, Саққұлақ
| одақтастары           = [[Ер Төстік]]
| ізбасарлары           = 
| қарсыластары          = 
| дүниетанымы           = 
| қызығушылықтары       = 
| қабілеттері           = аса жоғары жылдамдық
| ұрыс стилі            = 
| қаруы                 = 
| көлігі                = 
| ресми сайты           = 
}}

'''Желаяқ''' — [[қазақтар|қазақ]] халық ертегілерінде кездесетін мифологиялық кейіпкер. Ол ерекше жылдамдығымен танымал, желден де жүйрік адам ретінде сипатталады.

== Сипаттамасы ==

Желаяқ — адам бейнесіндегі, бірақ табиғаттан тыс қабілеттерге ие кейіпкер. Оның басты ерекшелігі — шексіз жылдамдық. Кейбір ертегілерде ол бір күн ішінде алыс жерлерді аралап қайтуға қабілетті деп айтылады.

Аңыздарда Желаяқтың аяқтары ерекше ұзын әрі күшті болып келеді. Кейбір нұсқаларда ол жылдамдығын бәсеңдету үшін бір аяғын байлап жүретіні туралы баяндалады.&lt;ref&gt;[https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=48917 Қазақ ертегілерінің басты кейіпкерлері]&lt;/ref&gt;

== Ертегілердегі рөлі ==

Желаяқ көбінесе басқа ғажайып кейіпкерлермен бірге әрекет етеді. Ол батырларға көмектесіп, алыс жерлерден хабар жеткізуші немесе қиын тапсырмаларды орындаушы ретінде көрінеді.

Ол жиі мына кейіпкерлермен бірге кездеседі:

* Таусоғар

* Көлтауысар

* Саққұлақ

Бұл кейіпкерлер халық ертегілерінде бір топ болып, ерекше күш иелері ретінде суреттеледі.

== Мифологиялық мағынасы ==

Желаяқ бейнесі — қазақ халқының жылдамдық, ептілік және еркіндік туралы түсінігінің көрінісі. Ол табиғат күштерімен, әсіресе желмен байланыстырылады.

== Ұқсас кейіпкерлер ==

Басқа халықтардың мифологиясында Желаяққа ұқсас бейнелер бар:

* Славян ертегілеріндегі жылдам жүгіруші кейіпкерлер

* Грек мифологиясындағы Гермес

== Қазіргі мәдениетте ==
Желаяқ бейнесі қазақ әдебиетінде, балалар ертегілерінде және анимациялық шығармаларда кездеседі. Ол көбінесе тапқырлық пен жылдамдықтың символы ретінде қолданылады.

2025 жылы 1 мамырда Балапан телеарнасы жасаған Желаяқ толықметражды мультфильмі прокатқа шықты. &lt;ref&gt;[https://qazaqpress.kz/2025/04/30/balapan-telearnasyny%d2%a3-zhelaya%d2%9b-animacziyaly%d2%9b-filmi-prokat%d2%9ba-shy%d2%93ady/ Желаяқ мультфильмі көрермендерге жол тартты]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ мифологиясы]]

[[Санат:Аңыз кейіпкерлері]]

[[Санат:Ертегі кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>jngcvzy72j3t368w4mdehf67823dmwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599248</id>
      <parentid>3599247</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ертегілердегі рөлі */</comment>
      <origin>3599248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5576" sha1="9xfrh6h0bqi2858uggavvqh4rsohmzc" xml:space="preserve">{{Кейіпкер
| есімі                 = Желаяқ
| төл есімі             = 
| суреті                = 
| сурет тақырыбы        = 
| сериясы               = 
| ғаламы                = Қазақ ертегілері
| авторлары             = 
| негізделген           = 
| шабыт көзі            = 
| бейімделген           = 
| сомдаған              = 
| дыбыстаған            = 
| алғаш көрінуі         = 
| соңғы көрінуі         = 
| пайда болулары        = 
| шын есімі             = 
| толық аты             = 
| лақап аты             = 
| түрі                  = адам
| жынысы                = ер
| мәртебесі             = 
| жасы                  = 
| туған күні            = 
| туған жері            = 
| қайтыс болған күні    = 
| қайтыс болған жері    = 
| өлім себебі           = 
| планетасы             = 
| отаны                 = 
| ұлты                  = қазақ
| мекенжайы             = 
| кәсібі                = 
| тиесілігі             = 
| лауазымы              = 
| атағы                 = 
| жұбайы                = 
| балалары              = 
| әкесі                 = 
| анасы                 = 
| туыстары              = 
| ғашығы                = 
| иесі                  = 
| тәлімгері             = 
| достары               = [[Таусоғар]], Көлтауысар, Саққұлақ
| одақтастары           = [[Ер Төстік]]
| ізбасарлары           = 
| қарсыластары          = 
| дүниетанымы           = 
| қызығушылықтары       = 
| қабілеттері           = аса жоғары жылдамдық
| ұрыс стилі            = 
| қаруы                 = 
| көлігі                = 
| ресми сайты           = 
}}

'''Желаяқ''' — [[қазақтар|қазақ]] халық ертегілерінде кездесетін мифологиялық кейіпкер. Ол ерекше жылдамдығымен танымал, желден де жүйрік адам ретінде сипатталады.

== Сипаттамасы ==

Желаяқ — адам бейнесіндегі, бірақ табиғаттан тыс қабілеттерге ие кейіпкер. Оның басты ерекшелігі — шексіз жылдамдық. Кейбір ертегілерде ол бір күн ішінде алыс жерлерді аралап қайтуға қабілетті деп айтылады.

Аңыздарда Желаяқтың аяқтары ерекше ұзын әрі күшті болып келеді. Кейбір нұсқаларда ол жылдамдығын бәсеңдету үшін бір аяғын байлап жүретіні туралы баяндалады.&lt;ref&gt;[https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=48917 Қазақ ертегілерінің басты кейіпкерлері]&lt;/ref&gt;

== Ертегілердегі рөлі ==

Желаяқ көбінесе басқа ғажайып кейіпкерлермен бірге әрекет етеді. Ол батырларға көмектесіп, алыс жерлерден хабар жеткізуші немесе қиын тапсырмаларды орындаушы ретінде көрінеді.

Ол жиі мына кейіпкерлермен бірге кездеседі:

* [[Таусоғар]]

* Көлтауысар

* Саққұлақ

Бұл кейіпкерлер халық ертегілерінде бір топ болып, ерекше күш иелері ретінде суреттеледі.

== Мифологиялық мағынасы ==

Желаяқ бейнесі — қазақ халқының жылдамдық, ептілік және еркіндік туралы түсінігінің көрінісі. Ол табиғат күштерімен, әсіресе желмен байланыстырылады.

== Ұқсас кейіпкерлер ==

Басқа халықтардың мифологиясында Желаяққа ұқсас бейнелер бар:

* Славян ертегілеріндегі жылдам жүгіруші кейіпкерлер

* Грек мифологиясындағы Гермес

== Қазіргі мәдениетте ==
Желаяқ бейнесі қазақ әдебиетінде, балалар ертегілерінде және анимациялық шығармаларда кездеседі. Ол көбінесе тапқырлық пен жылдамдықтың символы ретінде қолданылады.

2025 жылы 1 мамырда Балапан телеарнасы жасаған Желаяқ толықметражды мультфильмі прокатқа шықты. &lt;ref&gt;[https://qazaqpress.kz/2025/04/30/balapan-telearnasyny%d2%a3-zhelaya%d2%9b-animacziyaly%d2%9b-filmi-prokat%d2%9ba-shy%d2%93ady/ Желаяқ мультфильмі көрермендерге жол тартты]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Қазақ мифологиясы]]

[[Санат:Аңыз кейіпкерлері]]

[[Санат:Ертегі кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>9xfrh6h0bqi2858uggavvqh4rsohmzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599269</id>
      <parentid>3599248</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5563" sha1="81jzt3r4gznw96w03gikpmr3ky5d13o" xml:space="preserve">{{Кейіпкер
| есімі                 = Желаяқ
| төл есімі             = 
| суреті                = 
| сурет тақырыбы        = 
| сериясы               = 
| ғаламы                = Қазақ ертегілері
| авторлары             = 
| негізделген           = 
| шабыт көзі            = 
| бейімделген           = 
| сомдаған              = 
| дыбыстаған            = 
| алғаш көрінуі         = 
| соңғы көрінуі         = 
| пайда болулары        = 
| шын есімі             = 
| толық аты             = 
| лақап аты             = 
| түрі                  = адам
| жынысы                = ер
| мәртебесі             = 
| жасы                  = 
| туған күні            = 
| туған жері            = 
| қайтыс болған күні    = 
| қайтыс болған жері    = 
| өлім себебі           = 
| планетасы             = 
| отаны                 = 
| ұлты                  = қазақ
| мекенжайы             = 
| кәсібі                = 
| тиесілігі             = 
| лауазымы              = 
| атағы                 = 
| жұбайы                = 
| балалары              = 
| әкесі                 = 
| анасы                 = 
| туыстары              = 
| ғашығы                = 
| иесі                  = 
| тәлімгері             = 
| достары               = [[Таусоғар]], Көлтауысар, Саққұлақ
| одақтастары           = [[Ер Төстік]]
| ізбасарлары           = 
| қарсыластары          = 
| дүниетанымы           = 
| қызығушылықтары       = 
| қабілеттері           = аса жоғары жылдамдық
| ұрыс стилі            = 
| қаруы                 = 
| көлігі                = 
| ресми сайты           = 
}}
'''Желаяқ''' — [[қазақтар|қазақ]] халық ертегілерінде кездесетін мифологиялық кейіпкер. Ол ерекше жылдамдығымен танымал, желден де жүйрік адам ретінде сипатталады.

== Сипаттамасы ==
Желаяқ — адам бейнесіндегі, бірақ табиғаттан тыс қабілеттерге ие кейіпкер. Оның басты ерекшелігі — шексіз жылдамдық. Кейбір ертегілерде ол бір күн ішінде алыс жерлерді аралап қайтуға қабілетті деп айтылады.

Аңыздарда Желаяқтың аяқтары ерекше ұзын әрі күшті болып келеді. Кейбір нұсқаларда ол жылдамдығын бәсеңдету үшін бір аяғын байлап жүретіні туралы баяндалады.&lt;ref&gt;[https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=48917 Қазақ ертегілерінің басты кейіпкерлері]&lt;/ref&gt;

== Ертегілердегі рөлі ==
Желаяқ көбінесе басқа ғажайып кейіпкерлермен бірге әрекет етеді. Ол батырларға көмектесіп, алыс жерлерден хабар жеткізуші немесе қиын тапсырмаларды орындаушы ретінде көрінеді.

Ол жиі мына кейіпкерлермен бірге кездеседі:
* [[Таусоғар]]
* Көлтауысар
* Саққұлақ
Бұл кейіпкерлер халық ертегілерінде бір топ болып, ерекше күш иелері ретінде суреттеледі.

== Мифологиялық мағынасы ==
Желаяқ бейнесі — қазақ халқының жылдамдық, ептілік және еркіндік туралы түсінігінің көрінісі. Ол табиғат күштерімен, әсіресе желмен байланыстырылады.

== Ұқсас кейіпкерлер ==
Басқа халықтардың мифологиясында Желаяққа ұқсас бейнелер бар:
* Славян ертегілеріндегі жылдам жүгіруші кейіпкерлер
* Грек мифологиясындағы Гермес

== Қазіргі мәдениетте ==
Желаяқ бейнесі қазақ әдебиетінде, балалар ертегілерінде және анимациялық шығармаларда кездеседі. Ол көбінесе тапқырлық пен жылдамдықтың символы ретінде қолданылады.

2025 жылы 1 мамырда Балапан телеарнасы жасаған Желаяқ толықметражды мультфильмі прокатқа шықты.&lt;ref&gt;[https://qazaqpress.kz/2025/04/30/balapan-telearnasyny%d2%a3-zhelaya%d2%9b-animacziyaly%d2%9b-filmi-prokat%d2%9ba-shy%d2%93ady/ Желаяқ мультфильмі көрермендерге жол тартты]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ мифологиясы]]
[[Санат:Аңыз кейіпкерлері]]
[[Санат:Ертегі кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>81jzt3r4gznw96w03gikpmr3ky5d13o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599319</id>
      <parentid>3599269</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қазіргі мәдениетте */</comment>
      <origin>3599319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5626" sha1="l4d3uqluyg18iuk59kx9wf9jibbqbqo" xml:space="preserve">{{Кейіпкер
| есімі                 = Желаяқ
| төл есімі             = 
| суреті                = 
| сурет тақырыбы        = 
| сериясы               = 
| ғаламы                = Қазақ ертегілері
| авторлары             = 
| негізделген           = 
| шабыт көзі            = 
| бейімделген           = 
| сомдаған              = 
| дыбыстаған            = 
| алғаш көрінуі         = 
| соңғы көрінуі         = 
| пайда болулары        = 
| шын есімі             = 
| толық аты             = 
| лақап аты             = 
| түрі                  = адам
| жынысы                = ер
| мәртебесі             = 
| жасы                  = 
| туған күні            = 
| туған жері            = 
| қайтыс болған күні    = 
| қайтыс болған жері    = 
| өлім себебі           = 
| планетасы             = 
| отаны                 = 
| ұлты                  = қазақ
| мекенжайы             = 
| кәсібі                = 
| тиесілігі             = 
| лауазымы              = 
| атағы                 = 
| жұбайы                = 
| балалары              = 
| әкесі                 = 
| анасы                 = 
| туыстары              = 
| ғашығы                = 
| иесі                  = 
| тәлімгері             = 
| достары               = [[Таусоғар]], Көлтауысар, Саққұлақ
| одақтастары           = [[Ер Төстік]]
| ізбасарлары           = 
| қарсыластары          = 
| дүниетанымы           = 
| қызығушылықтары       = 
| қабілеттері           = аса жоғары жылдамдық
| ұрыс стилі            = 
| қаруы                 = 
| көлігі                = 
| ресми сайты           = 
}}
'''Желаяқ''' — [[қазақтар|қазақ]] халық ертегілерінде кездесетін мифологиялық кейіпкер. Ол ерекше жылдамдығымен танымал, желден де жүйрік адам ретінде сипатталады.

== Сипаттамасы ==
Желаяқ — адам бейнесіндегі, бірақ табиғаттан тыс қабілеттерге ие кейіпкер. Оның басты ерекшелігі — шексіз жылдамдық. Кейбір ертегілерде ол бір күн ішінде алыс жерлерді аралап қайтуға қабілетті деп айтылады.

Аңыздарда Желаяқтың аяқтары ерекше ұзын әрі күшті болып келеді. Кейбір нұсқаларда ол жылдамдығын бәсеңдету үшін бір аяғын байлап жүретіні туралы баяндалады.&lt;ref&gt;[https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&amp;action=item&amp;id=48917 Қазақ ертегілерінің басты кейіпкерлері]&lt;/ref&gt;

== Ертегілердегі рөлі ==
Желаяқ көбінесе басқа ғажайып кейіпкерлермен бірге әрекет етеді. Ол батырларға көмектесіп, алыс жерлерден хабар жеткізуші немесе қиын тапсырмаларды орындаушы ретінде көрінеді.

Ол жиі мына кейіпкерлермен бірге кездеседі:
* [[Таусоғар]]
* Көлтауысар
* Саққұлақ
Бұл кейіпкерлер халық ертегілерінде бір топ болып, ерекше күш иелері ретінде суреттеледі.

== Мифологиялық мағынасы ==
Желаяқ бейнесі — қазақ халқының жылдамдық, ептілік және еркіндік туралы түсінігінің көрінісі. Ол табиғат күштерімен, әсіресе желмен байланыстырылады.

== Ұқсас кейіпкерлер ==
Басқа халықтардың мифологиясында Желаяққа ұқсас бейнелер бар:
* Славян ертегілеріндегі жылдам жүгіруші кейіпкерлер
* Грек мифологиясындағы Гермес

== Қазіргі мәдениетте ==
Желаяқ бейнесі қазақ әдебиетінде, балалар ертегілерінде және анимациялық шығармаларда кездеседі. Ол көбінесе тапқырлық пен жылдамдықтың символы ретінде қолданылады.

2025 жылы 1 мамырда Балапан телеарнасы жасаған Желаяқ толықметражды мультфильмі прокатқа шықты.&lt;ref&gt;[https://qazaqpress.kz/2025/04/30/balapan-telearnasyny%d2%a3-zhelaya%d2%9b-animacziyaly%d2%9b-filmi-prokat%d2%9ba-shy%d2%93ady/ Желаяқ мультфильмі көрермендерге жол тартты]&lt;/ref&gt;
{{Қазақ мифологиясы кейіпкерлері}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ мифологиясы]]
[[Санат:Аңыз кейіпкерлері]]
[[Санат:Ертегі кейіпкерлері]]</text>
      <sha1>l4d3uqluyg18iuk59kx9wf9jibbqbqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Bearkingwrest</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780672</id>
    <revision>
      <id>3599252</id>
      <timestamp>2026-05-03T12:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="j9ditftm9yf65spr6u7oiyh5t9ayerk" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bearkingwrest}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 17:08, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>j9ditftm9yf65spr6u7oiyh5t9ayerk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Haschwalthx</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780673</id>
    <revision>
      <id>3599255</id>
      <timestamp>2026-05-03T12:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="pckczgianqfofrvcwepa363u08w79s6" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Haschwalthx}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 17:18, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>pckczgianqfofrvcwepa363u08w79s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Алишерсзз</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780674</id>
    <revision>
      <id>3599259</id>
      <timestamp>2026-05-03T12:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="311" sha1="h8cjvzfwi21n6xrbgqg159pr8egak3v" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Алишерсзз}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 17:26, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>h8cjvzfwi21n6xrbgqg159pr8egak3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Reidolens</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780675</id>
    <revision>
      <id>3599285</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="sf19hcivgtvue20h55ylyu7i1e3n8td" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Reidolens}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 18:44, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>sf19hcivgtvue20h55ylyu7i1e3n8td</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Yaseinx575</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780676</id>
    <revision>
      <id>3599286</id>
      <timestamp>2026-05-03T13:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="222" sha1="guavfeli6x0wzhib57ut0azge2xfsyy" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Yaseinx575}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 18:55, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>guavfeli6x0wzhib57ut0azge2xfsyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Beksultan228</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780677</id>
    <revision>
      <id>3599287</id>
      <timestamp>2026-05-03T14:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="349" sha1="atlw7zninu1mq951jlb69gc92zy7sff" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Beksultan228}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:05, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>atlw7zninu1mq951jlb69gc92zy7sff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Daniyar Saxautdinov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780678</id>
    <revision>
      <id>3599300</id>
      <timestamp>2026-05-03T15:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="meup744h9oole8raumc0c0omubt24r0" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Daniyar Saxautdinov}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 20:37, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>meup744h9oole8raumc0c0omubt24r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шабдалы мен алмұрттар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780679</id>
    <revision>
      <id>3599311</id>
      <timestamp>2026-05-03T16:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жанна Ж</username>
        <id>156090</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Сурет:Peaches and Pears IMG 6930.JPG|thumb|right|240px|]] '''Шабдалы мен алмұрттар''' ({{lang-fr|Pêches et poires}}) — [[Поль Сезанн]] 1888–1890 жылы салған [[натюрморт]]. Өлшемдері — 61 × 90 см.  Мұнда үстел үстіндегі орамал, [[алмұрт]]тар және тәрелкедегі [[шабдалы]]лар, фарфор құман мен қантқа арналған ыды...</comment>
      <origin>3599311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="851" sha1="978a1o39aajzli2iqz5l1o4yv96mnvs" xml:space="preserve">[[Сурет:Peaches and Pears IMG 6930.JPG|thumb|right|240px|]]
'''Шабдалы мен алмұрттар''' ({{lang-fr|Pêches et poires}}) — [[Поль Сезанн]] 1888–1890 жылы салған [[натюрморт]]. Өлшемдері — 61 × 90 см.

Мұнда үстел үстіндегі орамал, [[алмұрт]]тар және тәрелкедегі [[шабдалы]]лар, фарфор құман мен қантқа арналған ыдыс бйенеленген. Артқы оң жақта кресло көрсетілген. Бәрі де керемет шеберлікпен салынған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Поль Сезанн суреттері]]
[[Санат:1890 жылы салынған суреттер]]
[[Санат:Натюрморттар]]</text>
      <sha1>978a1o39aajzli2iqz5l1o4yv96mnvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599313</id>
      <parentid>3599311</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Жанна Ж</username>
        <id>156090</id>
      </contributor>
      <origin>3599313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1314" sha1="e6v87g5xm0sovn1p79w48xxumyg099u" xml:space="preserve">[[Сурет:Peaches and Pears IMG 6930.JPG|thumb|right|240px|]]
'''Шабдалы мен алмұрттар''' ({{lang-fr|Pêches et poires}}) — [[Поль Сезанн]] 1888–1890 жылы салған [[натюрморт]]. Өлшемдері — 61 × 90 см.

Мұнда үстел үстіндегі орамал, [[алмұрт]]тар және тәрелкедегі [[шабдалы]]лар, фарфор құман мен қантқа арналған ыдыс бйенеленген. Артқы оң жақта кресло көрсетілген. Бәрі де керемет шеберлікпен салынған.

Сурет [[А.С. Пушкин атындағы бейнелеу өнерінің мемлекеттік мұражайы]] мұражайында сақталуда. Оны 1912 жылы коллекционер [[Иван Абрамович Морозов]] Амбруаз Воллардан сатып алған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://museums.artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000007/st108.shtml  |title=Pushkin Museum - History of French Painting}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Поль Сезанн суреттері]]
[[Санат:1890 жылы салынған суреттер]]
[[Санат:Натюрморттар]]</text>
      <sha1>e6v87g5xm0sovn1p79w48xxumyg099u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эпигенетика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780680</id>
    <revision>
      <id>3599312</id>
      <timestamp>2026-05-03T16:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TrueNomadEditor</username>
        <id>173948</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt; '''Эпигенетика''' [[ДНҚ]] ішіндегі [[нуклеотидтер]]дің реттілігін өзгермейтін механизмдерден туындаған [[ген]]дер [[Геннің экспрессиясы|экспрессиясының]] немесе жасушан...</comment>
      <origin>3599312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2832" sha1="oaobnxfxaq4cpdnbv70fb3fyjp5gawz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Эпигенетика''' [[ДНҚ]] ішіндегі [[нуклеотидтер]]дің реттілігін өзгермейтін механизмдерден туындаған [[ген]]дер [[Геннің экспрессиясы|экспрессиясының]] немесе жасушаның [[фенотип]]інің өзгеруін зерттейді.

Эпигенетикалық өзгерістер соматикалық жасушалардың [[митоз]]дық бөліністерінде сақталады, сондай-ақ келесі ұрпаққа берілуі мүмкін. Эпигенетикалық өзгерістердің мысалдары ДНҚ метилденуі және [[гистондар]]дың деацетилденуі болып табылады.

Эпигеном — гендердің белсенділігін реттейтін, бірақ ДНҚ бастапқы құрылымын өзгертпейтін молекулалық белгілер.

Эпигенетика шеңберінде парамутация, генетикалық букмаркинг, геномдық импринтинг, x-хромосоманың инактивациясы, жағдай әсері, аналық әсерлер, репрограммалау, сондай-ақ гендер экспрессиясының реттелуінің басқа да механизмдері сияқты процестер зерттеледі. 2011 жылы мРНК метилденуі диабетке бейімділікте рөл атқаратындығы көрсетілді, бұл жаңа саланың — РНК-эпигенетиканың бастауы болды. Мысалы: эукариоттың эпигенетикалық өзгерістерінің бір мысалы жасушалық саралау (дифференцаланады) процесі болып табылады. Морфогенез кезінде плюрипотенттің жасушалары эмбрионның әртүрлі полипотентті жасушалық желілерін қалыптастырады,олар өз кезегінде толық сараланған жасушаларға бастау береді. Басқа сөзбен айтқанда, бір ұрықтандырылған жұмыртқа-зигота-нейрондарды, бұлшықет жасушаларын, эпителияларды, тамырлардың эндотелияларын және т.б. қоса алғанда, жасушалардың әртүрлі типтеріне сараланады.</text>
      <sha1>oaobnxfxaq4cpdnbv70fb3fyjp5gawz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599316</id>
      <parentid>3599312</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TrueNomadEditor</username>
        <id>173948</id>
      </contributor>
      <origin>3599316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3137" sha1="eq6boz3h8rkxzxo60ji5ugy1ioendur" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Эпигенетика''' [[ДНҚ]] ішіндегі [[нуклеотидтер]]дің реттілігін өзгермейтін механизмдерден туындаған [[ген]]дер [[Геннің экспрессиясы|экспрессиясының]] немесе жасушаның [[фенотип]]інің өзгеруін зерттейді.

Эпигенетикалық өзгерістер соматикалық жасушалардың [[митоз]]дық бөліністерінде сақталады, сондай-ақ келесі ұрпаққа берілуі мүмкін. Эпигенетикалық өзгерістердің мысалдары ДНҚ метилденуі және [[гистондар]]дың деацетилденуі болып табылады.

Эпигеном — гендердің белсенділігін реттейтін, бірақ ДНҚ бастапқы құрылымын өзгертпейтін молекулалық белгілер.

Эпигенетика шеңберінде парамутация, генетикалық букмаркинг, геномдық импринтинг, x-хромосоманың инактивациясы, жағдай әсері, аналық әсерлер, репрограммалау, сондай-ақ гендер экспрессиясының реттелуінің басқа да механизмдері сияқты процестер зерттеледі. 2011 жылы [[Ақпараттық РНҚ|мРНК]] метилденуі диабетке бейімділікте рөл атқаратындығы көрсетілді, бұл жаңа саланың — РНК-эпигенетиканың бастауы болды. Мысалы: эукариоттың эпигенетикалық өзгерістерінің бір мысалы [[Жасушалар дифференциясы|жасушалық саралау]] (дифференцаланады) процесі болып табылады. Морфогенез кезінде плюрипотенттің жасушалары эмбрионның әртүрлі полипотентті жасушалық желілерін қалыптастырады, олар өз кезегінде толық сараланған жасушаларға бастау береді. Басқа сөзбен айтқанда, бір ұрықтандырылған жұмыртқа-зигота-нейрондарды, бұлшықет жасушаларын, эпителияларды, тамырлардың эндотелияларын және т.б. қоса алғанда, жасушалардың әртүрлі типтеріне сараланады.

== Тағы қарау ==
* [[Экспосом]]
* [[Пангенезис]]
* [[Эпигенетикалық дрейф]]
* [[Эпигенетика терапия]]

{{Генетика}}

[[Санат:Генетика]]</text>
      <sha1>eq6boz3h8rkxzxo60ji5ugy1ioendur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599317</id>
      <parentid>3599316</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TrueNomadEditor</username>
        <id>173948</id>
      </contributor>
      <origin>3599317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3143" sha1="1yje773rqw8p1y5d5llrpo2pfo0jzs9" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Эпигенетика''' [[ДНҚ]] ішіндегі [[нуклеотидтер]]дің реттілігін өзгермейтін механизмдерден туындаған [[ген]]дер [[Геннің экспрессиясы|экспрессиясының]] немесе жасушаның [[фенотип]]інің өзгеруін зерттейді.

Эпигенетикалық өзгерістер соматикалық жасушалардың [[митоз]]дық бөліністерінде сақталады, сондай-ақ келесі ұрпаққа берілуі мүмкін. Эпигенетикалық өзгерістердің мысалдары ДНҚ метилденуі және [[гистондар]]дың деацетилденуі болып табылады.

Эпигеном — гендердің белсенділігін реттейтін, бірақ ДНҚ бастапқы құрылымын өзгертпейтін молекулалық белгілер.

Эпигенетика шеңберінде парамутация, генетикалық букмаркинг, геномдық импринтинг, x-хромосоманың инактивациясы, жағдай әсері, аналық әсерлер, репрограммалау, сондай-ақ гендер экспрессиясының реттелуінің басқа да механизмдері сияқты процестер зерттеледі. 2011 жылы [[Ақпараттық РНҚ|мРНК]] метилденуі диабетке бейімділікте рөл атқаратындығы көрсетілді, бұл жаңа саланың — РНК-эпигенетиканың бастауы болды. Мысалы: эукариоттың эпигенетикалық өзгерістерінің бір мысалы [[Жасушалар дифференциясы|жасушалық саралау]] (дифференцаланады) процесі болып табылады. Морфогенез кезінде плюрипотенттің жасушалары эмбрионның әртүрлі полипотентті жасушалық желілерін қалыптастырады, олар өз кезегінде толық сараланған жасушаларға бастау береді. Басқа сөзбен айтқанда, бір ұрықтандырылған жұмыртқа-зигота-нейрондарды, бұлшықет жасушаларын, эпителияларды, тамырлардың эндотелияларын және т.б. қоса алғанда, жасушалардың әртүрлі типтеріне сараланады.

== Тағы қарау ==
* [[Экспосом]]
* [[Пангенезис]]
* [[Эпигенетикалық дрейф]]
* [[Эпигенетикалық терапия]]

{{Генетика}}

[[Санат:Генетика]]</text>
      <sha1>1yje773rqw8p1y5d5llrpo2pfo0jzs9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақ мифологиясы кейіпкерлері</title>
    <ns>10</ns>
    <id>780681</id>
    <revision>
      <id>3599320</id>
      <timestamp>2026-05-03T17:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Навигациялық кесте |аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері |state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt; |сурет =  |тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері |үсті =  |titlestyle        = background:#C6C9FF |groupstyle = background:#C6C9FF |abovestyle = background:#C6C9FF |oddstyle =  |бөлім1 =  |тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|Та...</comment>
      <origin>3599320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="701" sha1="f67c5x7uy8m5vvmssfhssin4djk0mhv" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} 
|бөлім2 = 
|тізім2 = 
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f67c5x7uy8m5vvmssfhssin4djk0mhv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599329</id>
      <parentid>3599320</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:10:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732" sha1="lbn9wpz43xegk5cfqubh6zrw2wsflad" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = 
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lbn9wpz43xegk5cfqubh6zrw2wsflad</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599330</id>
      <parentid>3599329</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="2pejuct994iohy9b1rg6ihawig61i99" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = 
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2pejuct994iohy9b1rg6ihawig61i99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599331</id>
      <parentid>3599330</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:11:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="801" sha1="tip01rslnt8mhwcqvnfe45ah1t07ehb" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = 
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tip01rslnt8mhwcqvnfe45ah1t07ehb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599332</id>
      <parentid>3599331</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="839" sha1="6ijyb2xhl1vgt30njcw4lpbws53o77d" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = 
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ijyb2xhl1vgt30njcw4lpbws53o77d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599333</id>
      <parentid>3599332</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="882" sha1="1mdwwckbcriiw77fo30xp8c2ijwn8ru" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = 
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1mdwwckbcriiw77fo30xp8c2ijwn8ru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599334</id>
      <parentid>3599333</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="4bqflvt4d0ga6bj2dn5a3je4m5ic6ev" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = 
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4bqflvt4d0ga6bj2dn5a3je4m5ic6ev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599335</id>
      <parentid>3599334</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="972" sha1="0wxiede4e0mlh6s743xg39c1y8x2o0a" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0wxiede4e0mlh6s743xg39c1y8x2o0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599336</id>
      <parentid>3599335</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="987" sha1="rv983ppcxp6qey5lt2v9x1y9crnnem1" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}}
|бөлім2 = 
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rv983ppcxp6qey5lt2v9x1y9crnnem1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599337</id>
      <parentid>3599336</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="0f1fpnqmit0u18ucl78syucvjzijs2a" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = 
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0f1fpnqmit0u18ucl78syucvjzijs2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599338</id>
      <parentid>3599337</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1057" sha1="01fcoj7wjpsm5hu3rn3adpqlv52sbwa" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>01fcoj7wjpsm5hu3rn3adpqlv52sbwa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599339</id>
      <parentid>3599338</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="6qfa3tcmvgzte3ivhu93uz3gyp2dq7x" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6qfa3tcmvgzte3ivhu93uz3gyp2dq7x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599340</id>
      <parentid>3599339</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:19:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1020" sha1="imivqm20hiabx76zzhz6kei0c7sksqw" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>imivqm20hiabx76zzhz6kei0c7sksqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599342</id>
      <parentid>3599340</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1108" sha1="qtv2hw2pwrhi1upbppijaslemgv3oqs" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qtv2hw2pwrhi1upbppijaslemgv3oqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599343</id>
      <parentid>3599342</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="ted32sjsl11wfbjq7h61rz672yt1c8i" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ted32sjsl11wfbjq7h61rz672yt1c8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599344</id>
      <parentid>3599343</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="8u9ermycc5np5j8xwb3yn02a5lg5bcu" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша Бала]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8u9ermycc5np5j8xwb3yn02a5lg5bcu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599345</id>
      <parentid>3599344</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1174" sha1="6ssqckscqdh9czqnl3nzhkb01msmi8h" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6ssqckscqdh9czqnl3nzhkb01msmi8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599346</id>
      <parentid>3599345</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1203" sha1="h5cb3cdkwdldjmg2bdub32ic7ftymlu" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h5cb3cdkwdldjmg2bdub32ic7ftymlu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599349</id>
      <parentid>3599346</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1240" sha1="po5vadusjiyw6ypvso1e9yx6cpx0s54" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 =
|тізім3 =    
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>po5vadusjiyw6ypvso1e9yx6cpx0s54</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599351</id>
      <parentid>3599349</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1315" sha1="dy7v2s3d7kfcg850xm0wjzdosk69cf1" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 = Жыр кейіпкерлері
|тізім3 = {{nobr|[[Қобыланды батыр]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dy7v2s3d7kfcg850xm0wjzdosk69cf1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599352</id>
      <parentid>3599351</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1359" sha1="jdmzmdkhzukp668yt0xmy5ogs7hkpv9" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 = Жыр кейіпкерлері
|тізім3 = {{nobr|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdmzmdkhzukp668yt0xmy5ogs7hkpv9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599355</id>
      <parentid>3599352</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1408" sha1="iwrlh0jhhd0il3ii19lsjxnhl4qdck0" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 = Жыр кейіпкерлері
|тізім3 = {{nobr|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] •}} {{nobr|[[Бату хан|Ер Сайын]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iwrlh0jhhd0il3ii19lsjxnhl4qdck0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599356</id>
      <parentid>3599355</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="5xd7fnp8y7vgm4fw1bkfxuni557707j" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 = Жыр кейіпкерлері
|тізім3 = {{nobr|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] •}} {{nobr|[[Бату хан|Ер Сайын]] •}} {{nobr|[[Ер Көкше]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5xd7fnp8y7vgm4fw1bkfxuni557707j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599357</id>
      <parentid>3599356</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1476" sha1="j5vie9f2au3deyw3ddn9a6v4tkbmdgp" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 = Жыр кейіпкерлері
|тізім3 = {{nobr|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] •}} {{nobr|[[Бату хан|Ер Сайын]] •}} {{nobr|[[Ер Көкше]] •}} {{nobr|[[Ер Тарғын]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j5vie9f2au3deyw3ddn9a6v4tkbmdgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599358</id>
      <parentid>3599357</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1509" sha1="ay6wvijgjaeduydvbvkmfnil8mdts9l" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 = Жыр кейіпкерлері
|тізім3 = {{nobr|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] •}} {{nobr|[[Бату хан|Ер Сайын]] •}} {{nobr|[[Ер Көкше]] •}} {{nobr|[[Ер Тарғын]] •}} {{nobr|[[Ер Қосай]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақтар]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ay6wvijgjaeduydvbvkmfnil8mdts9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599359</id>
      <parentid>3599358</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <origin>3599359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1511" sha1="a6pnexi93j7p99ymlj66bbz0240kxhd" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|state = &lt;includeonly&gt;{{{state|autocollapse}}}&lt;/includeonly&gt;
|сурет = 
|тақырып = Қазақ мифологиясы кейіпкерлері
|үсті = 
|titlestyle        = background:#C6C9FF
|groupstyle = background:#C6C9FF
|abovestyle = background:#C6C9FF
|oddstyle = 
|бөлім1 = Ертегі кейіпкерлері
|тізім1 = {{nobr|[[Таусоғар]] •}} {{nobr|[[Желаяқ]] •}} {{nobr|[[Толағай]] •}} {{nobr|[[Ер Төстік]] •}} {{nobr|[[Саққұлақ]] •}} {{nobr|[[Көлтауысар]] •}} {{nobr|[[Бапы хан]] •}} {{nobr|[[Тазша бала]] •}} {{nobr|[[Аяз би Жаманұлы|Аяз би]] •}}
|бөлім2 = Аңыз кейіпкерлері
|тізім2 = {{nobr|[[Алдар Көсе]] •}} {{nobr|[[Жиренше шешен]] •}} {{nobr|[[Қожанасыр]] •}} {{nobr|[[Жәнібек хан (Алтын Орда)|Әз Жәнібек хан]] •}} {{nobr|[[Қорқыт ата]] •}}
|бөлім3 = Жыр кейіпкерлері
|тізім3 = {{nobr|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы|Қобыланды батыр]] •}} {{nobr|[[Бату хан|Ер Сайын]] •}} {{nobr|[[Ер Көкше]] •}} {{nobr|[[Ер Тарғын]] •}} {{nobr|[[Ер Қосай]] •}}
|асты = 
}}
&lt;noinclude&gt;[[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a6pnexi93j7p99ymlj66bbz0240kxhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алдаркөсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780682</id>
    <redirect title="Алдар Көсе" />
    <revision>
      <id>3599323</id>
      <timestamp>2026-05-03T17:04:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Алдаркөсе]] бетін [[Алдар Көсе]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3599323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="nlfqc98oitvz248gfey0pl3acjstlj3" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Алдар Көсе]]</text>
      <sha1>nlfqc98oitvz248gfey0pl3acjstlj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тазша Бала</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780684</id>
    <redirect title="Тазша бала" />
    <revision>
      <id>3599348</id>
      <timestamp>2026-05-03T17:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>Sagzhan [[Тазша Бала]] бетін [[Тазша бала]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3599348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="p5tunxi9h6kha7cwqad1fii5e8edp38" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Тазша бала]]</text>
      <sha1>p5tunxi9h6kha7cwqad1fii5e8edp38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:0bviki</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780685</id>
    <revision>
      <id>3599360</id>
      <timestamp>2026-05-03T17:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="4vlblzelp0knbl6krb87u392l6o35ps" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=0bviki}}

-- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 22:37, 2026 ж. мамырдың 3 (+05)</text>
      <sha1>4vlblzelp0knbl6krb87u392l6o35ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Нартәуекел.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>780686</id>
    <revision>
      <id>3599363</id>
      <timestamp>2026-05-03T17:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Бұл Нартәуекел сериалының жарнамалық постері.
Постер өнерінің авторлық құқығы телехикаяның дистрибьюторы Seoul Broadcasting System компаниясына , телехикаяның баспагеріне немесе графикалық суретшіге тиесілі деп есептеледі.
Қосымша ақпарат: Нартәуекел телехикаясының жарнамалық суреті
| қайнары         = Келесі веб-сайттан табуға болады: http://tv.sbs.co.kr/allin/
| жасалған уақыты = 
| авторы          = 
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = На...</comment>
      <origin>3599363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="8mf5wwdxpdxfcbs9dktt42iz53bj7t5" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Бұл Нартәуекел сериалының жарнамалық постері.
Постер өнерінің авторлық құқығы телехикаяның дистрибьюторы Seoul Broadcasting System компаниясына , телехикаяның баспагеріне немесе графикалық суретшіге тиесілі деп есептеледі.
Қосымша ақпарат: Нартәуекел телехикаясының жарнамалық суреті
| қайнары         = Келесі веб-сайттан табуға болады: http://tv.sbs.co.kr/allin/
| жасалған уақыты = 
| авторы          = 
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Нартәуекел (телесериал)
| мақсаты         = Көшірме түсініктеме жасауға және анықтауға жеткілікті сапада, бірақ түпнұсқа постерден төмен ажыратымдылықта. Одан жасалған көшірмелер сапасы жағынан нашар болады және жалған өнер туындылары ретінде, пираттық нұсқалар ретінде немесе түпнұсқаның коммерциялық мақсатына бәсекелес болатындай қолдануға жарамсыз.
| алмастыру       = 
| басқа           = Мақалада постер өнерін пайдалану жоғарыда сипатталғандай Wikipedia-ның еркін емес контент саясатына және United States copyright law аясындағы адал пайдалану қағидаларына сәйкес келеді.
}}

== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>8mf5wwdxpdxfcbs9dktt42iz53bj7t5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599365</id>
      <parentid>3599363</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түйін */</comment>
      <origin>3599365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1909" sha1="rpo19excmbhlswy6iq7l4eyo3by6h9f" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Бұл Нартәуекел сериалының жарнамалық постері.
Постер өнерінің авторлық құқығы телехикаяның дистрибьюторы Seoul Broadcasting System компаниясына , телехикаяның баспагеріне немесе графикалық суретшіге тиесілі деп есептеледі.
Қосымша ақпарат: Нартәуекел телехикаясының жарнамалық суреті
| қайнары         = Келесі веб-сайттан табуға болады: http://tv.sbs.co.kr/allin/
| жасалған уақыты = 2003
| авторы          = SBS TV
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Нартәуекел (телесериал)
| мақсаты         = Көшірме түсініктеме жасауға және анықтауға жеткілікті сапада, бірақ түпнұсқа постерден төмен ажыратымдылықта. Одан жасалған көшірмелер сапасы жағынан нашар болады және жалған өнер туындылары ретінде, пираттық нұсқалар ретінде немесе түпнұсқаның коммерциялық мақсатына бәсекелес болатындай қолдануға жарамсыз.
| алмастыру       = 
| басқа           = Мақалада постер өнерін пайдалану жоғарыда сипатталғандай Wikipedia-ның еркін емес контент саясатына және United States copyright law аясындағы адал пайдалану қағидаларына сәйкес келеді.
}}

== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>rpo19excmbhlswy6iq7l4eyo3by6h9f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599366</id>
      <parentid>3599365</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түйін */</comment>
      <origin>3599366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3108" sha1="982yhgowg914i11t3z9oci8hmrdl4m6" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Бұл Нартәуекел сериалының жарнамалық постері.
Постер өнерінің авторлық құқығы телехикаяның дистрибьюторы Seoul Broadcasting System компаниясына , телехикаяның баспагеріне немесе графикалық суретшіге тиесілі деп есептеледі.
Қосымша ақпарат: Нартәуекел телехикаясының жарнамалық суреті
| қайнары         = Келесі веб-сайттан табуға болады: http://tv.sbs.co.kr/allin/
| жасалған уақыты = 2003
| авторы          = SBS TV
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Нартәуекел (телесериал)
| мақсаты         = Көшірме түсініктеме жасауға және анықтауға жеткілікті сапада, бірақ түпнұсқа постерден төмен ажыратымдылықта. Одан жасалған көшірмелер сапасы жағынан нашар болады және жалған өнер туындылары ретінде, пираттық нұсқалар ретінде немесе түпнұсқаның коммерциялық мақсатына бәсекелес болатындай қолдануға жарамсыз.
| алмастыру       = Негізгі инфобокс. Сурет постер ретінде қызмет ететін шығарма, өнім немесе қызмет туралы сыни түсіндірме контекстінде сәйкестендіру мақсатында пайдаланылады. Ол пайдаланушының мақаланы түсінуіне елеулі үлес қосады, өйткені мұндай ақпаратты тек сөзбен толық жеткізу іс жүзінде мүмкін емес.

Сурет мақала басындағы инфобокста орналастырылады, бұл шығармаға қатысты негізгі визуалды бейнені көрсетуге және пайдаланушыға іздеген нәрсесін тез тануға көмектеседі. Осы мақсаттағы қолдану түпнұсқа туындының негізгі мақсатына—яғни автордың графикалық дизайн қызметін ұсынуына және соған байланысты насихатталатын өнімді жарнамалауға—бәсекелеспейді.
| басқа           = Мақалада постер өнерін пайдалану жоғарыда сипатталғандай Wikipedia-ның еркін емес контент саясатына және United States copyright law аясындағы адал пайдалану қағидаларына сәйкес келеді.
}}

== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>982yhgowg914i11t3z9oci8hmrdl4m6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599368</id>
      <parentid>3599366</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лицензиялау */</comment>
      <origin>3599368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3197" sha1="asplx8w5fqs79ew636qcz32ewjc9zv0" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = Бұл Нартәуекел сериалының жарнамалық постері.
Постер өнерінің авторлық құқығы телехикаяның дистрибьюторы Seoul Broadcasting System компаниясына , телехикаяның баспагеріне немесе графикалық суретшіге тиесілі деп есептеледі.
Қосымша ақпарат: Нартәуекел телехикаясының жарнамалық суреті
| қайнары         = Келесі веб-сайттан табуға болады: http://tv.sbs.co.kr/allin/
| жасалған уақыты = 2003
| авторы          = SBS TV
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Нартәуекел (телесериал)
| мақсаты         = Көшірме түсініктеме жасауға және анықтауға жеткілікті сапада, бірақ түпнұсқа постерден төмен ажыратымдылықта. Одан жасалған көшірмелер сапасы жағынан нашар болады және жалған өнер туындылары ретінде, пираттық нұсқалар ретінде немесе түпнұсқаның коммерциялық мақсатына бәсекелес болатындай қолдануға жарамсыз.
| алмастыру       = Негізгі инфобокс. Сурет постер ретінде қызмет ететін шығарма, өнім немесе қызмет туралы сыни түсіндірме контекстінде сәйкестендіру мақсатында пайдаланылады. Ол пайдаланушының мақаланы түсінуіне елеулі үлес қосады, өйткені мұндай ақпаратты тек сөзбен толық жеткізу іс жүзінде мүмкін емес.

Сурет мақала басындағы инфобокста орналастырылады, бұл шығармаға қатысты негізгі визуалды бейнені көрсетуге және пайдаланушыға іздеген нәрсесін тез тануға көмектеседі. Осы мақсаттағы қолдану түпнұсқа туындының негізгі мақсатына—яғни автордың графикалық дизайн қызметін ұсынуына және соған байланысты насихатталатын өнімді жарнамалауға—бәсекелеспейді.
| басқа           = Мақалада постер өнерін пайдалану жоғарыда сипатталғандай Wikipedia-ның еркін емес контент саясатына және United States copyright law аясындағы адал пайдалану қағидаларына сәйкес келеді.
}}

== Лицензиялау ==
{{Non-free poster|image_has_rationale=yes|2000s South Korean television series posters}}</text>
      <sha1>asplx8w5fqs79ew636qcz32ewjc9zv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-05-04</title>
    <ns>10</ns>
    <id>780687</id>
    <revision>
      <id>3599372</id>
      <timestamp>2026-05-03T18:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-05-04|POTD 2026-05-04]]: filename only</comment>
      <origin>3599372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="oxuzsss268pdwpdsaq127iqvuzafdhs" xml:space="preserve">Duck-billed platypus (Ornithorhynchus anatinus) Scottsdale.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oxuzsss268pdwpdsaq127iqvuzafdhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Mirror (1975 film) original poster.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>780688</id>
    <revision>
      <id>3599384</id>
      <timestamp>2026-05-03T18:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = https://www.redbubble.com/i/poster/Mirror-1975-film-by-SOOG/93950163.LVTDI
| жасалған уақыты = 1974
| авторы          = [[Мосфильм]]
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Айна
| мақсаты         = Айна мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}</comment>
      <origin>3599384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="624" sha1="8cgcazv8milxoyo706un6fi34f0hrpm" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = https://www.redbubble.com/i/poster/Mirror-1975-film-by-SOOG/93950163.LVTDI
| жасалған уақыты = 1974
| авторы          = [[Мосфильм]]
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Айна
| мақсаты         = Айна мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>8cgcazv8milxoyo706un6fi34f0hrpm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599385</id>
      <parentid>3599384</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лицензиялау */</comment>
      <origin>3599385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="644" sha1="67tqf6j9v001a4vyqbpi9due28ex3kv" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = https://www.redbubble.com/i/poster/Mirror-1975-film-by-SOOG/93950163.LVTDI
| жасалған уақыты = 1974
| авторы          = [[Мосфильм]]
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Айна
| мақсаты         = Айна мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==
{{Non-free poster}}</text>
      <sha1>67tqf6j9v001a4vyqbpi9due28ex3kv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599386</id>
      <parentid>3599385</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T18:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түйін */</comment>
      <origin>3599386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="664" sha1="ef6fnxjg5mppbavfy1srgh70jjezval" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = https://www.redbubble.com/i/poster/Mirror-1975-film-by-SOOG/93950163.LVTDI
| жасалған уақыты = 1974
| авторы          = [[Мосфильм]]
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Айна (фильм, 1974)
| мақсаты         = Айна мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}

== Лицензиялау ==
{{Non-free poster}}</text>
      <sha1>ef6fnxjg5mppbavfy1srgh70jjezval</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айна (фильм, 1974)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780690</id>
    <revision>
      <id>3599389</id>
      <timestamp>2026-05-03T18:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы        = Айна  |Шынайы атауы         = {{lang-ru|Зеркало}}  |Суреті               = Mirror (1975 film) original poster.jpg  |Сурет ені            = 250  |Сурет атауы          =   |Жанры                = [[драма]], [[автобиография]]  |Режиссёрі            = [[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]]  |Пр...</comment>
      <origin>3599389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24542" sha1="9a7yb157000h57hc4w7q457b1roch6k" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы        = Айна
 |Шынайы атауы         = {{lang-ru|Зеркало}}
 |Суреті               = Mirror (1975 film) original poster.jpg
 |Сурет ені            = 250
 |Сурет атауы          = 
 |Жанры                = [[драма]], [[автобиография]]
 |Режиссёрі            = [[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]]
 |Продюсері            = Эрик Вайсберг
 |Сценарист            = [[Александр Николаевич Мишарин|Александр Мишарин]]&lt;br&gt;[[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]]
 |Актерлер             = [[Маргарита Борисовна Терехова|Маргарита Терехова]]&lt;br&gt;[[Филипп Олегович Янковский|Филипп Янковский]]&lt;br&gt;[[Игнат Данильцев]]&lt;br&gt;[[Олег Иванович Янковский|Олег Янковский]]&lt;br&gt;[[Анатолий Алексеевич Солоницын|Анатолий Солоницын]]
 |Операторы            = [[Георгий Иванович Рерберг|Георгий Рерберг]]
 |Композиторы          = [[Эдуард Николаевич Артемьев|Эдуард Артемьев]]
 |Компания             = [[Мосфильм]] 
 |Дистрибьютор         = 
 |Ұзақтығы             = 107 мин.
 |Бюджеті              = 
 |Түсім                = 622,000 [[КСРО рублі]]&lt;ref&gt;{{cite book | last = Tarkovsky | first = Andrei | author2=transl. by Kitty Hunter-Blair | title = Time Within Time: The Diaries 1970–1986 | publisher = Seagull Book | year = 1991 | location = Calcutta | page = 77 (July 11, 1973) | isbn = 978-81-7046-083-1}}&lt;/ref&gt;
 |Мемлекет             = {{Байрақ|КСРО}}
 |Тілі                 = [[Орыс тілі|орыс]]
 |Жыл                  = [[1974 жыл|1974]]
 |imdb_id              = 0072443
 |Сайты                = 
}}
«'''Айна'''» ({{lang-ru|Зеркало}}) — 1975 жылы жарық көрген режиссер [[Андрей Арсеньевич Тарковский|Андрей Тарковский]]дің кеңестік авангардтық драмасы.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Зеркало |url=https://cinema.mosfilm.ru/films/35661/ |access-date=2022-06-19 |website=cinema.mosfilm.ru |language=ru}}&lt;/ref&gt; Сценарийін Александр Мишарин мен Андрей Тарковский бірлесіп жазған. Фильмге [[Маргарита Борисовна Терехова|Маргарита Терехова]], Игнат Данильцев, [[Алла Сергеевна Демидова|Алла Демидова]], [[Анатолий Алексеевич Солоницын|Анатолий Солоницын]] секілді актерлермен қатар, режиссердің жұбайы Лариса Тарковская мен анасы Мария Вишнякова да түскен.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=nl|url=https://www.sabzian.be/text/andrei-tarkovsky%E2%80%99s-the-mirror|title=Andrei Tarkovsky’s The Mirror|author=Jeremy Robinson|website=www.sabzian.be|access-date=2021-01-31|archive-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205064856/https://www.sabzian.be/text/andrei-tarkovsky%E2%80%99s-the-mirror|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. [[Иннокентий Михайлович Смоктуновский|Иннокентий Смоктуновский]] кадр сыртындағы мәтінді оқыса, Эдуард Артемьев фильмнің музыкалық әуені мен дыбыстық әсерлерін үйлестірген.

Туынды өлім аузында жатқан ақынның өткен өміріне жасаған іштей саяхаты мен естеліктеріне негізделген. Фильм автобиографиялық сипатқа ие әрі жаңашыл құрылымымен ерекшеленеді. Мұнда Кеңес тарихының маңызды сәттері бейнеленген кинохроникалар мен режиссердің әкесі [[Арсений Александрович Тарковский|Арсений Тарковский]]дің өлеңдері кеңінен қолданылған.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.sensesofcinema.com/2014/cteq/mirror/|title=Mirror|publisher=Senses of Cinema|author=Sam Ishii-Gonzales|access-date=2021-01-31|archive-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126220023/http://www.sensesofcinema.com/2014/cteq/mirror/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кинематографиялық тілі де сан алуан: кадрлар үнемі түрлі-түсті бейнеден ақ-қара түске немесе сепияға ауысып отырады.

Фильмнің жүйесіз баяндау әдісі ондаған жылдар бойы көрермен мен сыншылар арасында қызу пікірталас тудырып, біреуін тәнті етсе, екіншісін есеңгіреткен. Туындыдағы түс көруге тән бейнелердің еркін ағыны модернистік әдебиеттегі «сана ағымы» әдісімен жиі салыстырылады.

Бастапқыда «Айна» фильмі сыншылар мен көрермендерді, тіпті кеңестік кино жүйесінің өкілдерін де екіұдай күйге түсірді. Тарковский туындының негізгі тұжырымдамасын 1964 жылы-ақ әзірлегенімен, Кеңес үкіметі оны қаржыландыруға тек 1973 жылы ғана мақұлдау берді. Тіпті түсірілім аяқталғаннан кейін де, фильмге «өнерді тек таңдаулы топқа арнаған» деген айып тағылып, көрсетілім аясы барынша шектелді. Көптеген көрермендерге фильмнің баяндау мәнері түсініксіз болып көрінгенімен, Тарковскийдің өзі кәсіби кино маманы емес адамдардың туындыны әлдеқайда жақсы түсінгенін айтып өткен.

Уақыт өте келе фильмнің мән-маңызы қайта сараланып, ол Тарковский шығармашылығының шоқтығы биік туындысы (magnum opus) әрі әлемдік кино тарихындағы ең ұлы фильмдердің бірі ретінде танылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Sight &amp; Sound 2012 Polls {{!}} BFI|url = http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/|archive-url = https://web.archive.org/web/20120816144041/http://explore.bfi.org.uk/sightandsoundpolls/2012/|url-status = dead|archive-date = 2012-08-16|website = British Film Institute |access-date = 2015-10-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sight &amp; Sound Revises Best-Films-Ever Lists|url=http://www.studiodaily.com/2012/08/sight-sound-revises-best-films-ever-lists/|access-date=1 August 2012|newspaper=Studio Daily|date=1 August 2012|archive-date=5 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205043042/https://www.studiodaily.com/2012/08/sight-sound-revises-best-films-ever-lists/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
[[Сурет:Mirror (1975) Andrei Tarkovsky (Logo).png|left|thumb|«Айна» фильмінің ашылу логотипі]]
Пролог. Жасөспірім Игнат теледидарды қосады. Онда [[Логопедия|логопед]] маманның кекештіктен қатты зардап шегетін бозбалаға көмектесіп жатқан сәті көрсетіледі. Дәрігердің көмегімен бозбала: «Мен сөйлей аламын!» — деген сөзді нық әрі анық айтып шығады.

Әрі қарай оқиға шамамен 1935 жылға, өткен шаққа ауысады. Алексейдің анасы Мария ауылда тұрады. Ол күйеуімен ажырасқанын өте ауыр қабылдап, іштей таусылып жүр. Үйінің маңындағы шарбақта отырғанда, жанынан өтіп бара жатқан дәрігерді жолықтырады. Көңілді, өмірге құштар ер адам онымен әңгімелеспек болады, бірақ онысынан ештеңе шықпайды. Өмір мен табиғат туралы біраз толғанған соң, ол өз жолымен кетеді. Кешке таман кішкентай Алексей анасымен және көршілерімен бірге қорада болған кездейсоқ өрттің куәсі болады.

Содан соң баяндау желісі 1970-жылдарға ауысады. Ересек Алексей қарт анасымен ғана емес, бұрынғы әйелі Натальямен және ұлы Игнатпен де арақатынасының суығанын сезеді. Анасымен телефон арқылы сөйлесу кезінде ол жуырда анасының әріптесі қайтыс болғанын естиді.

Осыдан кейін Марияның жұмысында болған бір оқиға естелік ретінде көрсетіледі: нөсер жауынды күні Мария [[баспахана]]ға қарай асыға жүгіреді. Ол мәтіннен өрескел қате кетті деп қауіптенеді, себебі бұл қате әріптестерінің жұмысына ғана емес, тіпті өміріне де қауіп төндіруі мүмкін еді. Соңында ешқандай қате жоқ екені анықталады, бірақ осы қарбалас кезінде әріптесі Лиза Мариямен сөзге келіп қалады. Лиза Марияны «сенің эгоизміңнің кесірінен күйеуің кетіп қалды» деп айыптайды.

1970-жылдар. Шай үстінде отырған жұмбақ әйелдің өтінішімен Игнат [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]]нің [[Петр Яковлевич Чаадаев|Чаадаев]]қа жазған хатын дауыстап оқып жатқанда, есік қоңырауы соғылады. Есік алдында қарт Мария тұр еді. Ол өз немересін танымай, «пәтерден адасып кеттім» деп ойлап, кетіп қалады. Осыдан кейін Игнат әлгі жұмбақ әйелдің кенеттен, еш ізсіз жоқ болып кеткенін байқайды. Көп ұзамай Игнатқа әкесі қоңырау шалады. Ұлымен сөйлесіп отырып, Алексей [[Ұлы Отан соғысы|соғыс жылдары]]на тұспа-тұс келген жасөспірім шағын еске алады. Ол кезде Алексей ауылдағы бір қызға ғашық болатын және басқа құрдастарымен бірге қатал әскери нұсқаушыдан оқ атуды үйренетін. Соғыстан кейін Алексей мен қарындасы ұзақ жылдардан соң әкелерімен алғаш рет қауышады.

Алексей ұлын дұрыс тәрбиелеу мақсатында Натальяға қайта тұрмысқа шығуды немесе Игнатты өз тәрбиесіне беруді ұсынады. Алайда Игнат әкесімен бірге тұрудан бас тартады. Біраз уақыттан кейін Алексей қатты сырқаттанып, төсекке таңылады.

Финал көрерменді Марияның күйеуімен өткізген бақытты сәттеріне жетелейді. Солардың бірі — екеуінің көк майса жазықта жатып, әлі дүниеге келмеген сәбиі (яғни Алексей) туралы асықпай толғана әңгімелесіп жатқан сәті. Фильмнің соңғы кадрларында қарт Марияның кішкентай Алексей мен оның қарындасына ұқсайтын жергілікті балалармен бірге серуендеп бара жатқан бейнесі көрсетіледі.

== Рөлдерде ==
Бірқатар кейіпкерлерді бір актерлер сомдайды:
* [[Маргарита Борисовна Терехова|Маргарита Терехова]] — жас Мария (Алексейдің анасы) және Наталья (Алексейдің бұрынғы әйелі)
** Мария Вишнякова (Тарковскийдің анасы) — қарт Мария
* Игнат Данильцев — жасөспірім Алексей және Игнат (Алексейдің ұлы)
** [[Филипп Олегович Янковский|Филипп Янковский]] — Алексей бала кезінде
** [[Иннокентий Михайлович Смоктуновский|Иннокентий Смоктуновский]] — ересек Алексей (тек дауысы)
* [[Олег Иванович Янковский|Олег Янковский]] — Алексейдің әкесі
* [[Алла Сергеевна Демидова|Алла Демидова]] — Елизавета Павловна (Лиза), Марияның әріптесі
* [[Николай Григорьевич Гринько|Николай Гринько]] — баспахана директоры
* [[Анатолий Алексеевич Солоницын|Анатолий Солоницын]] — жолаушы дәрігер
* [[Юрий Владимирович Назаров|Юрий Назаров]] — әскери нұсқаушы
* Тамара Огородникова — шай ішіп отырған жұмбақ әйел және бала күтуші
* [[Лариса Павловна Тарковская|Лариса Тарковская]] — Надежда, Марияның ауылдағы көршісі
* Ольга Кизилова — жирен шашты қыз
* [[Арсений Александрович Тарковский|Арсений Тарковский]] — авторлық мәтінді оқушы (тек дауысы)

== Шығарылымы ==
Фильмнің тұсаукесері тар шеңберде ұйымдастырылды. Шараға [[Дмитрий Дмитриевич Шостакович|Д. Шостакович]], [[Пётр Леонидович Капица|П. Капица]], [[Виктор Борисович Шкловский|В. Шкловский]], [[Павел Филиппович Нилин|П. Нилин]], [[Юрий Васильевич Бондарев|Ю. Бондарев]] және [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов|Ш. Айтматов]] сынды тұлғалар шақырылды. Олардың барлығы фильм туралы оң пікір білдірді.

КСРО Мемлекеттік кино комитетінің (Госкино) төрағасы Филипп Ермаш фильмді көргеннен кейін, Александр Мишариннің айтуынша, ұзақ үнсіздіктен соң: «Бізде, әрине, шығармашылық еркіндік бар! Бірақ мұншалықты деңгейде емес қой!» — деген екен. Бір жағынан, дайын фильмге ешқандай түзетулер енгізілмеді, бірақ екінші жағынан, Госкино төрағасының бұл реакциясы прокатқа тікелей әсер етті — «Айна» прокатқа шектеулі көрсетіліммен ғана шықты.

Тарковский «Айнаны» 1975 жылғы [[Канн кинофестивалі]]нің негізгі байқауына ұсынғысы келді. Алайда фестивальге жылына тек бір ғана фильм ұсынуға құқылы кеңес үкіметі бұл таңдауды [[Сергей Фёдорович Бондарчук|Сергей Бондарчук]]тың «Олар Отан үшін шайқасты» туындысына тоқтатты.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Chapron |first=Joel |date=2011-01-11 |title=CANNES AND RUSSIA: A LOVE-HATE RELATIONSHIP |url=https://www.festival-cannes.com/en/2011/cannes-and-russia-a-love-hate-relationship/ |access-date=2024-10-21 |website=Festival de Cannes |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Фестивальдің атқарушы директоры Морис Бесси Тарковскийдің шығармашылығына зор құрметпен қарап, «Айнаны» Каннға алдыру үшін бірнеше мәрте талпыныс жасады.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

«Айнаның» көрсетіліміне рұқсат берілмегенін естіген Бесси, егер Тарковскийдің фильмі келмесе, Бондарчуктың туындысын да фестивальден аластататынын айтып сес көрсетті.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Tarkovsky | first = Andrei | translator = Kitty Hunter-Blair | title = Time Within Time: The Diaries 1970–1986 | publisher = Seagull Book | year = 1991 | location = Calcutta | pages = 106–109 (March 2, April 8, 11, 1975) | isbn = 978-81-7046-083-1}}&lt;/ref&gt;  Бұған жауап ретінде кеңестік билік өз ұстанымынан таймай: «Кеңестік кинематография өкілдері Тарковскийді халықаралық деңгейдегі жалғыз режиссер деп тану идеясымен ешқашан келіспейді», — деп кесіп айтты.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ермаш фильмді [[Канн кинофестивалі|Канн фестиваліне]] жіберуге екі рет уәде бергенімен, соңында рұқсат бермей қойды. Сондай-ақ, туынды [[Мәскеу халықаралық кинофестивалі|Мәскеу кинофестивалінің]] конкурстық бағдарламасына да өтпеді. 

== Мұрасы және бағалануы ==
«Айна» фильмі әлемдік кино тарихындағы ең ұлы туындылардың тізімінен тұрақты түрде орын алып келеді. 2012 жылы [[Sight &amp; Sound]] журналы жүргізген режиссерлер арасындағы сауалнамада «Айна» 9-шы орынға ие болды. Сонымен қатар, киносыншылар арасындағы сауалнамада фильм 19-шы орынға тұрақтады. 2022 жылғы дәл осындай сауалнама нәтижесінде бұл туынды режиссерлер тізімінде 8-ші орынға көтерілсе, сыншылар рейтингінде 31-ші орынды иеленді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/greatest-films-all-time |title= Sight &amp; Sound 2022 Critics' Poll |access-date= 4 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bfi.org.uk/sight-and-sound/directors-100-greatest-films-all-time |title= Sight &amp; Sound 2022 Directors' Poll |access-date= 4 April 2022}}&lt;/ref&gt; Ал 2002 жылғы сыншылар сауалнамасында ол 35-ші сатыда болған еді.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sight &amp; Sound Top Ten Poll 2002: The rest of the critics' list |url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515211647/http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html |archive-date=15 May 2012 |access-date=24 April 2009 |work=Sight &amp; Sound |publisher=British Film Institute}}&lt;/ref&gt;

Кинорежиссер Ашим Ахлувалия бұл туындыны өзінің жеке ондығына қосып, былай деп сипаттады: «Айна — бұл ауқымды гипнотерапия секілді және таспаға түсірілген ең сұлу бейнелердің жиынтығы».&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/voter/886 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818113652/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/sightandsoundpoll2012/voter/886 |url-status=dead |archive-date=18 August 2016 |title=Ashim Ahluwalia |website=British Film Institute |access-date=3 May 2022}}&lt;/ref&gt; Осы сауалнама аясында жазушы Уилл Селф бұл фильмді «осы уақытқа дейін түсірілген ең әдемі туынды» деп бағалады.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url= http://thequietus.com/articles/09180-looking-in-looking-out-2012 |title= Looking In, Looking Out Film Festival |magazine= The Quietus |date = 2012-06-27 |access-date=2012-06-29}}&lt;/ref&gt; Режиссер [[Михаэль Ханеке]] де 2002 жылғы сауалнамада «Айна» үшін дауыс беріп, кейінірек бұл туындыны кем дегенде 25 рет көргенін айтқан.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Lane |first=Anthony |date=28 September 2009 |title=Happy Haneke |url=http://www.newyorker.com/magazine/2009/10/05/happy-haneke |magazine=The New Yorker}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=O'Hehir |first=Andrew |date=23 January 2013 |title=Michael Haneke: &quot;Art doesn't offer answers, only questions&quot; |url=http://www.salon.com/2013/01/23/michael_haneke_art_doesn%E2%80%99t_offer_answers_only_questions/ |work=Salon}}&lt;/ref&gt;

2018 жылы әлемнің 43 елінен жиналған 209 киносыншының дауыс беруі арқылы түзілген [[Би-Би-Си|BBC]]-дің «100 үздік шет тілді фильм» тізімінде «Айна» 20-шы орынға жайғасты.&lt;ref&gt;{{cite web |date=29 October 2018 |title=The 100 Greatest Foreign Language Films |url=https://www.bbc.com/culture/article/20181029-the-100-greatest-foreign-language-films |access-date=10 January 2021 |publisher=[[Би-Би-Си|British Broadcasting Corporation]]}}&lt;/ref&gt;

Режиссер [[Кристофер Нолан]] 2023 жылы жарық көрген «[[Оппенхеймер (фильм)|Оппенгеймер]]» фильмін түсіру барысында, әсіресе операторлық жұмыс пен визуалды шешімдер бойынша «Айна» туындысынан шабыт алғанын атап өтті.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Ebiri |first=Bilge |date=17 July 2023 |title=How Christopher Nolan Crafted the World of 'Oppenheimer' |url=https://www.vulture.com/article/oppenheimer-christopher-nolan-cillian-murphy-behind-the-scenes.html |access-date=14 August 2023 |publisher=Vulture}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;div style=&quot;margin:0;margin-top: 10px; padding: 10px; font-size:98%; border: 1px solid #BFC4C6; line-height: 1.35em;&quot;&gt;{{reflist|2}}&lt;/div&gt;
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0072443}} {{рейтинг-10|7.9}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Андрей Тарковский фильмдері]]
[[Санат:1974 жылғы КСРО фильмдері]]
[[Санат:Мосфильм фильмдері]]
[[Санат:Орыс тіліндегі фильмдер]]
[[Санат:КСРО драма фильмдері]]</text>
      <sha1>9a7yb157000h57hc4w7q457b1roch6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Мухамбетжанов Шерхан</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780691</id>
    <revision>
      <id>3599391</id>
      <timestamp>2026-05-03T19:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="344" sha1="frgjnc6y4ryrx282bsol6pja0r14f40" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Мухамбетжанов Шерхан}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 00:08, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>frgjnc6y4ryrx282bsol6pja0r14f40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Amrendra kumar ray</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780692</id>
    <revision>
      <id>3599400</id>
      <timestamp>2026-05-03T19:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="kqopkz3jxctbdxllr7b59l1je4seqqo" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Amrendra kumar ray}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 00:43, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>kqopkz3jxctbdxllr7b59l1je4seqqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андрей Тарковский</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780693</id>
    <redirect title="Андрей Арсеньевич Тарковский" />
    <revision>
      <id>3599402</id>
      <timestamp>2026-05-03T19:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Андрей Арсеньевич Тарковский]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3599402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70" sha1="6afioblog1m22icf22kc8w6yzg3lors" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Андрей Арсеньевич Тарковский]]</text>
      <sha1>6afioblog1m22icf22kc8w6yzg3lors</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Андрей Тарковский фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>780694</id>
    <revision>
      <id>3599403</id>
      <timestamp>2026-05-03T19:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Commonscat|Films by Andrei Tarkovsky}} {{басты мақала|Андрей Тарковский}}  [[Санат:КСРО режиссёрлерінің фильмдері]]</comment>
      <origin>3599403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="177" sha1="ps8cywvqgenfxa5a8gdro65hc5a186e" xml:space="preserve">{{Commonscat|Films by Andrei Tarkovsky}}
{{басты мақала|Андрей Тарковский}}

[[Санат:КСРО режиссёрлерінің фильмдері]]</text>
      <sha1>ps8cywvqgenfxa5a8gdro65hc5a186e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Мосфильм фильмдері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>780695</id>
    <revision>
      <id>3599404</id>
      <timestamp>2026-05-03T19:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{commonscat|Mosfilm films}}  [[Санат:КСРО студиялары бойынша фильмдер]] [[Санат:Ресей студиялары бойынша фильмдер]]</comment>
      <origin>3599404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="185" sha1="2hzorc4gew1itm7gw014m8xab54xh68" xml:space="preserve">{{commonscat|Mosfilm films}}

[[Санат:КСРО студиялары бойынша фильмдер]]
[[Санат:Ресей студиялары бойынша фильмдер]]</text>
      <sha1>2hzorc4gew1itm7gw014m8xab54xh68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:DanyaChan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780696</id>
    <revision>
      <id>3599429</id>
      <timestamp>2026-05-03T21:28:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="1hitzurjlnymedf6tnxxn1amh5wokac" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=DanyaChan}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 02:28, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>1hitzurjlnymedf6tnxxn1amh5wokac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:FomalhautCalliclea</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780697</id>
    <revision>
      <id>3599430</id>
      <timestamp>2026-05-03T21:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="215" sha1="haijkx3bzquvc7slrvf2ia4apki7yca" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=FomalhautCalliclea}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 02:34, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>haijkx3bzquvc7slrvf2ia4apki7yca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ForeverFlying</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780698</id>
    <revision>
      <id>3599433</id>
      <timestamp>2026-05-03T22:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="231" sha1="4z64c5vtq1xcy6yvylcep4pq259okao" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ForeverFlying}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 03:47, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>4z64c5vtq1xcy6yvylcep4pq259okao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:JoshuaMcsherryTV17</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780699</id>
    <revision>
      <id>3599435</id>
      <timestamp>2026-05-04T00:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="7h17ghgakunj1nae74z99tgksevcxwq" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=JoshuaMcsherryTV17}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 05:51, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>7h17ghgakunj1nae74z99tgksevcxwq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Куатова Токтагуль</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780700</id>
    <revision>
      <id>3599438</id>
      <timestamp>2026-05-04T02:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="229" sha1="q9m505dfyaewdn5tnrltuiir4x0lg16" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Куатова Токтагуль}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 07:27, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>q9m505dfyaewdn5tnrltuiir4x0lg16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Aizada Nussupova</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780701</id>
    <revision>
      <id>3599439</id>
      <timestamp>2026-05-04T02:56:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="212" sha1="6smxnatxwef2avl8if21un78kote2fx" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aizada Nussupova}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 07:56, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>6smxnatxwef2avl8if21un78kote2fx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780702</id>
    <revision>
      <id>3599451</id>
      <timestamp>2026-05-04T04:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Витебск облысы қалалары]]</comment>
      <origin>3599451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="px8llpk0wddqzuy7rk7kiug5zwceld0" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>px8llpk0wddqzuy7rk7kiug5zwceld0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599452</id>
      <parentid>3599451</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3599452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="42ispbqtgbidjg82nnzneloby06wa9c" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>42ispbqtgbidjg82nnzneloby06wa9c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599453</id>
      <parentid>3599452</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3599453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="852" sha1="5s0ehp7xfyey2rmybss8dnb36cpja4i" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>5s0ehp7xfyey2rmybss8dnb36cpja4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599456</id>
      <parentid>3599453</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3599456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="au8kjenuw45orllkwjcz19p8crqj0hx" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>au8kjenuw45orllkwjcz19p8crqj0hx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599461</id>
      <parentid>3599456</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3599461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1514" sha1="k3pdj5ktxw8vg4yk3jcg7cf95lbid1c" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>k3pdj5ktxw8vg4yk3jcg7cf95lbid1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599467</id>
      <parentid>3599461</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3599467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2119" sha1="etsdwp51cnwm8d6yxkxuwqcykbiunn2" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>etsdwp51cnwm8d6yxkxuwqcykbiunn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599470</id>
      <parentid>3599467</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3599470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2723" sha1="9x82t0x99yggtcrtskz52puk6g0u7ba" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.

Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>9x82t0x99yggtcrtskz52puk6g0u7ba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599472</id>
      <parentid>3599470</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3599472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3507" sha1="kqx2tn2yepjou4gd6rl4xi4s40igbqi" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>kqx2tn2yepjou4gd6rl4xi4s40igbqi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599478</id>
      <parentid>3599472</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:46:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3599478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3931" sha1="h5bawwfk18lltzsvtg337lytwgfjee0" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>h5bawwfk18lltzsvtg337lytwgfjee0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599482</id>
      <parentid>3599478</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3599482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4187" sha1="a9siasadncn81x4obv1nbrgw25u85fw" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>a9siasadncn81x4obv1nbrgw25u85fw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599506</id>
      <parentid>3599482</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3599506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4804" sha1="3alawfm6fg6gvhuie181kt56tarn98r" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>3alawfm6fg6gvhuie181kt56tarn98r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599510</id>
      <parentid>3599506</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ дереккөз</comment>
      <origin>3599510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5002" sha1="lwhlhs4tpf6h802l9c1yu05576f4yil" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>lwhlhs4tpf6h802l9c1yu05576f4yil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599517</id>
      <parentid>3599510</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:17:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру</comment>
      <origin>3599517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5744" sha1="tu5hw7r60sfzjsbgpbpuv57cgbjl2v8" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>tu5hw7r60sfzjsbgpbpuv57cgbjl2v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599520</id>
      <parentid>3599517</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру, дереккөз</comment>
      <origin>3599520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5973" sha1="jvamx5ehgi1ugkafkyhfaplw3qrauq8" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>jvamx5ehgi1ugkafkyhfaplw3qrauq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599521</id>
      <parentid>3599520</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3599521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6862" sha1="pk8p9n68occ4jkb7kz4j396v2bz8pa9" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қарудың алғашқы залптарына арналған Катюша мемориалдық кешені бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>pk8p9n68occ4jkb7kz4j396v2bz8pa9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599522</id>
      <parentid>3599521</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:26:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3599522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7213" sha1="lbnwb9vvtaj54jsl1ogwansc9n9d6g2" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қарудың алғашқы залптарына арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>lbnwb9vvtaj54jsl1ogwansc9n9d6g2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599523</id>
      <parentid>3599522</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */</comment>
      <origin>3599523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7175" sha1="iw8pkn300pt9grw9xfqbggrrv9tq31b" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>iw8pkn300pt9grw9xfqbggrrv9tq31b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599525</id>
      <parentid>3599523</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:31:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3599525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7207" sha1="ael6158ys07nu03ozf7om0asg4gp0na" xml:space="preserve">'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ael6158ys07nu03ozf7om0asg4gp0na</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599526</id>
      <parentid>3599525</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3599526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9610" sha1="erafwwgcafiw57b0zc9ckm0krzmpfpz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>erafwwgcafiw57b0zc9ckm0krzmpfpz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599527</id>
      <parentid>3599526</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3599527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9634" sha1="8sf4jdno2hj9teuzmeck4xqxtw4pz7y" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>8sf4jdno2hj9teuzmeck4xqxtw4pz7y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599528</id>
      <parentid>3599527</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9667" sha1="ppxc5zt9zx8cqvhqt2rcntfumhl1g3x" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ppxc5zt9zx8cqvhqt2rcntfumhl1g3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599529</id>
      <parentid>3599528</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9692" sha1="7cg1xbxy5hhylg99wk0gssvtjzu3xvq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>7cg1xbxy5hhylg99wk0gssvtjzu3xvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599530</id>
      <parentid>3599529</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9764" sha1="l641e5eap342ej2huxxfuju61ldv955" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = [[Орша ауданы]]
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>l641e5eap342ej2huxxfuju61ldv955</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599531</id>
      <parentid>3599530</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:37:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9772" sha1="ic9cm1scturmfs2evsjwbz6gvjc89bt" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ic9cm1scturmfs2evsjwbz6gvjc89bt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599532</id>
      <parentid>3599531</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:39:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9799" sha1="n9wxyg5hjxusfe0f04y76rpcxmawrye" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>n9wxyg5hjxusfe0f04y76rpcxmawrye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599533</id>
      <parentid>3599532</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9818" sha1="m6qi31xs4qbhuceoc62idhz0zc0kino" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>m6qi31xs4qbhuceoc62idhz0zc0kino</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599534</id>
      <parentid>3599533</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:42:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3599534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9861" sha1="la53ppc33mreevgs1sq9qkqvjja37ho" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>la53ppc33mreevgs1sq9qkqvjja37ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599538</id>
      <parentid>3599534</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:48:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3599538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9998" sha1="86emmwu0pjncg4jbtrgrqc3plarof0p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол стансасы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>86emmwu0pjncg4jbtrgrqc3plarof0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599539</id>
      <parentid>3599538</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3599539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10032" sha1="gie2n6cq8csjx7jk0azumkgu18ex4if" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол стансасы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>gie2n6cq8csjx7jk0azumkgu18ex4if</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599540</id>
      <parentid>3599539</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:50:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3599540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10125" sha1="s9s549dmp5cnaxzu8o9nkiwfice669j" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол стансасы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>s9s549dmp5cnaxzu8o9nkiwfice669j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599541</id>
      <parentid>3599540</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3599541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10184" sha1="202n1e7i2n1v4nfz5b4aj4xahzg4p4q" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол стансасы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>202n1e7i2n1v4nfz5b4aj4xahzg4p4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599542</id>
      <parentid>3599541</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */</comment>
      <origin>3599542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10182" sha1="rnoe0uc4vl832daqs4kbm90wwn6hxgi" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>rnoe0uc4vl832daqs4kbm90wwn6hxgi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599560</id>
      <parentid>3599542</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:36:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3599560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10577" sha1="76nckep312p291gatotqyjuajban6be" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>76nckep312p291gatotqyjuajban6be</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599562</id>
      <parentid>3599560</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3599562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10918" sha1="ghjjmsq5inim7etf24jk4x2e7yn27m8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

'''Орша бекінісі''' — XIV ғасырда салынған қамалдан тек бекіністердің бөліктері мен мұнараның іргетасы ғана қалған. Қамал Днепрдің биік жағасында, заманауи жағалаудың жанында орналасқан.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ghjjmsq5inim7etf24jk4x2e7yn27m8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599564</id>
      <parentid>3599562</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:39:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3599564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11370" sha1="6bpr7jbwh5aw2k7iuxk2z4sqmxbt5x8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

'''Орша бекінісі''' — XIV ғасырда салынған қамалдан тек бекіністердің бөліктері мен мұнараның іргетасы ғана қалған. Қамал Днепрдің биік жағасында, заманауи жағалаудың жанында орналасқан.

'''1812 жылғы соғыс мұражайы''' — бұл шағын, бірақ бай экспонаттармен жабдықталған мұражай Орша шайқасы және қаланың 1812 жылғы Отан соғысындағы рөлі туралы баяндайды. Мұнда әскери киімдерді, қару-жарақтарды, карталарды және макеттерді көруге болады.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6bpr7jbwh5aw2k7iuxk2z4sqmxbt5x8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599568</id>
      <parentid>3599564</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3599568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11760" sha1="c9thmoefzrwdz7h4lta5svovvm3kftz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

'''Орша бекінісі''' — XIV ғасырда салынған қамалдан тек бекіністердің бөліктері мен мұнараның іргетасы ғана қалған. Қамал Днепрдің биік жағасында, заманауи жағалаудың жанында орналасқан.

'''1812 жылғы соғыс мұражайы''' — шағын, бірақ бай экспонаттармен жабдықталған мұражай Орша шайқасы және қаланың 1812 жылғы Отан соғысындағы рөлі туралы баяндайды. Мұнда әскери киімдерді, қару-жарақтарды, карталарды және макеттерді көруге болады.

'''Әулие Иосиф шіркеуі''' — кеш барокко католик шіркеуі XVIII ғасырдың ортасында салынған және Оршадағы ең әдемі жерлердің бірі. Оның әсем қасбеті, фрескалары және органы бар. Концерттер мен қызметтер осында өткізіледі.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>c9thmoefzrwdz7h4lta5svovvm3kftz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599570</id>
      <parentid>3599568</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:43:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3599570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12188" sha1="2oi9efjf093pdak2dk8z9t3z2ypsjzf" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

'''Орша бекінісі''' — XIV ғасырда салынған қамалдан тек бекіністердің бөліктері мен мұнараның іргетасы ғана қалған. Қамал Днепрдің биік жағасында, заманауи жағалаудың жанында орналасқан.

'''1812 жылғы соғыс мұражайы''' — шағын, бірақ бай экспонаттармен жабдықталған мұражай Орша шайқасы және қаланың 1812 жылғы Отан соғысындағы рөлі туралы баяндайды. Мұнда әскери киімдерді, қару-жарақтарды, карталарды және макеттерді көруге болады.

'''Әулие Иосиф шіркеуі''' — кеш барокко католик шіркеуі XVIII ғасырдың ортасында салынған және Оршадағы ең әдемі жерлердің бірі. Оның әсем қасбеті, фрескалары және органы бар. Концерттер мен қызметтер осында өткізіледі.

'''Орша көркемсурет галереясы''' — көркемсурет галереясы тарихи ғимаратта орналасқан және онда XIX және XX ғасырлардағы беларусь және орыс суретшілерінің туындылары қойылған. Коллекцияға пейзаждар, портреттер және сәндік өнер кіреді.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>2oi9efjf093pdak2dk8z9t3z2ypsjzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599573</id>
      <parentid>3599570</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3599573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12577" sha1="6bv61w5v2qbamcv8xm46fveguagoe9p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

'''Орша бекінісі''' — XIV ғасырда салынған қамалдан тек бекіністердің бөліктері мен мұнараның іргетасы ғана қалған. Қамал Днепрдің биік жағасында, заманауи жағалаудың жанында орналасқан.

'''1812 жылғы соғыс мұражайы''' — шағын, бірақ бай экспонаттармен жабдықталған мұражай Орша шайқасы және қаланың 1812 жылғы Отан соғысындағы рөлі туралы баяндайды. Мұнда әскери киімдерді, қару-жарақтарды, карталарды және макеттерді көруге болады.

'''Әулие Иосиф шіркеуі''' — кеш барокко католик шіркеуі XVIII ғасырдың ортасында салынған және Оршадағы ең әдемі жерлердің бірі. Оның әсем қасбеті, фрескалары және органы бар. Концерттер мен қызметтер осында өткізіледі.

'''Орша көркемсурет галереясы''' — көркемсурет галереясы тарихи ғимаратта орналасқан және онда XIX және XX ғасырлардағы беларусь және орыс суретшілерінің туындылары қойылған. Коллекцияға пейзаждар, портреттер және сәндік өнер кіреді.

'''Вера Хоружая үй-мұражайы''' — мемориалдық мұражай Оршада туған, фашистікке қарсы күрестің батыр қызы Вера Хоружаяға арналған. Көрме оның өмірі мен батырлығы, сондай-ақ аймақтағы жасырын күрес туралы баяндайды.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6bv61w5v2qbamcv8xm46fveguagoe9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599576</id>
      <parentid>3599573</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3599576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13077" sha1="ih7f2wabrlmh3ni5e6meofb6ow1gfgj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

'''Орша бекінісі''' — XIV ғасырда салынған қамалдан тек бекіністердің бөліктері мен мұнараның іргетасы ғана қалған. Қамал Днепрдің биік жағасында, заманауи жағалаудың жанында орналасқан.

'''1812 жылғы соғыс мұражайы''' — шағын, бірақ бай экспонаттармен жабдықталған мұражай Орша шайқасы және қаланың 1812 жылғы Отан соғысындағы рөлі туралы баяндайды. Мұнда әскери киімдерді, қару-жарақтарды, карталарды және макеттерді көруге болады.

'''Әулие Иосиф шіркеуі''' — кеш барокко католик шіркеуі XVIII ғасырдың ортасында салынған және Оршадағы ең әдемі жерлердің бірі. Оның әсем қасбеті, фрескалары және органы бар. Концерттер мен қызметтер осында өткізіледі.

'''Орша көркемсурет галереясы''' — көркемсурет галереясы тарихи ғимаратта орналасқан және онда XIX және XX ғасырлардағы беларусь және орыс суретшілерінің туындылары қойылған. Коллекцияға пейзаждар, портреттер және сәндік өнер кіреді.

'''Вера Хоружая үй-мұражайы''' — мемориалдық мұражай Оршада туған, фашистікке қарсы күрестің батыр қызы Вера Хоружаяға арналған. Көрме оның өмірі мен батырлығы, сондай-ақ аймақтағы жасырын күрес туралы баяндайды.

'''Орша жағалауы''' — Днепр өзенінің бойындағы көркем жаяу жүргіншілер аймағы жергілікті тұрғындардың сүйікті демалыс орны болып табылады. Бұл жылдың кез келген уақытында қаланың, ғибадатхана кешендерінің және ескі көпірлердің көрінісін ұсынатын жағымды серуендеу орны.

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ih7f2wabrlmh3ni5e6meofb6ow1gfgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599578</id>
      <parentid>3599576</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3599578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13366" sha1="cz8i4pd8xrrmw0wsvyykboa988t2v43" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Орша
 |шынайы атауы            = {{lang-be|О́рша}}
 |сурет                   = Orša Montage (2017).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of arms of Orša.svg
 |ту                      = Flag of Orša.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =30 |lat_sec =42 
  |lon_dir =E |lon_deg =30 |lon_min =25 |lon_sec =31 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Орша ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1067	
 |алғашқы дерек           = 1067
 |бұрынғы атаулары        = Ръша
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 38,9	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 192 ± 1
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 116 611
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 216
 |пошта индексі           = 211030
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Orša
 |сайты                   = orsha.vitebsk-region.gov.by
 |сайт тілі               = 
}}


'''Орша''' ({{lang-be|О́рша}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы облыстық бағыныстағы қала (2013 жылдан бастап). [[Орша ауданы]]ның әкімшілік орталығы.
2026 жылғы жағдай бойынша Орша халқының саны 116 611 адамды құрады. Орша Беларусьтегі 100 қаланың бірі және халық саны бойынша Беларусьте 11-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/population-of-orsha-9184.html|title=Население Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Днепр өзенінің бойында, Оршица өзенінің құйылысында, Витебск қаласынан оңтүстікке қарай 80 км және Минск қаласынан шығысқа қарай 202 км жерде орналасқан. Қала теміржол және автомобиль жолдарының ірі торабы болып табылады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://deartravel.ru/2888-goroda-i-oblasti-belorussii.html|title=Города и области Белоруссии|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Орша атауының алғашқы деректері 1067 жылға жатады. XII ғасырдың басында қала нығайтылып, кезек-кезек Минск және Полоцк князьдіктерінің бақылауында болды. 1119 жылдан бастап Орша Смоленск жерлерімен шекарада (Днепр бойымен) Полоцк княздігінің бекінісі ретінде қызмет етті. Литваның Ұлы Герцогтары 1359 жылы Оршаны басып алды.
Кейінірек қала Польша-Литва Достастығының ішіндегі повяттың орталығына айналды, ал 1620 жылы Магдебург құқықтарына ие болды, өзін-өзі басқару және елтаңба алды. Бұл елтаңба кейінірек екі рет өзгертілді (1776 және 1967 жылдары), ал оның бастапқы көрінісі тек 1991 жылдан кейін, Беларусь КСР тәуелсіздік алғаннан кейін қалпына келтірілді.

1772 жылы, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, Орша Ресей империясының Могилев губернаторлығының аттас губерниясының (уезді) орталығына айналды. 1812 жылы шегінген француз әскерлері Оршаны өртеп жіберді. 20 ғасырдың басында Орша алты бағытта теміржол қатынасын жүзеге асыратын көлік торабына айналды. 1918 жылы Оршаны қысқа мерзімге немістер басып алды. Кеңес өкіметі 1919 жылы орнады. 1924 жылы Орша Беларусь КСР құрамына кірді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1149-Orsha.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Оршанский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1941-44 жылдардағы нацистік оккупация кезінде Орша гетто болған, ал қала бомбалау шабуылдарынан зардап шеккен. Бүгінгі таңда Оршаны шағын, бірақ дамып келе жатқан қала, сондай-ақ Беларусь тарихы мен мәдениетінің толыққанды орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tourister.ru/world/europe/belarus/city/orsha?ysclid=moqp3x57b4336335356|title=Главная/Европа /Беларусь/Орша|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада 25 өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді, онда 19 000 адам жұмыс істейді. Қала өнеркәсібіне машина жасау, металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, ет және сүт, тамақ және басқа да салалар кіреді. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі қаланың өнеркәсіптік құрылымында басым, 75%-дан астамын құрайды.

Орша — Беларусьтегі ең ірі теміржол тораптарының бірі, Витебск, Лепель, Минск, Могилев, Кричев және Смоленск қалаларына баратын желілері бар «Беларусь шығыс қақпасы». 1871 жылы Смоленск-Брест теміржол желісі қала арқылы өтті. Қала мен станса арасында қаладан шамамен 3 км қашықтықта тас жол салынды. 1902 жылы Новосокольники-Жлобин теміржолы, 1923 жылы Орша-Кричев желісі, ал 1927 жылы Орша-Лепель желісі салынды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.tverduma.ru/static/sister/city11.php?ysclid=moqp504dxp649385776|title=Орша (Белоруссия)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Орша аймағы археологиялық, тарихи және мәдени ескерткіштерге бай. Оршадағы ең көне сәулет және мәдени нысан — Замчище (XIV ғасыр) қамалының бекіністері. 
Басқа көрнекті орындарға XVII ғасырдан ерте тұрғызылмаған құрылыстар жатады. Олардың қатарында тұрғын үй ғимараты, Троица монастырі, Базилиан монастырі, бұрынғы иезуит колледжі кешені, Мельница этнографиялық мұражайы және аты аңызға айналған қаруға арналған Катюша мемориалдық кешені бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.smoladmin.ru/o-smolenske/mezhdunarodnye-i-mezhmunicipalnye-svyazi/goroda-pobratimy/orsha-respublika-belarus/?ysclid=moqp30nva348075068|title=Орша (Оршанский район Витебской области), Республика Беларусь|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

'''Кутейн монастырі''' — Беларусьтегі ең көне монастырьлардың бірі, 1623 жылы құрылған Кутейн монастырі XVII ғасырда шіркеу кітаптары басылған баспаханасымен танымал. Бұл маңызды рухани және тарихи орын болып саналады.

'''Орша бекінісі''' — XIV ғасырда салынған қамалдан тек бекіністердің бөліктері мен мұнараның іргетасы ғана қалған. Қамал Днепрдің биік жағасында, заманауи жағалаудың жанында орналасқан.

'''1812 жылғы соғыс мұражайы''' — шағын, бірақ бай экспонаттармен жабдықталған мұражай Орша шайқасы және қаланың 1812 жылғы Отан соғысындағы рөлі туралы баяндайды. Мұнда әскери киімдерді, қару-жарақтарды, карталарды және макеттерді көруге болады.

'''Әулие Иосиф шіркеуі''' — кеш барокко католик шіркеуі XVIII ғасырдың ортасында салынған және Оршадағы ең әдемі жерлердің бірі. Оның әсем қасбеті, фрескалары және органы бар. Концерттер мен қызметтер осында өткізіледі.

'''Орша көркемсурет галереясы''' — көркемсурет галереясы тарихи ғимаратта орналасқан және онда XIX және XX ғасырлардағы беларусь және орыс суретшілерінің туындылары қойылған. Коллекцияға пейзаждар, портреттер және сәндік өнер кіреді.

'''Вера Хоружая үй-мұражайы''' — мемориалдық мұражай Оршада туған, фашистікке қарсы күрестің батыр қызы Вера Хоружаяға арналған. Көрме оның өмірі мен батырлығы, сондай-ақ аймақтағы жасырын күрес туралы баяндайды.

'''Орша жағалауы''' — Днепр өзенінің бойындағы көркем жаяу жүргіншілер аймағы жергілікті тұрғындардың сүйікті демалыс орны болып табылады. Бұл жылдың кез келген уақытында қаланың, ғибадатхана кешендерінің және ескі көпірлердің көрінісін ұсынатын жағымды серуендеу орны.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://unitiki.com/blog/chto-posmotret-v-orshe?ysclid=moqrzyd7bs331697345|title=Что посмотреть в Орше: достопримечательности и маршруты без машины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-4|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Vorsha railway station 2005.jpg|Теміржол вокзалы
Orsha city 2010.JPG|Орша,2010
Lenina 11 in Orsha 01.JPG|Орша тарихы және мәдениеті мұражайы
Орша Мельница.jpg|Су диірмені (1902)
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>cz8i4pd8xrrmw0wsvyykboa988t2v43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Wpstanley</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780704</id>
    <revision>
      <id>3599543</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="825z1t6us6rw0p90s963l5k2ay5665u" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wpstanley}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 10:59, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>825z1t6us6rw0p90s963l5k2ay5665u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Aranzavy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780705</id>
    <revision>
      <id>3599544</id>
      <timestamp>2026-05-04T06:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="232" sha1="e7w52spz5phdx0mo3oi0v18sd75smxs" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aranzavy}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 11:05, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>e7w52spz5phdx0mo3oi0v18sd75smxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Vertevion</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780706</id>
    <revision>
      <id>3599558</id>
      <timestamp>2026-05-04T07:13:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="346" sha1="krhkvh0gn60jylb6okgsyi82902owqo" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vertevion}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:13, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>krhkvh0gn60jylb6okgsyi82902owqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Гулжанат Умирзакова</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780707</id>
    <revision>
      <id>3599566</id>
      <timestamp>2026-05-04T07:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="330" sha1="0ibihy6wcvdekog20pyxd0u5ydjwpas" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Гулжанат Умирзакова}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 12:41, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>0ibihy6wcvdekog20pyxd0u5ydjwpas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Oleg627</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780708</id>
    <revision>
      <id>3599580</id>
      <timestamp>2026-05-04T07:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="312" sha1="61x5ijwljzde9imbifhanbjnz4gpjpj" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Oleg627}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 12:49, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>61x5ijwljzde9imbifhanbjnz4gpjpj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Dariya07</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780710</id>
    <revision>
      <id>3599590</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="437" sha1="363e2ck5omsnhuw6zodmzfj3p1yw2on" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Dariya07}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 13:02, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>363e2ck5omsnhuw6zodmzfj3p1yw2on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Bohemian Baltimore</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780711</id>
    <revision>
      <id>3599595</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="246" sha1="rbaloe6z7op9v0csugm2ixyjm3m0hbs" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bohemian Baltimore}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 13:08, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>rbaloe6z7op9v0csugm2ixyjm3m0hbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Vagondrugoy</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780712</id>
    <revision>
      <id>3599596</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="304" sha1="llms44sq22ontukoc4ue5limp58wy97" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Vagondrugoy}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>llms44sq22ontukoc4ue5limp58wy97</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гебраистика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780713</id>
    <revision>
      <id>3599600</id>
      <timestamp>2026-05-04T08:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaukhar1980</username>
        <id>179552</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}  '''Гебраистика''' (көне еврейше ''ʿibrī'', грекше ''hebraios'' — «еврей») — еврей халқының тілі, мәдениеті, жазба мұрасы мен тарихи-діни мәтіндерін зерттейтін гуманитарлық ғылымдар кешені.  == Жалпы сипаттама == Гебраистика еврей өрк...</comment>
      <origin>3599600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3025" sha1="3x7763yj1mlcq9n96jk7bhcv7jed2uq" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}

'''Гебраистика''' (көне еврейше ''ʿibrī'', грекше ''hebraios'' — «еврей») — еврей халқының тілі, мәдениеті, жазба мұрасы мен тарихи-діни мәтіндерін зерттейтін гуманитарлық ғылымдар кешені.

== Жалпы сипаттама ==
Гебраистика еврей өркениетінің тілдік және мәдени мұрасын кешенді түрде қарастырады. Лингвистикалық тұрғыдан бұл ғылым көне еврей тілі мен оның жазба ескерткіштерін зерттеуге бағытталған.

== Негізгі салалары ==
Гебраистика бірнеше негізгі бағыттан тұрады:
* [[Библистика]] — иудей қасиетті мәтіндерін (Танах) зерттеу
* [[Эпиграфика]] — көне жазбалар мен тасқа қашалған мәтіндерді зерттеу
* [[Палеография]] — көне қолжазбалардың жазу жүйесі мен графикасын зерттеу
* Тіл тарихы — б.з.д. XIII–II ғасырлардағы библиялық еврей тілін зерттеу
* Талмудтық зерттеулер — [[Мишна]] мен [[Гемара]] мәтіндерін талдау

Сонымен қатар гебраистика еврей әдебиеті мен діни мәтіндерді де қамтиды.

== Кумрантану ==
XX ғасырдың ортасынан бастап гебраистикада жаңа бағыт — кумрантану қалыптасты. Бұл сала 1947 жылы [[Өлі теңіз]] маңындағы [[Хирбет-Кумран]] аймағынан табылған көне еврей қолжазбаларын (Өлі теңіз шиыршықтары) зерттейді. Бұл мәтіндер б.з.д. II ғасыр мен б.з. I ғасыр аралығына жатады.

== Тарихы ==
Гебраистика ғылымының бастау кезеңі б.з.д. I мыңжылдықтың соңына сәйкес келеді. Сол кезеңде Палестинада (орталығы — [[Тивериада]]) және Вавилонда масорет және грамматикалық мектептер қалыптасты. Бұл мектептер еврей мәтіндерін жүйелеу мен сақтауда маңызды рөл атқарды.

X–XII ғасырларда Испанияда еврей тілінің ғылыми грамматикасы мен салыстырмалы зерттеулері дамыды.

== Дереккөздер ==
* Салқынбай А. ''Лингвистикалық түсіндірме сөздік''. — Алматы, 1998.</text>
      <sha1>3x7763yj1mlcq9n96jk7bhcv7jed2uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599601</id>
      <parentid>3599600</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:48:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaukhar1980</username>
        <id>179552</id>
      </contributor>
      <origin>3599601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="1xyzbmxiqveswp81xbvk9ql4yc7x2tw" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}

'''Гебраистика''' (көне еврейше ''ʿibrī'', грекше ''hebraios'' — «еврей») — еврей халқының тілі, мәдениеті, жазба мұрасы мен тарихи-діни мәтіндерін зерттейтін гуманитарлық ғылымдар кешені.

Жалпы сипаттама 
Гебраистика еврей өркениетінің тілдік және мәдени мұрасын кешенді түрде қарастырады. Лингвистикалық тұрғыдан бұл ғылым көне еврей тілі мен оның жазба ескерткіштерін зерттеуге бағытталған.

Негізгі салалары 
Гебраистика бірнеше негізгі бағыттан тұрады:
* [[Библистика]] — иудей қасиетті мәтіндерін (Танах) зерттеу
* [[Эпиграфика]] — көне жазбалар мен тасқа қашалған мәтіндерді зерттеу
* [[Палеография]] — көне қолжазбалардың жазу жүйесі мен графикасын зерттеу
* Тіл тарихы — б.з.д. XIII–II ғасырлардағы библиялық еврей тілін зерттеу
* Талмудтық зерттеулер — [[Мишна]] мен [[Гемара]] мәтіндерін талдау

Сонымен қатар гебраистика еврей әдебиеті мен діни мәтіндерді де қамтиды.

Кумрантану 
XX ғасырдың ортасынан бастап гебраистикада жаңа бағыт — кумрантану қалыптасты. Бұл сала 1947 жылы [[Өлі теңіз]] маңындағы [[Хирбет-Кумран]] аймағынан табылған көне еврей қолжазбаларын (Өлі теңіз шиыршықтары) зерттейді. Бұл мәтіндер б.з.д. II ғасыр мен б.з. I ғасыр аралығына жатады.

Тарихы
Гебраистика ғылымының бастау кезеңі б.з.д. I мыңжылдықтың соңына сәйкес келеді. Сол кезеңде Палестинада (орталығы — [[Тивериада]]) және Вавилонда масорет және грамматикалық мектептер қалыптасты. Бұл мектептер еврей мәтіндерін жүйелеу мен сақтауда маңызды рөл атқарды.

X–XII ғасырларда Испанияда еврей тілінің ғылыми грамматикасы мен салыстырмалы зерттеулері дамыды.

Дереккөздер
* Салқынбай А. ''Лингвистикалық түсіндірме сөздік''. — Алматы, 1998.</text>
      <sha1>1xyzbmxiqveswp81xbvk9ql4yc7x2tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599617</id>
      <parentid>3599601</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3599617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3044" sha1="c1lpk0qwnnc41ojkx969iqtbgclhmrf" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}
{{cleanup}}
'''Гебраистика''' (көне еврейше ''ʿibrī'', грекше ''hebraios'' — «еврей») — еврей халқының тілі, мәдениеті, жазба мұрасы мен тарихи-діни мәтіндерін зерттейтін гуманитарлық ғылымдар кешені.

Жалпы сипаттама 
Гебраистика еврей өркениетінің тілдік және мәдени мұрасын кешенді түрде қарастырады. Лингвистикалық тұрғыдан бұл ғылым көне еврей тілі мен оның жазба ескерткіштерін зерттеуге бағытталған.

Негізгі салалары 
Гебраистика бірнеше негізгі бағыттан тұрады:
* [[Библистика]] — иудей қасиетті мәтіндерін (Танах) зерттеу
* [[Эпиграфика]] — көне жазбалар мен тасқа қашалған мәтіндерді зерттеу
* [[Палеография]] — көне қолжазбалардың жазу жүйесі мен графикасын зерттеу
* Тіл тарихы — б.з.д. XIII–II ғасырлардағы библиялық еврей тілін зерттеу
* Талмудтық зерттеулер — [[Мишна]] мен [[Гемара]] мәтіндерін талдау

Сонымен қатар гебраистика еврей әдебиеті мен діни мәтіндерді де қамтиды.

Кумрантану 
XX ғасырдың ортасынан бастап гебраистикада жаңа бағыт — кумрантану қалыптасты. Бұл сала 1947 жылы [[Өлі теңіз]] маңындағы [[Хирбет-Кумран]] аймағынан табылған көне еврей қолжазбаларын (Өлі теңіз шиыршықтары) зерттейді. Бұл мәтіндер б.з.д. II ғасыр мен б.з. I ғасыр аралығына жатады.

Тарихы
Гебраистика ғылымының бастау кезеңі б.з.д. I мыңжылдықтың соңына сәйкес келеді. Сол кезеңде Палестинада (орталығы — [[Тивериада]]) және Вавилонда масорет және грамматикалық мектептер қалыптасты. Бұл мектептер еврей мәтіндерін жүйелеу мен сақтауда маңызды рөл атқарды.

X–XII ғасырларда Испанияда еврей тілінің ғылыми грамматикасы мен салыстырмалы зерттеулері дамыды.

Дереккөздер
* Салқынбай А. ''Лингвистикалық түсіндірме сөздік''. — Алматы, 1998.

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>c1lpk0qwnnc41ojkx969iqtbgclhmrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эргативті қатар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780715</id>
    <revision>
      <id>3599605</id>
      <timestamp>2026-05-04T09:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gaukhar1980</username>
        <id>179552</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}  '''Эргативті қатар''' (эргативтілік, эргативті типология; грек. ''ergátēs'' — «іс-әрекет жасаушы») — тіл біліміндегі сөйлем құрылымында қатысушылардың (актерлердің) грамматикалық және семантикалық ұйымдасуын сипаттайтын тип...</comment>
      <origin>3599605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2575" sha1="28la3hil4jmsehmf2yumkxsttntfwjz" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}

'''Эргативті қатар''' (эргативтілік, эргативті типология; грек. ''ergátēs'' — «іс-әрекет жасаушы») — тіл біліміндегі сөйлем құрылымында қатысушылардың (актерлердің) грамматикалық және семантикалық ұйымдасуын сипаттайтын типологиялық ұғым.

Жалпы сипаттама
Номинативті жүйеде бастауыш (субъект) пен толықтауыш (объект) қарама-қарсы қойылса, эргативті қатарда іс-әрекет жасаушы (агенс) мен іс-әрекетке ұшыраушы немесе күй иесі (пациенс) арасындағы қарама-қарсылық негізгі рөл атқарады.

Эргативті тілдерде салт етістіктің бастауышы (S) мен сабақты етістіктің тура толықтауышы (O) бірдей грамматикалық түрде беріледі, ал сабақты етістіктің бастауышы (A) ерекше формада — эргатив арқылы белгіленеді.

Негізгі ерекшеліктері 
* Агенс (A) — эргативті септікпен беріледі  
* Пациенс (O) және салт етістік субъектісі (S) — абсолютті (негізгі) формада келеді  
* Етістіктер семантикасына қарай агентивті және фактивті болып жіктелуі мүмкін  

Морфологиялық көрінісі 
Эргативтіліктің морфологиялық белгісі — [[эргативті септік]]. Бұл септік іс-әрекетті жүзеге асырушыны (агенсті) көрсетеді.

Таралуы 
Эргативті қатар әлем тілдерінің бірқатарында кездеседі. Оларға мыналар жатады:
* [[Баск тілі]]
* [[Кавказ тілдері]]
* [[Папуас тілдері]]
* [[Австралия абориген тілдері]]
* [[Чукот-камчат тілдері]]
* [[Америкалық үндіс тілдері]]


Дереккөздер 
* Салқынбай А. ''Лингвистикалық түсіндірме сөздік''. — Алматы, 1998.</text>
      <sha1>28la3hil4jmsehmf2yumkxsttntfwjz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599616</id>
      <parentid>3599605</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3599616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2621" sha1="4up5x31nint51qtldyy7w5z9tcbfkyf" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}
{{cleanup}}
'''Эргативті қатар''' (эргативтілік, эргативті типология; грек. ''ergátēs'' — «іс-әрекет жасаушы») — тіл біліміндегі сөйлем құрылымында қатысушылардың (актерлердің) грамматикалық және семантикалық ұйымдасуын сипаттайтын типологиялық ұғым.

Жалпы сипаттама
Номинативті жүйеде бастауыш (субъект) пен толықтауыш (объект) қарама-қарсы қойылса, эргативті қатарда іс-әрекет жасаушы (агенс) мен іс-әрекетке ұшыраушы немесе күй иесі (пациенс) арасындағы қарама-қарсылық негізгі рөл атқарады.

Эргативті тілдерде салт етістіктің бастауышы (S) мен сабақты етістіктің тура толықтауышы (O) бірдей грамматикалық түрде беріледі, ал сабақты етістіктің бастауышы (A) ерекше формада — эргатив арқылы белгіленеді.

Негізгі ерекшеліктері 
* Агенс (A) — эргативті септікпен беріледі  
* Пациенс (O) және салт етістік субъектісі (S) — абсолютті (негізгі) формада келеді  
* Етістіктер семантикасына қарай агентивті және фактивті болып жіктелуі мүмкін  

Морфологиялық көрінісі 
Эргативтіліктің морфологиялық белгісі — [[эргативті септік]]. Бұл септік іс-әрекетті жүзеге асырушыны (агенсті) көрсетеді.

Таралуы 
Эргативті қатар әлем тілдерінің бірқатарында кездеседі. Оларға мыналар жатады:
* [[Баск тілі]]
* [[Кавказ тілдері]]
* [[Папуас тілдері]]
* [[Австралия абориген тілдері]]
* [[Чукот-камчат тілдері]]
* [[Америкалық үндіс тілдері]]


Дереккөздер 
* Салқынбай А. ''Лингвистикалық түсіндірме сөздік''. — Алматы, 1998.

{{Санатсыз мақала}}</text>
      <sha1>4up5x31nint51qtldyy7w5z9tcbfkyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмагүл Советқызы Әділова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780716</id>
    <revision>
      <id>3599608</id>
      <timestamp>2026-05-04T10:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Алмагүл Советқызы Әділова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 03.05.1972  |Туған жері          = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|[[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]|Ақтоға...</comment>
      <origin>3599608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4485" sha1="qzpjx0m7rngq7qj6djaz282wsc3fx2f" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Алмагүл Советқызы Әділова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.05.1972
 |Туған жері          = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|[[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]]|[[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында}}, [[Қызыларай]] ауылы
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор    
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = * Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері (2016);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2019);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Алмагүл Советқызы Әділова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы == 
[[1972 жыл|1972]] жылы 3 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]], [[Қызыларай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).&lt;br&gt;
1983-[[1990 жыл|90]] жылдары Қызыларай орта мектебінде мұғалім болып істеген. [[1991 жыл|1991]] жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ көркем шығармаларындағы интертекстуалдылықтың репрезентациясы, семантикасы жəне құрылымы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты: мəтін лингвостилистикасы, тіл мəдениеті, терминология, көркем аударма мəселелері.&lt;br&gt;
50 ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері ([[2016 жыл|2016]]);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] ([[2019 жыл|2019]]);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]].&lt;ref&gt;[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_kazyaz/Adilova_kz.pdf Әділова Алмагүл Советқызы.]&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>qzpjx0m7rngq7qj6djaz282wsc3fx2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599609</id>
      <parentid>3599608</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:04:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3599609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4480" sha1="ijleglffeaseepdnte0a4fenbilisea" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Алмагүл Советқызы Әділова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.05.1972
 |Туған жері          = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданында}}, [[Қызыларай]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор    
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = * Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері (2016);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2019);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Алмагүл Советқызы Әділова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы == 
[[1972 жыл|1972]] жылы 3 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]], [[Қызыларай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).&lt;br&gt;
1983-[[1990 жыл|90]] жылдары Қызыларай орта мектебінде мұғалім болып істеген. [[1991 жыл|1991]] жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ көркем шығармаларындағы интертекстуалдылықтың репрезентациясы, семантикасы жəне құрылымы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты: мəтін лингвостилистикасы, тіл мəдениеті, терминология, көркем аударма мəселелері.&lt;br&gt;
50 ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері ([[2016 жыл|2016]]);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] ([[2019 жыл|2019]]);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]].&lt;ref&gt;[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_kazyaz/Adilova_kz.pdf Әділова Алмагүл Советқызы.]&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>ijleglffeaseepdnte0a4fenbilisea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599610</id>
      <parentid>3599609</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3599610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4418" sha1="m59sow062nnylnhs1y9wnhv2popw3v7" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Алмагүл Советқызы Әділова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.05.1972
 |Туған жері          = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы|Ақтоғай ауданында}}, [[Қызыларай]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор    
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = * Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері (2016);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2019);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Алмагүл Советқызы Әділова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы == 
[[1972 жыл|1972]] жылы 3 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]], [[Қызыларай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).&lt;br&gt;
1983-[[1990 жыл|90]] жылдары Қызыларай орта мектебінде мұғалім болып істеген. [[1991 жыл|1991]] жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ көркем шығармаларындағы интертекстуалдылықтың репрезентациясы, семантикасы жəне құрылымы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты: мəтін лингвостилистикасы, тіл мəдениеті, терминология, көркем аударма мəселелері.&lt;br&gt;
50 ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері ([[2016 жыл|2016]]);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] ([[2019 жыл|2019]]);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]].&lt;ref&gt;[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_kazyaz/Adilova_kz.pdf Әділова Алмагүл Советқызы.]&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>m59sow062nnylnhs1y9wnhv2popw3v7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599611</id>
      <parentid>3599610</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:06:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3599611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4452" sha1="hm0bj1fd5go9d67b6gcx1dugwxpw51u" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Алмагүл Советқызы Әділова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.05.1972
 |Туған жері          = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы|Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысы)}}, [[Қызыларай]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор    
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = * Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері (2016);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2019);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Алмагүл Советқызы Әділова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы == 
[[1972 жыл|1972]] жылы 3 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]], [[Қызыларай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).&lt;br&gt;
1983-[[1990 жыл|90]] жылдары Қызыларай орта мектебінде мұғалім болып істеген. [[1991 жыл|1991]] жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ көркем шығармаларындағы интертекстуалдылықтың репрезентациясы, семантикасы жəне құрылымы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты: мəтін лингвостилистикасы, тіл мəдениеті, терминология, көркем аударма мəселелері.&lt;br&gt;
50 ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері ([[2016 жыл|2016]]);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] ([[2019 жыл|2019]]);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]].&lt;ref&gt;[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_kazyaz/Adilova_kz.pdf Әділова Алмагүл Советқызы.]&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>hm0bj1fd5go9d67b6gcx1dugwxpw51u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599612</id>
      <parentid>3599611</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:06:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3599612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4446" sha1="5vycdf68q796563vwq2wsum1gkzhxvc" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Алмагүл Советқызы Әділова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.05.1972
 |Туған жері          = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)}}, [[Қызыларай]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор    
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = * Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері (2016);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2019);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Алмагүл Советқызы Әділова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы == 
[[1972 жыл|1972]] жылы 3 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]], [[Қызыларай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).&lt;br&gt;
1983-[[1990 жыл|90]] жылдары Қызыларай орта мектебінде мұғалім болып істеген. [[1991 жыл|1991]] жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ көркем шығармаларындағы интертекстуалдылықтың репрезентациясы, семантикасы жəне құрылымы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты: мəтін лингвостилистикасы, тіл мəдениеті, терминология, көркем аударма мəселелері.&lt;br&gt;
50 ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері ([[2016 жыл|2016]]);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] ([[2019 жыл|2019]]);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]].&lt;ref&gt;[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_kazyaz/Adilova_kz.pdf Әділова Алмагүл Советқызы.]&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>5vycdf68q796563vwq2wsum1gkzhxvc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599613</id>
      <parentid>3599612</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері|Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3599613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="m53xex896c0vaw3lbyppc7jemghbo5n" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Алмагүл Советқызы Әділова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 03.05.1972
 |Туған жері          = [[Қарағанды облысы]], {{туғанжері|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы|Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)}}, [[Қызыларай]] ауылы.
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Филология
 |Жұмыс орны          = [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Филология ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор    
 |Альма-матер         = Қарағанды мемлекеттік университеті (қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     =
 |Марапаттары         = * Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері (2016);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2019);
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}}.
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Алмагүл Советқызы Әділова''' — филология ғылымының докторы ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы == 
[[1972 жыл|1972]] жылы 3 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]], [[Қызыларай]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген ([[1983 жыл|1983]], қазіргі [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]).&lt;br&gt;
1983-[[1990 жыл|90]] жылдары Қызыларай орта мектебінде мұғалім болып істеген. [[1991 жыл|1991]] жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, аға ғылыми қызметкер, доцент, профессор.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Қазақ көркем шығармаларындағы интертекстуалдылықтың репрезентациясы, семантикасы жəне құрылымы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты: мəтін лингвостилистикасы, тіл мəдениеті, терминология, көркем аударма мəселелері.&lt;br&gt;
50 ғылыми еңбектің, 1 монография, 2 оқу құралының авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2012.1-том. – 616 бет. ISBN 9965-893-92-6.&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің еңбек сіңірген қызметкері ([[2016 жыл|2016]]);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] ([[2019 жыл|2019]]);
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]].&lt;ref&gt;[https://up.buketov.edu.kz/buketov/profile_kazyaz/Adilova_kz.pdf Әділова Алмагүл Советқызы.]&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қарағанды жоғарғы оқу орындары түлектері]]</text>
      <sha1>m53xex896c0vaw3lbyppc7jemghbo5n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Фамильярно</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780717</id>
    <revision>
      <id>3599627</id>
      <timestamp>2026-05-04T10:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="pl7yasi5qx21rztprgctjutf7z5u4rd" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Фамильярно}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 15:47, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>pl7yasi5qx21rztprgctjutf7z5u4rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Таяу Шығыс дағдарысы (2023 жылдан)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>780718</id>
    <revision>
      <id>3599630</id>
      <timestamp>2026-05-04T10:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:2020-жылдардағы Азия]] [[Санат:2020-жылдардағы қақтығыстар]] [[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]] [[Санат:Таяу Шығыстағы қақтығыстар]] [[Санат:2020-жылдардағы халықаралық қатынастар]]</comment>
      <origin>3599630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="328" sha1="j73b8p0cg5gzwuvpjzwfqu123kr129d" xml:space="preserve">[[Санат:2020-жылдардағы Азия]]
[[Санат:2020-жылдардағы қақтығыстар]]
[[Санат:Араб-Израиль қақтығыстары]]
[[Санат:Таяу Шығыстағы қақтығыстар]]
[[Санат:2020-жылдардағы халықаралық қатынастар]]</text>
      <sha1>j73b8p0cg5gzwuvpjzwfqu123kr129d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Adoll27</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780719</id>
    <revision>
      <id>3599638</id>
      <timestamp>2026-05-04T10:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="203" sha1="bguzps6qxvsf30wtceb9fminsx5iyqz" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Adoll27}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 15:50, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>bguzps6qxvsf30wtceb9fminsx5iyqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:SSgulnazt</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780720</id>
    <revision>
      <id>3599640</id>
      <timestamp>2026-05-04T10:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="b2bdfqiauqfo69mxzow8a39b9pz513m" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=SSgulnazt}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 15:51, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>b2bdfqiauqfo69mxzow8a39b9pz513m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:2020-жылдардағы Азия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>780721</id>
    <revision>
      <id>3599644</id>
      <timestamp>2026-05-04T10:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:2020 жылдар құрлықтар бойынша]] [[Санат:Азиядағы онжылдықтар]] [[Санат:XXI ғасырдағы Азия]]</comment>
      <origin>3599644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="631g5iisme2i7ako20cmwqt3w8ss75f" xml:space="preserve">[[Санат:2020 жылдар құрлықтар бойынша]]
[[Санат:Азиядағы онжылдықтар]]
[[Санат:XXI ғасырдағы Азия]]</text>
      <sha1>631g5iisme2i7ako20cmwqt3w8ss75f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maxi Чай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780722</id>
    <revision>
      <id>3599647</id>
      <timestamp>2026-05-04T10:56:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Сусын |name = &lt;big&gt;'''''Maxi Чай'''''&lt;/big&gt; |image = [[Сурет:Maxi Чай logo.png|200px]] &lt;!-- Логотип суретін тауып, жүктеңіз немесе ресми сайттан алыңыз --&gt; |caption = Қазақстандағы №1 суық шай |type = [[Алкогольсіз сусын|Суық шай]] ([[Ice tea]]) |manufacturer = [[Galanz Bottlers]] АҚ |origin = {{Қазақстан}} |introduced = [[2004]] |color = Қара...</comment>
      <origin>3599647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7084" sha1="ofc23oub9g44gf4u2lx1da3rv8rmjjm" xml:space="preserve">{{Сусын
|name = &lt;big&gt;'''''Maxi Чай'''''&lt;/big&gt;
|image = [[Сурет:Maxi Чай logo.png|200px]] &lt;!-- Логотип суретін тауып, жүктеңіз немесе ресми сайттан алыңыз --&gt;
|caption = Қазақстандағы №1 суық шай
|type = [[Алкогольсіз сусын|Суық шай]] ([[Ice tea]])
|manufacturer = [[Galanz Bottlers]] АҚ
|origin = {{Қазақстан}}
|introduced = [[2004]]
|color = Қара шай мен жасыл шайдың табиғи түсі (карамель бояуы қосылуы мүмкін)
|flavor = Лимон, Орман жидектері (Лесные ягоды), Шабдалы (Персик), Малина, Клубника және басқа да жеміс-дәмдер
|variants = Қара шай және Жасыл шай негізіндегі әртүрлі дәмдер&lt;br /&gt;Көлемдері: 0,45 л, 0,5 л, 1,2 л, 2 л
|related = [[Lipton Ice Tea]]&lt;br /&gt;[[Nestea]]&lt;br /&gt;[[Fuze Tea]]&lt;br /&gt;Басқа жергілікті суық шай брендтері
|website = [https://galanz.kz/maxi galanz.kz/maxi]
}}

Макси Чай (Maxi Чай) — қазақстандық танымал суық шай бренді, Galanz Bottlers компаниясының негізгі өнімі. Бренд 2004 жылы іске қосылған және Қазақстан мен Орталық Азияда суық шай санатындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.

Тарихы

Galanz Bottlers АҚ 1998 жылы құрылған. Алғашында компания «Хрустальная» суын (19 литрлік) дистрибуциялаумен айналысқан. 2004 жылы Қазақстан нарығында алғашқы суық шай — Maxi Чай шығарылды. Бренд жасыл және қара шайдың табиғи экстракттарынан дайындалады, әртүрлі дәмдерде (лимон, орман жидектері, шабдалы және т.б.) қолжетімді. Өнімдер пластикалық бөтелкелерде (0,5 л, 1,2 л, 2 л) шығарылады.

Компания Алматыда орналасқан және бірнеше ондаған жылдар бойы нарықта жұмыс істеп келеді. Maxi Чай табиғи ингредиенттермен, консерванттарсыз және щадящий термиялық өңдеумен (115°C-қа дейін) ерекшеленеді, бұл дәм мен витаминдерді сақтауға мүмкіндік береді.

Тұрсынғали Алағозов (Турсенгали Алагузов)

Тұрсынғали (Турсенгали) Алағозов — Galanz Bottlers компаниясының негізін қалаушы және негізгі иесі, Maxi Чай брендінің авторы. Ол 1969 жылы туған, Қазақстанның ірі бизнесмендерінің бірі. 2025 жылы Forbes Kazakhstan рейтингіне енген. Компаниясының табыстылығының арқасында қызметкерлеріне 100 пәтер сыйға тартқан және әлеуметтік бастамаларды (ата-аналарға «алғыс зейнетақысы» сияқты) жүзеге асырған.

Гульмира Сатыбалды мен Тұрсынғали Алағозов арасындағы дау

Бұл дау 2020–2023 жылдары болған ірі корпоративтік рейдерлік істің бөлігі болды және Қазақстанның саяси-экономикалық өмірінде маңызды орын алды. Гульмира Сатыбалды (Нұрсұлтан Назарбаевтың жиені Кайрат Сатыбалдының бұрынғы әйелі) рейдерлік әрекеттерде айыпталды.

Алағозовтың нұсқасы (соттағы айғақтар бойынша):

Алағозов Galanz Bottlers-ті 25 жыл бойы құрған. 2020 жылы Сатыбалдының саяси ықпалы мен қысымының арқасында компанияның 43,25% акциясын нарықтық бағадан төмен бағаға беруге мәжбүр болған.
Қысым моральдық және саяси сипатта болған. Nazarbayev отбасының ықпалы айтарлықтай болған кезеңде ол заң қорғау органдарына жүгінуден қорыққан.
Кейін акциялар ТОО «Maxi Bottlers»-ке шығарылған, ол Сатыбалдының қызметкері Айгүл Мекешеваға(Aigul Mekesheva) ресімделген.

Айгүл Мекешеваның ісі:

Мекешева Maxi Bottlers компаниясының иесі болған. Сатыбалдының серіктестері оны ұрлап, елді мекендегі үйге апарған. Балаларына қауіп төндіріп, компанияны беруге мәжбүрлеген. Сотта бұл эпизод расталған.

Сатыбалдының нұсқасы (соттағы мәлімдемелері):

Ол Maxi Чай ішпегенін және «дұрыс тамақтану» ұстанымында екенін айтқан.
Galanz Bottlers қаржылық қиындықтарда болған, кредиттер жиналған, Алағозов жеке өмірімен айналысқан. Ол компанияға инвестиция салып, оны «дефолттан» құтқарғанын мәлімдеген. Акцияларды беру өзара тиімді келісім болған.

Сот процесі және нәтиже:

2023 жылы Алматыда сот өтті. Гульмира Сатыбалды рейдерлік, қорқыту және басқа эпизодтар бойынша айыпталды. Ол ішінара кінәсін мойындады.
Потерпевшілер (Алағозов және Мекешева) миллиардтаған теңге моральдық және материалдық шығынды талап етті.
Сатыбалды 7–12 жылға бас бостандығынан айырылды (әртүрлі деректер бойынша), мүлкі тәркіленді.
Nazarbayev отбасының ықпалы әлсірегеннен кейін Алағозов істі қайта жандандырды.

Дау нәтижесінде Galanz Bottlers Алағозовтың бақылауына қайта оралды. Қазір компания дамып, Орталық Азия және Таяу Шығыс нарықтарына кеңейіп, холдинг құруда.== Дереккөздер ==

{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>ofc23oub9g44gf4u2lx1da3rv8rmjjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599653</id>
      <parentid>3599647</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4741" sha1="dr5wxyvjmm6bsqjyy71pc50cw6zwe3f" xml:space="preserve">{{Сусын
|name = &lt;big&gt;'''''Maxi Чай'''''&lt;/big&gt;
|image = 
|caption = 
|type = [[Алкогольсіз сусын|Суық шай]] ([[Ice tea]])
|manufacturer = Galanz Bottlers АҚ
|origin = {{ту|Қазақстан}}
|introduced = [[2004]]
|color = Қара шай мен жасыл шайдың табиғи түсі (карамель бояуы қосылуы мүмкін)
|flavor = Лимон, Орман жидектері (Лесные ягоды), Шабдалы (Персик), Малина, Клубника және басқа да жеміс-дәмдер
|variants = Қара шай және Жасыл шай негізіндегі әртүрлі дәмдер&lt;br /&gt;Көлемдері: 0,45 л, 0,5 л, 1,2 л, 2 л
|related = [[Lipton Ice Tea]]&lt;br /&gt;[[Nestea]]&lt;br /&gt;[[Fuze Tea]]&lt;br /&gt;Басқа жергілікті суық шай брендтері
|website = [https://galanz.kz/maxi galanz.kz/maxi]
}}

'''Макси Чай (Maxi Чай)''' — қазақстандық танымал суық шай бренді, Galanz Bottlers компаниясының негізгі өнімі. Бренд 2004 жылы іске қосылған және Қазақстан мен Орталық Азияда суық шай санатындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.

== Тарихы ==
Galanz Bottlers АҚ 1998 жылы құрылған. 2004 жылы Қазақстан нарығында алғашқы суық шай — Maxi Чай шығарылды. Бренд жасыл және қара шайдың табиғи экстракттарынан дайындалады, әртүрлі дәмдерде (лимон, орман жидектері, шабдалы және т.б.) қолжетімді. Өнімдер пластикалық бөтелкелерде (0,5 л, 1,2 л, 2 л) шығарылады.

Тұрсынғали Алагөзов — Galanz Bottlers компаниясының негізін қалаушы және негізгі иесі, Maxi Чай брендінің авторы. 

=== Брендтке қатысты талас ===
2020–2023 жылдары ірі корпоративтік рейдерлік істің бөлігі болды және Қазақстанның саяси-экономикалық өмірінде маңызды орын алды. Гульмира Сатыбалды (Нұрсұлтан Назарбаевтың жиені Кайрат Сатыбалдының бұрынғы әйелі) рейдерлік әрекеттерде айыпталды.

2020 жылы Сатыбалдының саяси ықпалы мен қысымының арқасында компанияның 43,25% акциясын нарықтық бағадан төмен бағаға беруге мәжбүр болған. Қысым моральдық және саяси сипатта болған. Nazarbayev отбасының ықпалы айтарлықтай болған кезеңде ол заң қорғау органдарына жүгінуден қорыққан. Кейін акциялар ТОО «Maxi Bottlers»-ке шығарылған, ол Сатыбалдының қызметкері Айгүл Мекешеваға (Aigul Mekesheva) ресімделген.

Мекешева Maxi Bottlers компаниясының иесі болған. Сатыбалдының серіктестері оны ұрлап, елді мекендегі үйге апарған. Балаларына қауіп төндіріп, компанияны беруге мәжбүрлеген. Сотта бұл эпизод расталған.

2023 жылы Алматыда сот өтті. Гульмира Сатыбалды рейдерлік, қорқыту және басқа эпизодтар бойынша айыпталды. Ол ішінара кінәсін мойындады. Алағозов және Мекешева миллиардтаған теңге моральдық және материалдық шығынды талап етті. Сатыбалды 7–12 жылға бас бостандығынан айырылды (әртүрлі деректер бойынша), мүлкі тәркіленді. Nazarbayev отбасының ықпалы әлсірегеннен кейін Алағозов істі қайта жандандырды.

Дау нәтижесінде Galanz Bottlers Алағозовтың бақылауына қайта оралды. Қазір компания дамып, Орталық Азия және Таяу Шығыс нарықтарына кеңейіп, холдинг құруда.

&lt;nowiki&gt;== Дереккөздер ==&lt;/nowiki&gt;

{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>dr5wxyvjmm6bsqjyy71pc50cw6zwe3f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3599654</id>
      <parentid>3599653</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ashina</username>
        <id>7704</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3599654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4723" sha1="5t0rpav1qykk07u9yirp5idqvrt7c94" xml:space="preserve">{{Сусын
|name = &lt;big&gt;'''''Maxi Чай'''''&lt;/big&gt;
|image = 
|caption = 
|type = [[Алкогольсіз сусын|Суық шай]] ([[Ice tea]])
|manufacturer = Galanz Bottlers АҚ
|origin = {{ту|Қазақстан}}
|introduced = [[2004]]
|color = Қара шай мен жасыл шайдың табиғи түсі (карамель бояуы қосылуы мүмкін)
|flavor = Лимон, Орман жидектері (Лесные ягоды), Шабдалы (Персик), Малина, Клубника және басқа да жеміс-дәмдер
|variants = Қара шай және Жасыл шай негізіндегі әртүрлі дәмдер&lt;br /&gt;Көлемдері: 0,45 л, 0,5 л, 1,2 л, 2 л
|related = [[Lipton Ice Tea]]&lt;br /&gt;[[Nestea]]&lt;br /&gt;[[Fuze Tea]]&lt;br /&gt;Басқа жергілікті суық шай брендтері
|website = [https://galanz.kz/maxi galanz.kz/maxi]
}}

'''Макси Чай (Maxi Чай)''' — қазақстандық танымал суық шай бренді, Galanz Bottlers компаниясының негізгі өнімі. Бренд 2004 жылы іске қосылған және Қазақстан мен Орталық Азияда суық шай санатындағы көшбасшылардың бірі болып табылады.

== Тарихы ==
Galanz Bottlers АҚ 1998 жылы құрылған. 2004 жылы Қазақстан нарығында алғашқы суық шай — Maxi Чай шығарылды. Бренд жасыл және қара шайдың табиғи экстракттарынан дайындалады, әртүрлі дәмдерде (лимон, орман жидектері, шабдалы және т.б.) қолжетімді. Өнімдер пластикалық бөтелкелерде (0,5 л, 1,2 л, 2 л) шығарылады.

Тұрсынғали Алагөзов — Galanz Bottlers компаниясының негізін қалаушы және негізгі иесі, Maxi Чай брендінің авторы. 

=== Брендтке қатысты талас ===
2020–2023 жылдары ірі корпоративтік рейдерлік істің бөлігі болды және Қазақстанның саяси-экономикалық өмірінде маңызды орын алды. Гульмира Сатыбалды (Нұрсұлтан Назарбаевтың жиені Кайрат Сатыбалдының бұрынғы әйелі) рейдерлік әрекеттерде айыпталды.

2020 жылы Сатыбалдының саяси ықпалы мен қысымының арқасында компанияның 43,25% акциясын нарықтық бағадан төмен бағаға беруге мәжбүр болған. Қысым моральдық және саяси сипатта болған. Nazarbayev отбасының ықпалы айтарлықтай болған кезеңде ол заң қорғау органдарына жүгінуден қорыққан. Кейін акциялар ТОО «Maxi Bottlers»-ке шығарылған, ол Сатыбалдының қызметкері Айгүл Мекешеваға (Aigul Mekesheva) ресімделген.

Мекешева Maxi Bottlers компаниясының иесі болған. Сатыбалдының серіктестері оны ұрлап, елді мекендегі үйге апарған. Балаларына қауіп төндіріп, компанияны беруге мәжбүрлеген. Сотта бұл эпизод расталған.

2023 жылы Алматыда сот өтті. Гульмира Сатыбалды рейдерлік, қорқыту және басқа эпизодтар бойынша айыпталды. Ол ішінара кінәсін мойындады. Алағозов және Мекешева миллиардтаған теңге моральдық және материалдық шығынды талап етті. Сатыбалды 7–12 жылға бас бостандығынан айырылды (әртүрлі деректер бойынша), мүлкі тәркіленді. Nazarbayev отбасының ықпалы әлсірегеннен кейін Алағозов істі қайта жандандырды.

Дау нәтижесінде Galanz Bottlers Алағозовтың бақылауына қайта оралды. Қазір компания дамып, Орталық Азия және Таяу Шығыс нарықтарына кеңейіп, холдинг құруда.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>5t0rpav1qykk07u9yirp5idqvrt7c94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:XXI ғасырдағы Азия</title>
    <ns>14</ns>
    <id>780723</id>
    <revision>
      <id>3599652</id>
      <timestamp>2026-05-04T11:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:XXI ғасыр құрлықтар бойынша]] [[Санат:Азиядағы ғасырлар]] [[Санат:3-мыңжылдықтағы Азия]]</comment>
      <origin>3599652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="26wqt92vig8x03oy8ojfnylf6ibrnas" xml:space="preserve">[[Санат:XXI ғасыр құрлықтар бойынша]]
[[Санат:Азиядағы ғасырлар]]
[[Санат:3-мыңжылдықтағы Азия]]</text>
      <sha1>26wqt92vig8x03oy8ojfnylf6ibrnas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Kazakh national academyof choreography</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780724</id>
    <revision>
      <id>3599669</id>
      <timestamp>2026-05-04T11:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3599669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="467" sha1="h95pwbkf4m58kcgfsd0dfz7jm34j0gw" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Kazakh national academyof choreography}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 16:20, 2026 ж. мамырдың 4 (+05)</text>
      <sha1>h95pwbkf4m58kcgfsd0dfz7jm34j0gw</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>