Құлсары

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикипедия</sitename>
    <dbname>kkwiki</dbname>
    <base>https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикипедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикипедия талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал талқылауы</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Жоба</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Жоба талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Құлсары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3429</id>
    <revision>
      <id>3602534</id>
      <parentid>3602015</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3602534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15790" sha1="6y63uckwh4rv1422qb4hrh8olyzqd8m" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = қала
 |атауы                   = Құлсары
 |сурет                   = Kulsary.JPG
 |әкімшілік күйі          = аудан орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =59 |lat_sec = 00
 |lon_dir =E |lon_deg =54 |lon_min =01 |lon_sec = 00
 |CoordAddon             = type:city(42000)_region:KZ
 |CoordScale             =
 |ел картасы              = 
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Атырау облысы
 |кестедегі облыс         = Атырау облысы{{!}}Атырау 
 |ауданы                  = Жылыой ауданы
 |кестедегі аудан         = Жылыой ауданы{{!}}Жылыой 
 |мекен түрі              = қала{{!}}Қалалық әкімдігі
 |мекені                  = Құлсары қалалық әкімдігі{{!}} Құлсары
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   =  Қадіржан Аманкелдіұлы Адинов
|add1n              = Әкімдік мекенжайы
 |add1               = Құлсары қаласы, Әбдірахманов көшесі, №27
 |құрылған уақыты         = 1939
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        =
 |статус алуы               = 2001&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V01T000469_ Атырау облысы Жылыой ауданының Құлсары поселкесін аудандық маңыздағы қалалар санатына жатқызу туралы]&lt;/ref&gt;
 |жер аумағы                  =40 
 |климаты                 = қатаң континенталды
  |тұрғыны                = {{өсім}} 65 964&lt;ref name=&quot;халық2023&quot;&gt;[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = құлсарылық
 |телефон коды            = 71237
 |пошта индексі           = 060100&lt;ref&gt;[http://www.kazpi.ru/06/2.html Пошта индекстері, Атырау облысы, Жылыой ауданы]&lt;/ref&gt;
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = Атырауская область
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Құлсары''' — Қазақстандағы қала, [[Атырау облысы]], [[Жылыой ауданы]]ның және [[Құлсары қалалық әкімдігі]]нің орталығы.

== Географиялық орны ==
Облыс орталығы - [[Атырау]] қаласына дейінгі ара қашықтығы — 220 км. 
[[1952 жыл]]дан бері Жылыой ауданының орталығы. Темір жол стансасы, құбырлар жүйесінің торабы. Қамыскөл көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақ энциклопедиясы», VI-том&lt;/ref&gt;.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2021&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
| 12749 || {{өсім}}16427 || {{өсім}}19731 || {{өсім}}32652 || {{өсім}}38518 || {{өсім}}51097 || {{өсім}}64458
|}

== Тарихы ==
Іргесі [[1939 жыл]]ы осы өңірден мұнай мен газ өндірілуіне байланысты қаланды. Атауы XIX ғасырдың басында осында өмір сүрген және жерленген, ел арасында беделді, көріпкелдігі де бар Құлсары [[Адай]] руынан шыққан. Ата шежіресі бойынша Мұңал – Бәйімбет – Сегізбай – Күшік (Ержігіт) – Айғыр – Тінекей – Құлсары.

1934–1938 жылдары аралығында бұл өңірде [[мұнай]] кенін іздестіру басталған, мұнай барлау-бұрғылау экспедициясын белгілі жазушы С. Шәріпов басқарған. [[1938 жыл]]ы Құлсары кеніндегі 10-ұңғыдан мұнай атқылаған. 1939 жылы Құлсары мұнай өңдеу басқармасы құрылды, алғашқы құрылыс салынған жерден халық тұратын үйлер салынды, кейін №1 қазақ ауылдары ескі Құлсары атанды.

Құлсарыдан [[Ұлы Отан соғысы]] кезінде миллиондаған тонна мұнай, оған қоса Құлсары мұнай өндіру цехының қасынан шағын бензин зауыты іске қосылып, тікелей майданға бензин жөнелтіліп отырды (бұл бензин зауыты 1952 жылы жабылды).&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;

2024 жылғы [[Қазақстандағы су тасқыны (2024)|елдегі су тасқыны]] нәтижесінде Құлсары елді-мекені және оның халқы қатты зардап шекті. Зардап шеккен әр баспана үшін 400 мың теңге сұраған Құлсары халқы кейін, сол жылғы мамырда [[Құлсарыдағы наразылық (2024)|наразылық шаралары]]н ұйымдастырды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://vlast.kz/novosti/60187-protestuusie-ziteli-kulsary-trebuut-ctoby-k-nim-priehal-tokaev.html |title= Протестующие жители Кульсары требуют, чтобы к ним приехал Токаев |lang= ru |work= vlast.kz |date= 2024-05-16 |accessdate= 2024-05-18}}&lt;/ref&gt;

== Қала статусы ==
[[Сурет:Kulsary 4.jpg |солға|200px]]
1954 жылы Құлсары аудан орталығына айналды. 2001 жылы 22-қыркүйек айында №685 ҚР үкіметінің қаулысымен «аудандық маңызы бар Құлсары қаласы» деген статус алды. Бұл күнде Құлсары 60 мыңнан астам тұрғыны бар қалаға айналып отыр.&lt;br /&gt; 
Вокзал маңы, Автожолшылар, Барлаушылар, Мұнайшылар, Кең Жылыой, Оңтүстік әуежай, Жадырасын, Қарағай, Болашақ, №№1, 2, 2а, 3, 4, 4а, 5, 5а ықшам аудандарға бөлінген.&lt;ref&gt;Жылыой жылнамасы,Энциклопедиялық жинақ, «Өлке» баспасы, 2008 ISBN 9965-742-49-9&lt;/ref&gt;

== Экономикасы ==
Бүгінде Құлсары Теңіз кен орнын игеру орталығы болып отыр. Мұнда ірі кәсіпорындардан Мұнай-газ өндіру басқармасы, Оңтүстік Ембі мұнай барлау экспедициясы, мұнай айдау стансасы жұмыс істейді. Қала арқылы Мақат-Бейнеу темір-жолы, Бейнеу-Доссор-Атырау, Құлсары-Мұнайлы, Құлсары-Прорва автожолдары өтеді&lt;ref name=&quot;source1&quot;/&gt;.

== Әлеуметтік және мәдени нысандары ==
=== Мектептер ===
* №1 орта мектеп — 1985 жылы В.И.Ленин атындағы орта мектеп салынып пайдалануға берілді.
* №5 Абай атындағы орта мектеп — 1939 ж. бастауыш, 1940 ж. жеті жылдық, 1942 ж. орта мектеп болып құрылып, оған Абай есімі берілді.
* №6 орта мектеп — 1952 ж. орыс тілінде оқытатын А.С.Пушкин атындағы орта мектеп болып ашылды.
* №7 Е.Халықов атындағы орта мектеп — 1959 жылы 8 жылдық, 1977 жылы 10 жылдық мектеп болып ашылды. 2003-2004 жылы жаңа мектеп үйі берілді.
* №8 орта мектеп —  2014 жылдың қаңтар айында ашылды.
* №9 орта мектеп — Бұрынғы А.С.Макаренко атындағы мектеп. 1954 ж. 7 жылдық, 1965 ж. дейін сегіз жылдық, 1965 жылы орта мектепке айналды.
* №13 орта мектеп — 1964 ж. №468 мектеп ретінде іргесі қаланып 2 кластық көлемде ашылды. 1971 жылдан бастап 8 жылдық мектепке ауысты. 1976 ж. бастап Ю.А. Гагарин аты беріліп орта мектепке ауысты.&lt;ref&gt;https://13.zhylyoi-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211001165242/https://13.zhylyoi-bb.kz/kz/mektep-turaly/tarikhy.html |date=2021-10-01 }} Тарихы&lt;/ref&gt;
* №15 С.Қарабалин атындағы орта мектеп — 1946 жылы бастауыш, 1952 ж. 7 жылдық мектепке айналды. 1953 ж. Г.М.Маленков есімі берілді. 1957 ж. орта мектепке айналып оған А.П.Чехов есімі берілді. 2007 ж. С.Қарабалин аты берілді.
* №16 Д.Жазықбаев атындағы орта мектеп — 1988 жылы ХІХ-партконференция атындағы мектеп болып ашылды. 1991 жылы Д.Жазықбаев есімі берілді.
* №18 М.Сатыбалдиев атындағы орта мектеп — 1991 жылы берілді.
* №19 орта мектеп — әуелі бастауыш мектеп (12.02.1992), одан орталау (1992-1993), кейін орта мектеп болып ашылған.
* №20 орта мектеп — 1993 жылы қыркүйек айында ашылды.
* №21 орта мектеп
* Дарынды балаларға арналған Жылыой мектеп-интернаты — 02.10.2015 ж. құрылған. Биология, химия, физика, математика, информатика пәндері ағылшын тілінде оқытылады.
* Т.Құлтумиев атындағы балалар саз мектебі — 1966 жылы Құлсары саз мектебі болып ашылды. Мектепке 1990 ж. Т.Құлтумиев аты берілді.
* Құлсары балалар өнер мектебі — 1989 ж. «Балалар көркемсурет мектебі» болып ашылды. 2002 жылы Құлсары балалар өнер мектебі болып аталды.
* Балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі — 1968 жылы ашылып, 2003 ж. жаңа ғимаратқа көшті.&lt;ref&gt;[https://azh.kz/ru/news/view/112808 Атырау облысының жаңалық портағы]&lt;/ref&gt;

=== Мектепке дейінгі мекемелер ===
* «Айгөлек» бөбекжай бақшасы — 1987 жылдың желтоқсан айында «Теңізмұнайгаз» акционерлік қоғамына қарасты мекеме болып ашылды.
* «Айналайын» бөбекжай бақшасы
* «Аққайың» бөбекжай бақшасы — «Березка» болып аталып, 1987 жылы пайдалануға берілді.
* «Анашым» бөбекжай бақшасы
* «Әйгерім» бөбекжай бақшасы
* «Әсем» бөбекжай бақшасы — 2008 жылы ашылды.
* «Балапан» бөбекжай бақшасы — «Буратино» болып аталып, 1965 жылы қазан айында ашылған.
* «Гүлдәурен» бөбекжай бақшасы — 1989 жылдың 1 желтоқсанында Оңтүстік Ембі мұнай барлау экспедициясы мекемесіне қарасты „Золушка“ атымен қосылды.
* «Еркем-ай» бөбекжай бақшасы
* «Жауқазын» бөбекжай бақшасы
* «Құлыншақ» бөбекжай бақшасы
* «Қызғалдақ» бөбекжай бақшасы
* «Салтанат» бөбекжай бақшасы — 1977 жылдан жұмыс істейді.
* «Өркен» бөбекжай бақшасы

=== Колледждер ===
* Сафи Өтебаев атындағы Жылыой мұнай және газ технологиялық колледжі
* Медпрофи колледжі
* Құлсары гуманитарлық-техникалық колледжі — 1997 жылы Атырау гуманитарлық-техникалық колледжінің бөлімі болып ашылды. 2001 жылдан жеке оқу орны болып құрылды.&lt;ref&gt;[http://maps.resurs.kz/googlemap/detail/kulsari Құлсары қаласының картасы мен ақпараты]&lt;/ref&gt;

=== Денсаулық ісі ===
* Қамыскөл санаториясы

== Діни ұйымдар қызметі ==
* '''Жылыой мұсылмандар мешіті''' — 1995 жылы салынған. Жобасын сәулетші Б. Сатиев жасаған. 300 адамға арналған. Ғимараттың көлемі 432 шаршы метр. Ерлер залы 108 шаршы метр, әйелдер залы 72 шаршы метр. Бас мұнарасының биіктігі 15 метр.&lt;ref&gt;https://www.muftyat.kz/kk/mosque/2634/ «Жылыой аудандық мешіті»&lt;/ref&gt;

== Танымал тұлғалар ==
[[Ерік Сәлімұлы Құрманғалиев]]- өте сирек кездесетін контратенор сарынды опера әншісі

== Қала суреттері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жеңіс саябағы !! Құрсай өзені жағалауы.!!Мешіт
|-
|[[Сурет:Kulsary 7.jpg |орта|300px]] || [[Сурет: Құлсары. Құрсай өзені жағалауы.jpg|орта|200px]] ||[[Сурет: Кульсары.Мечеть.jpg|Мечеть|орта|right|200px]]
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жылыой ауданы елді мекендері}}
{{Қазақстан қалалары}}

[[Санат:Атырау облысы қалалары]]
[[Санат:Жылыой ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]</text>
      <sha1>6y63uckwh4rv1422qb4hrh8olyzqd8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5298</id>
    <revision>
      <id>3602544</id>
      <parentid>3578446</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31229" sha1="e52yq4oe0pp0cynth5b0rll28rv5wzr" xml:space="preserve">{{cleanup}}
{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс     = 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс
 |бөлім        = 
 |сурет  = 
 |сурет атауы    = 
 |дата         = [[4 шілде]] [[1916 жыл|1916]] — [[Ақпан|ақпан]] [[1917 жыл|1917]]
 |орын        = [[Ресей империясының Орта Азиялық иеліктері]]
 |себеп      = Жер реформасы және жергілікті тұрғындарды жерінен айырған қоныс аудару саясаты, майдан қажеттіліктеріне жергілікті халықтан мал басын мәжбүрлеп жаппай реквизициялау (арзанға), салықтарды көбейту, байырғы мұсылман халқының тыл жұмыстарына қатысудан бас тартуы, жергілікті дегдарлардың Ресейге қарсы саясаты, қоныс аударушылардың жергілікті тұрғындарды ығыстыруы.
 |нәтиже         = Көтеріліс басылды
 |өзгерістер    = 
 |қарсылас1   = {{байрақ|Ресей империясы}}
 |қарсылас2   = Көтерілісшілер&lt;br /&gt;Қытайлық еріктілер, Герман-түрік арнайы қызметінің қолдауы&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;''Моисеев В. А.'' [https://web.archive.org/web/20070927233502/http://new.hist.asu.ru/biblio/ruskit/14.html Ресей мен Қытай Орталық Азияда (XIX ғасырдың екінші жартысы — 1917 ж.)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://daniyarov.kg/wp-content/uploads/2017/11/2016.-Kotyukova-Tatyana.-Vosstanie-1916-goda-v-Turkestane.-Dokumentalnye-svidetelstva-.Sbornik-dokumentov.pdf Түркістанда 1916 жылғы көтеріліс: жалпы трагедияның құжаттық дәлелі: куәг. құж. мен материалдар] / МГУ им. М. В. Ломоносова, Ин-т всеобщ. истории РАН ; [сост., авт. предисл., вступ. ст. и коммент. Т. В. Котюкова]. – М.: Марджани, 2016. стр. 71―76&lt;/ref&gt;
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1    = [[Алексей Николаевич Куропаткин|А.Н. Куропаткин]]&lt;br&gt;[[Николай Александрович Сухомлинов|Н.А. Сухомлинов]]&lt;br&gt;[[Михаил Александрович Фольбаум|М.А. Фольбаум]]
 |командир2    = [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә.Т. Жангелдин]]&lt;br&gt;[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|А.Ү. Иманов]]&lt;br&gt;[[Тоқаш Бокин]]{{белгілер|#}}&lt;br&gt;[[Бекболат Әшекеев]]{{белгілер|†}}
 |командир3    = 
 |командир4    = 
 |күштер1        = 14,5 тұрақты әскерлер батальоны, 33 жүздік казактар, 42 зеңбірек пен 69 пулемет
 |күштер2        = белгісіз
 |күштер3        = 
 |күштер4        = 
 |шығындар1      = ''Әскери шығын:'' 97 адам қаза тапты, 86 жараланды, 76 хабарсыз кетті&lt;br /&gt;''Азаматтық шығын:'' 2325 адам қаза тапты, 1384 хабарсыз кетті&lt;ref name=autogenerated1&gt;Папазов А.В. Среднеазиатское восстание 1916 года и роль генерал-губернатора А.Н. Куропаткина в его подавлении // Вестник Московского государственного областного университета. Серия: История и политические науки. — 2012. — № 2. — С. 111.&lt;/ref&gt;
 |шығындар2      = 100 000 астам адам қаза тапты&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =Булдаков В., Леонтьева Т.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Революцияны тудырған соғыс: Ресей, 1914-1917 жж.|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = |жыл = 2015|томы = |беттері =|барлық беті = 720|сериясы = |isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;150 000 қаза тапты&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Morrison |first1=Alexander |title=The Russian Conquest of Central Asia: A Study in Imperial Expansion, 1814–1914 |date=2020 |publisher=Cambridge University Press |isbn=1107030307 |page=539 |url=https://books.google.com/books?id=GNQGEAAAQBAJ&amp;pg=PA539}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;270 000 қаза тапты&lt;ref name=&quot;jhupbooks.press.jhu.edu&quot;&gt;''The Revolt of 1916 in Russian Central Asia'', Edward Dennis Sokol, 1954, 2016&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;500 000 дейін қаза тапты&lt;ref&gt;Руммел, Рудолф. [https://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP12.HTM#1 STATISTICS OF DEMOCIDE. Chapter 12. Statistics Of Russian Democide Estimates, Calculations, And Sources]&lt;/ref&gt;
 |шығындар3      = 
 |шығындар4      = 
 |жалпы шығындар = 
 |ескерту   = 
}}
'''1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс''' — [[1916]] жылдың [[шілде]] айының бас кезінде пайда болды.

== Көтерілістің шығу себебі ==
[[Көтеріліс]]тің шығу себебі әлеуметтік-экономикалық және саяси сипаттағы факторлар еді. Яғни отарлық езгінің соғыс кезінде барынша күшеюі, жерді тартып алу, орыстандыру саясаты және т.б. Көтерілістің басталуына патшаның 1916 ж. [[25 маусым]]да армияның қара жұмысына [[Түркістан өлкесі]]нің және ішінара [[Сібір]]дің 19-дан 43-жасқа дейінгі ер-азаматтарын шақыру жөніндегі жарлығы түрткі болды.

Шілденің басында қазақ даласында көп кешікпей қарулы көтеріліске айналған стихиялық бас көтерулер басталды. Ол біртіндеп ұйымдасқан сипат алды: [[Торғай]] мен [[Жетісу]]да оның танылған жетекшілері [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|А. Иманов]], [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә. Жангелдин]], [[Бокин Тоқаш|Т. Бокин]], Б. Әшекеев, Ө. Саурықов басшылық еткен ірі ошақтары пайда болды.

Қазақ қоғамында патша жарлығы мен көтеріліске деген көзқарас бір мәнді болған жоқ: бай-феодалдардың бір бөлігі, жергілікті әкімшіліктің кейбір шенеуніктері патша жарлығын қолдап, оны орындауға шақырды. Қазақ интеллигенциясының кейбірі ([[Бокин Тоқаш|Бокин]], [[Ниязбеков]], Жүнісов) жарлыққа қарсы шығып, оны орындауға қарсыластық көрсетуге шақырса, [[Қазақ газеті|«Қазақ» гәзеті]] төңірегіндегі зиялылар ([[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Ә. Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатов]] және т.б.) күші басым үкіметке қарсы шығудың халықты қырғынға ұшыратарын ескертіп, сабыр сақтауға шақырды.

Көтерілістің аса ірі ошақтары [[Жетісу]], [[Торғай]] болды. Жетісу облысында қарулы қарсыластық шілде-тамыз айларында жаппай қарқын алды. [[Шілденің 17]] [[Жетісу]] мен Түркістан өлкесінде әскери жағдай жарияланды. Патша үкіметі мұнда ірі [[әскер]]и күштерді жібере бастады. [[Қыркүйек]], [[қазан]] айының басында жетісулық көтерілісшілер шегініп, [[Шығыс Түркістан]]ға өтіп кетуге мәжбүр болды. Жетісу облысында қарулы қарсыластық жаппай қарқын алды. Бірақ көтеріліс шашыраңқы болып, Патша үкіметінің ірі әскери күштерді тез басып тастады. Көтеріліс басшылары Б.Әшекеев, Т.Бокин ерекше ерлік көрсетті. 

[[Торғай көтерілісі]] (басшылары [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|А. Иманов]], [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Ә. Жангелдин]]) 50 мыңдай адам қамтыған ірі қозғалыс болды. А. Иманов көтерілісшілерді ондыққа, елулікке, жүздікке, мыңдыққа бөлді. Арнайы мергендер бөлімшесі құрылды. А. Иманов бас сардар болды. Оның жанында әскери кеңес жұмыс істеді.

[[Торғай облысы]]ндағы көтеріліс патша үкіметі құлатылғаннан кейін ғана тоқтады.

[[1916]] ж. көтеріліс қазақ халқының көп ғасырлық ұлт-азаттық қозғалысының тарихында маңызды орын алды. Ол отарлауға және империалистік саясатқа қарсы өрбіді.

Патшалық Ресейдің XX ғасырдың басында Орта Азияның шығыс аудандарын отарлауы өте күшті қарқынмен жүргізілді. Тек 1907 – 1912 жылдары империянның еуропалық бөліктерін бұл жаққа 2 млн 400 мың адам келіп қоныстанды. Әсіресе, Қазақстанда отарлау кең ауқымда жүргізілді. Қазақтардың жерлерінде патша өкіметі шаруаларды қоныстандыру үшін жер қорын жасап, 1916 жылға дейін олардың 45 млн десятина ең шұрайлы жерлерін тартып алды, сөйтіп жергілікті халықтар таулар мен шөл далаларға ығысуға мәжбүр болды. Бұл жерлерде не су, не мал жаятын жеткілікті шабындық болмады.

ХІХ ғасырдың аяғы XX ғасырдың басында бұрынғы Түркістан аймағында (Хиуа мен Бұқараны қоспағанда) 941 жаңадан қоныстанған поселкелер пайда болды. Бұл кезде Түркістанда орыс посекілерінің әрбір тұрғынына  3,17 десятина егін егетін жерден келсе, жергілікті тұрғындарға (қазақ, өзбек, қырғыз, және т.б.) 0,21 десятинадан ғана жер келді. Сөйтіп, ешқандай жері жоқ қазақ–қырғыз тақыр кедейлерінің үлкен тобы құрылды. Жетісу губерниясында көшіп келген орыс кулак шаруашылықтарының 90 проценттен астамы қазақ кедейлерінің жалдамалы еңбегін пайдалнады. Қазақ жерлерін күшпен тартып алу жергілікті халықтар мен орыс–украин қоныстанушыларының арасындағы қайшылықтарды шиеленістерді, жер мәселесі жөніндегі күштеу саясаты шеткі аймақтарда да кеңінен тарады.

1914 жылы патшалық Ресей дүниежүзілік соғысқа тартылды. Бұл Бірінші дүниежүзілік империалистік соғыс барлық халықтарға, соның  ішінде Қазақстанға да асар ауыр зардаптарын тигізді. Ол патша чиновниктері мен жергілікті әкімдерінің және байлардың  зорлық–зомбылығы мен озбырлығын күшейтті. Соғыс қажетіне Қазақстаннан орасан көп жылқы, ауыл шаруашылық өнімдері жөнетілді. Жергілікті халықтан алынатын салық 3 – 4 есе көбейді, шаруалардың ірі қара малы мен мал азығын соғыс қажетіне алу күшейді. Осынның бәрі егістік жердің қысқаруына, ірі қара мал басынның азаюына әкеп соқтырды. Елдің өнеркәсібіндегі жалпы күйзеліс пен ауыл шаруашылығының күйзелуі Қазақстан экономикасын құлдыратты. Қалалар мен ауылдардағы еңбекші бұқараның жағдайы күрт төмендеді.

Соғыс жылдары тек Түркістаннан майдандағы әскерлердің қажеті үшін 40, 899, 044 пұт мақта, 38 мың шаршы метр киіз, 3 млн пұт мақта майы, 229 мың пұт сабын, 300 мың пұт ет, 473,928 пұт балық, 70 мың жылқы, 12797 түйе күштеп алынып, майдан аймақтарына жіберілді. Қазақ шаруаларын кәсіпорындарға, кулак шаруашылықтарына жалдап жұмыс істету күшейді.

Дүниежүзілік империалистік соғыс елде өнеркәсіптің қирауына, ауыл шаруашылығының тоқырауына (дағдарысына), халық арасындағы аштыққа алып келді. Жергілікті жерлерде шенеуніктер мен әкімшіліктердің зорлап алымсалық жинауы өсті, халықтар арасындағы ұлттық бөлунішілік күшейді. Қазақ даласында жалпы ұлттық дағдарыспісіп жетілді.

Соғыс ауртпалығы Қазақстанда жұмысшылар мен шаруалар қозғалысының өуіне түрткі болды. 1915 жылы маусым айында Екібастұз, Байқоңыр көмір кендерінде, Спасск мыс кен руднитінде, Орынбор –Ташкент темір жолында жұмысшылардың қозғалысы бой көтерді.

Соғысқа қарсы, қымбатшылыққа және етек алып келе жатқан аштыққа қарсы қалалар мен деревняларда қала кедейлері мен майданға кеткен солдаттардың әйелдері ереуілге шықты. 1916 жылы қаңтар айында мұндай тоқулар Верный, Семей қалаларында болды.

Орынбор облысы Ақ Бұлақ поселкесінің, Жетісу облысы Лепсі уезінің бірқатар селоларының кедейлері мен майданға кеткен әскерлердің әйелдері жергілікті саудагерлер мен көпестердің дүкендерін талқандады. Сөйтіп, қоғамдағы  қанаушы таптар арасындағы қарама–қарсылық, бір–біріне қарсы шығу жалпы бұқаралық сипат алды.

== Кәсіпорын иелерінің, жергілікті буржуазия мен феодалдардың зорлық – зомбылығы ==

1916 жылы 25 мусымда патша   өкіметінің «Бұратана халықты мемлекеттік қорғаныс жұмыстарына пайдалану тәртібі туралы ереже» қабылдауына байланысты тіпті күшейе түсті. Жұмыстан немесе әкімшілік ережелері мен талаптарын орындаудан бас тартқан жұмысшыларды түрмеге отырғызуға, немесе үш ай мерзімге тұтқынға алуға, болмаса айып ретінде ақша өндіріп алуға кесетін болды. Азық – түлік екі – үш есе қымбаттауы да халықтың наразлығына өршіте түсті.

Қазақ жастарын майданға тыл жұмысына алу жөніндегі патшаның 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығы халықтың шыдамын тауысып, олардың отарлау езгісі мен орта ғасырлық қанауға қарсы көтерліуіне себеп болды. Жарлық бойынша Түркістан мен Дала өлкесінен майданға окоп қазуға 400 мың, соның ішінде Қазақстанның далалық облыстарынан – 100 мыңнан астам, Жетісудан 87 мың адам жіберу көзделді. Қазақтардың тууы туралы куәлігінің жоғын пайдаланып болыстық басқармалар мен ауыл старшындары жастарының асқандығына қарамастан  кедей жігіттері майданға жұмысқа алынатын «қара тізімге қосты», ал феодалдар балаларының жасын өз бетінше үлкейтіп, немесе кішірейтіп көрсетіп, әскерге жібермеудің амалын жасап бақты. Мәселен, 60 жастағы кедей шалдары 30 жаста болып, 25 – 30 жастағы бай балаларды 50 жастағы  болып болып жазылды.

Майдан жұмысына қазақ жастарын алу туралы жарлық қазақ халқының зор наразлығына тудырды. Елде болыстық басқармаларды талқандау, ауыл старшындарын, қатігез байларды өлтіру, ірі феодалдардың  иеліктеріне шабуыл жасау, жер сату жөніндегі құжаттарды, алым–салық қағаздарын т.б. жойып жіберу секілді ашу–ыза әрекеттері кең орын алды. Сойыл, кетпен, шалғы, мылтық, қылышпен қаруланған ел адамдары байлардың  ауылдарын өртеп, малдарын әкетеуі жиілей түсті.

Қазақстандағы бұл қозғалыс көпшілік аудандарында ұлт–азаттық сипатта болып, патша өкіметіне, отаршылдыққа, империалстік соғысқа және жергілікті жерлерде патша өкіметінің сүйеніш болып отырған феодал – байларға қарсы бағытталды. Бұл қозғалыста еңбекші халықтың өкілдері басқарды. Торғай даласында қазақ  жастарын Әліби Жангелдин мен Амангелді Иманов, Орал облысы мен Бөкей ордасында Сейітқали Мендешев, Әбдірахман Әйтиев, Маңғыстауда – Жалау Мыңбаев, Ақтөбе даласында - Әділбек Майкөтев, Жетісуда – Тоқаш Бокин, Бекболат Әшекеев, ұзақ Саурықов, Тұрар Рысқұлов т.б. басқарды.

Бұл арада тағы бір мәселенің бетін ашып кету қажет. Ол – 1916 жылы қазақ интелегенциясының көсемдері, яғни ұлт–азаттық қозғалысты бастаушылар, халық көтерілісіне қалай қарады? Олар патшаға қарсы қарулы көтерілісті жақтаған жоқ. Өйткені құр қол халық патшаның талай жыл үйретілген, мұздай қаруланған әскеріне көрсете алмай, тағыда қырғыеға ұшырайтынын сезді. Бірақ оларға тасқыны тау суындай дүркіреген стихияны – халық көтерілісін тоқтату мүнкін болмады. «Қазақ» газетінің  ашық көтерілу қауіпті, одан да мобилизацияны кешеуілдетуді ұсынайық, жеңілдіктер сұрайық, ол екі ортада патша да бір жайлы болар деген сияқты шақырулары халықтың құлағына кіре қоймады.

Бір сөзбен айтқанда, стихиялық халық көтерілісінен ұлт-азаттық қозғалыстың көсемдері бөлініп қалды. Өмір олардың болжамы дұрыс екендігін дәлелдеді. Қазақ халқы тағы бір қырғынды басынан өткізді, ал 1917 жыл 27 ақпанда бас–аяғы бірнеше айдан кейін патша да тағынан құлады. Осындай жағдайды ескермей кейінгі зерттеушілер тарапынан болашақ « Алаш » партиямының өкілдері 1916 жылы патшаны жақтады, тіпті көтерілісті басып, жанышты деген ұшқары жалған сөздер айтылды. Алашордалық көтеріліс кезіндегі тактикасын түсінбеді.

Ал көтеріліс басылып, қазақ жігіттері майдандарға окоп қазуға жіберіле бастаған кезде, оларға бас – көз болып, кейін аман–есен оларды ауылға жеткізу қажет болған жағдайда Әлихан Бөкейхановтың өзі бастаған қазақ зиялылары (оқытушылар, заңгер т.б. ) серіктерімен бірге майданға (реквизициаланғандармен) атанды. Бұны нағыз патриотизм деп түсіну керек. Өйтпегенде сауатсыз, орыс тілін түсінбейтін көптеген қазақ жігітерінің елге оралуыекі талай еді.

1916 жылғы шілде, тамыз айларында көтеріліс бүкіл қазақ даласын қамтыды. Оны басу үшін патша өкіметі жазалаушы отрядтар жіберді. Оның құрамында жақсы қаруланған әскер бөлімдері, казак – орыс шоғырлары кірді.

Көтерілісті басу үшін патша үкіметі өзінің ескі «бөліп ал да билей бер»деген тактикасында кеңінен қолданады. 1916 жылғы 23 тамызда Түркістан генерал–губернаторы Куропаткиннің жарлығымен майдан жұмыстарына шақырылуларудан қанаушы таптардың бірқатар өкілдері босатылды. Олар: Басқару органдарының (облыстық, ауылдық) қызметкерлері, жергілікті (бұратана) халықтың төменгі полицияда істеп жүргендері, имамдар, молдалар, медреседе істейтіндер, мекемелерде қаражат мәселесімен айналасатын бухгалтерлер мен есепшілер, мемлекеттік мекемелелерде қызмет істеп жүрген бұратана әкімшілігінің бұратана халықтың өкілдері, дворян және құрметті азаматтар әулетінен шыққан бұратана халықтық қозғалыстан бұратана әкімшілігінің, байлар мен мұсылман діні өкілдерінің аздаған тобын бөліп алуға мүнкіндік берді.

== Көтерілістің Жетісудағы орталығы ==

1916 жылғы ұлт–азаттық көтерілістің аса ірі орталығы Жетісу болды. Жағдайдың шиеленісуіне байланысты 1916 жылғы 20 шілдеде генерал Куропаткин Түркістан өлкесінің генерал–губернаторы болып тағайындалды. Ол кезде орасан зор аймақты түгелдей халық революциясының от–жалыны шарпыған еді. Мәселен, шілденнің 12–сінде Верный уезі Қорам болысының 68 жігіті А. Абдурасуловты, ал шілденің 16–сында көтерілісшілер Құрам болысының болысын өлтірді. Тамыздың 3 – інде Асы өзенінің аңғарында көтерілісшілердің 2 мың адамнан тұратын отряды уезд бастығының көмекшісі Хлыновскийдың отрядына шабуыл жасады . Тамыздың 6 – сында самсы аңғарында Ботбай, Шығыс және Батыс Қастек, Тайторов, Ырғайты болыстарының 5 мың адамдық көтерілісші жігіттері жазалау торядын қоршап алды. Сол күні Самсы станасасы көтерісшілердің қолында болды,тамыздың 8 – нде  Ақсу жайлауында қазақ – қырғыз сьезі өтті. Олар Қордай көтерілісшілерін қолдауға, нарындықтарға ұран тастауға, қазақ көтерілісшілері көмекке өздерінің қарулы жігіттерінің жартысын жіберуге шешім қабылдады. Қазақ және қырғыз еңбекшілері қимылдары патша әкімшілігін мазасыздандырмай қоймайды.

Генерал Куропаткин «Қандай амалды болса да қолданудан тайынбай, көтерілісшілерді бағындыруға», «Лаң салушыларға қарсы күресу үшін байырғы халықтың рулық немесе тайпалық араздығын» пайдалануға бұйрық берді.

Өз кезеңінде Жетісу болысының генерал – губернаторы  М.А. Фольбаум жергілікті казактардан жазалау отрядтарын ұйымдасытру үшін казак станциаларына асығыс түрде винтовкалар мен патрондар жіберді. Мұнымен шектелмей, генерал Куропаткинің тамыздың 12 – сіндегі нұсқауы бойынша қоныстанушылар ауылдарындағы орыс кулактары қаруландырылды.

Жазалау отрядтарының жанынан, облыстың уездік қалаларында әскери дала соттары құрылды.

Азғана уақыт ішінде көтеріліс Шу өзені мен Ыстықкөлге жаспарлас жатқан бүкіл аумақты қамтыды. Көтерілісшілер Қастек тауы өңіріне, Үлкен және кіші Кебен, Асы, Шілік, Сусамыр өзендерінің аңғарына, Талас өзенінің жоғарғы ағысына топталды. Олар телеграф желілерін қиратып, почта стансаларына, болыс ауылдарына шабуыл жасады.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

== Сыртқы сілтемелер ==  
* [http://www.abai.kz/node/6299 Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»] 
* [http://www.abai.kz/content/beken-kairatyly-kazak-zherin-otarlau-kalai-zh-rgizildi Қазақ жерін отарлау қалай жүргізілді? Бекен Қайратұлы.]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 
*[http://abai.kz/content/asharshylyktyn-ashchy-shyndygy Ашаршылықтың ащы шындығы]
* [http://abai.kz/content/asharshylyktyn-ashchy-shyndygy-2 Ашаршылықтың ащы шындығы 2] 
* [http://abai.kz/node/6309 Ашаршылықтың ащы шындығы - 3] 
&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық - гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық/М.Қойгелдиев, Ө.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. ISBN 9965-36-106-1&lt;/ref&gt;

{{stub}}

[[Санат:Қазақстандағы саяси оқиғалар]]
[[Санат:Көтерілістер]]
[[Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстар]]</text>
      <sha1>e52yq4oe0pp0cynth5b0rll28rv5wzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Солтүстік Кипр Түрік Республикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5334</id>
    <revision>
      <id>3602326</id>
      <parentid>3526542</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T19:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28094-38</username>
        <id>181011</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сыртқы сілтемелер */</comment>
      <origin>3602326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8396" sha1="jfia765h6ktxrbspr3ic342b54vm661" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Статусы = жартылай мойындалған
 |Қазақша атауы          = Солтүстік Кипр Түрік Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-tr|Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti}}
 |Атау септігі           = Кипр
 |Елтаңба                = Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg 
 |Ұраны                  = İstiklâl Marşı 
 |Әнұранның аты          = Istiklâl Marsi instrumetal.ogg
 |Аудио                  = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 16 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 33 |lon_min = 33 |lon_sec = 
  |region                 = TR
  |CoordScale             =
 |Картада                = Northern Cyprus (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        = 
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = президенттік республика
 |Құрылды                 = шілде [[1974 жыл]]
 |Тәуелсіздігін жариялады = [[15 қараша]] [[1983 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кипр|Кипр Республикасынан]]
 |Дипломатиялық мойындау  = [[Түркия]]
 |Тілі                    = [[Түрік тілі]]
 |Мемлекеттік діні        = зайырлы мемлекет
 |Астанасы                = [[Солтүстік Никосия]]
 |Ірі қалалары            = Солтүстік Никосия, [[Гирне]], [[Газимагуса]], [[Никосия]]
 |Басшы қызметі           = [[Солтүстік Кипр президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Солтүстік Кипр премьер-министрі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары               = [[Ерсін Татар]]&lt;br /&gt;[[Ерсан Санер]]
 |Жер аумағы              = 3355
 |Жер аумағы бойынша орны = 
 |Судың үлесі             = 2,7
 |Этнохороним             = Кипрлік
  |Жұрты                  = 294 906
  |Халық саны бойынша орны     = 2011
  |Сарап жылы             = 
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 88
  |Тығыздық бойынша орны       = 
 |ЖІӨ                     = 1,776 млрд
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 2004
 |ЖІӨ бойынша орны         = 90-шы
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 10 095
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)           = 
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны             = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                     = 
 |АДИ жылдық есебі        = 
 |АДИ бойынша орны        = 
 |АДИ деңгейі             = 
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Түрік лирасы|Жаңа түрік лирасы]]
 |Интернет үйшігі         = 
 |ISO                     = 
 |Телефон коды            = 90 392
 |Уақыт белдеуі           = UTC+3
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Солтүстік Кипр Түрік Республикасы''' ({{lang-tr|Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti}}, сонымен қатар қысқартылған бейтарап атауы '''Солтүстік Кипр''' {{lang-tr|Kuzey Kıbrıs}}) — [[Кипр (арал)|Кипр аралының]] солтүстігінде орналасқан, аралдың үштен бірін алып жатқан, тек [[Түркия]]мен [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|мойындалған]] мемлекет. 1975-1983 жылдар аралығында осы жерде түрік мемлекеті құрылған: '''Кипр Түрік Федералды мемлекеті''' ([[Түрік тілі|түрікше]] ''Kıbrıs Türk Federe Devleti'') деп аталды.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасын тек [[Түркия]] ғана [[Халықаралық құқықтың негізгі қағидалары|таныды]].

Осы уақытқа дейін [[Кипр|Кипр Республикасы]]ның Үкіметі [[Кипр (арал)|Кипр аралында]] халықаралық деңгейде танылған жалғыз орган болып қала береді.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасы бақылаушы ретінде [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]ның мүшесі болып табылады.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасының халқы шамамен 294 906 адамды құрайды, олар 3355 км2 алаңда тұрады ([[Коккина]] ([[Түрік тілі|түр.]] Erenköy) шағын жартылай [[эксклав]]ын қосқанда). Халықтың басым көпшілігі - этникалық [[түріктер]], олар екі қауымдастықты білдіреді: жергілікті түрік киприоттары (шамамен үштен бірі) және Анадолы түріктері, Түркиядан көшіп келгендер (үштен екісі). Кипрлік гректер мен ливандық марониттердің анклавтарында қалған қалдықтары да өмір сүреді. СКТР астанасы - Кипр мен СКТР арасында бөлінген Лефкоша (Никосия).

СКТР Кипрдің қалған бөлігінен буферлік аймақ болып бөлінген. Аралды екі секторға бөлетін сызықты (&quot;[[Жасыл сызық (Кипр)|Жасыл сызық]]&quot; деп аталатын — [[Ағылшын тілі|ағыл.]] Green Line) БҰҰ Кипрдегі бітімгершілік күштерінің контингенті (UNFICYP) күзетеді.

== Тарихы ==
1960 - ''Кипр Республикасының құрылуы''. Кипр Республикасы Кипрге [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік бергеннен кейін құрылды. Грек және түрік қауымдастықтарына жаңа мемлекетті басқаруға тең мүмкіндіктер берілді. Оларға үкіметтік және азаматтық билік институттарынан орындар бөлінді. 1960 жылғы кепілдіктер туралы Шартқа сәйкес Ұлыбритания, [[Грекия]] және [[Түркия]] жаңа мемлекеттің өмір сүруінің кепілі болды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.zypern.cc/ Zypern Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028004049/http://www.zypern.cc/ |date=2011-10-28 }}
* [http://www.zypern.cc/nordzypern/ Nordzypern Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127155931/http://www.zypern.cc/nordzypern/ |date=2012-01-27 }}
* [https://kktc.app/araclar Kıbrıs Araba]

{{Жерорта теңізімен шектесетін елдер}}
{{ТҮРКСОЙ}}
{{Ислам ынтымақтастық ұйымы}}
{{Азия елдері}}
{{Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер}}
{{Орта Шығыс елдері}}

[[Санат:Солтүстік Кипр Түрік Республикасы|*]]</text>
      <sha1>jfia765h6ktxrbspr3ic342b54vm661</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602328</id>
      <parentid>3602326</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-28094-38|~2026-28094-38]] ([[User talk:~2026-28094-38|т]]) өңдемелерінен [[User:Жаңадан Б|Жаңадан Б]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3526542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8352" sha1="kycp7rloimaig0e1zsq4a3cdn1hrf6w" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Статусы = жартылай мойындалған
 |Қазақша атауы          = Солтүстік Кипр Түрік Республикасы
 |Шынайы атауы           = {{lang-tr|Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti}}
 |Атау септігі           = Кипр
 |Елтаңба                = Coat of arms of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg
 |Байрақ                 = Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg 
 |Ұраны                  = İstiklâl Marşı 
 |Әнұранның аты          = Istiklâl Marsi instrumetal.ogg
 |Аудио                  = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 35 |lat_min = 16 |lat_sec = 
  |lon_dir = E |lon_deg = 33 |lon_min = 33 |lon_sec = 
  |region                 = TR
  |CoordScale             =
 |Картада                = Northern Cyprus (orthographic projection).svg
  |карта тақырыбы        = 
 |Картада2               = 
 |Үкімет түрі             = президенттік республика
 |Құрылды                 = шілде [[1974 жыл]]
 |Тәуелсіздігін жариялады = [[15 қараша]] [[1983 жыл]]
 |Тәуелсіздігін алды      = [[Кипр|Кипр Республикасынан]]
 |Дипломатиялық мойындау  = [[Түркия]]
 |Тілі                    = [[Түрік тілі]]
 |Мемлекеттік діні        = зайырлы мемлекет
 |Астанасы                = [[Солтүстік Никосия]]
 |Ірі қалалары            = Солтүстік Никосия, [[Гирне]], [[Газимагуса]], [[Никосия]]
 |Басшы қызметі           = [[Солтүстік Кипр президенті|Президенті]]&lt;br /&gt;[[Солтүстік Кипр премьер-министрі|Премьер-министрі]]
 |Басшылары               = [[Ерсін Татар]]&lt;br /&gt;[[Ерсан Санер]]
 |Жер аумағы              = 3355
 |Жер аумағы бойынша орны = 
 |Судың үлесі             = 2,7
 |Этнохороним             = Кипрлік
  |Жұрты                  = 294 906
  |Халық саны бойынша орны     = 2011
  |Сарап жылы             = 
  |Санақ бойынша халық саны    = 
  |Санақ жылы             = 
  |Халық тығыздығы        = 88
  |Тығыздық бойынша орны       = 
 |ЖІӨ                     = 1,776 млрд
 |ЖІӨ сараптаған жылы     = 2004
 |ЖІӨ бойынша орны         = 90-шы
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ       = 10 095
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны   = 
 |ЖІӨ (АҚТ)               = 
 |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы    = 
 |ЖІӨ (АҚТ) орны          = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ)       = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны  = 
 |ЖІӨ (номинал)           = 
 |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы         = 
 |ЖІӨ (номинал)бойынша орны             = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал)   = 
 |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны  = 
 |АДИ                     = 
 |АДИ жылдық есебі        = 
 |АДИ бойынша орны        = 
 |АДИ деңгейі             = 
 |Әуе компаниясы          = 
 |Валютасы                = [[Түрік лирасы|Жаңа түрік лирасы]]
 |Интернет үйшігі         = 
 |ISO                     = 
 |Телефон коды            = 90 392
 |Уақыт белдеуі           = UTC+3
 |Түсініктемелер          = 
}}
'''Солтүстік Кипр Түрік Республикасы''' ({{lang-tr|Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti}}, сонымен қатар қысқартылған бейтарап атауы '''Солтүстік Кипр''' {{lang-tr|Kuzey Kıbrıs}}) — [[Кипр (арал)|Кипр аралының]] солтүстігінде орналасқан, аралдың үштен бірін алып жатқан, тек [[Түркия]]мен [[Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер|мойындалған]] мемлекет. 1975-1983 жылдар аралығында осы жерде түрік мемлекеті құрылған: '''Кипр Түрік Федералды мемлекеті''' ([[Түрік тілі|түрікше]] ''Kıbrıs Türk Federe Devleti'') деп аталды.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасын тек [[Түркия]] ғана [[Халықаралық құқықтың негізгі қағидалары|таныды]].

Осы уақытқа дейін [[Кипр|Кипр Республикасы]]ның Үкіметі [[Кипр (арал)|Кипр аралында]] халықаралық деңгейде танылған жалғыз орган болып қала береді.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасы бақылаушы ретінде [[Ислам ынтымақтастық ұйымы]]ның мүшесі болып табылады.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасының халқы шамамен 294 906 адамды құрайды, олар 3355 км2 алаңда тұрады ([[Коккина]] ([[Түрік тілі|түр.]] Erenköy) шағын жартылай [[эксклав]]ын қосқанда). Халықтың басым көпшілігі - этникалық [[түріктер]], олар екі қауымдастықты білдіреді: жергілікті түрік киприоттары (шамамен үштен бірі) және Анадолы түріктері, Түркиядан көшіп келгендер (үштен екісі). Кипрлік гректер мен ливандық марониттердің анклавтарында қалған қалдықтары да өмір сүреді. СКТР астанасы - Кипр мен СКТР арасында бөлінген Лефкоша (Никосия).

СКТР Кипрдің қалған бөлігінен буферлік аймақ болып бөлінген. Аралды екі секторға бөлетін сызықты (&quot;[[Жасыл сызық (Кипр)|Жасыл сызық]]&quot; деп аталатын — [[Ағылшын тілі|ағыл.]] Green Line) БҰҰ Кипрдегі бітімгершілік күштерінің контингенті (UNFICYP) күзетеді.

== Тарихы ==
1960 - ''Кипр Республикасының құрылуы''. Кипр Республикасы Кипрге [[Ұлыбритания]]дан тәуелсіздік бергеннен кейін құрылды. Грек және түрік қауымдастықтарына жаңа мемлекетті басқаруға тең мүмкіндіктер берілді. Оларға үкіметтік және азаматтық билік институттарынан орындар бөлінді. 1960 жылғы кепілдіктер туралы Шартқа сәйкес Ұлыбритания, [[Грекия]] және [[Түркия]] жаңа мемлекеттің өмір сүруінің кепілі болды.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.zypern.cc/ Zypern Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028004049/http://www.zypern.cc/ |date=2011-10-28 }}
* [http://www.zypern.cc/nordzypern/ Nordzypern Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127155931/http://www.zypern.cc/nordzypern/ |date=2012-01-27 }}

{{Жерорта теңізімен шектесетін елдер}}
{{ТҮРКСОЙ}}
{{Ислам ынтымақтастық ұйымы}}
{{Азия елдері}}
{{Мойындалмаған және жартылай мойындалған мемлекеттер}}
{{Орта Шығыс елдері}}

[[Санат:Солтүстік Кипр Түрік Республикасы|*]]</text>
      <sha1>kycp7rloimaig0e1zsq4a3cdn1hrf6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магиялық реализм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7449</id>
    <revision>
      <id>3602268</id>
      <parentid>3602012</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әдебиет|Әдебиет]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Магиялық реализм|Магиялық реализм]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4758" sha1="ovrjyaz4ux12uqptq2r3f53xllxbjxl" xml:space="preserve">[[File:Cien años de soledad.png|200px|thumb|[[Колумбия|Колумбиялық]] жазушы [[Габриэль Гарсиа Маркес|Габриэль Гарсия Маркес]]&lt;nowiki/&gt;дің «Жүз жылдық жалғыздық» ([[1967 жыл|1967]] ж.) романы — шығармасы магиялық реализмнің ең танымал туындыларының бірі болып табылады.]]

'''Магиялық реализм''' — шынайы ғалам сипатына магиялық элементтерді қосатын өнер жанры деген анықтаманы нақтыдан гөрі, жалпы сипаттамалы деп айтуға болады.

Алғашында неміс сыншысы Франц Рохтың шындықты өзгертіп көрсететін суретті сипаттауға қолданған термині «магнетикалық реализм» болатын, бірақ кейін бұл терминді Артуро Услар-Петри латынамерикалық жазушылардың кейбір жұмыстарын сипаттауда кең пайдаланды. Куба жазушысы Алехо Карпентьер (Alejo Carpentier) (Услар-Петри дегеннің досы) «The Kingdom of this World» («Осы әлемнің патшалығы») (1949) повесінің алғы сөзінде «Lo real maravilloso» (сөзбе-сөз аударғанда «ғажап (тамаша, таңғажайып) шындық» дегенді білдіреді) терминін қолданды.

Карпентьердің шығармалары XX ғасырдың 60-жылдары Еуропада басталған осы жанрдың серпілісіне үлкен әсер етті.

'''Магиялық реализмнің элементтері:'''
* Фантастикалық элементтер ішкі қайшылықсыз болуы мүмкін, бірақ ешқашан түсіндірілмейді;
* Кейіпкерлер магиялық элементтің қисынын (логикасын) сөзсіз қабылдайды;
* Көптеген тек қана сезім арқылы қабылданатын бөліктері болады;
* Символдар мен бейнелер жиі қолданылады;
* Адамның сезімі мен құмарлығы жан-жақты (егжей-тегжейіне дейін) сипатталады;
* Уақыт ағымы бұрмаланады, сондықтан ол циклді немесе жоқ сияқты. Тағы бір тәсіл ретінде коллапс қолданылады, яғни осы шақ өткенді қайталайды немесе еске түсіреді;
* Себеп пен салдар орын ауыстырады, мысалы, кейіпкер қайғылы оқиғаға дейін азаптанады, күйзеліске түседі;
* Фольклор немесе аңыз әңгімелерінің элементтері кездеседі;
* Жағдай баламалы көзқарастар тұрғысынан ұсынылады, яғни баяндаушының дауысы үшінші жақтан біріншіге ауысады, жалпы қарым-қатынас және естеліктер туралы түрлі кейіпкерлер пікірлерінің және ішкі монологтың бір-біріне ауысуы жиі кездеседі;
* Өткен қазіргімен, астральды физикалықпен, кейіпкерлер бір-бірімен қарама-қайшылықта болады;
* Шығарманың ашық финалы оқырманға өз бетінше ненің шынайы және дүниенің қалыбына сәйкес келетінін анықтауға мүмкіндік береді.

== Магиялық реализм жанрында жазған жазушылар ==
* [[Жоржи Амаду]]
* [[Луис де Бернье]]
* [[Хорхе Луис Борхес]]
* [[Михаил Булгаков]]
* [[Жанет Винтерсон]]
* [[Габриэль Гарсиа Маркес]]
* [[Гюнтер Грасс]]
* [[Исаак Башевис Сингер]]
* [[Франц Кафка]]
* [[Итало Кальвино]]
* [[Анжела Картер]]
* [[Хулио Кортасар]]
* [[Милан Кундера]]
* [[Харуки Мураками]]
* [[Бен Окри]]
* [[Салман Рушди]]
* [[Карлос Фуэнтес]]

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Магиялық реализм]]</text>
      <sha1>ovrjyaz4ux12uqptq2r3f53xllxbjxl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602269</id>
      <parentid>3602268</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4723" sha1="ot7vmnorplkiutfz1gnd65r8knmbdaj" xml:space="preserve">[[File:Cien años de soledad.png|200px|thumb|[[Колумбия|Колумбиялық]] жазушы [[Габриэль Гарсиа Маркес|Габриэль Гарсия Маркес]]&lt;nowiki/&gt;дің «Жүз жылдық жалғыздық» ([[1967 жыл|1967]] ж.) романы — шығармасы магиялық реализмнің ең танымал туындыларының бірі болып табылады.]]
'''Магиялық реализм''' — шынайы ғалам сипатына магиялық элементтерді қосатын өнер жанры деген анықтаманы нақтыдан гөрі, жалпы сипаттамалы деп айтуға болады.

Алғашында неміс сыншысы Франц Рохтың шындықты өзгертіп көрсететін суретті сипаттауға қолданған термині «магнетикалық реализм» болатын, бірақ кейін бұл терминді Артуро Услар-Петри латынамерикалық жазушылардың кейбір жұмыстарын сипаттауда кең пайдаланды. Куба жазушысы Алехо Карпентьер (Alejo Carpentier) (Услар-Петри дегеннің досы) «The Kingdom of this World» («Осы әлемнің патшалығы») (1949) повесінің алғы сөзінде «Lo real maravilloso» (сөзбе-сөз аударғанда «ғажап (тамаша, таңғажайып) шындық» дегенді білдіреді) терминін қолданды.

Карпентьердің шығармалары XX ғасырдың 60-жылдары Еуропада басталған осы жанрдың серпілісіне үлкен әсер етті.

'''Магиялық реализмнің элементтері:'''
* Фантастикалық элементтер ішкі қайшылықсыз болуы мүмкін, бірақ ешқашан түсіндірілмейді;
* Кейіпкерлер магиялық элементтің қисынын (логикасын) сөзсіз қабылдайды;
* Көптеген тек қана сезім арқылы қабылданатын бөліктері болады;
* Символдар мен бейнелер жиі қолданылады;
* Адамның сезімі мен құмарлығы жан-жақты (егжей-тегжейіне дейін) сипатталады;
* Уақыт ағымы бұрмаланады, сондықтан ол циклді немесе жоқ сияқты. Тағы бір тәсіл ретінде коллапс қолданылады, яғни осы шақ өткенді қайталайды немесе еске түсіреді;
* Себеп пен салдар орын ауыстырады, мысалы, кейіпкер қайғылы оқиғаға дейін азаптанады, күйзеліске түседі;
* Фольклор немесе аңыз әңгімелерінің элементтері кездеседі;
* Жағдай баламалы көзқарастар тұрғысынан ұсынылады, яғни баяндаушының дауысы үшінші жақтан біріншіге ауысады, жалпы қарым-қатынас және естеліктер туралы түрлі кейіпкерлер пікірлерінің және ішкі монологтың бір-біріне ауысуы жиі кездеседі;
* Өткен қазіргімен, астральды физикалықпен, кейіпкерлер бір-бірімен қарама-қайшылықта болады;
* Шығарманың ашық финалы оқырманға өз бетінше ненің шынайы және дүниенің қалыбына сәйкес келетінін анықтауға мүмкіндік береді.

== Магиялық реализм жанрында жазған жазушылар ==
* [[Жоржи Амаду]]
* [[Луис де Бернье]]
* [[Хорхе Луис Борхес]]
* [[Михаил Булгаков]]
* [[Жанет Винтерсон]]
* [[Габриэль Гарсиа Маркес]]
* [[Гюнтер Грасс]]
* [[Исаак Башевис Сингер]]
* [[Франц Кафка]]
* [[Итало Кальвино]]
* [[Анжела Картер]]
* [[Хулио Кортасар]]
* [[Милан Кундера]]
* [[Харуки Мураками]]
* [[Бен Окри]]
* [[Салман Рушди]]
* [[Карлос Фуэнтес]]

[[Санат:Магиялық реализм]]</text>
      <sha1>ot7vmnorplkiutfz1gnd65r8knmbdaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алаш партиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9287</id>
    <revision>
      <id>3602551</id>
      <parentid>3601195</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39139" sha1="t667rdyc3vrn7s7ovrk1n0jwi7zidsd" xml:space="preserve">{{Партия|партия атауы=Алаш|басшысы=[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]]|негіздеуші=Әлихан Бөкейхан, [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]]|құрылуы=[[28 шілде]] [[1917 жыл]]|таратылуы=[[1920 жыл]]|идеологиясы=[[Демократия]],&lt;br/&gt;[[Антикоммунизм]],&lt;br/&gt;[[Конституционализм]]|мүшелер саны=~200 мың&lt;sup&gt;[''[[Уикипедия:Дереккөзі жоқ|дереккөзі?]]'']&lt;/sup&gt;|тұлғалар=|штаб-пәтері={{ту|Ресей}}[[Ресей Республикасы]]&lt;br/&gt;(-қазан [[1917 жыл|1917]])&lt;br/&gt;
{{ту|РКФСР}}[[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]]&lt;br/&gt;(қазан-желтоқсан [[1917 жыл|1917]])&lt;br/&gt;
[[Сурет:Proposed Flag of the Alash Autonomy.svg|23px|border]][[Алаш автономиясы]]&lt;br/&gt;[[Семей|Алаш-қала]]&lt;br/&gt;(қазан [[1917 жыл|1917]] - [[1920 жыл|1920]])&lt;br/&gt;|ұраны=Оян, қазақ!|партиялық мөр=[[Қазақ газеті]]| логотипі       = Qazaq newspaper logo.svg}}
'''Алаш партиясы''' — [[Ресей империясы]] мен [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Социалисттік Ресейдің]] қазақ партиясы болған. Партия [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыстағы]] Ресейдің дағдарысын қолданып, [[1917 жыл|1917]]-ші жылдың сәуір айында қазақ съезінде партия қабылданып, сол жылдың шілдесінде партия құрылды. Партияның ең маңызды тұлғалары қазақ зиялылары болып, олар Ресей құрамында ұлттық мүддені көздейтін демократиялық құрылымды негізге алатын автономия құру мәселесін алға тартты. Ресей партияның жұмысына тыйым салып, ол [[1920 жыл|1920-шы]] жылы таралды.  

Алаш партиясы тұңғыш жалпықазақ съезін шақыру туралы шешім [[1917 жыл|1917-ші]] жылғы сәуір айында өткен [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]] облыстық қазақ съезінде қабылданып, съезд оны даярлауды [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейхан]] мен [[Ахмет Байтұрсынұлы]] бастаған бір топ қазақ зиялыларынан құрылған айрықша бюроға тапсырды. XX-шы ғасырдың бас кезіндегі ұлт-азаттық қозғалыс тарихының өзекті мәселелерінің бірі – Алаш партиясының құрылуы, оның тарихи негіздері, саяси әлеуметтік сипаты және тарихта алатын орны. Қазақ зиялылары саяси партия құру әрекетін бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ қолға алған болатын.  

Тарих бойында Партияның тек бір төрағасы – Әлихан Бөкейханов. [[XX ғасыр|XX-шы ғасырдың]] басындағы елдегі аласапыран қиын кезеңде халықтың қамын ойлаған саяси күш – Алаш қозғалысы болатын. Осы қозғалыстың басында – саяси мәдениеті әлемдік деңгейге көтерілген, оқыған, сауатты, кәсіби даярлығы заманына сай адамгершілік-имандылық қасиеттері ата-бабамыздың сан ғасырлық қастерлі құндылықтарымен сусындаған [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]], [[Жақып Ақбаев|Жақып Ақбай]], [[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев|Бақытжан Қаратай]] сияқты дүлдүлдер тұрса, солардың ізін басқан болашақтың нарқасқа ұлдары – [[Жаһанша Досмұхамедов|Жаһанша Досмұхамед]], [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабай]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Мұстафа Шоқай]], [[Тұрар Рысқұлов|Тұрар Рысқұл]], [[Смағұл Сәдуақасов|Смағұл Сәдуақас]], [[Жүсіпбек Аймауытов|Жүсіпбек Аймауыт]], [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуез]] тағы басқалар одан әрі дамытты.

== Атауы ==
&quot;Алаш&quot; сөзі – [[Түркі тілдері|түркі тілдерде]] қандастар, бауырластарды білдіреді. Кейбір деректер бойынша, Алаш – қазақ сөзінің [[Синоним|синонимі]] болып саналады. Яғни қазақ сөзі мен Алаш сөзі, екеуі де еркін, азат адам дегенді білдіреді. [[Қадырғали Жалайыр]] өз еңбегіндерде, қазақтарды белгілеу үшін Алаш сөзін қолданған. 

Алаш үкіметі болашақта барлық [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]] [[Түркілер|түркі]] халықтарды біріктіріп, тәуелсіз ел құрғысы келді. Сондықтан, Алаш партиясы өз атауын қазақ демей, түркі халықтар үшін жаңа ұлт пайда қылдырып бірлікке жеткенін қалаған. Алайда, партия бұл идеяны ешқашан іске асыра ала алмай, басқа халықтардың зиялыларымен ортақ тіл таба алмады. Бірінші жалпықазақ съезіне қатысқан [[Мұстафа Шоқай]] өзінің естеліктерінде бұл жиынға өзбек және татар елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық ықыласын білдіргендігін айтып: «Сөйтіп құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан үшеуінің мызғымас бірлігін көрсететін сахнаға айналды» - дейді. Бірінші жалпықазақ съезін ұйымдастыру бюросы «[[Қазақ газеті|Қазақ]]&lt;nowiki/&gt;» газетінің 24-маусым күнгі санында съездің тәртібіне қойылатын мәселелерге байланысты ел талқысына өз тұжырымдарын ұсынды. Тезистер түрінде баяндалған бұл мәселелердің бәрі дерлік  кейін бірінші жалпықазақ съезінің күн тәртібіне енді.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
=== Ақпан төңкерісі ===
{{Басты мақала|Ақпан төңкерісі}}
[[1917]] жылы [[Ақпан төңкерісі]]нің жеңісі күллі қазақ деген ұлт зиялыларының басын бір жерге қосуға мүмкіндік әкелді. [[1917 жыл]]дың [[сәуір]]-[[мамыр]] айларында көптеген облыс-уезд орталықтарында аймақтық қазақ [[съезд]]ері өткізіліп, қазақ комитеттері құрыла бастады. Олардың жекелеген өкілдері Уақытша үкіметтің жергілікті органдары болған облыстық және уездік атқару комитеттерінің құрамына енгізілді. 

[[1917]] жылы Қазақ сиездері [[Орынбор]] (Торғай облыстық), [[Орал]] (Орал облыстық), [[Семей]] (Семей облыстық), [[Омбы]] (Ақмола облыстық) т.б. қалаларында болды. Қазақ съездерін өткізуге ұлт зиялылары белсене кірісті. 

Орал облыстық қазақтардың 1-ші съезі 1917 жылы 19-22 сәуір аралығында Орал қаласында өтті. Съезді уақытша қазақ комитетінің төрағасы Ғұбайдолла Әлібеков ашып, құттықтау сөз сөйледі. Осы съезде бірінші кезекте Мемлекетті басқару туралы, Уақытша үкімет туралы және жүріп жатқан импералистік соғысқа көзқарас туралы мәселелер қаралды. 

Съез төрт күнге созылды, съездің соңғы төртінші күні облыстағы оқу-ағарту, мәдениет және т.б. мәселелер қаралды. Съез делегаттары Орал облысында қазақтар арасында бастауыш, орта, жоғары білім беру жүйесі қанағаттанғысыз деп тауып, төмендегі шешімдерді қабылдады: 
* мұғалімдер съезін шақыру қажет;
* Орал қаласында уақытша орта оқу орнын ашу қажет, ерлер гимназиясының бағдарламасы негізінде қазақ балаларына арнайы оқу орнын ұйымдастырып, оны қазақтар қаражатына салынған бұрынғы кәсіптік мектептің үйіне орналастыру жөн деп табылсын;
* қазақ тілінде газет, брошюралар шығару қажет деп табылсын;

Съезде бұдан басқа да мәселелер қаралды, басқа қаралған мәселелерді қосқанда саны 23-ке жеткен. Орал сиезінің қарарында облыс орталығында орта мектеп ашу және кәсіби мамандардың қатысуымен халық ағарту ісін реформалау мәселелерін талқылау үшін мұғалімдер құрылтайын шақыру қажеттілігі көрсетілді. 

Осы съезде Жаһанша Досмүхамедов: «Біздің мақсатымыз – ел билеуді халықтың өз қолына беру, қазақ халқы автономияға ие болып, алдағы уақытта тағдырын өз қолына алады. Қалың қазақты аяусыз қанаған патша орнынан түсті. Ендігі жерде қазақты елдің тұрмысын, тілін білетін, мінез-құлқын, әдет-ғұрпын білетіндер ғана басқарады. Осыған байланысты қалай болғанда да біз Ресейден автономия алуға тиістіміз», деп өз ойын білдіреді. Жаһаншаның жалынды сөзінде мемлекеттің саяси құрылысы мен оның мемлекеттік тілі, оның қолдану аясы ашық түрде айқын айтылғанын біздер ұғынуымыз керек. 

Кешегі өткен [[1986 жыл]]ғы желтоқсан оқиғасының құрбандары болған жастар да Жаһаншаның ой-пікірін қайталағанын біз еске түсірмей кете алмаймыз. XX ғасырдың басындағы алаш ардақтылары халықты ұлтаралық бірлікке шақырды, олар ұлтшылдықты арқау еткен жоқ, керісінше ұлтын сүйген ұлтжанды азаматтар екенін танытты.

=== І Жалпықазақ съезі ===
[[1917 жыл]]ы 21-28 шілдеде Бірінші Жалпықазақ съезінде «Алаш» атты партия құрылып, бұл съезде 14 мәселе қаралды. Осылардың ішінде ерекше атайтынымыз: 
*# Мемлекет билеу түрі
*# Қазақ облыстарында автономия;
*# Жер мәселесі;
*# Оқу мәселесі және т.б.

Мемлекетті билеу түрі Ресейде демократиялық, [[Федеративті мемлекет|федеративтік]] [[парламенттік республика]] болу керек деп көрсетілген Н. Мартынинконың «Алашорда» атты құжаттар жинағында. Ал [[1917 жыл|1917]] жылы [[24 маусым|24 маусымдағы]] «[[Қазақ газеті|Қазақ]]&lt;nowiki/&gt;» газетінде автономиялықтың негізі туралы әртүрлі пікір-ұсыныстар айтылған. Қазақ мемлекетінің әлде Федеративтік Россияның бір автономиялық бөлігі болғаны жөн бе? Қазақтар өз бетімен тәуелсіз ел бола ала ма, әлде тәуелсіздікке басқа халықтармен одақтасқан жағдайда жете ме деген сұрақтар талқыланды.

Бірақ бұл сиезде нақты пікірге келе алмады. Ал жер мәселесі Құрылтай съезіне қалдырылды. Күн тәртібінде айрықша мәнге ие болған дін, оқу-ағарту, әйел мәселелері және сот жүйесі болды. Бұрынғы ескі сот жүйесі («Народный сот») таратылып, олардың орнына «Қазақ тұрмысына лайық айрықша сот құрылуға» тиіс болды. Келесі мәселе оқу-ағарту саласы: «міндетті бастауыш оқу енгізу», «бастапқы екі жылда оқу баланың ана тілінде» жүргізілу керектігі айтылып, тіл мәселесін айрықша назарға алған және білім берудің тегін болуы талап етілген. Білім алудың орта, арнайы, жоғарғы сатылары да айтылған.

Сьездің нәтижесінде автономияның астанасы ретінде [[Семей|Жаңа-Семей]] (қазіргі Семей қаласы) қаласы таңдалды, кейін қаланың аты Алаш деп ауыстырылды. 

=== Алаш партиясының пайда болуы ===
[[1917 жыл]]дың 21 қараша күні «[[Қазақ газеті|Қазақ]]&lt;nowiki/&gt;» газетінде Алаш партиясы бағдарламасының жобасы және съез материалдары жарияланды. Бұл газет 1913-1918 жылдары Орынбор қаласында жұмыс істеді.«Алаш» партиясының өмірге келуі үлкен саяси мәселе еді. Сол кездегі қазақ зияларының ғылыми жұмыстарымен де, оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар шығару әрекетімен де, көркем әдебиетімен де айналысқанын көруге болады. «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасындағы тоғызыншы тарауда «Ғылым-білім үйрету» жөнінде
:- оқу ордаларының есігі кімге де болса ашық, ақысыз болуы;
:- жұртқа жалпы оқу жайлы; бастауыш мектептер ана тілінде оқылады;
:- қазақ өз тілінде орта мектеп, университет ашуға;
:- оқу жолы өз алдына автономия түрінде болуы;
:- үкімет оқу ісіне кіріспеуі;
:- мұғалімдер-профессорлар өзара сайлаумен қойылуы;
:- ел ішінде кітапханалар ашылу туралы айтылады.
:- газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік - деп көрсетілген.

1917 жылғы 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында Екінші [[Жалпы қазақ съезі|жалпықазақ съез]]&lt;nowiki/&gt;і өтеді. Съездегі қаралған аса маңызды мәселелер: қазақ-қырғыз автономиясы; милиция құру; ұлт кеңесі; оқу мәселесі т.б..

Бұл сиезде автономияны жариялау мерзімі туралы қызу тартыстар бірнеше күнге созылды. Осы съезде Алаштың аяулы азаматы [[Міржақып Дулатұлы]] баяндама жасады: қазақ даласында медресе мен мектептердің аздығын, қазақ тілінде оқулықтардың жетіспейтінін, сондықтан міндетті түрде ұлттық мектептерді құру керектігін тілге тиек етті. Осы мәселе бойынша құрамы 5 адамнан тұратын бастауыш және орта мектептерге арналған қазақ тілінде оқулық жазатын комиссия құрылды. Комиссия орталық ұлттық кеңеспен бірге болу керек. Комиссияға оқулықтан басқа да жұмыстар жүктелді. Атап айтсақ: ұлттық мектептерге арналған бағдарламалар; мұғалімдерге арналған нұсқаулар; бала тәрбиесі жөніндегі кітаптар; барлық қырғыз-қазақ мектептерінде халықтық білім беру іс-шараларының 

Ережелерін жасау; қазақ тілінде жазу үлгілерін енгізу; қазақ тіліне пайдалы кітаптарды, брошюраларды аудару т.с.с. 
Комиссия 1918 жылдың басынан жұмысқа кірісу керек. Өздері құрастырған кітаптарын, бағдарламаларын баспаға жариялап отыру қажет. Комиссия құптамаған окулықтар басылымға шығарылмайды. Комиссия жұмысына қаражатты облыстық земстволар ұлттық қордан бөлуге тиіс делінген. 

Міне, өздеріңіз көріп отырғандай, жаңадан құрылып жатқан «Алашорда» үкіметі алғашқы сағатынан бастап ұрпақ тәрбиесіне, ұрпақ болашағына зор көңіл бөлген. Жас ұрпақтың туған тіліне деген сауаттылығын арттыру үшін, ана тіліндегі оқулықтарды жасауға кіріскен. Бала тәрбиесіне, оқуына осындай қиын заманда жаңаша бетбұрыс, бұл болашаққа деген сенім еді. Білімді жастар, еліне салауатты да сауатты қызмет етеріне деген үміт болатын-ды. 

Орынбордан қайтып оралған бойында Жаһанша, Халел Досмұхамедовтер қазақтың батыс аймағын басқаратын үкімет құруға кірісті. «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметі – XX ғасырдың басында Жайық өңірінде орнаған мемлекеттік-автономиялық құрылым. Ол 1918 жылдың мамыр айының соңында Жымпитыда өткен ІҮ Орал облыстық қазақ сиезінің қарарымен құрылды. «Ойыл уэлаяты» уақытша үкіметінің атқарған істері: жерге жекеменшікті жойып, оны халықтың меншігі деп жариялады; халық сайлаған уәлаяттық, уездік соттар іске кірісті; ақша-финанс жүйесі жасалынды; халыққа өз саясатын жеткізу, түсіндіру үшін газет шығарылды (оның редакторы болып Ахмет Мәметов жұмыс атқарды. Ол М.Мәметованың әкесі, көрнекті Алашорда қайраткерлерінің бірі); жерді пайдалану, салық, дін, сот, білім, әскер істері жөнінде қаулы-қарарлар қабылдады.

Осыған қоса, іс-қағаздарын ана тілінде жүргізу туралы мәселе айқын жолға қойылды. Білім беру ана тілінде болуы керек делінген. Басылымдардың қазақ тілінде болуына ерекше назар аударған. 
[[File:Alash-orda.jpg|thumb|right|Алаш партиясының жетекшілері|283x283 нүкте]]

[[1918 жыл|1918]] жылы [[1 сәуір|1 сәуірде]] [[Халел Досмұхамедов|Халел]] және [[Жаһанша Досмұхамедов]]тер [[Мәскеу|Мәскеуге]] барып, Орталық Кеңес өкіметінің басшысы [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленинмен]] және Ұлт істері жөніндегі халық комиссары [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталинмен]] кездеседі. «Алашорда» атты ұлттық автономиялық үкімет құрылғанын, «Алашорда» үкіметінің төрағасы Әлихан Бөкейханов екенін мәлімдейді. Бірақ «Алашорда» мемлекетінің қойған талап-тілектерін Орталық Кеңес өкіметі толықтай мойындамайды. Дегенмен де РКФСР-дің ұлт істері жөніндегі комиссариатының құрамында қазақ бөлімі құрылады. 

«Тіл адамның даңқын асырады. Адам ол арқылы бақыт табады» деп [[Жүсіп Баласағұни|Жүсіп Баласағұнның]] «Құдатғу білік» еңбегінде жазғандай тіл саясатын көтерген XX ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлерінің қазақ қоғамындағы басты ағымдарының бірі – автономиялық басқару жүйесіндегі мемлекеттік құрылыс болса, екіншісі – Мемлекеттік тіл саясаты еді. Ана тіліне деген үлкен жауапкершілік еді. Алаштың арыстарының бірі – Ахмет Байтұрсынов «Дүниеде ешбір тіл өз-өзінен шықпайды. Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қазанында қайнап, пісіп дүниеге келеді,» - десе, Күнбатыс Алашордасының идеологы саналған Ғ.Қараш: «Тіл болмаса, ұлт та болмайды, яғни ұлт бүтіндей өлген, жоғалған ұлт болады. Ең әуелі ана тілі қажет. Егер ана тілін білмесең, онда сен ол ұлттың баласы емессің. Ана тілін білмей тұрып, ұлт білімін ала алмайсың. Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің болмайтындығы өзі-ақ белгілі. Әдебиеті жоқ ұлттың өнері де өршімейді», - деген. 

Батыс Алашорда үкіметі жетекшілерінің бірі Халел Досмұхамедұлы тіл туралы: «Біздің тәжірибемізде қазақ тілі – бай тіл. Тек сөздерін ғылым жолына салып реттесе, ешбір жұрттың тілінен кем болмайды», - деген пікірді айтқан.

=== Қазақ АКСР-і ===
Қазақ АКСР-і орнағаннан соң [[1924]] жылы Орынборда маусымның 12-сінде Қазақ (қырғыз) білімпаздарының тұңғыш сиезі шақырылды. Осы съезде 12-13 жыл бойы қолданылып, орнығып қалған қазақ тілінің дыбыстық табиғатына лайықталып өзгертілген, ресми түрде қабылданған альфавиттің мәні жөнінде, дыбыс әдісімен оқыту ісі жөніндегі мәселелер талқыланды [16]. Ал [[1927]] жылы Қызылордада жазу (графика) мәселесіне арналған конференцияда А.Байтұрсынов сиезде айтқан пікірін қуаттай келе: «Түрік жұртының 90%-і баяғыдан бері араб әрпін пайдаланып келеді. Әрқайсысының араб әрпімен жазылған хат мәдениеті бар (хат мәдениеті –сауаттылық, оның жүзіндегі өнер-білім, ілім, емле, үйрету әдісі, баспа істері, баспа мамандары, жазба мамандары, жазылған, басылған барша сөздер т.т.). Хат мәдениеті бар халыққа бір әрпін тастап, екінші әріпті ала кою оңай нәрсе емес», – деп өз ойын білдірген. 

А.Байтұрсынов – қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына көп күш жұмсаған адам. Осы талапты жүзеге асыру үшін А.Байтұрсынов қазақша сауат ашатын тұңғыш әліппе құралын жазды. Ол «Оқу құралы» деген атпен тұңғыш рет 1912 жылы Орынборда шығарылса, 1925 жылы Орынборда 7 рет қайта басылады.

Ал [[1926 жыл|1926 жылы]] «Әліппенің» жаңа түрін жазып ұсынады, бұл суреттермен берілген оқулық. 1926 жылы Қызылорда Ташкент баспалары бірігіп шығарған. 
Қазақ тілін талдаптануда А.Байтұрсыновтың еңбегін және бір тұрғыдан ерекше бағалау керек. [[Ахмет Байтұрсынұлы|А. Байтұрсынов]] тіл мен әдебиет қана емес, этнография, тарих мәселелерімен де шұғылданғанын айту керек. 

Ахмет Байтұрсынов XX ғасырдың 20 жылдарында Қазақстанның оқу-ағарту комиссары, Алаш қозғалысының мүшесі, ғылым, әдебиет, өнер салаларында шығармашылық жұмыспен шұғылданды. 

А.Байтұрсынұлы «Ғылыми және практикалық білімнің жиынтығын бойына сіңірген халық қана айбарлы да бай болады» деп санады. Ғасыр басында Алаш ардақтылары Қазақ АКСР-ның Қазақ-Қырғыз Білім Комиссиясында жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беруде, халқын мәдениетке сүйреуде жан аямастан қызмет етті. Білім Комиссиясы жұмысына Мағжан Жұмабайұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Сұлтанбек Қожанұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы, Нәзір Төреқұлұлы, [[Жүсіпбек Аймауытов|Жүсіпбек Аймауытұлы]], Иса Тоқтыбайұлы, [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров|Санжар Асфендиарұлы]], Халел Досмұхамедұлы тағы басқалар қатысты. Алаш ордасы партиясы қазақ халқына 
&lt;gallery&gt;
Сурет:Magjan.JPG|Мағжан Жұмабайұлы
Сурет:Aymawtov.jpg|Жүсіпбек Аймауытұлы
Сурет:Tynyshpaev inzhener.jpg|Мұхамеджан Тынышбайұлы
Сурет:Нәзір Төреқұлұлы.jpeg|Нәзір Төреқұлұлы
Сурет:Асфендиаров, Санжар Джафарович.jpg|Санжар Асфендиярұлы
Сурет:Жанша Досмухамедов, 1920 год.jpg|Жаһанша Досмұхамедұлы
Сурет:Халел Досмұхамедұлы.jpg|Халел Досмұхамедұлы
&lt;/gallery&gt;

XX ғасыр басында Алаш қайраткерлері көтерген тіл мәселелесі бүгінгі XXI ғасырдың да ең өзек жарды мәселесі болып отыр. 
[[Әлімбаев Мұзафар|М.Әлімбаев]]: {{Дәйексөз|«Туған жерді сүю – парыз, сүю үшін білу парыз»}}
- десе, ана тілімізді бәріміз де сүюге, қастерлеуге тиіспіз.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. SBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt; 

== Алаш Орда үкіметі ==
Алаш партиясы мүшелері [[Алаш Орда]] үкіметінің құрамында барынша көпшілігі болған.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; Тарихты халық жасағанымен, қоғамның тарихи даму заңдылықтарын реттеп отыратын заңдар мен құқықтық құжаттарды, саяси-құқықтық доктриналарды нақты тұлғалар жүзеге асыратыны белгілі, осы салада мемлекеттік тілдің де атқарар қызметі зор. 
Қазақ жері екі ғасырдан астам [[Ресей самодержавасы]]ның қол астында болған жылдарда, қазақ халқының өз тағдырын өзі билеу құқығынан айырғаны, көк түрік дәуірінен бастау алған бірегей саяси тарихы бар халық, түгелдей империялық заңдардың бұғауына түскені, біздерге тарихтан белгілі. 

Қазақ қоғамының осы қасіретін халықтың озық ойлы, көзі ашық өкілдері аңғара бастады. Олар халықты саяси күрес додасына бастап шықты. Бұған себеп болған [[1917]] жылғы Ресейдегі қос төңкеріс еді. Патша үкіметінің тақтан құлауы саяси күресті одан әрі қыздыра түсті. Қазақ зиялылары саяси қызметтің қатерлі жолына жалтақтамай, жанқиярлықпен күрескен көрнекті тұлғалар шықты. Олар: Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жақып Ақбаев, Әлімхан Ермеков, Халел Досмұхамедов, Жаһанша Досмұхамедов және т.б. болатын. Олар патша самодержавасының қазақ халқының саяси-сезімінің қалыптасып, оның саяси күреске ұласуына, барынша кедергі келтіріп отырғанын бірден түсінген еді. 
&lt;gallery&gt;
Сурет:Alixan Bokeyxan.jpg|Әлихан Бөкейханов
Сурет:Міржақып Дулатов.jpg|Міржақып Дулатов
&lt;/gallery&gt;


== Фильмдер ==
* [[1990]] — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] [[Мағжан Жұмабаев]]  режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
[[1993]] — [[Міржақыптың оралуы (фильм)|«Міржақыптың оралуы»]] [[Міржақып Дулатұлы]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]]
[[1994]] — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
[[2009]] — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: [[Қалила Наматұлы Омаров|Қ.Умаров]]
* Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы

== Тағы қараңыз ==
* [[Алаш партиясының бағдарламасы]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.abai.kz/node/6299 Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»]
*# Н.Назарбаев Қазақстан халықтарына арнаған жолдауы. Алматы, 2005. 
*# М.Шахановтың өлеңдері // Қазақ тарихы. 2005. №5 
*# Құл-Мұхамед. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998. 
*# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. 
*# Ж.Ақбаев. Жанша. Орал, 1994. 
*# Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992. 
*# Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992. 
*# «Қазақ» газеті//21 караша, 1917. 
*# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. 
*# Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004. 
*# Н.Нұрпейіс. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995. 
*# Қазақстан тарихы // әдістемелік журнал, 2006, №3 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Қазақ тарихы // журналы, 1997, №5. 
*# К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996. 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990. 
*# Қазақстан Республикасының ҰҚК - нің мұраты. №06610-іс 
*# К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996.

{{wikify}}
[[Санат:Қазақстан бұрынғы саяси партиялары]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Алаш автономиясы]]</text>
      <sha1>t667rdyc3vrn7s7ovrk1n0jwi7zidsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мау Зыдоң</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11577</id>
    <revision>
      <id>3602290</id>
      <parentid>3452150</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Mao_Zedong_cica_1954.jpg|Mao_Zedong_cica_1954.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Taivo|Taivo]] [[commons:File:Mao_Zedong_cica_1954.jpg|жойған]], себебі: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c</comment>
      <origin>3602290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18298" sha1="i8kg6rtl1wlemqw36m5pjiibb0jc782" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =  елбасы
 | Қазақша есімі        = Мау Зыдоң
 | Шынайы есімі         = 毛澤東&lt;br /&gt;毛泽东
 | Суреті               =
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Мао, {{comment|шам.|шамамен}} 1954 жыл
 | Титулы               = Қытай КП ОК Бас хатшысы
 | Ту                   = Flag of the Chinese Communist Party.svg
 | Ту2                  = Danghui.svg
 | Реті                 = 
 | Басқара бастады      = 20 наурыз 1943
 | Басқаруын аяқтады    = 9 қыркүйек 1976
 | Ізашары              = ''лауазымы құрылды''
 | Ізбасары             = [[Һуа Гофең]]
 | Президент            = 
 | Премьер              =
 | Титулы_2             = [[Қытай Халық Республикасының төрағасы]]
 | Ту_2                 = Flag of the People's Republic of China.svg
 | Ту2_2                = National Emblem of the People's Republic of China.svg
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 27 қыркүйек 1954
 | Басқаруын аяқтады_2  = 27 сәуір 1959
 | Ізашары_2            = ''лауазымы құрылды''
 | Ізбасары_2           = [[Лю Шаоци]]
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні         = 26.12.1893
 | Туған жері         = Шаошань, Хунань, [[Цинь империясы]]
 | Қайтыс болған күні   = 9.9.1976
 | Қайтыс болған жері   = [[Бейжің]], [[ҚХР]]
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[Атеизм|атеист]]
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Партиясы             = Қытай Коммунистік партиясы
 | Білімі               = 
 | Мамандығы            = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Mao Zedong
 | Марапаттары          =
}}

'''Мао Цзэдун''' ('''Мау Зыдоң''', {{Audio|Zh-Mao_Zedong.ogg|айтылуы}} ({{lang-zh|毛泽东}}; ''[[Дәстүрлі қытай жазуы|дәстүрлі қытайша]]:'' 毛澤東; ''[[Пінин]]:'' ''Máo Zédōng''; [[26 желтоқсан]] [[1893 жыл]], Шаушан, Хунан, [[Цинь империясы]] — [[9 қыркүйек]] [[1976 жыл]], [[Бейжің]], [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]]) — қытай әскери және саяси қайраткері, Қытай Халық Республикасының негізін салушысы, [[маоизм]] ілімін қалыптастырушы идеолог.  

Оның бастауымен [[Қытай коммунистік партиясы|Қытай Коммунистік партиясы]] (ҚКП) басшысы [[Қытай Азамат соғысы]]ның кезінде [[Гоминьдан|Гоминдаң]] (国民党) партиясының үстінен жеңіске жетті. 1949 жылы [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]] құрылғаннан бастап 1976 жылы өмірінің соңына дейін Республиканың жоғарғы билеушісі болды.

Кезінде дүниежүзілік саясаттағы ең маңызды тұлғалардың бірі болып есептелген ол,&lt;ref&gt;{{cite web|work=The Oxford Companion to Politics of the World|url=http://www.oxfordreference.com/pages/samplep02|title=Mao Zedong|language=English|format=HTML|accessdate=2007-07-31}}&lt;/ref&gt; Мао қазір де, қайтыс болғанынан кейін отыз жылдан астам уақыт өтсе де талас-тартыстар туғызатын тұлға. Қытайдың өзінде ол қазірге дейін ұлы төңкерісші, [[Қытай Азамат соғысы]]нда [[Чан Кайши|Чан Кайшиді]] жеңген дарынды қолбасшы және жүргізген саясаты арқылы [[Қытай]]ды қуатты мемлекеттер қатарына қосқан кемеңгер саясатшы ретінде құрметтеледі. Сонымен бірге Қытайдың өзіндегі және шетелдегі сыншылар Маоның әлеуметтік-саяси жоспарларының кейбіреулерінің, мысалы [[Үлкен секіріс]] және [[Қытайдағы мәдениет төңкерісі|Мәдениет төңкерісі]] сияқтылардың Қытайдың мәдениеті, экономикасы, сыртқы қарым-қатынастарына келтірген зияны үшін және бейбітшілік кездің өзінде миллиондаған адам шығынына алып келгені үшін айыптайды.&lt;ref name=&quot;maostats&quot;&gt;{{cite web | url = http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Mao |title=Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm | publisher = Historical Atlas of the Twentieth Century | accessdate=2007-02-27}}&lt;/ref&gt;

Мао Цзэдун ақын және [[хұснихат]]шы ретінде де белгілі.

== Балалық және жастық шағы ==
[[Сурет:Mao1927.jpg|left|thumb|200px|Мау Зыдоң, 1927 жыл]]
Мау Зыдоң [[1893 жыл]]ғы [[26 желтоқсан]]да Хунан өлкесінің Сяңтан аймағындағы (湘潭縣) Шаушан ауылында біршама әлді шаруа отбасында дүниеге келген. Оның ата-бабалары Һунанға [[Миң дәулеті]]нің заманында [[Жияңси]] өлкесінен қоныс аударып, сонда шаруалар ретінде тұрақтап қалған болатын. Оның әкесінің аты — Мау Женшең, ол шаруа болатын. Оның анасы — Уен Чимей будда дінін қатты ұстанатын кісі болған. Отбасы ауқатты отбасы болғандықтан, оның әкесі оны мектепке және [[Чаңша]]дағы келесі басқыш мектебіне жіберуге жағдайы көтерді.

[[Синхай революциясы|1911 жылғы төңкеріс]]тің кезінде Мау Һунан өлкесінің төңкерісшілердің жағында соғысқан қосынына қатардағы жауынгер болып қабылданды. [[Цинь империясы|Циң дәулеті]] тақтан түсірілгеннен кейін Мау әскерді тастап, оқуын жалғастырды.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Feigon |first=Lee |title=Mao: A Reinterpretation |year=2002 |publisher=Ivan R. Dee |location=Chicago |isbn=1566635225 |pages=17 }}&lt;/ref&gt;

1918 жылы Һунанның өлкелік бірінші мектебін бітіргеннен кейін 1919 жылдың [[4 мамыр қозғалысы]]ның кезінде Мау өзінің мектеп ұстазы және болашақ қайын атасы [[Яң Чаңжи]]мен бірге [[Бейжің]]ге сапар шекті.

Профессор Яң [[Бейжің университеті]]нде ұстаздық қызмет атқаратын. Яңның қолдауымен Мау университеттің кітапханасына кітапханашы болып орналасты, онда ол [[Ли Дажао]]мен танысып, оның қол астында жұмыс істей бастады. Мау Бейжің университетіне жарым-жартылай уақыт оқитын студент ретінде түсіп, [[Чен Дусю]], [[Һу Ши]], [[Цян Сюантоң]] секілді атақты ғалымдардан лекция тыңдап, семинарларына қатысты. Бейжіңде жүрген кезінде ол барынша көп кітап оқуға күш салып, [[коммунизм]] ілімімен танысты. Сол кездері ол өзімен бірге оқитын [[Яң Кайхуей]]ге үйленді, ол профессор Яңның қызы болатын. Маудың өзі бұл некені ешқашан мойындаған емес. 1930 жылғы қазан айында Гоминдаң Яң Кайхуейді ұлымен бірге қолға түсірді. Жасы 8-дегі Анійңді олар туыстарына жіберіп, оның анасы Яң Кайхуейді өлтірді.

Бұл кезде Мау [[Һе Зыжен]] деген [[Жияңси]] өлкесінде туған 17 жасар қызбен бірге тұрып жүрген болатын.

Мау [[Франция]]ға оқуғабару туралы ұсынысты қабылдамады, себебі оның ойынша Қытайдың алдында тұрған қиындықтарды тек Қытайдың ішінде жүріп қана шешуге болатын еді. Өз замандастарынан бір айырмашылығы, Мау тағы Қытайдың басым бөлігін құрайтын шаруа қауымын зерттеуге зор көңіл бөле бастады.

1921 жылғы 23 шілдеде 27 жасар Мау [[Шаңхай|Шаңхайда]] өткен Қытай Коммунистік партиясының ұлттық съезінің бірінші отырысына қатысты. Екі жылдан кейін үшінші съездің кезінде партияның Орталық комитетінің бес комиссарының бірі болып сайланды. Сол 1923 жылдың аяқ жағында Мау ҚКП Орталық комитетінің және Гоминдаң Орталық комитетінің тапсыруымен Хунанда Гоминдаң партиясының жергілікті ұйымын ұйымдастыру үшін Хунанға қайта оралды.&lt;ref name=&quot;chronology&quot;&gt;[http://news.163.com/05/0908/11/1T4IGSAR00011246_2.html 毛泽东生平大事(1893-1976)] (Мау Зыдоң өмірінің басты оқиғаларының уақытнамасы (1893-1976), «Күнделікті халық газеті».&lt;/ref&gt; 1924 жылы ол Гоминдаңның бірінші ұлттық конференциясына делегат болып барып, сонда Орталық комитеттің балама атқарушысы болып сайланды. 1924 жылы ол Гоминдаңның Шаңхай ұйымының атқарушысы және ұйымдастыру бөлімінің хатшысы болып таңайындалды.

Біраз уақыт бойы Мау ҚКП [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс]] үшін маңызды қала деп қарастырған [[Шаңхай|Шаңхайда]] қала берді. Бірақ ол қалада кәсіподақ ұйымдарын құру жағынан коммунистік партияның алдында қиындықтар пайда болды. Оның үстіне өзінің ұлтшыл одақтасы Гоминдаң партиясымен қарым-қатынастары да оңтайлы болып қалыптаса қоймады. Коммунистік партияның қаржысы да азайып, төңкерістен көңілі қалған Мау Шаошанға қайтып кетті. Бірақ 1925 жылғы Шаңһай мен Гауңжоудағы толқулардан кейін Маудың революцияға деген қызығуы қайтадан жандана бастады. Ол қайтадан саяси күреспен айналыса бастауды ұйғарып, Гоминдаң партиясының негізі болып табылатын Гуаңдоңға барып, Гоминдаңның екінші съезіне дайындық жұмыстарына қатыса бастады. 1925 жылдың қазан айында Мау Гоминдаңның насихат бөлімінің уақытша директоры болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;chronology&quot;/&gt;

1927 жылдың бас кезінде Мау Хунанға қайтып оралып, сонда коммунистік партия ұйымдастырған төтенше жиналысқа қатысып, [[Солтүстік жорық (1926-1927)|Солтүстік жорықтың]] нәтижесінде орын алған шаруа көтерілістері туралы егжей-тегжейлі баяндама жасады. Бұл баяндама Маудың революцияшыл теорияларының іс жүзінде сәтті орындалғанының бірінші көрінісі болды..&lt;ref name=&quot;peasant&quot;&gt;[http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/sw1/mswv1_2.html 'Һунандағы шаруа қозғалысын зерттеу туралы баяндама' Мау Зыдоң 1927] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105190911/http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/sw1/mswv1_2.html |date=2009-01-05 }}&lt;/ref&gt;

== Жазбалары және хұснихат өнеріндегі жетістіктері ==

* ''On Practice'' (《实践论》); 1937
* ''On Contradiction'' (《矛盾论》); 1937
* ''On Protracted War'' (《论持久战》); 1938
* ''In Memory of Norman Bethune'' (《纪念白求恩》); 1939
* ''On New Democracy'' (《新民主主义论》); 1940
* ''Talks at the Yan'an Forum on Literature and Art'' (《在延安文艺座谈会上的讲话》); 1942
* ''Serve the People'' (《为人民服务》); 1944
* ''On the Correct Handling of the Contradictions Among the People'' (《正确处理人民内部矛盾问题》); 1957
* ''The Foolish Old Man Who Removed the Mountains'' (《愚公移山》); 1957

&lt;gallery&gt;
Сурет:Mao1931.jpg|Мау Зыдоң, 1931 жыл
Сурет:Mao1938a.jpg|Мау Зыдоң 1938 жылы «Ұзаққа созылатын соғыс туралы» еңбегін жазу үстінде
Сурет:Ji8, 3-1, Sino-Soviet Friendship, 1950.jpg|Қытайдың пошта маркасында бейнеленген [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен Мау
Сурет:Kissinger Mao.jpg|Мау және [[Жоу Енлай]] [[АҚШ Мемлекеттік хатшысы]] [[Генри Киссинджер]]мен кездесуі, [[Бейжің]], 1972 жыл
|Маудың [[АҚШ Президенті]] [[Ричард Никсон]]мен кездесуі, [[Бейжің]], 1972 жыл
Сурет:Chairman Mao.jpg|Мау Зыдоңның Тянанмен қақпасындағы суреті
Сурет:Mao-calligraphy1.jpg|Маудың [[хұснихат]] шығармасы: «Қытай Халық Республикасы: барлық ұлттар бірігеді!»
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер == 
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{wikiquote}}
{{commons|Мау Зыдоң}}

{{start box}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Zhang Wentian]]&lt;br /&gt;(as Secretary General)}}
{{s-ttl|title=[[Chairman of the Communist Party of China]]|years=1943 – 1976}}
{{s-aft|rows=2|after=[[Hua Guofeng]]}}
|-
{{s-bef|before=Office created}}
{{s-ttl|title=Chairman of the [[Central Military Commission]] of the CCP|years=1949 – 1976}}
{{s-gov}}
{{s-bef| before = none}}
{{s-ttl| title = Chairman of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | years=1949—1954}}
{{s-aft| after=[[Zhou Enlai]]}}
|-
{{s-bef|before=Office created}}
{{s-ttl|title=[[President of the People's Republic of China|Chairman of the Central People's Government of the People's Republic of China]]|years=1949 – 1954}}
{{s-aft||after=himself&lt;br /&gt;(as Chairman of the People's Republic of China)}}
|-
{{s-bef|before=himself&lt;br /&gt;(as Chairman of the Central People's Government)}}
{{s-ttl|title=[[President of the People's Republic of China|Chairman of the People's Republic of China]]|years=1954 – 1959}}
{{s-aft|after=[[Liu Shaoqi]]}}
|-
{{s-ppo}}
{{s-bef|before = [[Deng Fa]]}}
{{s-ttl| title = President of the [[Central Party School]] | years = 1942 – 1947}}
{{s-aft| after = [[Liu Shaoqi]] }}
{{end box}}

[[Санат:26 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:Шаошанда туғандар]]
[[Санат:9 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бейжіңде қайтыс болғандар]]
[[Санат:Мау Зыдоң]]
[[Санат:Қытай Халық Республикасының төрағалары]]
[[Санат:Қытай коммунистік партиясы төрағалары]]
[[Санат:Марксизм теоретиктері]]
[[Санат:Марксистер]]
[[Санат:Қытай революционерлері]]
[[Санат:Маоизм]]
[[Санат:Маошылдар]]
[[Санат:Лениншілдер]]
[[Санат:Герилья теоретиктері]]
[[Санат:Жапон-қытай соғысының (1937-1945) қатысушылары]]</text>
      <sha1>i8kg6rtl1wlemqw36m5pjiibb0jc782</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калифорния</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14117</id>
    <revision>
      <id>3602347</id>
      <parentid>3597350</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28153-71</username>
        <id>181018</id>
      </contributor>
      <origin>3602347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12648" sha1="8dmfw116lm5vpmfog20nz7orzy04xla" xml:space="preserve">{{мағына|Калифорния (айрық)}}
{{АҚШ штаты
 |атауы = Калифорния
 |шынайы атауы = California
 |ту = Flag of California.svg
 |белгісі = Seal of California.svg
 |карта = Map of USA CA.svg
 |лақапаты = «Алтын штат»
 |ұраны = «Эврика!»
 |әні = [[I Love You, California]]
 |астанасы = [[Сакраменто (Калифорния)|Сакраменто]]
 |ірі қаласы = [[Лос Анджелес]]
 |ірі қалалары = [[Сан Диего]]&lt;br /&gt;[[Сан Хосе]]&lt;br /&gt;[[Сан Франциско]]&lt;br /&gt;[[Фресно]]
 |тұрғыны = {{өсім}}37&amp;nbsp;253&amp;nbsp;956
 |санақ жылы = 2010
 |тығыздығы = 90,49
 |тұрғыныОрны = 1
 |ауданы = 423&amp;nbsp;970
 |құрлық ауданы = 
 |су ауданы = 20&amp;nbsp;037
 |су пайызы = 4,72
 |ауданыОрны = 3
 |ені = 400
 |ұзындығы = 1&amp;nbsp;240
 |ендік1 = 32°30'
 |ендік2 = 42°
 |бойлық1 = 114°8'
 |бойлық2 = 124°24'
 |максимал биіктігі = 4&amp;nbsp;421
 |орташа биіктігі = 880
 |минимал биіктігі = -86
 |штат реті = 31
 |штат стасусы = 
 |штатқа дейін = [[Калифорния республикасы]]
 |губернаторы = [[Джерри Браун]]
 |вице губернаторы = [[Гевин Ньюсом]]
 |заң шығару органы = Калифорния легислатурасы
 |жоғарғы палатасы = Калифорния сенаты
 |төменгі палатасы = Калифорния заң шығару жиналысы
 |сенат мүшелері = [[Дайэнн Файнстайн]]&lt;br /&gt;[[Барбара Боксер]]
 |уақыт белдеуі = Тынық мұхит уақыты: [[Гринвичтік уақыт|GMT]]-8/[[Жазғы уақыт|-7]]
 |автомобиль коды = CA
 |домені =
 |сайты = [http://ca.gov ca.gov]
 |ортаққордағы санаты= California
 |түсініктемелер = 
}}
'''Калифорния''' штаты ({{lang-en|California}}) — [[АҚШ]]-та халкының саны жағынан бірінші, аумағы жағынан үшінші орын алады. Мұнда 34 млн адам тұрады, бұдан 21 жыл бұрын бұл цифр 11 млн-ға кем болатын. Штаттың тарихы [[Америка өзені]]нен алтын табылғаннан кейін осы ауданды түгел қамтыған &quot;алтын безгегінен&quot; басталады.

Қазіргі уақыттағы Калифорнияның орталығы — [[Голливуд]], киноиндустриясы және ойын сауықтарымен әйгілі ғана емес, кәсіпкерлік үшін мүмкіндіктерімен де даңқы шыққан. Калифорнияда дүние жүзіндегі жоғары технологиялар мен компьютерлер жасаудың ең ірі және ең табысты орталықтарының бірі — әйгілі Кремний жазығы (Силикон жазығы) орналасқан.
Мұнда компьютерлер мен оларды бағдарламалық жағынан қамтамасыз ету құралдарын шығаратын жетекші кәсіпорындардың штаб-пәтерлері, зерттеу орталықтары орналасқан.

[[Силикон алқабы|Силикон жазығында]] мыңдаған адам жұмыс істеп, жүздеген миллион доллар ақша табуда. Калифорнияда дәстүрлі саналатын авиағарыштық және кеме жасау қалаларының кәсіпорындары да жұмыс істейді. Алайда штаттың ең ірі қалалары — [[Сан Франциско]] мен [[Лос Анжелес]]те ауыр өнеркәсіп емес, керісінше электроника мен ойын сауық, туризм мен банк ісін қамтитын қызмет көрсету индустриясы жетекші салалар болып табылады. 
[[Сан-Франциско]] мен оның айналасындағы аумақта 7 млн-нан аса, ал АҚШ- тың батысындагы ең ірі метрополигендік аумақ болып табылатын Лос-Анджелесте 16 млн-нан аса адам тұрады. Жағажайдағы үлкен жазықта өсіп, дамыған бұл мегаполис қоршаған ортаны елеулі түрде ластайтын автожолдардың қуатты тармағымен біртұтас байланысқан. [[Лос Анжелес]]тің оңтүстігіне қарай Лос-Анджелес — Лонг-Бинч порты орналасқан. Ол АҚШ-тың [[Тынық мұхит]]ы жағалауындағы ең ірі сауда порты. Қазіргі уақытта тұтастай алғанда гүлденіп келе жатқан Калифорния штаты үшін халықтың өте тығыз қоныстануы мен урбандалуы аса маңызды проблемалар болып табылады.

Халқы - 36,553,215 (2007 est.)

Астанасы - [[Сакраменто]]

== Қалалары ==
* [[Лос Анжелес]] - ең үлкен Калифорнияның қаласы. Американ фильмдері түгелдей дерлік Лос Анджелес қаласының жанындағы Голливудта шығады.
* [[Сан Франциско]] - Американың батысындағы ірі порт әрі өнеркәсіп орталығы. 
* [[Сан Диего]] - Калифорнияның екінші ірі қаласы. 
* [[Сан Хосе]] - Калифорнияның үшінші қаласы.

== Ресми тілдері ==
* [[Ағылшын тілі]] (57.59%)
* [[Испан тілі]] (28.21%)&lt;ref&gt;Қазіргі дүние географиясы: Хрестоматия. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқу құралы. / Қ. Ахметов, Т. Увалиев, Г. Түсіпбекова. —Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. ISBN 9965-36-216-5&lt;/ref&gt;

== Климаты ==
Калифорнияның аумақты шекарасында жерорта теңіздік климат болып табылады. Бұл жердің қысы жаңбырлы және жазы құрғақ болып келеді.  Мұхиттың әсері температураның ауытқуын төмендетеді, жазды салқындатады, ал қысты жылытады. Суық Калифорниялық мұхит ағысының кесірінен әрдайым жағажайды тұман басып тұрады.  Шекара орталығына жақындай бере континентті климат болып табылады. Батыс желдері мұхиттардан ылғалдық алып келеді. сондықтан штаттың  солтүстік жақ бөлігінде жауын-шашын көп түседі.  Климатқа сондай-ақ таулар да әсер етеді. Таулар ылғалды ауаны орталық Калифорнияға өткізбейді. 
Калифорнияның Солтүстік-батыс бөлігі қоңыржай климатты аумақ болып табылады. Жалпы жауын-шашын түсу мөлшері жылына 38-100 см. Тауларға таулы климат сипатты, сондықтан таулы аймақта ызғарлы қыс және қоңыржай жылы жаз. Таудан шығысқа қарай шөлді аймақ орналасқан. Бұл жер қысы суық, жазы ыстық аумақ болып табылады.

== Флора және фауна ==
Калифорнияның аумақты бөлігін калифорниялық флористикалық провинция алып жатыр, бұл аумаққа эндемиктік (түрлік - 48%, туыстық - 7.5%)  тән. Таулы аумақтарда қалың ну ормандар кездеседі. Эндемик өсімдіктер тән:''[[Sequoia sempervirens]]'', ''[[Sequoiadendron giganteum]]'', ''[[Umbellularia californica]]'', ''[[Lithocarpus densiflora]]'', ''[[Fremontodendron californicum]]'', ''[[Paeonia californica]]'', ''[[Crossosoma californicum]]'', ''[[Carpenteria californica]]'', ''[[Lyonothamnus floribundus]]'', ''[[Cercis occidentalis]]'', ''[[Pickeringia montana]]'', ''[[Staphylea bolanderi]]'', ''[[Aesculus californica]]''. Калифорниялық шөлдерге тәң эндемиктер де бар: (''[[Carnegiea]]'', ''[[Washingtonia]]''), ал оңтүстігінде (Сонор шөлінде) бейтропикалық өсімдіктер белгілі.  
Штат аумағында  [[Список национальных парков Калифорнии|сегіз ұлттық саябақ]].бар

==Әкімшілік ұйымдастырылуы==

Калифорния штатында 58 округ және 48 қала бар. Бұл штатта АҚШ-тағы ең үлкен округ - Сан-Бернардино орналасқан. Штатта басқа штартар сияқты &quot;town&quot; және &quot;city&quot; деп бөлінбейді, барлық қалалар бірдей деңгейде тұрады. Бірақ 458 қала өздерін «City of (Атауы)» және 22 - «Town of (Атауы)» деп атайды.

== Халқы ==
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:95%;&quot;
! Жыл || Халық саны || +/- %
|-
| [[1850]] || 92&amp;nbsp;597 || —
|-
| [[1860]] || 379&amp;nbsp;994 || 310,4 %
|-
| [[1870]] || 560&amp;nbsp;247 || 47,4 %
|-
| [[1880]] || 864&amp;nbsp;694 || 54,3 %
|-
| [[1890]] || 1&amp;nbsp;213&amp;nbsp;398 || 40,3 %
|-
| [[1900]] || 1&amp;nbsp;485&amp;nbsp;053 || 22,4 %
|-
| [[1910]] || 2&amp;nbsp;377&amp;nbsp;549 || 60,1 %
|-
| [[1920]] || 3&amp;nbsp;426&amp;nbsp;861 || 44,1 %
|-
| [[1930]] || 5&amp;nbsp;677&amp;nbsp;251 || 65,7 %
|-
| [[1940]] || 6&amp;nbsp;907&amp;nbsp;387 || 21,7 %
|-
| [[1950]] || 10&amp;nbsp;586&amp;nbsp;223 || 53,3 %
|-
| [[1960]] || 15&amp;nbsp;717&amp;nbsp;204 || 48,5 %
|-
| [[1970]] || 19&amp;nbsp;953&amp;nbsp;134 || 27 %
|-
| [[1980]] || 23&amp;nbsp;667&amp;nbsp;902 || 18,6 %
|-
| [[1990]] || 29&amp;nbsp;760&amp;nbsp;021 || 25,7 %
|-
| [[2000]] || 33&amp;nbsp;871&amp;nbsp;648 || 13,8 %
|-
| [[2010]] || 37&amp;nbsp;253&amp;nbsp;956 || 10,0 %
|-
| [[2012]] || 38&amp;nbsp;041&amp;nbsp;433 || 2,10%
|}

Калифорния халқының тығыздық картасы
Калифорния АҚШ-тағы халқы ең тығыз орналасқан штат. Бір ғана Лос-Анджелес округында 9 800 000 тұғын тұрып жатыр. Калифорния хылқының ортышы тығыздығы - шамамен 1 км шаршыға 91 адамнан. (АҚШ-та 11 орында)  Калифорния хылқының көбісі ақ түсті терілі адамдар, олардан кейін лтынамерикалықтар (үштен бірі), афроамерикандықтар және америкалық үнділер.

==Калифорнияның назар аударарлық жерлері==
* Голливуд
* Блайт пішіндері
* Мафусаил (ағашы)
* Форт-Росс мұражай-қорығы
* Йосемити ұлттық саябағы
* Ранчо Ла-Брея
* Мохаве телефон үйшігі — 2000 ж. қайта жөндеуден өтті
* Херст-касл
* Басқа да штаттар сияқты Калифорнияда да теміржол мұражайлары бар: Ломита, Golden Gate

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://ca.gov ca.gov Калифорния ресми сайты]

{{wikify}}
{{АҚШ әкімшілік бөлінуі}}

[[Санат:Калифорния|*]]
[[Санат:АҚШ штаттары]]</text>
      <sha1>8dmfw116lm5vpmfog20nz7orzy04xla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеул</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17205</id>
    <revision>
      <id>3602528</id>
      <parentid>3599449</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Namsan_Park_and_Seoul_Tower_(4615642044).jpg|Namsan_Park_and_Seoul_Tower_(4615642044).jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Namsan_Park_and_Seoul_Tower_(4615642044).jpg|жойған]], себебі:</comment>
      <origin>3602528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17267" sha1="040we2fgxxzxmdlahlxeregaxm1plcx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Сеул
 |шынайы атауы            = 서울 특별시, Seoul
 |сурет                   = {{Photomontage|
 |color=#ffffff
 | photo1a = 숭례문 2 (한국관광공사).jpg
 | photo2a = Yeouido sunset seen from Dongjak Bridge 20230726.jpg
 | photo2b =
 | photo2c = Myeongdong Cathedral 4.jpg
 | photo3a = Geunjeongjeon Seoul.jpg
 | photo3b = CheonggyecheonSeoul.jpg
 | photo4a = Seoul_at_night_(cropped).jpg
 | position = center
 | spacing = 2
 | border = 0
 | size = 270
 | text = }}
 |жағдайы                 = Астана
 |ел                      = Корея Республикасы
 |елтаңба                 = Logo of Seoul, South Korea.svg
 |ту                      = Flag of Seoul.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 37|lat_min = 35|lat_sec = 
  |lon_dir = E|lon_deg = 127|lon_min = 0|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Сеул ұлттық астаналық аймақ
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 25 ку
 |басшының түрi           = мэр
 |басшысы                 = Пак Вон Сун
 |құрылған уақыты         = 1394
 |алғашқы дерек           = б.э.б. IV ғасыр
 |бұрынғы атаулары        = Виресон, Ханян, Хансон, Кёнсон, Кэйдзё
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 605,25
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 38
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = корей 
  |тұрғыны                = 10 063 197&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| title=연령별 인구현황. 서울특별시| publisher=// rcps.egov.go.kr| accessdate=2015-9-10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| archivedate=2014-11-29| deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2015
  |тығыздығы              = 16 626,5
  |шоғырлануы             = 23 480 000&lt;ref&gt;{{cite web| author=| date=| url=http://demographia.com/db-worldua.pdf| title=Demographia World Urban Areas| publisher=// demographia.com| accessdate=2015-9-10}}&lt;/ref&gt; адам (2015)
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +9:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +82-2
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Seoul
 |сайты                   = http://www.seoul.go.kr/main/index.html
 |сайт тілі               = 
}}
'''Сеул''' ({{lang-ko|서울}} {{IPA|[sʰʌ.ul]}}, ''Соуль'' — «астана») — [[Корея Республикасы]]ның ең үлкен қаласы және астанасы. 10 миллионнан астам адам тұрады.

==Тарихы==
[[Сурет:Hauptstrasse und Palasttor in Seoul.jpg|thumb|200px|[[Кёнбоккун]] сарайы алдындағы көшев [[XIX ғасыр]]да]]
[[Сурет:Traditional House.jpg|thumb|200px|Классикалық корей сәулеті]]

Қаланың алғашқы аты — [[Виресон]],  [[б. з. д. 370 жыл]]дан бастап [[Пэкче]] мемлекетінің астанасы болған. [[Корё]] заманында ''Хансон'' (漢城, «[[Ханган]] өзені бойындағы бекінісі») деген атпен белгілі болды. [[Чосон әулеті]] кезінде [[1394 жыл]]дан бастап ''Ханян'' (漢陽) деген атпен астанасы болды. [[Корея Жапония қол астында]] кезінде қала аумағында ''[[Кэйдзё|Кёнсон]]'' ({{lang-ja|京城}}, Кэйдзё) деген әкімшілік орталық болды, ''Сеул'' деген аты тәуелсіз Кореяда [[1946 жыл]]ы ғана нық бекітілді.

==География және климат==
Сеулдің климаты [[муссонды климат|муссондық]].
{{Қаланың ауа райы
 | Ені    = 
 | Жағдайы = 
 | Жер_ілік = Сеул
 | Дерекнама  = [http://www.worldweather.org/095/c00231.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=47108 Ауа райы және Климат],&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2011/11/117_98115.html|title=Temperatures in Seoul rise to record high at 25.9 degrees for Nov.|publisher=The Korean Times|accessdate=2012-01-13}}&lt;/ref&gt;

 | Қаң_ор =-2.7            | Қаң_ор_ж-ш = 22 
 | Ақп_ор =-0.1            | Ақп_ор_ж-ш =24 
 | Нау_ор =5.5             | Нау_ор_ж-ш =46 
 | Сәу_ор =12.2           | Сәу_ор_ж-ш =77
 | Мам_ор =17.4          | Мам_ор_ж-ш =102 
 | Мау_ор =21.9           | Мау_ор_ж-ш =133 
 | Шіл_ор =24.9           | Шіл_ор_ж-ш =328 
 | Там_ор =25.4           | Там_ор_ж-ш =348
 | Қыр_ор =20.8           | Қыр_ор_ж-ш =138 
 | Қаз_ор =14.4            | Қаз_ор_ж-ш =49 
 | Қар_ор =6.8              | Қар_ор_ж-ш =53 
 | Жел_ор =0.2            | Жел_ор_ж-ш =25 
 | Жыл_ор =12.2         | Жыл_ор_ж-ш =1345

 | Қаң_ор_мин =-6.1         | Қаң_ор_макс =1.6 
 | Ақп_ор_мин =-4.1         | Ақп_ор_макс =4.1 
 | Нау_ор_мин =1.1          | Нау_ор_макс =10.2 
 | Сәу_ор_мин =7.3          | Сәу_ор_макс =17.6 
 | Мам_ор_мин =12.6       | Мам_ор_макс =22.8 
 | Мау_ор_мин =17.8        | Мау_ор_макс =26.9 
 | Шіл_ор_мин =21.8         | Шіл_ор_макс =28.8 
 | Там_ор_мин =22.1        | Там_ор_макс =29.5 
 | Қыр_ор_мин =16.7        | Қыр_ор_макс =25.6 
 | Қаз_ор_мин =9.8            | Қаз_ор_макс =19.7 
 | Қар_ор_мин =2.9           | Қар_ор_макс =11.5 
 | Жел_ор_мин =-3.4        | Жел_ор_макс =4.2 
 | Жыл_ор_мин =8.2         | Жыл_ор_макс =16.9

 | Қаң_а_мин =-22.0          | Қаң_а_макс =13.5 
 | Ақп_а_мин =-19.8          | Ақп_а_макс =18.7 
 | Нау_а_мин =-15.3          | Нау_а_макс =23.0 
 | Сәу_а_мин =-4.6            | Сәу_а_макс =29.8 
 | Мам_а_мин =4.6            | Мам_а_макс =32.4
 | Мау_а_мин =7.0             | Мау_а_макс =37.4
 | Шіл_а_мин =11.9           | Шіл_а_макс =38.4
 | Там_а_мин =12.5          | Там_а_макс =38.1
 | Қыр_а_мин =3.9             | Қыр_а_макс =36.0
 | Қаз_а_мин =-2.6             | Қаз_а_макс =29.6
 | Қар_а_мин =-11.5          | Қар_а_макс =25.9 
 | Жел_а_мин =-18.1         | Жел_а_макс =19.6 
 | Жыл_а_мин =-22.0        | Жыл_а_макс =38.4
}}

==Әкімшілік бөліну==
Сеул 25 куға (구 - өзін-өзі басқару құқығына иелі муниципалды аумақтар), ал кулар ішінен 522 ''тонға'' (동 - әкімшілік аудан), 13 787 ''тхонға және'' 102 796 ''панға'' бөлінген.  
* [[Каннамгу (аудан)|Каннамгу]] (강남구; 江南區)
* Кандонгу (강동구; 江東區)
* Канбукку (강북구; 江北區)
* Кансогу (강서구; 江西區)
* Кванакку (관악구; 冠岳區)
* Кванджингу (광진구; 廣津區)
* Курогу (구로구; 九老區)
* Кымчхонгу (금천구; 衿川區)
* Новонгу (노원구; 蘆原區)
* Тобонгу (도봉구; 道峰區)
* Тондэмунгу (동대문구; 東大門區)
* Тонджакку (동작구; 銅雀區)
* Мапхогу (마포구; 麻浦區)
* Содэмунгу (서대문구; 西大門區)
* Сочхогу (서초구; 瑞草區)
* Сондонгу (성동구; 城東區)
* Сонбукку (성북구; 城北區)
* Сонпхагу (송파구; 松坡區)
* Янчхонгу (양천구; 陽川區)
* Йондынпхогу (영등포구; 永登浦區)
* Йонсангу (용산구; 龍山區)
* Ынпхёнгу (은평구; 恩平區)
* Чонногу (종로구; 鍾路區)
* Чунгу (중구; 中區)
* Чуннангу (중랑구; 中浪區)

== Экономика ==
Сеул — әлемнің ірі өнеркәсіп және қаржы орталығының бірі. Мұнда шамамен 20 000 кәсіпорын орналастырған. Өнеркәсіптің басты салалары: [[сауда]], [[машина жасау]], [[телекоммуникация]]лар, [[электроника]], [[құрылыс]].
Мұнда [[Samsung Group|Samsung]], [[LG Group|LG]], [[Hyundai]], [[Kia Motors|Kia]] және [[SK Group|SK]] корпорацияларының бас бәтерлері орналасқан. Сеул елдің 0,6% аумағын алғанымен, қала Корея республикасының 21% [[ЖІӨ]] өндіреді&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lmg.go.kr/2006iaescsi/generalinfo/seoul.asp|title=Welcome to KTC|publisher=Lmg.go.kr|archiveurl=http://www.webcitation.org/69hVAu3Ty|archivedate=2012-08-06}}&lt;/ref&gt;. Өндірістің негізгі салалары: [[сауда]], [[машинажасау]], [[телекоммуникации]], [[электроника]], [[құрылыс]].

==Халық саны==
{|
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;prettytable&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Жыл
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Халық саны
|-
| 1428 || align=&quot;right&quot; | 103 328
|-
| 1660 || align=&quot;right&quot; | 200 000
|-
| 1881 || align=&quot;right&quot; | 199 100
|-
| 1890 || align=&quot;right&quot; | 192 900
|-
| 1899 || align=&quot;right&quot; | 211 200
|-
| 1902 || align=&quot;right&quot; | 196 600
|-
| 1906 || align=&quot;right&quot; | 230 900
|-
| 1910 || align=&quot;right&quot; | 278 958
|-
| 1915 || align=&quot;right&quot; | 241 085
|-
| 1920 || align=&quot;right&quot; | 250 208
|-
| 1925 || align=&quot;right&quot; | 336 349
|-
| 1930 || align=&quot;right&quot; | 355 426
|-
| 1935 || align=&quot;right&quot; | 404 202
|-
| 1940 || align=&quot;right&quot; | 930 547
|-
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;prettytable&quot;
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Жыл
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Халық саны
|-
| 1944 || align=&quot;right&quot; | 947 630
|-
| 1949 || align=&quot;right&quot; | 1 418 025
|-
| 1952 || align=&quot;right&quot; | 648 432
|-
| 1955 || align=&quot;right&quot; | 1 574 868
|-
| 1960 || align=&quot;right&quot; | 2 445 402
|-
| 1966 || align=&quot;right&quot; | 3 793 280
|-
| 1970 || align=&quot;right&quot; | 5 433 198
|-
| 1975 || align=&quot;right&quot; | 6 889 502
|-
| 1980 || align=&quot;right&quot; | 8 364 379
|-
| 1985 || align=&quot;right&quot; | 9 639 110
|-
| 1990 || align=&quot;right&quot; | 10 612 577
|-
| 1995 || align=&quot;right&quot; | 10 231 217
|-
| 2000 || align=&quot;right&quot; | 9 895 972
|-
| 2005 || align=&quot;right&quot; | 10 349 312
|}
|}

=== Қаржы===
Сеулде көптеген халықаралық компаниялардың да бас пәтерлері орналасқан&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/ |title=Global : Cities |publisher=CNN  }}&lt;/ref&gt;. Халықаралық [[Citigroup]], [[Deutsche Bank]], [[HSBC]], [[Goldman Sachs]], [[JPMorgan Chase]], [[Barclays]], [[Grupo Santander]], [[UBS]], [[Credit Suisse]], [[UniCredit]], [[Société Générale]], [[Calyon]], [[BBVA]], [[Macquarie Group]], [[ING Bank]], [[State Street]] және [[Standard Chartered]] банктарының филиалдары да бар.
&lt;gallery&gt;
Сурет:Seoul sykline.jpg|Сеул бір бөлігінің көрінісі
&lt;/gallery&gt;

== Карталар ==
* [http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg Сеула картасы (кор.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108015724/http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg |date=2011-11-08 }}
* [http://newton.kias.re.kr/~hepph/public_html/03icfp/submap.jpg Сеул метросының сызбанұсқасы]
* [http://www.asianinfo.org/asianinfo/countries_map/map-picture/seoul.jpg Сеулдің іскер орталықтары]
* [http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg Сеул картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523231547/http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg |date=2012-05-23 }}

== Халықаралық қатынастар ==
{| cellpadding=&quot;10&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|
=== Бауырлас қалалар ===
Ресми сайтқа сәйкес бауырлар қалалар тізімі&lt;ref name=autogenerated1&gt;http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210175055/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |date=2007-12-10 }}&lt;/ref&gt;:
* {{TPE}} [[Тайбэй]], ([[23 наурыз]] [[1968]])
* {{TUR}} [[Анкара]], ([[23 тамыз]] [[1971]])
* {{USA}} [[Гонолулу]], ([[22 қазан]] [[1973]])
* {{USA}} [[Сан-Франциско]], ([[18 мамыр]] [[1976]])
* {{BRA}} [[Сан-Паулу]], ([[20 сәуір]] [[1977]])
* {{COL}} [[Богота]], ([[14 маусым]] [[1982]])
* {{IDN}} [[Джакарта]], ([[25 шілде]] [[1984]])
* {{JPN}} [[Токио]], ([[3 қыркүйек]] [[1988]])
* {{RUS}} [[Мәскеу]], ([[13 шілде]] [[1991]])
* {{AUS}} [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]], ([[8 қараша]] [[1991]])
* {{FRA}} [[Париж]], ([[12 қараша]] [[1991]])
* {{MEX}} [[Мехико]], ([[5 қазан]] [[1992]])
* {{CHN}} [[Бейжің]], ([[23 қазан]] [[1993]])
* {{MNG}} [[Ұлан-Батыр]], ([[6 қазан]] [[1995]])
* {{VNM}} [[Ханой]], ([[1 мамыр]] [[1996]])
* {{POL}} [[Варшава]], [[20 маусым]] [[1996]])
* {{EGY}} [[Каир]], ([[27 сәуір]] [[1997]])
* {{KAZ}} [[Астана]], ([[6 қараша]] [[2004]])
* {{USA}} [[Вашингтон]], ([[13 наурыз]] [[2006]])
* {{GRC}} [[Афины]], ([[15 наурыз]] [[2006]])
* {{THA}} [[Бангкок]], ([[16 маусым]] [[2006]])
||
||

=== Серіктес қалалар ===
Ресми сайтқа сәйкес серіктес қалалар тізімі&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;:
* {{CAN}} [[Оттава]], ([[10 қаңтар]] [[1997]])
* {{GER}} [[Берлин]],  ([[23 сәуір]] [[1997]])
* {{NLD}} [[Амстердам]], ([[15 наурыз]] [[1999]])
* {{HUN}} [[Будапешт]],  ([[14 шілде]] [[2005]])
* {{TUR}} [[Стамбұл]],  ([[24 тамыз]] [[2005]])
* {{UZB}} [[Ташкент]],([[30 наурыз]] [[2006]])
* {{USA}} [[Лос-Анджелес]], ([[16 қазан]] [[2006]])
* {{ITA}} [[Милан]], ([[1 ақпан]] [[2007]])
* {{BLR}} [[Минск]], ([[8 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Шаньдун]], ([[19 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Цзянсу]], ([[21 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Гуандун]],  ([[22 шілде]] [[2008]])
* {{CHN}} [[Чжэцзян]], ([[10 сәуір]] [[2009]])
* {{CHN}} [[Тяньцзинь]], ([[12 сәуір]] [[2009]])
|}
{{S-start}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Пекче астанасы]]| before=|after=[[Конджу|Унджин]]|years=б.з.д 18 ж.- б.з 475}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея астанасы]]| before=[[Кэсон|Кайдзё]]|after=|years=}}
{{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея Республикасының астанасы]]| before=|after=(жүктеулі)|years=1948–}}
{{S-end}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі}}
{{Азия елордалары}}
{{Жазғы ОО астаналары}}

[[Санат:Сеул]]
[[Санат:Оңтүстік Кореяның миллионер қалалары]]
[[Санат:Азия елордалары]]


{{geo-stub}}</text>
      <sha1>040we2fgxxzxmdlahlxeregaxm1plcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Rolling Stones</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17249</id>
    <revision>
      <id>3602367</id>
      <parentid>3534304</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T22:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Niegodzisie</username>
        <id>85876</id>
      </contributor>
      <comment>/* Студиялық альбомдар */</comment>
      <origin>3602367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62951" sha1="r4zjmeojx4t5yaos04b7bq06x1l00fq" xml:space="preserve">{{Музыкалық топ
 |Топ атауы           = The Rolling Stones
 |Шынайы атауы        =
 |Логотипі            = 
 |Логотип ені         = 250px 
 |Суреті              = The Rolling Stones Summerfest in Milwaukee - 2015.jpg
 |Сурет тақырыбы      = The Rolling Stones [[Милуоки]]де. [[2015 жыл]]
 |Сурет ені           = 250px
 |Фон                 = 
 |Жанры               =  [[Рок-н-ролл]]&lt;br /&gt;[[блюз-рок]]&lt;br /&gt;[[ритм-н-блюз]]&lt;br /&gt;[[психикалық рок]]
 |Белсенділік жылдары     = [[1962 жыл|1962]] — қазіргі уақыт
 |Мемлекет            = {{GBR}}
 |Қайдан              = [[Лондон]], [[Англия]]
 |Тілі                = [[Ағылшын тілі|Ағылшын]]
 |Басқаша атауы       = The Stones
 |Лейблдері              = [[Virgin Records]], [[Decca Records|Decca]], [[Rolling Stones Records]]
 |Басқа да жобалары   = [[Blues Incorporated]], [[The New Barbarians]], [[SuperHeavy]]
 |Құрамы              = * [[Мик Джаггер]]
* [[Кит Ричардс]]
* [[Ронни Вуд]]
 |Бұрынғы қатысушылары    = * [[Брайан Джонс]]
* [[Иэн Стюарт]]
* [[Чарли Уоттс]]
* [[Билл Уаймен]]
* [[Мик Тейлор]]
 |Сайты               = {{URL|rollingstones.com}}
}}
'''The Rolling Stones''' ({{lang-en|Роллинг Стоунз}}, тікелей аударғанда &quot;дөңгелеген тастар&quot;, шын мәнінде, [[қаңбақ]] деген өсімдіктің атауы, ал бұл сөздің ағылшын сленгіндегі мағынасы  — '''қаңғыбас''') — [[Ұлыбритания|британдық]] [[рок-топ]], [[1962 жыл]]ы пайда болған және көптеген жылдар бойы танымалдығы жағынан [[The Beatles]] тобымен бәсекелескен. 

The Rolling Stones - [[Британдық рок-басқын]]ның маңызды бөлігі деп есептелінетін және [[рок]] тарихындағы ең танымал, коммерциялық табысты топтардың бірі.&lt;ref&gt;{{cite web  
| author = 
| datepublished = 
| url        =http://acclaimedmusic.net/Current/1948-09art.htm
| title       =  The Top 1000 Artists of All Time 
| publisher  = acclaimedmusic.net
| accessdate    = 2010-04-08}}&lt;/ref&gt;. The Rolling Stones, топтың менеджері [[Эндрю Луг Олдэм]]нің жоспары бойынша,  The Beatles тобының &quot;бунтарлық&quot; альтернативасы болуы керек болған көрінеді, ал 1969 жылдың өзінде американдық турненің қорытындысына қарасақ, &quot;әлемдегі ең ұлы [[рок-н-ролл]] топтардың бірі» болып жарнамалана бастаған және ([[Allmusic]]-ке сенсек), өз мәртебелерін осы күнге дейін сақтап қалған&lt;ref name=&quot;amg&quot;/&gt;.

The Rolling Stones тобының музыкалық стилі [[Роберт Джонсон]], [[Чак Берри]], [[Бо Диддли]] және [[Мадди Уотерс]] сияқты тұлғалардың ықпалымен қалыптасып, уақыт өте келе индивидуалдық ерекшеліктерге ие бола бастаған; нәтижесінде Джаггер-Ричардстың авторлық дуэті әлемдік мойындауға ие болды.

Топ Ұлыбританияда жиырма екі студиялық және сегіз концерттік альбомын (АҚШ-та, сәйкесінше, 24 және 9) шығарды. Ал топтың 22 синглы [[UK Single Chart]] тізімінің алғашқы ондығында болған, ал олардың сегізі хит-шерудің алғашқы қатарына шыққан&lt;ref name=&quot;uk_chart&quot;&gt;{{cite web
|  url  =  http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=730
| title = Rolling Stones. UK Chart
| accessdate = 2009-12-14
| lang = en
| description = www.chartstats.com
|archiveurl=http://archive.is/BAn8|archivedate=2012-05-24}}&lt;/ref&gt;; Rolling Stones [[Billboard Hot 100]] тиісті көрсеткіштері — 28 и 8&lt;ref name=&quot;allmusic_chards_singles&quot;&gt;{{cite web
|  url  =  http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:aifoxqr5ldje~T51
| title = Rolling Stones. Billboard Hot 100
| accessdate = 2009-12-14
| lang = en
| description = www.allmusic.com
}}&lt;/ref&gt;.

Rolling Stones альбомдарының бүкіл әлемдік таралымы 250 миллионнан асқан&lt;ref&gt;{{cite web 
| author = 
| datepublished = 
| url        =http://www.abo.fi/~jbacklun/moneymen.htm 
| title       =  [«Everything is turning to gold», Record sales of the Rolling Stones
| publisher  = www.abo.fi
| accessdate    = 2010-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/the-greatest-show-on-earth-top-of-the-pops-takes-a-final-bow-408853.html The greatest show on earth: Top of the Pops takes a final bow — Features, Music — The Independent&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.01men.com/editorial/337183/musique/?di=7&amp;play=0 01men — Le top 20 des artistes les plus vendeurs&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, олардың 200 миллионы АҚШ-та сатылған екен&lt;ref&gt;http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117.&lt;/ref&gt;; бұл көрсеткіш бойынша, топ - әлемдегі ең табыстылардың бірі. [[1989 жылы музыкада|1989 жыл]]ы Rolling Stones [[Рок-н-ролл даңқ залы]]на қосылған, ал [[2004 жылы музыкада|2004 жыл]]ы топ [[Rolling Stone журналы бойынша әлемнің барлық уақыттағы үздік 100 орындаушысы]] тізіміне кірген.

== Топтың тарихы ==
[[Мик Джаггер]] мен [[Кит Ричардс]] алғаш рет [[Дартфорд]] бастауыш мектебінде танысқан. Содан соң, жеті жылдай олар араласпаған, кейін Кит 1961 жылы Дартфорд теміржол вокзалында қолына бірнеше [[ритм-энд-блюз]] жазылған грампластинка ұстаған Микті кездейсоқ кездестірген екен.

Әңгіме барысында, олар екеуі де ([[рок-н-ролл]]ға қызығатын өзінің өзге қатарластарына қарағанда) [[блюз]] және ритм-энд-блюзбен қызығатындығы, екеуінің де Sidcup Art School суретшілер мектебінде оқитын Мик Тейлор деген ортақ таныстары бар екендігі анықталады&lt;ref name=&quot;amg&quot;&gt;{{cite web
| author = Stephen Thomas Erlewine
| datepublished = 
| url        =http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:aifoxqr5ldje~T1 
| title       =  The Rolling Stones biography
| publisher  = www.allmusic.com
| accessdate    = 2010-05-26}}&lt;/ref&gt;. Кейін үшеуі бірігіп топ құруды және ол топты '''Little Boy Blue and the Blue Boys''' деп атауды шешіп, репертуаларында [[Чак Берри]] мен [[Бо Диддли]]дің бірнеше әнін айта бастайды.

[[Брайан Джонс]] [[Челтенхем]]де туып, өседі. Өзінің көп қатарластарына ұқсап, ол да [[скиффл]]мен, кейінірек [[трад]]пен (&quot;дәстүрлі [[джаз]]&quot;) қызығады. Джонс [[Чарли Паркер]]дің жазғандарының ықпалымен [[саксафон]] мен [[кларнет]]те ойнауды үйренеді, уақыт өте [[гитара]]ны да үйреніп алып, жергілікті Trand Band, Dixielanders пен Delta Jazzmen топтармен қосылып, өнер көрсете бастайды. 
1959 жылы Брайанның 16 жастағы дос қызы жүкті болып қалып, кейінгі айқай-шудан соң мектебін тастап, Скандинавияға заңсыз қашып кетуіне тура келеді, ол жақта жазы бойы гитарада ойнап ақша таба бастайды&lt;ref name=&quot;classic&quot;&gt;{{cite web
| author = 
| datepublished = 
| url        =http://www.classicbands.com/stones.html 
| title       =  The Rolling Stones
| publisher  = www.classicbands.com
| accessdate    = 2010-04-08}}&lt;/ref&gt;. Үйіне қайтып келген соң, Брайан блюзге қызығады, бірақ өзіне пікірлестер іздеп, Лондонға көп баруына тура келеді. Ал 1962 жылы ол Пол Пондпен (кейінірек ол [[Manfred Mann]] тобында Пол Джонс есімімен жүреді) танысады және оның Odin's Big Secret тобына қосылады.

=== Құрамның қалыптасуы ===
Біраз уақыт өткен соң, британдық блюздің негізгі насихатшысы [[Алексис Корнер]] өзінің Blues Incorporated (топтың барабаншысы [[Чарли Уоттс]] еді) тобымен &quot;Ealing&quot; клубында өнер көрсетуін жиілетеді. Брайан Джонс Алексис Корнермен танысып, оның тобына сессиялық музыкант ретінде қосылып, әр демалыс сайын слайд-гитарада Элмо Льюис есімімен ойнай бастайды.

1962 жылдың сәуірінде Микк Джаггер мен Кит Ричардс &quot;Ealing&quot; клубында болып, ондағы Брайан Джонстың оларға өте қатты әсер еткен орындауын көреді де концерттен соң онымен танысады. &quot;Илингтің&quot; күнде қонағына айналған олар, кейінірек Алексис Корнермен да танысып, оған өздерінің әуесқой әуен-жазбаларын тыңдауға береді. Біраз уақыт өткен соң, Blues Incorporated тобы &quot;[[Marque Club]]та&quot; да ән айта бастайды. Бұл клубта олардың қатарында алғашында Мик Джаггер вокалист ретінде, кейін Кит Ричардс гитарист ретінде көріне бастайды.

Брайан Джонс сол уақыттың өзінде өзінің ритм-энд-блюз тобын жасақтау үшін шешім қабылдағандығы туралы &quot;Jazz News&quot; газетіне хабарландыру береді. Хабарландыруға бірінші болып пианист [[Иэн Стюарт]] құлақ түреді. Кейін олар Брайан Джонс екеуі дайындыққа кірісіп кетеді. Маусым айында Мик пен Кит су жаңа топтың дайындықтарының бірінде болады, содан кейін ол екеуінің де осы топтың құрамында ойнайтындығы шешіледі.

[[1962 жыл]]ы 12 шілдеде Blues Incorporated [[BBC]] арнасында өнер көрсетуге шақыру алады. Ал, сол уақытта топ &quot;Marque&quot; клубында да өнер көрсетуі керек болғандықтан, Корнер Брайанға, Микке, Китке, Иэн мен Дикке клуб сахнасына жеке шығуы туралы ұсыныс айтылады. Дәл сол концертте топ (құрамында барабаншы Мик Айвори де бар еді) алғаш рет өздерін [[Мадди Уотерс]]тың 1950-жылғы бір әнімен атап, Rolling Stones болып өнер көрсетеді&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;.

==== Дебют ====
1962 жылдың тамызында Дик Тейлор топтан кетеді, оның орнына The Cliffons тобындағы Билл Уаймен келеді, ал Айворидің орнына (ол кейінірек [[The Kinks]]-ке қосылады) Тони Чепмен шақырылады, бірақ көп ұзамай, оның орнына ол уақытта жарнамалық агенттікте қызмет ететін Чарли Уоттс келеді&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;.

1963 жылдың басында топтың құрамы тұрақталып, 8 айға жуық &quot;Crawdaddy&quot; клубында &quot;орнығады&quot;. Ол жерде олар өздеріне [[Эндрю Луг Олдхэм]]нің назарын аударады, ол, өз кезегінде, Stones тобын клубтың менеджері Джорджио Гомелескиден &quot;сатып алып&quot;, өзінің қоластындағыларының, &quot;таза&quot; The Beatles тобына қарсы, &quot;кір&quot; имиджін қалыптастыра бастайды. Бір нұсқа бойынша, оның ұйытқы болуымен Стюарт, өзінің сыртқы келбеті өзге топ мүшелерімен үйлеспегендігі үшін, топтан шеттетілген екен. Басқа нұсқа бойынша, Олдхэм топтың құрамы әдепкі рок-топ үшін тым көп деп есептеген көрінеді. Бірақ, пианист топпен байланысын ешқашан үзген емес: сахнаның басты жұмыскерлерінің біріне айналып, өзі қайтыс болған 1985 жылға дейін топпен бірге концерттерді бірге өткізген&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;.

The Rolling Stones [[Decca Records]] студиясымен келісімге қол жеткізген соң, маусым айында Британияда 21-ші орынға дейін көтерілген, өздерінің дебюттік &quot;Come On&quot; ([[Чак Берри]]дің композициясын) синглын шығарады.&lt;ref name=&quot;charts&quot;&gt;{{cite web 
| author = 
| datepublished = 
| url        =http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=730
| title       = Rolling Stones UK Charts 
| publisher  = www.chartstats.com
| accessdate    = 2010-05-26|archiveurl=http://archive.is/BAn8|archivedate=2012-05-24}}&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Mick Jagger and Ron Wood - Rolling Stones - 1975.jpg|thumb|Ронни Вуд және Мик Джаггер Чикагода|right]]

Содан кейін &quot;I Wanna Be Your Man&quot; ([[Джон Леннон|Леннон]]-[[Пол Маккартни|Маккартни]] композициясы) мен &quot;Not Fade Away&quot; ([[Бадди Холли]], Британияда 3-ші орын&lt;ref name=&quot;charts&quot;/&gt; мен американдық ТОП-50 ілінеді). Бұл уақытта The Rolling Stones өз елдерінде скандалды танымал жұлдыздарға айналып үлгерген-ді: Олдэмнің &quot;кір&quot; имиджге қойған басымдығы өзін ақтап шықты. Өздерінің дебюттік альбомдарын (Британияда альбом [[The Rolling Stones (Альбом)|The Rolling Stones]] деп аталса, АҚШ-та - &quot;[[England's Newest Hit Makers The Rolling Stones]]&quot;) шығарған соң, топ алғашқы американдық гастрольдік сапарында &quot;[[Five by Five]]&quot; EP жасап шығады. Өздерінің гастрольдік сапарларының соңына қарай, оларда алғашқы британдық чартоппер бар еді: &quot;Little Red Rooster&quot;, [[Хаулин Вулф]]тың композициясы.

Дебюттік &quot;The Rolling Stones&quot; альбомы шыққан соң, Ұлыбританияда нағыз истерия басталды, концерттердің соңы қырғын төбелеске айналып отырды. Ағылшын рок-н-ролл тарихындағы ең шулы концерттердің бірі - осы топтың [[Winter Gardens Blackpool]] залындағы көрсетілімі. Қойылым барысында ашулы фанаттар шамдарды қиратып, &quot;Стейнвей&quot; роялін сындырып, концерт орнын нағыз қоқыс алаңына айналдырады, нәтижесінде жүзге жақын адам өз жарақаттарын ауруханада емдетуіне тура келеді. Музыканттардың сахнада пайда болуының алғашқы минуттарынан бастап, көрермен арасындағы эмоционалдық жағдай қиындап кеткендігі соншалық, концертті біраз үзе тұруға мәжбүр болған екен.

Осыдан кейін Олдэм топтың тек қана өз композицияларын жазып, орындауларын талап ете бастайды. [[1964 жыл]]ы маусымда &quot;Tell Me (You're Coming Back)&quot; синглы американдық ТОП-40 қатарына кіріп, Джаггер-Ричардс жұбының хиттер сериясын бастап берді. Авторлық дуэттің мәртебесін &quot;(I Can Get No) Satisfaction&quot; (1965 жылдың жазы) супержұлдыздық деңгейге шығарды. Кейін классикалық деп танылған гитаралық [[рифф]] (басында, үрмелі секцияның дыбысталуын қайталаған) Rolling Stones тобының дәстүрлі блюз тамырларынан әлдеқайда алшақтап, өз даму жолына түскенінің дәлелі болса керек&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;. Аталған сингл американдық &quot;тізімдерде&quot; 4 аптадан астам уақыт бойы алғашқы қатарда тұрды; одан кейін &quot;ондыққа&quot; ілінген &quot;Get Off My Cloud&quot;, &quot;19th Nervous Breakdown&quot;, &quot;As Tears Go By&quot;, &quot;Have You Seen Your Mother, Baby, Standing in the Shadow?&quot; ілесіп отырды&lt;ref name=&quot;billboard_100&quot;&gt;{{cite web 
| author = 
| datepublished = 
| url        =http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:aifoxqr5ldje~T51
| title       = Rolling Stoners Billboard Hot 100 
| publisher  = www.allmusic.com
| accessdate    = 2010-05-26}}&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Rolling_Stones_1965.jpg|thumb|The Rolling Stones (1965): Брайан Джонс, Чарли Уоттс, Мик Джаггер, Кит Ричардс, Билл Уаймен]]

1966 жылы The Rolling Stones өздерінің психоделияға экскурс жасауы арқылы The Beatles таңдаған радикалды даму жолына қарсы тұруға тырысты: топтың еш кавер-версиясыз жазған алғашқы альбомы [[Aftermath(альбом)|Aftermath]] болды. Ол уақытта Брайан Джонс музыкалық бағыттардың әр түріне қызығып жүрген кезі болатын, және сол қызығушылықтың нәтижесі &quot;Paint It Black&quot; ([[ситар]] бұл жерде солист-аспапқа айналды) немесе &quot;Going Home&quot; секілді туындыларда көріне бастады.

[[Эклектика]]лық тенденциялар &quot;[[Between The Buttons]]&quot; (1967) сияқтыларда тіптен гүлдене түсті; сонымен бірге, бұл жерде топтың музыкалық дыбысталуы жеңілдей түсті, аранжировка - әсерлене бастады. Ал топтың поп-мейнстимге ілініп кетуіне екі ірі скандал кедергі жасады. Бірінші Джаггерге &quot;Let's Spend the Night Together&quot; өлеңін барынша түсініксіздеу орындауына тура келді, (олай болмаған жағдайда, топты [[BBC]]-де тыйым салу қауіп туды)&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;, сосын Джаггер мен Ричардс нашамен тұтқындалды; ал 3 ай өткен соң, Джонс та осындау оқиғаға тап болды. Үшеуі де шартты мерзім алса да, топ қоғамдық назардан кішкене алыстай тұруға мәжбүр болады, сондықтан &quot;67-жылдың махаббат жазында&quot; олар демалып жатты.

Джаггер өзінің құрбысы  [[Марианна Фейтфул]]мен The Beatles тобының қатысушылары ұйымдастырған [[Үндістан]] сапарына қатысып, [[Махариши Махеш Йоги|Махаришиге]] барады, содан кейін екеуі битлдардың халықаралық &quot;All You Need Is Love&quot; трансляциясында көрінеді. Осыдан The Rolling Stones тобының кейінгі &quot;Dandelion&quot;/&quot;We Love You&quot; синглдары поп-психоделиялық сипатта болғанынан таңданудың қажеті жоқ шығар. Эксперименттердің одан да радикалды формалары &quot;[[Their Satanic Majesties Request]]&quot; альбомында біліне бастады, бұл альбом &quot;Sgt. Peppers&quot;-ке жауап ретінде жазылған сияқты.

Топтың шығармашылығында психоделиялық кезең көпке созылмады. 1968 жылдың басында топ Эндрю Луг Олдэммен қоштасып, орнына [[Ален Клейн]]ді шақырды, дәл сол уақытта өздерінің (жаңа техникалық деңгейдегі) тікелей рок-н-роллдық мотивтеріне қайтып оралды. Кейт Ричардс ашық баптауды қолдана бастады, соның арқасында топтың дыбысталуы тұйық әрі ауырлана түсті, бұл өзгерістің куәсі ретінде &quot;Jumpin' Jack Flash&quot; (#3, U.K. 168 жылдың мамыры) синглын атауға болады&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;.

&quot;[[Beggars Banquet]]&quot; альбомы күзде шықты (бұған дейін бес айға созылған, альбомның мұқабасына қатысты скандал болды), - шыға салысымен музыкалық баспасөз альбомды шедевр деп бағалады. Бірақ, топтың дамуындағы жаңа дәуірдің тууы туралы айтқыза бастаған еңбек Брайан Джонстың жеке шығармашылық өмірінде финалдық болатынын ешкім білмеген болса керек, ол өзінің нашаға тәуелділігінен жұмыс барысынан тіптен алыстап кетті. [[1969 жыл]]ы [[9 маусым]]да гитарист топ құрамынан шықты, ал 3 шілдеде өз бассейнінде өлі күйінде табылды. Ресми түрде, өлімнің себебі кездейсоқ жағдай деп айтылды, бірақ бұл инциденттің төңірегіндегі алып-қашпа сөздер көп жылдарға созылды. Ол уақытта топта [[John Mayall's Bluesbreakers]] тобындағы жаңа Мик Тейлер есімді гитарист ойнап жүрді. Бірақ, ол топтың жаңа сингл-чарттопперы, Джонсты көмгеннен кейін бірнеше күннен кейін шыққан &quot;Honky Tonk Women&quot; жазылымына қатыспады, сосын алдыңғы жұмыстардағы дыбысталудың &quot;тұйықталуы&quot; мен оны ертедегі блюздің тұйық формасына жақындату линиясын жалғастырып, &quot;[[Let It Bleed]]&quot; альбомында бірнеше партия ғана ойнады.

[1969 жыл]]ы Мик Джаггер өзінің Австралиядағы &quot;[[Нед Келли]]&quot; фильмінде түсуді аяқтаған соң, топ американдық гастрольге (соңғы үш жылда алғаш рет) аттанып кетеді, ол гастроль барысында топты &quot;World's Greatest Rock &amp; Roll Band&quot; деп жарнамалай бастайды. [[Алтамонт]]тағы концертте қаранәсілді фанаттың өлімінен кейін, рок-топ шығармашылықтан кішкене алшақтап, &quot;Sympathy for the Devil&quot; әнін орындауды доғарады. Сол уақыттағы газеттердің жазуынша, бұл ән төбелеске шақырады екен. 1970 жылдың жазында топтың Decca/London үшін жазған &quot;[[Get Yer Ya-Ya's Out!]]&quot; альбомы жарық көрді. Содан кейін олар жеке Rolling Stone Records лейблын жасақтады, ол лейбл [[Atlantic Records]] &quot;қанатының астында&quot; жұмыс істей бастады. 
  
[[1970 жыл]]ы Джаггер Николас Роугтың культтік &quot;Performance&quot; (&quot;Қойылым&quot;) фильміне түсіп, [[никарагуа]]лық Бьянке (толық аты: {{lang-es|Bianca Pérez-Mora Macías}}) есімді модельге үйленеді. Бұл Ричардске белгілі бір уақытқа топтың көшбасшысына айналуына мүмкіндік берді: дәл соның музыкалық идеялары &quot;[[Sticky Fingers]]&quot; альбомының негізіне айналды''&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;. Кезекті пластинкаларының шығуынан кейін, рок-топ салық төлеуден біраз жалтарып, Францияға көшіп алады, ол жақта &quot;[[Exile on Main St.]]&quot; жазылады, мамандардың айтуынша, осы туынды олардың шығармашылық дамуының шыңы болып табылады екен. Одан кейін дағдарыс басталады: Джаггер жарыққа көп шығып, өзінің жаңа образына қызыға бастайды, Ричардс нашаға тәуелділік иіріміне тереңдей береді. Бірақ, бұның өзі &quot;[[Goats Head Soup]]&quot; альбомына мегахитке айналуға кедергі келтірмеді, дегенмен бұл альбомның басты хиті - жартылай акустикалық &quot;Angie&quot; балладасын (UK Charts-та 5-орын) топтың ертедегі фанаттары кішкене салқындау қабылдады. &lt;ref&gt;[https://altosaxo.net/blogs/music-news-info/the-rolling-stones-through-the-ages/ “The Rolling Stones Through the Ages” (English) May 4, 2020]&lt;/ref&gt; 

[[1972 жыл]]ы топ америкалық турнеге аттанады. Олардың концертінің аралығында [[Стиви Уандер]] өнер көрсетеді, ол уақытта ол бірінші дәрежелі жұлдыз болып есептелінсе де, көпшілік аудитория оны Rolling Stones турында кеңірек тани бастады. Музыканттар сол гастрольдерін құжаттап қоюға шешім қабылдайды, ол турне олардың ойынша топ тарихындағы ерекше оқиға болған көрінеді. Ол үшін [[Роберт Франк]] есімді фотограф, режиссер арнайы шақырылады, ол өзінің &quot;Американдықтар&quot; (1958) фотоальбомымен және американдық битниктер туралы &quot;Қалампырмен бал аш&quot; ({{lang-en|Pull My Daisy}}, 1959) атты деректі фильмімен танымал еді. Нәтижесі ретінде ''[[Cocksucker Blues]]'' (топтың гомосексуалист-жезөкше атынан жазылған бейәдеп әнінің атауына орай) деректі фильмі пайда болады, фильм cinema verite эстетикасында түсіріліп, музыканттарды және олардың әйелдері мен құрбыларын гастрольдің әр сәтінде іліп отырған. Фильмде эротикалық оргиялар мен музыканттар арасындағы кикілжіңдер, сондай-ақ нашаны пайдаланған бірнеше кадр де бар. Монтаждалған фильмнің алғаш рет көрген Мик Джаггер нәтижені жоғары бағалайды, бірақ фильмді тарату және көбейтуге тыйым салынады. Бүгінде оның экрандық нұсқаларын торрент-трекерлерде не DVD табуға болады, неше түрлі бутлегтер шығып тұрғанына қарамастан, ''[[Cocksucker Blues]]'' ешқашан заңды түрде жарияланбаған.

== 1974 — қазірге дейін ==
&quot;[[It's Only Rock 'n' Roll]]&quot; шыққаннан кейін Тейлор топ құрамын тастап кетеді, ал оның орнына рок-топ өзінің кезекті альбомымен &quot;[[Black and Blue]]&quot; (1976) жұмыс істеу барысында іздестіре бастайды. Көптеген претенденттерді тыңдап шығып (олардың ішінде [[Джефф Бек]], Питер Фрэмптон мен Рори Галахер бар еді), Rolling Stones өзінің таңдауын Кит Ричардстың досы [[Рон Вуд]]қа, &quot;It's Only Rock 'n' Roll&quot; әнін жазуға қатысқан [[The Faces]] тобының гитаристі [[Стюарт, Род|Род Стюартқа]] тоқтатады.

1977 жылы Кейт Ричардс пен [[Анита Палленберг]] Канадада героин сақтағаны үшін тұтқындалады: нәтижесінде сот ісі болып, гитарист бір жыл шартты жазаға кесіледі. 1978 жылы (Ричардс өзінің реабилитациялық курсын аяқтаған соң) топтың басы қосылып, жазба жұмыстарына кіріседі, нәтижесінде &quot;[[Some Girls]]&quot; (бұл альбомда [[панк]]тің де, [[диско]]ның да ықпалы сезіледі) дүниеге келеді. Альбом да, ондағы &quot;Miss You&quot; синглы да АҚШ-тағы тізімдердің шыңына шығады. &quot;[[Emotional Rescue]]&quot; (1980) сыншылар тарапынан қалыпты қабылданғанымен, &quot;[[Tattoo You]]&quot; (1981) топтың бұрынғы формасына оралуын көрсете бастады және &quot;Биллборд&quot; тізімінде 9 апта бойы бірінші болып тұрды. Осы әнімен топ әлемдік турнеге аттанып кетті, ол Хэл Эшбидің &quot;Let's Spend the Night Together&quot; деректі фильмінде және &quot;[[Still Life]]&quot; альбомымен құжатталды.

Осы уақытта Джаггер-Ричардстың монолитті шығармашылық одағында келіспеушіліктер көбейе бастады. Джаггер топтың соңғы бағыттарды ескеріп, тынымсыз дамуы керек деп есептесе, екіншісі, The Rolling Stones &quot;тамыры бар&quot; топ ретінде қалуы керек деп есептеген көрінеді&lt;ref name=&quot;classic&quot;/&gt;. Келіспеушілік келесі студиялық жұмыстардың сапасына әсер етпей қоймады: &quot;[[Undercover]]&quot; және (әсіресе) &quot;[[Dirty Work]]&quot; альбомдарын музыкалық сыншылар сәтсіз деп бағалады. Дәл осы уақытта, Джаггер мен Ричардс белсенді солистік қызметтеріне кірісіп кеткен еді. Ричардстың &quot;Talk Is Cheap&quot; альбомын көп адамдар Rolling Stones тобының 1982 жылдан бергі топтық не жеке солистік шығармашылығында ең мықтысы деп жатты.

&quot;[[Steel Wheels]]&quot; альбомы баспасөзде жақсы бағаланғанымен, кейінгі кассаға 140 миллион доллар түсірген әлемдік турненің көлеңкесінде қалып қойды. 1991 жылғы концерттік &quot;Flashpoint&quot; альбомының (гастроль барысында жазылған) шығарылымынан кейін [[Билл Уаймен]] құрамды тастап кетеді, біраз уақыт өткен соң, ол биографиялық &quot;Stone Alone&quot; кітабын жариялайды. Тек 1994 жылы ғана топ оның тұрақты орнын басатын [[Деррил Джонс]]ты табады, ол өзінің [[Майлс Дэвилс]]пен және [[Ситнг]]пен серіктестігі арқылы танымал еді.

Жаңа құрамда (Дон Уоздың продюсерлігімен) Rolling Stones оларға алғашқы &quot;[[Грэмми]]&quot; сыйлығын (үздік рок-альбом) алып берген &quot;[[Voodoo Lounge]]&quot; альбомын жазады. 1994-95 жылдары The Rolling Stones гастрольдік турдан пайда табудың абсолютті рекордын орнатады. [[Voodoo Lounge]] - барлық уақыттағы ең табысты турнеге айналады. Команда 28 жоспарланған шоудың орнына 62-сін ойнап, 400 миллионнан доллардан артық табыс табады.

Гастрольден кейін Rolling Stones 1995 жылдың күзінде акустикалық &quot;Stripped&quot; альбомын жарыққа шығарады. Екі жыл өткен соң, &quot;[[Bridges to Babylon]]&quot; студиялық альбомы және артынша болған турне барысында топ өзінің рекордын өзі жаңартып, 500 миллион доллар жасайды. Одан кейін тағы бір концерттік &quot;[[No Security]]&quot; дискін шығарады.

2002 жылы көп жарнамаланған greatest-hits тур жасап, fртынан концерттік &quot;[[Live Licks]]&quot; (2004) және студиялық &quot;[[A Bigger Bang]]&quot; жалғасады.

2010 жылы &quot;Exile On Main St.&quot; альбомының ремастерленген қайта басылымы шығады; бұл басылымдағы екінші дискте топтың ең үздік 1969 жылдан 1972 жыл аралығында жазылған, бірақ &quot;сөреде&quot; қалып қойған туындылары жинақталған еді. Мик Джаггердің белсенді араласуымен топтың 1970-жылдардың басындағы шығармашылығы және өмірі туралы деректі фильм түсіріледі. 2010 жылдың 23 мамырында қайта басылған &quot;Exile On Main St.&quot; британдық хит-шерулерде өзінің оригинал нұсқасында бірінші позицияға шыққан еңбегін 38 жылдан кейін қайталап, көшбасшы атанады&lt;ref&gt;{{cite web 
| author = 
| datepublished = 
| url        =http://www.theofficialcharts.com/archive-chart/_/3/2010-05-29/
| title       = Chart Archive May 2010 
| publisher  = www.theofficialcharts.com
| accessdate    = 2010-06-01}}&lt;/ref&gt;. В АҚШ альбом поднялся до #2. CD-версия, куда вошли десять треков, была выпущена на Target Records как ''Exile On Main St. (Rarities Edition)''; она поднялась в списках «Биллборда» до #27&lt;ref&gt;{{cite web 
| author = 
| datepublished = 
| url        =http://www.billboard.com/news/glee-stops-the-show-at-no-1-stones-come-1004094028.story#/news/glee-stops-the-show-at-no-1-stones-come-1004094028.story
| title       = Glee Stops the Show... 
| publisher  = www.billboard.com
| accessdate    = 2010-06-01}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихтағы орны ==
The Rolling Stones тобының ықпалын рок-музыканың қалыптасуы мен дамуында асыра бағалау мүмкін емес - ол тек музыкалық мағынада емес, сондай-ақ көркем-суретшілік, имидждік және масс-медиалық мағынада да. Топ әлі күнге дейін абсолютті оригинал дыбысқа ие және алғашқы аккордтардан-ақ танымал болып келеді. Басында, ақылға сыймсыз болып естілген кейбір туындылар, олардың кейбірі алғаш тыңдағанда дыбыстық хаосты елестетуі мүмкін, бірақ кейінгі қайта тыңдау барысында толыққанды биік өнерінің артефакты ретінде көріне бастайды.

Rolling Stoones тобының көптеген альбомдары, олардың ішінде: &quot;Beggars Banquet&quot;, &quot;Let It Bleed&quot;, &quot;Sticky Fingers&quot;, &quot;Exile On Main Street&quot;, &quot;Some Girls&quot;, &quot;Tatoo You&quot;, &quot;Steel Wheels&quot; өз жанрының классикасы деп танылған. Аталған альбомдардың алғашқы төртеуінсіз бірде-бір музыкалық басылымдардағы соңғы 30 жылдық қорытынды [[рок-н-ролл]] туындылардың шеруін елестету мүмкін емес. &quot;Satisfaction&quot; әні Rolling Stones тобының және 1960-жылдардағы ритм-энд-блюз халықаралық танымал символына айналды. Бұл әнсіз топтың бірде-бір концерті болмайды.

Олардың шығармашылығы жаңа музыкалық бағыттар мен сәнге иілу жағынан өте беймтал келеді, бірақ соған қарамастан, олардың стилі көп өзгеріске ұшырамаған және авторлық қолтаңбаны бірден тануға болады. Олар ақылға қонымсыз реңктер мен эмоцияларға байытып, ритм мен музыкалық трюктер жасап отыратын өз шабытын  дәстүрлі блюзден алады. &quot;Роллингтердің&quot; интерпретациясындағы хиттер мен әндердің, олардың жанрлық ерекшеліктерінің қатары өте қомақты көлемді құрайды, сондай-ақ олармен серіктесіп қызмет ететін суреткерлік, киноматографиялық, музыкалық, саяси, масс-медиялық және жалпы богемдік жұлдыздар санында да шек жоқ. Бірақ, енді The Rolling Stones - XX ғасырдың ажырамас бөлігі және асықпай XXІ ғасырға аяқ артып барады.

== Қызық факттер ==
* Rolling Stones тобында әлемдегі ең қуатты концерттік аппаратура - [[Electro-Voice]]. 
* Rolling Stones тобының фирмалық эмблемасына айналған ашық-қызыл ерін мен шығарылған тілді [[Энди Уорхол]] ойлап тапты деп қате есептейді, оның себебі логотиптің алғаш рет Уорхол жасаған (стандарттан тыс: палстинканың конвертінде белден тізеге дейінгі джинсы мен оның сыдырмасы салынған болатын, ал сатып алушы ол логотипті мұқабаның астынан тауып алған ) &quot;[[Sticky Fingers]]&quot;  альбомының мұқабасында [[1971 жыл, музыкада|1971 жылы]] салынған. Оны 1970 жылы жасаған бейтаныс Джон Паш деген дизайнер.   
* Мик Джаггер - әлемге танымал &quot;[[Секс, наша мен рок-н-ролл]]&quot; деген сөздің авторы деп есептелінеді, бірақ, шын мәнінде, ол сөз &quot;[[Иэн Дьюриге]]&quot; тиесілі.  
* &quot;[[Sympathy for the Devil]]&quot; әні [[Михаил Афанасьевич Булгаков|Михаил Булгаков]]тың &quot;[[Мастер және Маргарита]]&quot; кітабынан алған әсерден кейін жазылған екен. Әнді жазардан алдын, [[1966 жыл, музыкада|1966 жылы]] [[Мик Джаггер]] өзін [[Воланд]] деп елестеткен екен, ал кітап сол уақытта алғаш рет ағылшыншаға (Микке кітапты сыйлаған [[Марианна Фейтфул]]) аударылған. 
* Топтың гитаристі Ронни Вуд британдық [[сығандар]]дың [[Табор (сығандардың)|таборында]] туған екен.
* [[The Beatles]] тобының «[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]» альбомының мұқабасында шүберек қуыршақтың суретімен қоса, мынадай жазу бар: &quot;Welcome the Rolling Stones&quot;. 
* The Rolling Stones тобының «[[Anybody Seen My Baby]]» әніне жазылған клипте [[Анджелина Джоли]]дің актерлік карьерасындағы алғашқы рөлдердің бірі болған екен.. 
* Германияда әлемдегі алғаш The Rolling Stones мұражайы салынған&lt;ref&gt;[http://vz.ru/news/2008/8/1/192322.html ВЗГЛЯД / Первый в мире музей Rolling Stones построят в Германии&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. 
* Тоғыз жастағы Кит Ричардс [[Ұлыбритания]]ның патшайымы [[II Елизавета|Елизавета II]]-нің [[коронация]]сы кезінде, 1953 жылы балалар хоры құрамында ән салған екен. 
* Бірде Джонс, Джаггер мен Билл Уаймен жанармай станциясының қабырғасына халықтың көзінше кіші дәретін сындырған екен, сол үшін тұтқындалған; ал фотосессия кезінде музыканттар өрескел қыздардың киімімен түседі екен. 
* Джаггер, Ричардс пен Джонс бірнеше рет наша сақтағаны үшін тұтқындалған, сотта істі болып, тіпті қылмыстары үшін шартты түрде жазаға да тартылған. 1964 жылғы типтік ағылшын газетінің сұрағы: &quot;Сіз өз қызыңызды The Rolling Stones тобының қатысушысына тұрмысқа шыққанын қалайтын ба едіңіз?&quot; - бұл сұрақ истэблишменттің &quot;бұзық балаларға&quot; қатынасын көрсетсе керек.
* 1968 жылы Мик Джаггер өзін киноматографияда сынап көреді, ол Николас Роугтің культтік «[[Performance]]» фильміне түседі, фильм экранға 1970 жылы ғана шықты. 
* 1969 жылдың 3 шілдесінде Брайан Джонс өзінің Сассекстегі үйінің жүзу бассейнінде суға кетіп, қайтыс болады. Ол үй бұрын жазушы [[Алан Александр Милн]]ға, &quot;[[Винни-Пух]]&quot; авторы,  тиесілі болған екен. 
* [[Гайд-парк]]тегі &quot;роллингтердің&quot; гитаристі Брайан Джонстың өлімінен екі күннен кейінгі 1969 жылғы концерт 250 мыңнан астам көрерменді жинаған. Шоу барысында Мик Джаггер аспанға 2000 ақ көбелек ұшырған. 
* Кит Ричардстың 1972 жылы &quot;[[Exile On Main Street]]&quot; альбомын жазған [[Ривьера|француз Ривьерасындағы]] вилласында, [[Екінші Дүниежүзілік Соғыс]] кезінде [[гестапо]] штаб-квартирасы болған екен. 
* &quot;[[Rolling Stones]]&quot; журналында Мик Джаггердің портреті ең көп шыққан екен - 15. Бірінші рет ол 1968 жылдың 10 тамызындағы 50-ші номерінде болған. 
* The Rolling Stones жарнамалық кампанияларға қатысқаны үшін ең көп ақша тапқан: [[Microsoft]] компаниясы топтың хиті &quot;[[Start Me Up]]&quot; әнін [[Windows 98]] операциялық жүйесін жарнамалап, айтқаны үшін 8 миллион доллар төлеген екен. 
* The Rolling Stones тобының 42 жылғы тарихында рок-музыкадағы ең көп өмір сүрген топ бола отырып, өз карьераларындағы ең ұзаққа созылған турнеге &quot;[[Big Bang]]&quot; аттанады, турне 14 айға созылады. Өз гонорарларынан бір миллион долларды топ мүшелері [[Катрин (дауыл)|Катрин дауылынан]] зардап шеккендерге арналған қорға аударады. 
* The Rolling Stones жеке орындаулары үшін ең көп төленетін әртістер мен ұжымдар тізімін бастап тұр.&lt;ref&gt;[http://vz.ru/news/2008/7/10/185464.html ВЗГЛЯД / Названы самые высокооплачиваемые артисты мира&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Кит Ричардстың топтамасында 3000-ға жуық гитара бар екен, бірақ қазір тек он шақтысында ғана ойнайды. Ол өз гитараларының мұражайын ашуды жоспарлап жүр. 
* 1994 жылғы &quot;[[Voodoo Lounge]]&quot; альбомы The Rolling Stones тобына алғашқы екі және қазірге соңғы [[Grammy]] премиясын алып берді. Ол альбом үздік рок-альбом деп танылса, &quot;[[Love Is Strong]]&quot; әніне түсірілген видео ең үздік қысқа метражды ролик деп танылды. 
* Гитарист Кит Ричардс 2003 жылы өзінің 60-жылдық мерейтойын тойлап жатқанда, [[VH1]] телеарнасының көрермендерінің анықтауы бойынша, рок-музыканың тарихындағы ең бұзық дебошир болып танылған екен. &quot;[[Секс, наркотик, рок-н-ролл]]&quot; принципін ту етуші ретінде ол өзінің бәсекелестері [[Оззи Озборн]], [[Томми Ли]] және [[ағайынды Галахер]]лерді әлдеқайда қалдырып кеткен. 
* Көптеген танымал рок-топтардың ([[Deep Purple]], [[Led Zeppelin]]) пластинкалары топтардың жылжымалы Rolling Stones Mobile аталатын студияларда жазылған. 
* Капитан Джек Воробейдің рөлін &quot;[[Кариб теңізінің пираттары]]&quot; фильмінде сомдау барысында, [[Джонни Депп]] өзінің сүйікті музыканты болған Кит Ричардстың өзін ұстауы мен сөйлеу мәнеріне еліктеген көрінеді. &quot;Кариб теңізінің пираттары: жердің шетінде&quot; фильмінде Депптің өтініші бойынша музыкант Джек Воробейдің әкесі - Капитан Тигтің рөлін ойнайды.   
* &quot;[[She's a Rainbow]]&quot; әні [[Sony]] компаниясы өнімдерінің жарнамасында қолданылады. 
* 2005 жылы &quot;[[Angie]]&quot; әні Германияның Демократиялық Одағының [[Ангела Меркель]]ді қолдауға арнаған кампаниясында қолданылды. Қызығы сол, The Rolling Stones тобының не олардың агенттерінің ешқандай рұқсатынсыз. Бірақ, авторлық құқық мәселесін немістердің авторлық құқықты басқару агенттігі арқылы реттеуге қол жеткізіліпті.&lt;ref&gt;[http://music-facts.ru/artist/Rolling_Stones/ Факты о песнях Rolling Stones (Роллинг Стоунз)&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Песня «Sympathy for the devil» используется в игре [[Call of Duty: Black Ops]] &lt;ref name=&quot;Black Ops, Nuketown Mannequin Secret&quot;&gt;{{cite web|url= http://www.youtube.com/watch?v=2kzRcJfC8WU|title= Black Ops, Nuketown Mannequin Secret|publisher=[[youtube]]|author=NextGenTactics |datepublished=14 қараша 2010 ж. |accessdate= 29 қаңтар 2011}}&lt;/ref&gt;

== Дискография ==

=== The Rolling Stones әндерінің тізімі ===
{{main|The Rolling Stones әндерінің тізімі}}
[[Rolling Stone]] журналының нұсқасы бойынша топтың ең танымал әндері болып табылатындар:&lt;ref name=rolston&gt;[http://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs/page Rolling Stone | Search Articles, Artists, Reviews, Videos, Music and Movies&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090503074736/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/500songs/page |date=2009-05-03 }}&lt;/ref&gt;
* «[[(I Can’t Get No) Satisfaction]]» — 2 орын
* «[[Sympathy for the Devil]]» — 32 орын
* «[[Gimme Shelter]]» — 38 орын
* «[[You Can't Always Get What You Want]]» — 100 орын
* «[[Honky Tonk Women]]» — 116 орын
* «[[Jumpin' Jack Flash]]» — 124 орын
* «[[Paint It, Black]]» — 174 место
* «[[Street Fighting Man]]» — 295 орын
* «[[Ruby Tuesday]]» — 303 орын
* «[[Wild Horses]]» — 334 орын
* «[[Tumbling Dice]]» — 424 орын
* «[[Beast of Burden]]» — 435 орын
* «[[Brown Sugar]]» — 490 орын
* «[[Miss You]]» — 496 орын&lt;ref name=rolston /&gt;

=== Синглдер ===
* [[1963 музыкада|1963]], [[маусым]] — ''Come On/I Want To Be Loved''
* [[1963 музыкада|1963]], [[қараша]] — ''I Wanna Be Your Man/Stoned''
* [[1964 музыкада|1964]], [[ақпан]] — ''Not Fade Away/Little By Little''
* [[1964 музыкада|1964]], [[маусым]] — ''It`s All Over Now/Good Times, Bad Times''
* [[1964 музыкада|1964]], [[қараша]] — ''Little Red Rooster/Off The Hook''
* [[1965 музыкада|1965]], [[ақпан]] — ''The Last Time/Play With Fire''
* [[1965 музыкада|1965]], [[тамыз]] — ''(I Can`t Get No) Satisfaction/The Spider And The Fly''
* [[1965 музыкада|1965]], [[қазан]] — ''Get Off My Cloud/The Singer Not The Song''
* [[1966 музыкада|1966]], [[ақпан]] — ''19th Nervous Breakdown/As Tears Go By''
* [[1966 музыкада|1966]], [[маусым]] — ''Paint It,&lt;!--үтірді алуға болмайды — оригинал нұсқасында осылай жазылған--&gt; Black/Long Long While''
* [[1966 музыкада|1966]], [[қыркүйек]] — ''Have You Seen Your Mother, Baby, Standing In The Shadow?/Who`s Driving Your Plane?''
* [[1967 музыкада|1967]], [[қаңтар]] — ''Let`s Spend The Night Together/Ruby Tuesday''
* [[1967 музыкада|1967]], [[тамыз]] — ''We Love You/Dandelion''
* [[1968 музыкада|1968]], [[мамыр]] — ''Jumpin` Jack Flash/Child Of The Moon''
* [[1969 музыкада|1969]], [[шілде]] — ''Honky Tonk Women/You Can`t Always Get What You Want''
* [[1971 музыкада|1971]], [[мамыр]] — ''Brown Sugar/Bitch''
* [[1972 музыкада|1972]], [[сәуір]] — ''Tumbling Dice/Sweet Black Angel''
* [[1973 жыл музыкада|1973]], [[тамыз]] — ''Angie/Silver Train''
* [[1973 жыл музыкада|1973]], [[желтоқсан]] — ''Doo Doo Doo Doo Doo(Heartbreaker)/Dancing With Mr.D.''
* [[1974 жыл музыкада|1974]], [[шілде]] — ''It’s Only Rock’N’Roll/Through The Lonley Nights''

=== Студиялық альбомдар ===
The Rolling Stones тобының алғашқы альбомдары Англия мен АҚШ-та әртүрлі треклисттермен шығарылған.
* 1964 [[The Rolling Stones (альбом)|The Rolling Stones]] (UK)
* 1964 [[England's Newest Hit Makers]] (USA)
* 1964 [[12 X 5]] (USA)
* 1965 [[The Rolling Stones №2 (альбом)|The Rolling Stones № 2]] (UK)
* 1965 [[The Rolling Stones, Now!]] (USA)
* 1965 Out of Our Heads (UK\USA)
* 1965 December’s Children (And Everybody’s) (USA)
* 1966 [[Aftermath (альбом)|Aftermath]] (UK\USA)
* 1967 Flowers (USA)
* 1967 [[Between the Buttons]] (UK\USA\Japan)
* 1967 [[Their Satanic Majesties Request]]
* 1968 Beggars Banquet
* 1969 [[Let It Bleed]]
* 1971 [[Sticky Fingers]]
* 1972 [[Exile on Main St.]]
* 1973 Goats Head Soup
* 1974 It’s Only Rock and Roll
* 1976 Black &amp; Blue
* 1978 Some Girls
* 1980 Emotional Rescue
* 1981 Tattoo You
* 1983 Undercover
* 1986 Dirty Work
* 1989 Steel Wheels
* 1994 Voodoo Lounge
* 1997 Bridges to Babylon
* 2005 A Bigger Bang
* 2016 Blue &amp; Lonesome
* 2023 Hackney Diamonds
* 2026 Foreign Tongues

=== Концерттік альбомдар ===
* 1966 Got LIVE If You Want It!
* 1970 Get Yer Ya-Ya’s Out! (The Rolling Stones In Concert)
* 1977 Love You Live
* 1982 Still Life (American Concert 1981)
* 1991 Flashpoint
* 1995 Stripped
* 1996 Rock And Roll Circus
* 1998 No Security
* 2004 Live Licks
* 2008 Shine A Light

=== Жинақтар ===
* 1966 Big Hits (High Tide And Green Gras)
* 1969 Through The Past, Darkly (Big Hits Vol.2)
* 1971 Hot Rocks 1964—1971
* 1972 More Hot Rocks (Big Hits &amp; Fazed Cookies)
* 1975 Metamorphosis
* 1975 Made In The Shade
* 1981 Sucking In The Seveties
* 1984 Rewind (1971—1984)
* 1989 Singles Collection: The London Years
* 1993 Jump Back: The Best Of Rolling Stones '71-'93
* 2002 Forty Licks
* 2005 Rarities 1971—2003

== Құрамы ==
'''1992 жылдан бүгінге дейін'''
* [[Мик Джаггер]] — Вокал
* [[Кит Ричардс]] — Гитара
* [[Рон Вуд]] — Гитара
* [[Чарли Уоттс]] — Ұрмалы аспаптар

'''1975-тен 1992-ке дейін'''
* [[Мик Джаггер]] — Вокал
* [[Кит Ричардс]] — Гитара
* [[Рон Вуд]] — Гитара
* [[Билл Уаймен]] — Бас-гитара
* [[Чарли Уоттс]] — Ұрмалы аспаптар

'''1969-дан 1974-ке дейін'''
* [[Мик Джаггер]] — Вокал
* [[Кит Ричардс]] — Гитара
* [[Мик Тэйлор]] — Гитара
* [[Билл Уаймен]] — Бас-гитара
* [[Чарли Уоттс]] — Ұрмалы аспаптар

'''1963-тен 1968-ге дейін'''
* [[Мик Джаггер]] — Вокал
* [[Кит Ричардс]] — Гитара
* [[Брайан Джонс]] — Гитара
* [[Билл Уаймен]] — Бас-гитара
* [[Чарли Уоттс]] — Ұрмалы аспаптар

'''Топ құрамының хронологиясы:'''
&lt;!-- template for lineups of the Rolling Stones --&gt;
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:900 height:350
PlotArea = left:100 bottom:60 top:0 right:50
Alignbars = justify
DateFormat = mm/dd/yyyy
Period = from:1962 till:2009
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy

Colors =
  id:Vocal          value:red legend:'Вокал'
  id:Guitar         value:blue legend:'Гитара'
  id:Bass           value:yellow legend:'Бас-гитара'
  id:Drums          value:green legend:'Ударные'
  id:Keyboard       value:purple      legend:'Клавишные'
  id:Lines          value:black       legend: 'Альбомы' 
  id:grid1          value:gray(0.6)
  id:Tours          value:gray(0.5)

Legend = orientation:horizontal position:bottom
ScaleMajor = unit:year increment:2 start:1962 gridcolor:grid1
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1962

LineData =
  at:04/16/1964 color:black layer:back
  at:01/15/1965 color:black layer:back
  at:09/24/1965 color:black layer:back
  at:04/15/1966 color:black layer:back
  at:01/20/1967 color:black layer:back
  at:12/08/1967 color:black layer:back
  at:12/06/1968 color:black layer:back
  at:12/05/1969 color:black layer:back
  at:04/23/1971 color:black layer:back
  at:05/12/1972 color:black layer:back
  at:08/31/1973 color:black layer:back
  at:10/18/1974 color:black layer:back
  at:04/23/1976 color:black layer:back
  at:06/08/1978 color:black layer:back
  at:06/20/1980 color:black layer:back
  at:08/24/1981 color:black layer:back
  at:11/07/1983 color:black layer:back
  at:03/24/1986 color:black layer:back
  at:08/29/1989 color:black layer:back
  at:07/11/1994 color:black layer:back
  at:09/29/1997 color:black layer:back
  at:09/05/2005 color:black layer:back

BarData =
  bar:MJ text:&quot;Мик Джаггер&quot;
  bar:KR text:&quot;Кит Ричардс&quot;
  bar:BJ text:&quot;Брайан Джонс&quot;
  bar:MT text:&quot;Мик Тэйлор&quot;
  bar:RW text:&quot;Рон Вуд&quot;
  bar:IS text:&quot;Иэн Стюарт&quot;
  bar:DT text:&quot;Дик Тэйлор&quot;
  bar:BW text:&quot;Билл Уаймен&quot;
  bar:TC text:&quot;Тони Чепмен&quot;
  bar:CW text:&quot;Чарли Уоттс&quot;

PlotData =
  width:11 textcolor:black align:left anchor:from shift:(11,-4)
  bar:MJ from:01/01/1962 till:end color:Vocal
  bar:KR from:01/01/1962 till:end color:Guitar
  bar:BJ from:01/01/1962 till:07/03/1969 color:Guitar
  bar:MT from:07/05/1969 till:12/01/1974 color:Guitar
  bar:RW from:03/01/1975 till:end color:Guitar
  bar:IS from:01/01/1962 till:01/01/1963 color:Keyboard
  bar:DT from:01/01/1962 till:11/01/1962 color:Bass
  bar:BW from:12/07/1962 till:12/01/1992 color:Bass
  bar:TC from:01/01/1962 till:01/01/1963 color:Drums
  bar:CW from:01/01/1963 till:end color:Drums
&lt;/timeline&gt;
&lt;/div&gt;

== Әдебиет ==
* ''Джеймс Хектор'' «Полный путеводитель по музыке: Роллинг Стоунз» (перевод с английского). — Москва: Локид, 1997. С. 10-21. — ISBN 5-86217-069-3.
* ''Билл Уаймен'' «Роллинг Стоунз» (перевод с английского). — Москва: Росмэн-Пресс, 2003. — ISBN 5-353-01086-8.
* ''Bill Wyman'' «Rolling with the Stones». — DK Publishing, 2002. — ISBN 0-7894-9998-3.
* ''Mick Jagger; Richards, Keith; Watts, Charlie; Wood, Ronnie '' «According to the Rolling Stones». — Chronicle Books, 2003. — ISBN 0-8118-4060-3.
* ''Gered Mankowitz'' «The Rolling Stones — Out of Their Heads. Photographs 1965-67 and 1982». — [ISBN 3-89602-664-X]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

{{DEFAULTSORT:Rolling Stones}}
[[Санат:The Rolling Stones]]
[[Санат:Рок-н-ролл даңқ залына енген орындаушылар]]
[[Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар]]
[[Санат:Прото-панк топтар]]
[[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары]]
[[Санат:1962 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]]
[[Санат:Музыкалық квартеттер]]
[[Санат:Decca Records орындаушылары]]
[[Санат:Virgin Records орындаушылары]]
[[Санат:Atlantic Records орындаушылары]]
[[Санат:Columbia Records орындаушылары]]
[[Санат:London Records орындаушылары]]
[[Санат:Ұлыбритания ритм-энд-блюз топтары]]
[[Санат:Лондон музыкалық ұжымдары]]
[[Санат:Ұлыбритания рок топтары]]</text>
      <sha1>r4zjmeojx4t5yaos04b7bq06x1l00fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақпан төңкерісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17972</id>
    <revision>
      <id>3602547</id>
      <parentid>3398518</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12206" sha1="bdu5kd32pd6w29syptj0b00flptwdqw" xml:space="preserve">[[Сурет:Soldiers demonstration.February 1917.jpg|thumb|Ақпан төңкерісінің демонстрациясы]]
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt;'''Ақпан төңкерісі''' — [[1917 жыл]]ғы 27 ақпанда ([[12 наурыз]]) [[Ресей империясы]]нда патша үкіметін құлатып, елде [[буржуазиялық республика|буржуазиялық]]-[[демократиялық республика]] орнатқан [[Төңкеріс (қоғам)|төңкеріс]].
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt;Ақпан төңкерісінің жеңісі [[саяси жүйе]]нің жоғарғы сатысы — республикалық құрылысқа көшуге жағдай туғызумен қатар отаршыл жүйенің күш-қуатын әлсіретуге де мүмкіндік берді. Ақпан төңкерісі нәтижесінде ресми билікті қолына алған [[Мемлекеттік дума|Мемлекеттік Думаның]] шешімімен құрылған [[Уақытша үкімет]] қазақ халқының [[1916 жыл|1916 жылы]] өзін-өзі билеуге құқықты болғандығын мойындады. [[Ұлт-азаттық көтерілістер|1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске]] қатысқандарды жазалау экспедицияларының әрекеттері тоқтатылды. Ақпан төңкерісінің жеңісінің ең маңызды нәтижесі бұрынғы [[Ресей империясы]] аумағында кең көлемде саяси бостандықтар орын алып, бүкіл қоғамдық өмірдің демократиялануы болды. Бүкіл аймақта буржуазиялық мәндегі бостандықтар (саяси [[ұйым]] құру, [[сөз]], [[баспасөз]] т.б.) жүзеге асырыла бастады, жасырын түрдегі партиялар жариялық жағдайға шықты, жаңа партиялар мен басқа да саяси ұйымдар құруға рұқсат етілді. Алайда Ақпан төңкерісі жеңісі қоғамдық өмірдің барлық мәселелерін шеше алған жоқ (мысалы, соғыс және жер мәселелерін). Ақпан төңкерісі монархияны құлатқанымен жер-жердегі ескі басқару аппаратын түбегейлі жоя алмады. Жаңа үкімет органдарын құру үшін күрес күрделі болып, ұзаққа созылды. Жер-жерлерде буржуазияшыл [[Уақытша үкімет]]тің органдарымен қатар орталықта [[Санкт-Петербург|Петроград]] кеңесі басқарған жұмысшы, солдат және шаруалар Кеңестері құрылды. Революция жеңісіне жеткеннен кейінгі алғашқы күндерде Кеңестердің қолында айтарлықтай күш болды. Елде қос үкіметтілік (ресми Уақытша үкімет және оның жергілікті жүйесі мен нақтылы күшке ие болған Кеңестер) жүйесі қатар орын алды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt;Уақытша үкімет Ресей империясының [[Қазақстан]] сияқты отар аймақтарында кадеттерден, эсерлерден және өзінің саяси бағытын жүзеге асыруға сенімді деп табылған қазақтың ұлттық-демократиялық интеллигенциясының жекелеген өкілдерінен өлкелік, облыстық және уездік [[комиссар]]ларын тағайындады. Мысалы, Ә.Бөкейханов Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы, [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М.Тынышбаев]] [[Жетісу облысы]]ндағы комиссарлары болып тағайындалса, [[Мұстафа Шоқай|М.Шоқай]], [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов|А.Бірімжанов]], [[Әзімхан Ахметұлы Кенесарин|А.Кенесарин]] [[Түркістан]] өлкесі мен [[Торғай үстірті|Торғай өңіріндегі]] Уақытша үкіметтің жергілікті органдарында жауапты қызметтер атқарды. Қазақстанның облыс, уезд орталықтарында Уақытша үкіметтің жергілікті органдары — атқару катеттер, коалициялық катеттер, азаматтық катеттер жүйесі қалыптасты. Олар негізінен жергілікті орыс буржуазиясының, [[кәсіпкер]]лердің, банкирлердің өкілдерінен құрылып, [[кадет]]тердің, [[эсер]]лердің және соларға жақын саяси партиялар мен қозғалыстардың мүшелері болды. Уақытша үкіметтің өлкедегі ұлттық тірегі 1917 жылғы наурыз айынан құрыла бастаған қазақ және мұсылман катеттері болды. Олар негізінен сол жылғы шілде айында қазақтың ұлттық [[Алаш партиясы]]н ұйымдастырған [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Ә.Бөкейханов]] басқарған ұлттық-демократиялық [[интеллигенция]]ның жетекшілігімен құрылды.
&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt;Ақпан төңкерісі жеңіске жетісімен ұлттық-демократиялық қозғалыс (1917 жылы шілдеден — [[Алаш қозғалысы]]) басшыларының халыққа ұсынған саяси бағдарламасы жалпы алғанда түбірлі түрде Уақытша үкіметтің және оның саяси тірегі болған кадеттер партиясының ел басқарудағы бағытына қайшы келген жоқ. Сондықтан да ұлттық-демократиялық интеллигенция басшылары Уақытша үкіметке қайшы келетін жолды ұстаған кеңестерге әуел бастан-ақ оң көзқараста болмады, олардан өз іргесін қашығырақ салды. Кейінірек, Кеңестер жаппай құрылып, Уақытша үкіметке ашық қарсы шыға бастаған кезде қазақтың ұлттық-демократиялық қозғалысы күрделі жағдайға душар болды.
Қосөкіметтілік өзінің дүниеге келуі арқылы 1917 жылы Ақпан төңкерісінің ішкі қайшылықтарын бейнеледі, елдің қоғамдық-саяси өмірінің тұрақсыз екенін көрсетті. Мұндай жағдай ұзаққа созылмайтын еді: ерте ме, кеш пе, қосөкіметтілік жойылып, барлық билік буржуазия мен оның одақтастарының мүддесін қорғайтын Уақытша үкіметтің немесе 1917 жылғы көктемде әлеуметтік және ұлттық езгінің ауыртпалығын көтерген халықтың басым көпшілігі жұмысшылар мен шаруалардың айтарлықтай бөлігінің сеніміне ие болған Кеңестердің қолына көшуге тиіс еді. Ақырында Ақпан төңкерісінен басталған саяси тұрақсыздық [[Қазан төңкерісі]]не ұласып, [[Уақытша үкімет]] биліктен тайдырылды.&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

== Негізгі себептері ==

* Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдары: Соғыс халықтың әл-ауқатын нашарлатты, экономикалық құлдырауға, азық-түлік тапшылығына және тұрмыс деңгейінің төмендеуіне әкелді. Экономикалық күйзеліс елдің әлеуметтік ахуалын нашарлатып жіберді.
* Патшалық биліктің беделінің төмендеуі: Патша Николай II-нің әлсіз басқаруы, соғыстағы сәтсіздіктер, коррупция және биліктің тарылуы халықтың наразылығын тудырды.
* Әлеуметтік теңсіздік: Қоғамда байлар мен кедейлердің арасындағы саңылау үлкен болды, жұмысшылардың жағдайы нашарлады.
* Төңкерістің идеялардың таралуы: Революциялық идеялар қоғамда кең тарады. Марксизм, либерализм және анархизм революциялық көтерілістің идеялық негізін қалады.

== Оқиғалары ==

* 1917 жылғы 23 ақпан (8 наурыз): Петроградта (қазіргі Санкт-Петербург) азық-түлік тапшылығына наразылық ретінде жұмысшылар жаппай саяси әрекетке кірісті.
* 25 ақпан (10 наурыз): Петроградта көтеріліс басталды, патша әскерлері қала тұрғындарымен қақтығысты.
* 27 ақпан (12 наурыз): Патша әскерлері көтерілісті басуға қабілетсіз болып, Петроградтағы гарнизон көтеріліске қосылды.
* 28 ақпан (13 наурыз): Петроградта “Петроград кеңесі” құрылды, оған жұмысшылар мен әскер өкілдері кірді.
* 15 наурыз: Николай II тақтан бас тартып, Ресейде монархия құлады.

== Нәтижесі ==
Ресейдегі патшалық режимнің құлауына әкелді. Ресей республика болып жарияланды. “Уақытша үкімет” құрылды, оның басты міндеті соғысты тоқтату және демократиялық саяси жүйені орнату болды.

Ресейдегі азамат соғысының басталуына жағдай жасады. 

Ресей халықтарының әлеуметтік және саяси жағдайының өзгеруіне әкелді.

Төңкеріс соғыстан кейінгі қоғамда жаңа саяси және әлеуметтік қозғалыстардың дамуына ішкі себептер жасады.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Ресей тарихы]]
[[Санат:Төңкерістер]]
[[Санат:1917 жыл]]

{{Hist-stub}}</text>
      <sha1>bdu5kd32pd6w29syptj0b00flptwdqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақтөбе (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19563</id>
    <revision>
      <id>3602214</id>
      <parentid>3587972</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейіржан Ерсаинов</username>
        <id>122545</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ақтөбенің формасы түзетілді</comment>
      <origin>3602214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27009" sha1="j1e76d6e3kq2devj4b16mzan8tdqi6u" xml:space="preserve">{{Футбол клубы
 |атауы           = {{ту|Қазақстан}} Ақтөбе
 |логотипі        = FC Aktobe logo-new.png
 |толық атауы     = Ақтөбе Футбол Клубы
 |лақап аты       = ''«ақ-қызылдар»'' &lt;br&gt;
''«қызыл-ақтар»''
 |құрылған        = [[1967 жыл|1967]]
 |таратылды       = 
 |стадионы        = [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Орталық стадион]]
 |сыйымдылығы     = 12 800
 |иесі            = Нұрлан Артықбаев
 |президенті      = 
 |директоры       = 
 |бас директоры   = 
 |төрағасы        = Арман Оспанов
 |тең төрағалар   = 
 |жаттықтырушы    = {{ту|Словакия}} [[Štefan Tarkovič|Штефан Таркович]] (ағылшын тіліндегі уики беті [https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%A0tefan_Tarkovi%C4%8D Štefan Tarkovič])
 |рейтингі        = 
 |бюджеті         = 
 |демеушісі       =Qazaq Stroy &lt;br&gt;
KazakhMys 
 |сайты           = [https://fc-aktobe.kz/kz/ fc-aktobe.kz]
 |жарыс           = [[Қазақстан Премьер Лигасы]]
 |маусым          = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025|2025]]
 |орын            = '''5.'''
 |ағымдағы маусым   = 
&lt;!-- негізгі формасы --&gt;
| pattern_la1 =_adidasentrada26prw 
| pattern_b1  = _aktobe26h
| pattern_ra1 =_adidasentrada26prw 
| pattern_sh1 =_adidastirol26prw 
| pattern_so1 = 
| leftarm1    = FF0000
| body1       = FF0000
| rightarm1   = FF0000
| shorts1     = FF0000
| socks1      = FF0000
&lt;!-- қонақтық формасы --&gt;
| pattern_la2 =_adidasentrada26wb 
| pattern_b2  = _aktobe26a
| pattern_ra2 =_adidasentrada26wb 
| pattern_sh2 = _adidastirol26wb
| pattern_so2 = 
| leftarm2    = FFFFFF
| body2       = FFFFFF
| rightarm2   = FFFFFF
| shorts2     = FFFFFF
| socks2      = FFFFFF
}}
«'''Ақтөбе'''» — [[Қазақстан Премьер Лигасы]]нда ойнайтын Қазақстан футбол клубы. Клубтың базасы [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан — [[Орталық стадион (Ақтөбе)|Қобыланды батыр атындағы Орталық стадион]].

== Клубтың тарихы ==
=== КСРО ===
1936 жылы ақтөбелік «Динамо» командасы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] кубогінің бірінші айналымына қатысып, 1/64 финалда [[ЦСКА (футбол клубы, Мәскеу)|ЦДКА]] клубымен ойнап 0:4 есебімен ұтылып қалды. Осыдан кейін Ақтөбедегі «үлкен» футбол тарихы 30 жылға үзілді. Алғашқы нағыз үлкен жетістік ақтөбелік футболшыларға 1966 жылы келді. «Ақтөберентген» зауытында құрылған команда қазан айында [[Жезқазған]] қаласында өткен финалда [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]-ының чемпионы болды.

«Ақтөбе» футбол клубының ресми тарихы 1967 жылдан бастау алады. «Актюбинец» командасына шеберлер командасы статусы берілді. Құрылған команда КСРО-ның төменгі дивизиондарында 3 маусым ойнап, 7 жыл көзден ғайып болды. «Актюбинец» КСРО чемпионаттарында 24 жыл ішінде барлығы 19 рет қатысты (1967–1969 – «Б» класы; 1976–1991 – 2 лига). КСРО кубогына қатысуы туралы әртүрлі пікірлер бар: біреулер «Актюбинец» ешқашан кубок ойындарына қатыспаған десе, кейбіреулер клубтың 1967/68 маусымында, яғни өзінің алғашқы «кәсіби» маусымында, КСРО кубогіне қатысқанын айтады.

КСРО чемпионаттарында команда екінші лигада өз аймағында екі рет жеңіске жетті. «Актюбинец» бірінші рет табысқа 1981 жетті, өзінің тарихында алғашқы рет 2-ші лиганың 7-ші аймағында чемпион болды. Бұған дейін 1979, 1980 жылдарда екі рет 3-ші орын алды. Команда 24 рет жеңіске жетіп, 4 ойында тең ойнап, 4 ойында жеңіліс тауып, [[қарағанды]]лық [[Шахтер (футбол клубы, Қарағанды)|Шахтерді]] 3 ұпайға озды. Бірақ, екінші лиганың финалдық додасында ақтөбелік футболшылар бірінші лигада жүлдеге ие бола алмады.

Келесі үлкен табыс 10 жылдан кейін келді. Соңғы КСРО чемпионаты жылында «Актюбинец» екінші лиганың 8-ші республикалық аймағының ең үздік командасы болды, және бұл жеңіс өте тарихи жеңіс болды – «Актюбинец» КСРО тарихында өз аймағының соңғы жеңімпазы атанды.

[[КСРО ыдырауы|Кеңес Одағының ыдырауы]] көптеген спортшылар мен спорттық қоғамдардың өміріне әсер етті, бірақ, дәл осы оқиғаның арқасында «Актюбинец» лезде бірнеше деңгейге көтеріліп, Қазақстан чемпионатының Жоғарғы лигасында пайда болды.

КСРО чемпионаттарында «Актюбинец» 698 матч ойнады, олардың ішінде 300 жеңіс, 130 тең ойын, 268 жеңіліс тапты. Доп айырмашылығы — 842-733. «Актюбинец» КСРО чемпионаты ойындарындағы алғашқы жеңісін 1976 жылдың 2 мамырында тойлады. Матч Орталық стадионда [[ферғана]]лық «Нефтяник» командасына қарсы өтті, голдың авторы Владимир Коробков. Бұл ақтөбеліктердің өз алаңында соққан алғашқы голы болды. Ақтөбеліктердің алғашқы «хет-тригі» екінші лигада 1976 жылдың 4 қыркүйегінде [[шымкент]]тік «Металлург» командасына қарсы өткен матчта болды (4:2). Бұл ойында Владимир Прошин қонақтардың қақпашысын өз қақпасынан 3 рет допты алып шығуына мәжбүр етті. «Актюбинецтің» ең төменгі орны − 21 (1969). Ең ірі жеңісі − 10:0 ([[Болат (футбол клубы)|Болат]], [[Теміртау]], 1990). Ең ірі жеңілістері − 0:5 ([[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]], [[Өскемен]], 1983) және 1:6 («Нефтяник», [[Ферғана]], 1976; [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]], Өскемен, 1982). «Актюбинецтің» еншісінде [[Вьетнам]] (3:2, 1980 ж.) және [[Лаос]] (6:2, 1981 ж.) құрамаларына қарсы өткізілген екі халықаралық матч бар.

=== Қазақстан ===
Ел тәуелсіздікке қол жеткізген соң, команда КСРО чемпионатының 4-ші дивизионынан Қазақстанның Суперлигасына қадам басты. Бірақ, алғашқы қадамы сәтсіз болды. Команда 1992–1997 жылдарда Қазақстан чемпионатында 9−14 орындарды иеленіп жүрді. Тек, жалғыз табыс 1994 жылы болды, команда ұлттық біріншілікте 4-орын алып, Қазақстан Кубогінің финалына шықты. [[Алматы]] қаласындағы республикалық [[Орталық стадион (Алматы)|орталық стадионда]] өткен финалда өскемендік [[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Востоктан]] 0:1 есебімен жеңіліс тапты.

90-шы жылдардың ортасында Қазақстанда қалалардың бұрынғы атауларын қайтару үрдісі болды. Қалаға [[Ақтөбе]] деген тарихи атауы беріліп, «Актюбинец» өзінің өмір сүруін тоқтатып, 1996 жылы «Ақтөбемұнайға» жол берді. Бірақ, бұл атаумен команда бар болғаны бір жыл өмір сүрді, және команданың атауы «Ақтөбе» деп өзгертілді. Тіпті, 1997 жылы Жоғарғы лига командалардың санының қысқартылуына байланысты «Ақтөбе» Бірінші лигаға түсіп қалып, Жоғарғы лигаға жаңа ғасырда қайта оралды. Қайта жаңару 2000 жылы команда «Ақтөбе-Ленто» атауымен Қазақстан чемпионатының [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Бірінші лигасын]] жеңген кезде болды (атап өтетін жайт, команда бұл лигада бар болғаны 11 матч өткізіп, 8 ойында жеңіп, 3 ойында ұтылды). Бұл жетістік команданың [[Қазақстан Премьер Лигасы|Суперлигаға]] қайта оралуына мүмкіндік берді. 2001 жылы Суперлигада 8-орын алып, келесі 3 маусымда (2002–2004) 4-5 орындарды иеленіп, команда қазақ футболының мықты клубтарының қатарына нық жақындай түсті. Келесі маусымда команда атауынан «Ленто» сөзі алынып, клуб қазіргі уақытқа дейін «Ақтөбе» атауымен өнер көрсетіп келеді.

2005 жыл команда үшін ең табысты жыл болды, клуб [[қостанай]]лық [[Тобыл (футбол клубы)|«Тобылды»]] 1 ұпайға озып, алғаш рет өз тарихында Қазақстан чемпионы атағын иеленді. Бұл жеңіс командаға [[Достастық кубогы]]ның 14-ші сайысына қатысуға мүмкіндік берді. Додадағы «Ақтөбенің» қарсыластары төмендегі командалар болды: «Металлург» ([[Лиепая]], [[Латвия]]); «[[Хатлон (футбол клубы)|Вахш]]&lt;nowiki/&gt;» ([[Қорғантөбе|Қорған-Төбе]], [[Тәжікстан]]); «[[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтчи»]] ([[Баку]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]]). «Ақтөбе» өз тобынан шыға алмай, доданы топтық кезеңде аяқтады.

Достастық кубогынан басқа «Ақтөбе», чемпионатта чемпион болғанының арқасында, [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]нда бірінші квалификациялық кезеңнен бастауға жүлде алды. Жеребе тарту нәтижесінде «Ақтөбенің» қарсыласы болып тағы да Лиепая қаласының «Металлург» клубы болды. Бірақ, 2 матчтың есебін қоса есептегенде «Ақтөбе» 1:2 есебімен жеңіліс тауып, Чемпиондар Лигасымен қош айтысты.

2006 жылғы [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан чемпионатында]] «Ақтөбе» негізгі қарсыласы [[Жеңіс (футбол клубы)|«Астанадан»]] 4 ұпайға қалып қойып, 2-ші орын алды. Команда [[Футболдан Қазақстан Кубогы 2006|Қазақстан Кубогында]] да 1/8 финалда қосымша белгіленген уақытта Петропавл қаласының [[Қызылжар (футбол клубы)|Есіл-Богатырь]] клубынан 0:1 есебімен жеңіліс тауып, жарыстан тыс қалды. Бірақ, команда [[Достастық кубогы]]нда ойнауға мүмкіндік алды, себебі ел чемпионы [[Жеңіс (футбол клубы)|«Астана»]] бұл додада ойнаудан бас тартты. Бірақ, ақтөбеліктер топтық кезеңнен өте алмай, додамен қош айтысты.

«Ақтөбе» жаңа бапкер [[Владимир Мұханов]]тың қол астында 2007 жылы екінші рет чемпионаттың жеңімпазы атанды. 2008 және 2009 жылдары «Ақтөбе» тағы да екі рет елдің чемпионы болып, келесі үш жылдың ішінде, [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан чемпионатында]], 2010 жылы 2-ші орынға ие болып және 2011, 2012 жылдары 3-ші орын алып, екінші орнынан жоғары нәтижеге жеткен жоқ. 2013 жылы, басты бапкердің орнына [[Владимир Андреевич Никитенко|Владимир Никитенко]] келіп, «Ақтөбе», егемен Қазақстан тарихында 5-ші рет елдің чемпионы болып, жанкүйлерінің арманын іске асырды.

[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2019|2019 жылғы маусымда]] футболшылардың жалақысын уақытында төлемегені үшін ҚФФ шешімі бойынша 12 ұпайы алынып тасталды. Мұның зияны тимей қалмады, клуб соңғы орыннан жоғары көтеріле алмай, бірінші лигаға түсіп кетті. [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2020|2020 жылы бірінші лига жеңімпазы]] атанып, элитаға қайта оралды.

=== Жекеменшікке көшуі ===
2025 Жылдың 14-наурызында өткен мемлкеттің құрылтай отырысында Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан клубтарын жекеменшікке көшіруді тапсырды&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaevtyn-ulttyk-kuryltaydyn-tortinshi-otyrysynda-soylegen-sozi-14242 &quot;Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ұлттық құрылтайдың төртінші отырысында  сөйлеген сөзі&quot;]
----&lt;/ref&gt;. Осы жаңалыққа орай 2026-жылдың 8-қаңтарында &quot;Qazaq Stroy propperties&quot; компаниясын қалаушы Нұрлан Артықбаев клубты өз қол астына алады&lt;ref&gt;&quot;[https://aqtobetv.kz/kz/news/35287#:~:text=%D0%91%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BD%20%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%22%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%22%20%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3%20%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%96%20%2D,%D0%90%D1%80%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.%20%D0%98%D3%99%2C%20%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%20%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BC%D0%B8%20%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%20%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%20%D3%A9%D1%82%D1%82%D1%96. &quot;АҚТӨБЕ&quot; ФК ЖЕКЕМЕНШІККЕ ӨТТІ&quot;]&lt;/ref&gt;. Оған қоса клубтың басқарма төреғасына Арман Оспанов қойылып клубтың жанкүйерлерімен жанжал орын алады. Бұған себеп Арман Оспановтың бір жыл бұрынғы &quot;Ақтөбе&quot; клубына және жанкүйерлеріне арнап жазған уытты пікірлерімен қоса оның &quot;ақ-қызылдардың&quot; қарсыласы &quot;Қайрат&quot; клубының фан қозғалысына байланысы&lt;ref&gt;[https://rus.azattyq-ruhy.kz/sport/100881-press-konferentsiia-novogo-glavy-fk-aktobe-zavershilas-skandalom-iz-za-ego-prezhnikh-vyskazyvanii &quot;Пресс-конференция нового главы ФК «Актобе» завершилась скандалом из-за его прежних высказываний&quot;]&lt;/ref&gt;. Осыған қарамастан клубтың жаңа басқарма төреғасы өз орнында қалды. 

Жекеменшікке өткелі клубтың қаражаты артып &quot;Ақтөбе&quot; өз сапын жаңа ойыншылармен толтыра бастайды, олардың ішінде әйгілі &quot;Манчестер Юнайтедтің&quot; және Португалия ұлттық құрамасының ойыншысы Луиш Нани бар&lt;ref&gt;[https://www.transfermarkt.world/nani/profil/spieler/33706 &quot;#17 Nani&quot;]&lt;/ref&gt;. 

== Бұрынғы аттары == 
* Актюбинец (1967 – 1995)
* Актөбемұнай (1996)
* Актөбе (1997)
* Актөбе-Ленто (2000-2004)
* Ақтөбе (2005 жылдан бері)

== Еурокубоктар ==
{{main|Қазақстан футбол клубтары еурокубоктардағы көрсеткіші}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Маусым
! Дода
! Кезең
! Ел
! Клуб
! Үйде
! Қонақта
! Есеп

|-
|2006/07
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
|'''1-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Latvia}} [[Латвия]]
|[[Металлург (футбол клубы, Лиепая)|Металлург Лиепая]]
|1-1
|0-1
|1-2
|-
|2007/08
|[[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]]
|'''1-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Austria}} [[Аустрия|Австрия]]
|[[Маттерсбург (футбол клубы)|Маттерсбург]]
|1-0 
|2-4
|3-4
|-
|2008/09
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
|'''1-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Moldova}} [[Молдова]]
|[[Шериф (футбол клубы)|Шериф]]
|1-0 
|0-4
|1-4
|-
|2009/10
|[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
|'''2-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Iceland}} [[Исландия]]
|[[Хабнарфьордюр (футбол клубы)|Хафнарфьордюр]]
|2-0 
|4-0
|6-0
|-
|
|
|'''3-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Israel}} [[Израиль]]
|[[Маккаби (футбол клубы, Хайфа)|Маккаби Хайфа]]
|0-0 
|3-4 
|3-4
|-
|2009/10
|[[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]]
|'''Плей-офф'''
|{{flagicon|Germany}} [[Германия]]
|[[Вердер (футбол клубы)|Вердер Бремен]]
|0-2
|3-6
|3-8
|-
|2010/11
||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
|'''2-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Georgia}} [[Грузия]]
|[[Рустави (футбол клубы)|Олимпи Рустави]]
|2-0 
|1-1
|3-1
|-
|
|
|'''3-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Israel}} [[Израиль]]
|[[Хапоэль (футбол клубы, Тель-Авив)|Хапоэль Тель-Авив]]
|1-0
|1-3
|2-3
|-
|2010/11
|[[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]]
|'''Плей-офф'''
|{{flagicon|Netherlands}} [[Нидерланд]]
|[[АЗ Алкмаар]]
|2-1
|0-2
|2-3
|-
|2011/12
|[[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]]
|'''2-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Hungary}} [[Мажарстан|Венгрия]]
|[[Кечкемет (футбол клубы)|Кечкемет]]
|0-0
|1-1
|1-1
|-
|
|
|'''3-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Russia}} [[Ресей]]
|[[Алания (футбол клубы)|Алания]]
|1-1
|1-1
|1-1 (п. 2-4)
|-
|2012/13
|[[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]]
|'''1-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Georgia}} [[Грузия]]
|[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо Кутаиси]]
|1-0
|1-1
|2-1
|-
|
|
|'''2-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Moldova}} [[Молдова]]
|[[Милсами]]
|3-0
|2-4
|5-4
|-
|
|
|'''3-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Belgium}} [[Бельгия]]
|[[Генк (футбол клубы)|Генк]]
|1-2
|2-1
|2-4
|-
|2013/14
|[[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]]
|'''1-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Armenia}} [[Армения]]
|[[Гандзасар (футбол клубы, Капан)|Гандзасар]]
|2-1
|2-1
|4-2
|-
|
|
|'''2-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Norway}} [[Норвегия]]
|[[Хёдд|Ходд]]
|2-0
|0-1
|2-1
|-
|
|
|'''3-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Iceland}} [[Исландия]]
|[[Брейдаблик]]
|1-0
|0-1
|1-1 (п. 2-1)
|-
|
|
|
'''Плей-офф'''
|{{flagicon|Ukraine}} [[Украина]]
|[[Динамо (футбол клубы, Киев)|Динамо Киев]]
|2-3
|1-5
|3-8
|-
|2014/15
||[[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]
|'''2-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Georgia}} [[Грузия]]
|[[Динамо (футбол клубы, Тбилиси)|Динамо Тбилиси]]
|3-0 
|0-1
|4-0
|-
|
|
|'''3-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Romania}} [[Румыния]]
|[[Стяуа (футбол клубы)|Стяуа Бухарест]]
|2-2
|1-2
|3-4
|-
|2014/15
|[[УЕФА Кубогы (кубок)|Еуропа Лигасы]]
|'''Плей-офф'''
|{{flagicon|Poland}} [[Польша]]
|[[Легия (футбол клубы)|Легия Варшава]]
|0-1
|0-2
|0-3
|-
|2015/16
|[[УЕФА Кубогы (кубок)|Еуропа Лигасы]]
|'''1-нші кв. кезең'''
|{{flagicon|Estonia}} [[Эстония]]
|[[Нымме Калью]]
|0-1
|0-0
|0-1
|}

== Рекордтар ==
* Қазақстанның 15 чемпионатына қатысқан
* Барлығы 470 матч өткізіп, 225-нде жеңіске жетіп, 111-нде тең ойнап, 134-нде жеңіліп қалған. Доп саны:654-475
* Ең ірі жеңістері:
** 1992 - 8-2 [[Ақжайық (футбол клубы)|Уралец]] ([[Орал]])
** 1994 – 8-0 [[Түркістан (футбол клубы)|Яссы ФК]] ([[Түркістан (қала)|Түркістан]])
** 1996 – 8-0 [[Болат (футбол клубы)|Болат-АМТ]] ([[Теміртау]])
** 2013 – 9-1 [[Бәйтерек (футбол клубы)|Бәйтерек]] ([[Астана]])
* Ең ірі жеңілісі:
** 1997 – 1-9 [[Тараз (футбол клубы)|Тараз ФК]] ([[Тараз]])

== Жетістіктері ==
* [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан чемпионы]] (5): [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2005|2005]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2007|2007]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2008|2008]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2009|2009]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2013|2013]]
* [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстанның күміс жүлдегері]] (2): [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2006|2006]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2010|2010]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2014|2014]]
* [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстанның қола жүлдегері]] (2): [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2011|2011]], [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2012|2012]], 2015
*[[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан кубогының иегері]] (1): [[Футболдан Қазақстан Кубогы 2008|2008]]
*[[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан супер кубогының иегері]] (3): [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2008|2008]], [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2010|2010]], [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2014|2014]]
*[[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстан бірінші лигасының чемпионы]] (2): [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2000|2000]], [[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2020|2020]]
* [[Достастық кубогы|Достастық кубогының финалисті]] (2): 2009, 2010

== Сілтемелер ==
* [http://www.fc-aktobe.kz/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140704102733/http://www.fc-aktobe.kz/ |date=2014-07-04 }}
* [http://www.13sector.kz Жанкүйерлерінің сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109052937/http://13sector.kz/ |date=2016-01-09 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жақсы мақала}}
{{Футболдан Қазақстан чемпиондары}}
{{Футболдан Қазақстан Кубогының иегерлері}}
{{Футболдан Қазақстан Суперкубогының иегерлері}}

[[Санат:Қазақстан футбол клубтары]]
[[Санат:1967 жылы құрылған футбол клубтары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК]]</text>
      <sha1>j1e76d6e3kq2devj4b16mzan8tdqi6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футболдан Қазақстан бірінші лигасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20419</id>
    <revision>
      <id>3602378</id>
      <parentid>3387703</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibrxkhim</username>
        <id>175357</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>нақты чемпион аталып өтті</comment>
      <origin>3602378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16811" sha1="1hch94gg1zwhsqy96i08t5tl5ti5y6j" xml:space="preserve">{{Спорттық лига
| атауы       = Бірінші лига
| ағымдағы_маусым  = Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2023
| логотип            = 
| өлшемі         = 
| сурет сипаттамасы        = 
| спорт          = 
| құрылуы           = 1992
| таралуы             = 
| комиссар        = 
| директор       = 
| ұраны           = 
| алғашқы_маусым       = 
| командалар        = 14
| ел          = {{KAZ}}
| аймақ         = 
| құрлық         = 
| квалификация          = [[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер-лигасы]]
| шығып_кету            = [[Футболдан Қазақстан екінші лигасы|Екінші лига]]
| жергілікті_турнир       = 
| халықаралық_турнир     = 
| чемпион        = 
| чемпион_жк     = 
| чемпион_ком     = [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]] (2 рет)
| чемпион_ел = 
| ең_лауазымды   = [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (4 рет)
| ұқсас_турнирлар           = 
| сайты          = [https://www.pflk.kz/kaz/championships/5#league=2 Бірінші лига]
}}
'''Қазақстан бірінші Лигасы''' — [[Қазақстан]] [[футбол|футболының]] деңгейіне қарай екінші дивизионы.

== Сипаттамасы ==
[[2010 жыл|2010]] жылдан бастап турнирде 18 команда өнер көрсетеді. Әр маусымның соңында ең жоғарғы орын алған 2 команда [[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лигасына]] жолдама алады, ал олардың орнына ол жақтағы ең төменгі орын алған 2 команда келеді. 2002 жылы турнир Жоғарғы Лига болып аталды, 2003 жылдан бастап Бірінші Лига. 2003-2007 жылдар аралығында бірінші лига Оңтүстік-Батыс, Солтүстік-Шығыс боп 2 топқа бөлінді. 

Қатысушы командалар саны бірнеше рет өзгертіліп тұрды. 2002 жылы - 7 команда, 2003 - 23 команда, 2004-2005 - 26 команда, 2006-2007 - 27 команда, 2008-2009 - 14 команда, 2010 - 18 команда.
== Жеңімпаздар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Маусым
!Саны
!Топ
!Чемпион
!2-орын
!3-орын
|-
| colspan=&quot;5&quot; |
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1994|1994]]
|11
|
|'''[[Каспий (футбол клубы)|Мұнайшы]] (Ақтау)''' (1)
|'''[[Жетісу (футбол клубы)|Қайнар]] (Талдықорған)'''
|[[Оқжетпес (футбол клубы)|Көкшетау]]
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1995|1995]]
|13
|'''Финал'''
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)''' (1)
|'''[[Ұлытау (футбол клубы)|Еңбек]] (Жезқазған)'''
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Көкше]]'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1997|1997]]
|9
|'''Финал'''
|[[Ферро (футбол клубы, Ақтөбе)|Ферро]] (Ақтөбе) (1)
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Жәңгір]] (Орал)'''
|'''[[Наша Кампания (футбол клубы)|Наша Кампания]] (Ақмола)'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1998|1998]]
|6
|'''Финал'''
|'''[[Ордабасы (футбол клубы)|Томирис]] (Шымкент)''' (1)
|'''[[Қайрат (футбол клубы)|СОПФК Қайрат]] (Алматы)'''
|[[Каспий (футбол клубы)|Мұнайшы]] (Ақтау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]]
|8
|'''Финал'''
|[[Динамо (футбол клубы, Шымкент)|Динамо]] (Шымкент) (1)
|[[Кеден (футбол клубы)|Кеден]] (Шымкент)
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Көкше]]'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2000|2000]]
|7
|'''Финал'''
|'''[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]''' (1)
|'''[[Каспий (футбол клубы)|Манғыстау]] (Ақтау)'''
|[[Наша Кампания (футбол клубы)|Наша Кампания]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2001|2001]]
|8
|'''Финал'''
|[[Томирис ЛФК|Томирис]] (Шымкент) (1)
|[[Іле-Бент]] (Іле ауданы)
|[[Болат (футбол клубы)|Болат]] (Теміртау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2002|2002]]
|7
|
|'''[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]''' (1)
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Батыс]] (Орал)'''
|'''[[Ордабасы (футбол клубы)|Достық]]''' (Шымкент)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2003|2003]]
|12
|'''Солт-Шығыс'''
|[[Ақсу (футбол клубы, Степногорск)|Химик]] (Степногорск) (2)
|'''[[Алматы (футбол клубы)|Цесна]] (Алматы)'''
|[[Болат (футбол клубы)|Болат-ЦСКА]] (Теміртау)
|-
|11
|'''Оңт-Батыс'''
|'''[[Түркістан (футбол клубы)|Яссы-Рахат]] (Түркістан)''' (1)
|[[Горняк (футбол клубы, Хромтау)|Горняк]] (Хромтау)
|[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]] (Ақтау)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2004|2004]]
|13
|'''Солт-Шығыс'''
|'''[[Болат (футбол клубы)|Болат-ЦСКА]] (Теміртау)''' (1)
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Қарасай Сарбаздары]] (Қаскелең)
|[[Ақсу (футбол клубы, Степногорск)|Химик]] (Степногорск)
|-
|13
|'''Оңт-Батыс'''
|[[Жамбыл (футбол клубы)|Жамбыл]] (Тараз) (1)
|[[Ордабасы U-21|Ордабасы-2]] Шымкент
|[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]] (Ақтау)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2008 жыл|2005]]
|13
|'''Солт-Шығыс'''
|'''[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик]] (Павлодар)''' (1)
|[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Семей]] (Семей)
|Ертіс-2 (Павлодар)
|-
|13
|'''Оңт-Батыс'''
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Кызылорда)''' (2)
|[[Цесна-Д (футбол клубы)|Цесна]] (Алматы)
|[[Қайрат (жастар клубы)|Железнодорожник]] (Алматы)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2006|2006]]
|13
|'''Солт-Шығыс'''
|[[Авангард (футбол клубы)|Авангард]] (Петропавловск) (1)
|[[Асбест (футбол клубы)|Асбест]] (Жітіқара)
|[[Болат (футбол клубы)|Болат-АМТ]]
|-
|14
|'''Оңт-Батыс'''
|'''[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]] (Талдықорган)''' (1)
|[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]] (Ақтау)
|[[Горняк (футбол клубы, Хромтау)|Горняк]] (Хромтау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2007|2007]]
|27
|'''Финал'''
|[[Қазақмыс (футбол клубы)|Қазақмыс]] (Сатпаев) (1)
|'''[[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]] (Алматы)'''
|'''[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик-2]] (Павлодар)'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2008|2008]]
|14
|
|'''[[Қазақмыс (футбол клубы)|Қазақмыс]] (Сатпаев)''' (2)
|'''[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]] (Тараз)'''
|[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак]] (Семей)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2009|2009]]
|14
|
|'''[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] (Алматы)''' (1)
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]] (Орал)'''
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Намыс]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2010|2010]]
|18
|
|'''[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]] Өскемен''' (1)
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)'''
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]] (Қаскелең)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2011|2011]]
|18
|
|'''[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]] (Қаскелең)''' (1)
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)'''
|[[Іле-Сәулет (футбол клубы)|Іле-Сәулет]] (Өтеген-Батыр)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2012|2012]]
|16
|
|[[Іле-Сәулет (футбол клубы)|Іле-Сәулет]] (Өтеген-Батыр) (1)
|'''[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]] (Өскемен)'''
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2013|2013]]
|18
|
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)''' (3)
|'''[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак]] (Семей)'''
|[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2014|2014]]
|15
|
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)''' (1)
|[[Қыран (футбол клубы)|Қыран]] (Шымкент)
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2015|2015]]
|13
|
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]] (Орал)''' (1)
|[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]] (Өскемен)
|[[Болат (футбол клубы)|Болат-АМТ]] (Теміртау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2016|2016]]
|10
|
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)''' (4)
|[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]] (Семей)
|[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]] (Петропавловск)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2017|2017]]
|9
|
|'''[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]] (Талдықорган)''' (2)
|'''[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]] (Петропавловск)'''
|[[Қайрат Академия|Қайрат А]] (Алматы)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2018|2018]]
|12
|
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)''' (2)
|'''[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]] (Тараз)'''
|[[Қыран (футбол клубы)|Қыран]] (Шымкент)
|}

== Сұрмергендер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Маусым
!Ойыншы
!Клуб
!Гол
|-
|1994
|{{flagicon|KAZ}} Виктор Ваванко
|[[Жетісу (футбол клубы)|Қайнар]]
|19
|-
|1995
|{{flagicon|KAZ}} Сергей Курнаев
|[[Ферро (футбол клубы, Ақтөбе)|Ферро]]
|11
|-
|1997
|{{flagicon|KAZ}} Владимир Глебич
|[[Наша Кампания (футбол клубы)|Наша Кампания]]
|7
|-
|1998
|{{flagicon|KAZ}} [[Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов|Асқар Қожабергенов]]
{{flagicon|KAZ}} Андрей Травин
{{flagicon|KAZ}} [[Сергей Александрович Климов|Сергей Климов]]
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
|4
|-
|1999
|{{flagicon|KAZ}} Бағлан Ергешев
|[[Кеден (футбол клубы)|Кеден]]
|5
|-
|2000
|{{flagicon|KAZ}} Андрей Несмеянов
|[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]
|5
|-
|2002
|{{flagicon|Украина}} Вадим Чижиков
|[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]
|11
|-
|2003
|{{flagicon|KAZ}} [[Ерлан Жаңатайұлы Оразаев|Ерлан Оразаев]] (Солт-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Александр Пак (Оңт-Батыс)
|[[Алматы (футбол клубы)|Цесна]]
[[Түркістан (футбол клубы)|Яссы-Рахат]]
|20
18
|-
|2004
|{{flagicon|KAZ}} Алексей Шакин (Солт-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Василий Просеков (Оңт-Батыс)&lt;br /&gt;
{{flagicon|KAZ}} Бейбіт Тәтішев (Оңт-Батыс)
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Қарасай-Сарбаздары]]
[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик]]&lt;br /&gt;
Мұнайлы
|16
16
15
|-
|2005
|{{flagicon|KAZ}} Василий Просеков (Солтүстік-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Дәурен Құсайынов (Оңт-Батыс)
|[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик]]
[[Қайрат (жастар клубы)|Железнодорожник]]
|34
23
|-
|2006
|{{flagicon|KAZ}} Рустам Усманов (Оңт-Батыс)
{{flagicon|KAZ}} Евгений Нестеров (Солт-Шығыс)
|[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]
[[Шахтер-Юность (футбол клубы)|Шахтёр-Юность]]
|32
21
|-
|2007
|{{flagicon|KAZ}} [[Гейсар Видади оглы Алекперзаде|Гейсар Алекперзаде]] (Солт-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Сергей Матаганов
|[[Қазақмыс (футбол клубы)|Қазақмыз]]
[[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]]
|23
22
|-
|2008
|{{flagicon|KAZ}} Игорь Абдушеев
|[[Ақтөбе-Жас]]
|27
|-
|2009
|{{flagicon|KAZ}} Алексей Мальцев
|[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]
|19
|-
|2010
|{{flagicon|KAZ}} Дәурен Құсайынов
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]
|27
|-
|2011
|{{flagicon|KAZ}} Қанат Ахметов
|[[Ақтөбе-Жас]]
|24
|-
|2012
|{{flagicon|KAZ}} Қуаныш Бегалин
|[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Екібастұз]]
|22
|-
|2013
|{{flagicon|KAZ}} Жасұлан Молдақараев
|[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]
|28
|-
|2014
|{{flagicon|KAZ}} Константин Задорожный
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Жетісу-Сұңқар]]
|23
|-
|2015
|{{flagicon|Молдова}} Олег Хромцов
{{flagicon|Нидерланд}} Мұрат Онал
|[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]
[[Қыран (футбол клубы)|Қыран]]
|14
|-
|2016
|{{flagicon|KAZ}} Алексей Шакин
|[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай ШҚО]]
|14
|-
|2017
|{{flagicon|Босния және Герцеговина}} [[Бошко Ступич]]
|[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]
|13
|}

== Сілтемелер ==
{{Қазақстан Футболы}}{{Футболдан Қазақстан бірінші лигасы}}&lt;includeonly&gt;
{{Суретсіз мақала}}
{{Футболдан Қазақстан бірінші лигасы}}
[[Санат:Еуропа елдері]]
&lt;/includeonly&gt;

[[Санат:Қазақстандағы футбол]]
[[Санат:Футболдан Қазақстан бірінші лигасы]]</text>
      <sha1>1hch94gg1zwhsqy96i08t5tl5ti5y6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602417</id>
      <parentid>3602378</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T04:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Ibrxkhim|Ibrxkhim]] ([[User talk:Ibrxkhim|т]]) өңдемелерінен [[User:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3387703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16879" sha1="mqnesfxafyfccio4ttzia02zmjy6j2q" xml:space="preserve">{{Спорттық лига
| атауы       = Бірінші лига
| ағымдағы_маусым  = Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2023
| логотип            = 
| өлшемі         = 
| сурет сипаттамасы        = 
| спорт          = 
| құрылуы           = 1992
| таралуы             = 
| комиссар        = 
| директор       = 
| ұраны           = 
| алғашқы_маусым       = 
| командалар        = 14
| ел          = {{KAZ}}
| аймақ         = 
| құрлық         = 
| квалификация          = [[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер-лигасы]]
| шығып_кету            = [[Футболдан Қазақстан екінші лигасы|Екінші лига]]
| жергілікті_турнир       = 
| халықаралық_турнир     = 
| чемпион        = 
| чемпион_жк     = 
| чемпион_ком     = [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]] (2 рет), [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]] (1 рет)
| чемпион_ел = 
| ең_лауазымды   = [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (4 рет)
| ұқсас_турнирлар           = 
| сайты          = [https://www.pflk.kz/kaz/championships/5#league=2 Бірінші лига]
}}
'''Қазақстан бірінші Лигасы''' — [[Қазақстан]] [[футбол|футболының]] деңгейіне қарай екінші дивизионы.

== Сипаттамасы ==
[[2010 жыл|2010]] жылдан бастап турнирде 18 команда өнер көрсетеді. Әр маусымның соңында ең жоғарғы орын алған 2 команда [[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лигасына]] жолдама алады, ал олардың орнына ол жақтағы ең төменгі орын алған 2 команда келеді. 2002 жылы турнир Жоғарғы Лига болып аталды, 2003 жылдан бастап Бірінші Лига. 2003-2007 жылдар аралығында бірінші лига Оңтүстік-Батыс, Солтүстік-Шығыс боп 2 топқа бөлінді. 

Қатысушы командалар саны бірнеше рет өзгертіліп тұрды. 2002 жылы - 7 команда, 2003 - 23 команда, 2004-2005 - 26 команда, 2006-2007 - 27 команда, 2008-2009 - 14 команда, 2010 - 18 команда.
== Жеңімпаздар ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Маусым
!Саны
!Топ
!Чемпион
!2-орын
!3-орын
|-
| colspan=&quot;5&quot; |
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1994|1994]]
|11
|
|'''[[Каспий (футбол клубы)|Мұнайшы]] (Ақтау)''' (1)
|'''[[Жетісу (футбол клубы)|Қайнар]] (Талдықорған)'''
|[[Оқжетпес (футбол клубы)|Көкшетау]]
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1995|1995]]
|13
|'''Финал'''
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)''' (1)
|'''[[Ұлытау (футбол клубы)|Еңбек]] (Жезқазған)'''
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Көкше]]'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1997|1997]]
|9
|'''Финал'''
|[[Ферро (футбол клубы, Ақтөбе)|Ферро]] (Ақтөбе) (1)
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Жәңгір]] (Орал)'''
|'''[[Наша Кампания (футбол клубы)|Наша Кампания]] (Ақмола)'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1998|1998]]
|6
|'''Финал'''
|'''[[Ордабасы (футбол клубы)|Томирис]] (Шымкент)''' (1)
|'''[[Қайрат (футбол клубы)|СОПФК Қайрат]] (Алматы)'''
|[[Каспий (футбол клубы)|Мұнайшы]] (Ақтау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 1999|1999]]
|8
|'''Финал'''
|[[Динамо (футбол клубы, Шымкент)|Динамо]] (Шымкент) (1)
|[[Кеден (футбол клубы)|Кеден]] (Шымкент)
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Көкше]]'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2000|2000]]
|7
|'''Финал'''
|'''[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]''' (1)
|'''[[Каспий (футбол клубы)|Манғыстау]] (Ақтау)'''
|[[Наша Кампания (футбол клубы)|Наша Кампания]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2001|2001]]
|8
|'''Финал'''
|[[Томирис ЛФК|Томирис]] (Шымкент) (1)
|[[Іле-Бент]] (Іле ауданы)
|[[Болат (футбол клубы)|Болат]] (Теміртау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2002|2002]]
|7
|
|'''[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]''' (1)
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Батыс]] (Орал)'''
|'''[[Ордабасы (футбол клубы)|Достық]]''' (Шымкент)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2003|2003]]
|12
|'''Солт-Шығыс'''
|[[Ақсу (футбол клубы, Степногорск)|Химик]] (Степногорск) (2)
|'''[[Алматы (футбол клубы)|Цесна]] (Алматы)'''
|[[Болат (футбол клубы)|Болат-ЦСКА]] (Теміртау)
|-
|11
|'''Оңт-Батыс'''
|'''[[Түркістан (футбол клубы)|Яссы-Рахат]] (Түркістан)''' (1)
|[[Горняк (футбол клубы, Хромтау)|Горняк]] (Хромтау)
|[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]] (Ақтау)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2004|2004]]
|13
|'''Солт-Шығыс'''
|'''[[Болат (футбол клубы)|Болат-ЦСКА]] (Теміртау)''' (1)
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Қарасай Сарбаздары]] (Қаскелең)
|[[Ақсу (футбол клубы, Степногорск)|Химик]] (Степногорск)
|-
|13
|'''Оңт-Батыс'''
|[[Жамбыл (футбол клубы)|Жамбыл]] (Тараз) (1)
|[[Ордабасы U-21|Ордабасы-2]] Шымкент
|[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]] (Ақтау)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[2008 жыл|2005]]
|13
|'''Солт-Шығыс'''
|'''[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик]] (Павлодар)''' (1)
|[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Семей]] (Семей)
|Ертіс-2 (Павлодар)
|-
|13
|'''Оңт-Батыс'''
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Кызылорда)''' (2)
|[[Цесна-Д (футбол клубы)|Цесна]] (Алматы)
|[[Қайрат (жастар клубы)|Железнодорожник]] (Алматы)
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2006|2006]]
|13
|'''Солт-Шығыс'''
|[[Авангард (футбол клубы)|Авангард]] (Петропавловск) (1)
|[[Асбест (футбол клубы)|Асбест]] (Жітіқара)
|[[Болат (футбол клубы)|Болат-АМТ]]
|-
|14
|'''Оңт-Батыс'''
|'''[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]] (Талдықорган)''' (1)
|[[Каспий (футбол клубы)|Каспий]] (Ақтау)
|[[Горняк (футбол клубы, Хромтау)|Горняк]] (Хромтау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2007|2007]]
|27
|'''Финал'''
|[[Қазақмыс (футбол клубы)|Қазақмыс]] (Сатпаев) (1)
|'''[[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]] (Алматы)'''
|'''[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик-2]] (Павлодар)'''
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2008|2008]]
|14
|
|'''[[Қазақмыс (футбол клубы)|Қазақмыс]] (Сатпаев)''' (2)
|'''[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]] (Тараз)'''
|[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак]] (Семей)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2009|2009]]
|14
|
|'''[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]] (Алматы)''' (1)
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]] (Орал)'''
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Намыс]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2010|2010]]
|18
|
|'''[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]] Өскемен''' (1)
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)'''
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]] (Қаскелең)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2011|2011]]
|18
|
|'''[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]] (Қаскелең)''' (1)
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)'''
|[[Іле-Сәулет (футбол клубы)|Іле-Сәулет]] (Өтеген-Батыр)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2012|2012]]
|16
|
|[[Іле-Сәулет (футбол клубы)|Іле-Сәулет]] (Өтеген-Батыр) (1)
|'''[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]] (Өскемен)'''
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2013|2013]]
|18
|
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)''' (3)
|'''[[Спартак (футбол клубы, Семей)|Спартак]] (Семей)'''
|[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2014|2014]]
|15
|
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)''' (1)
|[[Қыран (футбол клубы)|Қыран]] (Шымкент)
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]] (Астана)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2015|2015]]
|13
|
|'''[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]] (Орал)''' (1)
|[[Восток (футбол клубы, Өскемен)|Восток]] (Өскемен)
|[[Болат (футбол клубы)|Болат-АМТ]] (Теміртау)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2016|2016]]
|10
|
|'''[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]] (Қызылорда)''' (4)
|[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]] (Семей)
|[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]] (Петропавловск)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2017|2017]]
|9
|
|'''[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]] (Талдықорган)''' (2)
|'''[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]] (Петропавловск)'''
|[[Қайрат Академия|Қайрат А]] (Алматы)
|-
|[[Футболдан Қазақстан бірінші Лигасы 2018|2018]]
|12
|
|'''[[Оқжетпес (футбол клубы)|Оқжетпес]] (Көкшетау)''' (2)
|'''[[Тараз (футбол клубы)|Тараз]] (Тараз)'''
|[[Қыран (футбол клубы)|Қыран]] (Шымкент)
|}

== Сұрмергендер ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Маусым
!Ойыншы
!Клуб
!Гол
|-
|1994
|{{flagicon|KAZ}} Виктор Ваванко
|[[Жетісу (футбол клубы)|Қайнар]]
|19
|-
|1995
|{{flagicon|KAZ}} Сергей Курнаев
|[[Ферро (футбол клубы, Ақтөбе)|Ферро]]
|11
|-
|1997
|{{flagicon|KAZ}} Владимир Глебич
|[[Наша Кампания (футбол клубы)|Наша Кампания]]
|7
|-
|1998
|{{flagicon|KAZ}} [[Асқар Сейдахметұлы Қожабергенов|Асқар Қожабергенов]]
{{flagicon|KAZ}} Андрей Травин
{{flagicon|KAZ}} [[Сергей Александрович Климов|Сергей Климов]]
|[[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]
|4
|-
|1999
|{{flagicon|KAZ}} Бағлан Ергешев
|[[Кеден (футбол клубы)|Кеден]]
|5
|-
|2000
|{{flagicon|KAZ}} Андрей Несмеянов
|[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе-Ленто]]
|5
|-
|2002
|{{flagicon|Украина}} Вадим Чижиков
|[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз]]
|11
|-
|2003
|{{flagicon|KAZ}} [[Ерлан Жаңатайұлы Оразаев|Ерлан Оразаев]] (Солт-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Александр Пак (Оңт-Батыс)
|[[Алматы (футбол клубы)|Цесна]]
[[Түркістан (футбол клубы)|Яссы-Рахат]]
|20
18
|-
|2004
|{{flagicon|KAZ}} Алексей Шакин (Солт-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Василий Просеков (Оңт-Батыс)&lt;br /&gt;
{{flagicon|KAZ}} Бейбіт Тәтішев (Оңт-Батыс)
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Қарасай-Сарбаздары]]
[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик]]&lt;br /&gt;
Мұнайлы
|16
16
15
|-
|2005
|{{flagicon|KAZ}} Василий Просеков (Солтүстік-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Дәурен Құсайынов (Оңт-Батыс)
|[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Энергетик]]
[[Қайрат (жастар клубы)|Железнодорожник]]
|34
23
|-
|2006
|{{flagicon|KAZ}} Рустам Усманов (Оңт-Батыс)
{{flagicon|KAZ}} Евгений Нестеров (Солт-Шығыс)
|[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]
[[Шахтер-Юность (футбол клубы)|Шахтёр-Юность]]
|32
21
|-
|2007
|{{flagicon|KAZ}} [[Гейсар Видади оглы Алекперзаде|Гейсар Алекперзаде]] (Солт-Шығыс)
{{flagicon|KAZ}} Сергей Матаганов
|[[Қазақмыс (футбол клубы)|Қазақмыз]]
[[Мегаспорт (футбол клубы)|Мегаспорт]]
|23
22
|-
|2008
|{{flagicon|KAZ}} Игорь Абдушеев
|[[Ақтөбе-Жас]]
|27
|-
|2009
|{{flagicon|KAZ}} Алексей Мальцев
|[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]
|19
|-
|2010
|{{flagicon|KAZ}} Дәурен Құсайынов
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]
|27
|-
|2011
|{{flagicon|KAZ}} Қанат Ахметов
|[[Ақтөбе-Жас]]
|24
|-
|2012
|{{flagicon|KAZ}} Қуаныш Бегалин
|[[Екібастұз (футбол клубы, 2003)|Екібастұз]]
|22
|-
|2013
|{{flagicon|KAZ}} Жасұлан Молдақараев
|[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]
|28
|-
|2014
|{{flagicon|KAZ}} Константин Задорожный
|[[Сұңқар (футбол клубы)|Жетісу-Сұңқар]]
|23
|-
|2015
|{{flagicon|Молдова}} Олег Хромцов
{{flagicon|Нидерланд}} Мұрат Онал
|[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық]]
[[Қыран (футбол клубы)|Қыран]]
|14
|-
|2016
|{{flagicon|KAZ}} Алексей Шакин
|[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай ШҚО]]
|14
|-
|2017
|{{flagicon|Босния және Герцеговина}} [[Бошко Ступич]]
|[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар]]
|13
|}

== Сілтемелер ==
{{Қазақстан Футболы}}{{Футболдан Қазақстан бірінші лигасы}}&lt;includeonly&gt;
{{Суретсіз мақала}}
{{Футболдан Қазақстан бірінші лигасы}}
[[Санат:Еуропа елдері]]
&lt;/includeonly&gt;

[[Санат:Қазақстандағы футбол]]
[[Санат:Футболдан Қазақстан бірінші лигасы]]</text>
      <sha1>mqnesfxafyfccio4ttzia02zmjy6j2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазан төңкерісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21514</id>
    <revision>
      <id>3602552</id>
      <parentid>3578452</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38048" sha1="gr37koqowb1ohwqmzanyjzxspd4tjrs" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс|қақтығыс=Қазан төңкерісі|сурет=After the capture of the Winter Palace 26 October 1917.jpg|сурет атауы=Қысқы сарайды алғаннан кейін. Санкт-Петербург, 26 қазан 1917 жыл.|дата={{СС|7|қараша|1917|25|қазан}}|орын=[[Санкт-Петербург]], Ресей республикасы|нәтиже=Уақытша үкіметті құлату,
Ресей Кеңес Республикасының Құрылуы
Ресейде азамат соғысының басталуы|қарсылас1=[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] [[Большевизм|Большевиктер]]&lt;br/&gt;
[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] Солшыл Социалистік төңкерісілер партиясы&lt;br/&gt;
[[File:Red star.svg|22px|border]] Қызыл гвардия|қарсылас2=[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] '''Уақытша үкімет'''|командир1=[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]&lt;br/&gt;
[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] [[Лев Давидович Троцкий|Лев Троцкий]]&lt;br/&gt;
[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] [[Николай Ильич Подвойский|Николай Подвойский]]&lt;br/&gt;
[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] Владимир Антонов-Овсеенко&lt;br/&gt;
[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] Павел Дыбенко&lt;br/&gt;
[[File:Socialist red flag.svg|22px|border]] [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]&lt;br/&gt;|командир2=[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[Александр Фёдорович Керенский|Александр Керенский]]&lt;br/&gt;
[[File:Flag of Russia.svg|22px|border]] [[Пётр Николаевич Краснов|Пётр Краснов]]&lt;br/&gt;|күштер1=10 000 қызыл матростар,&lt;br/&gt;
20 000-30000 Қызыл гвардия жауынгері, және белгісіз жұмысшылар саны|күштер2=500-1000 ерікті сарбаз, &lt;br/&gt;
1000 әйелдер батальонының жауынгері}}

'''Қазан төңкерісі''' ([[Орыс тілі|орыс]]. ''Октябрьская революция'') — [[1917 жыл|1917]] жылдың {{СС|7|қараша||25|қазан}} күні [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербургта]] болған ірі әлеуметтік-саяси, тарихи оқиға. [[Көтеріліс]] [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]] басқарған [[большевизм|большевиктер]] партиясының жетекшілігімен Ресей уақытша үкіметіне қарсы жүзеге асырылды. 

Оған Санкт-Петербург жұмысшылары, қала [[гарнизон]]ының [[солдат]]тары мен Балтық флоты матростарының өкілдері қатынасты. Көтеріліс жеңіске жеткен күні кешкісін Петроградта ашылған Кеңестердің Бүкілресейлік ІІ съезі [[Уақытша үкімет]]тің құлатылғандығын және бүкіл елдегі өкімет билігі Кеңестердің қолына көшкендігін жариялап, Владимир Ленин дайындаған Бітім және Жер туралы декреттерді қабылдады. Алғашқысында 1914 жылы басталған [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|І-дүниежүзілік соғысқа]] қатысушы елдердің үкіметтері мен халықтарына [[аннексия]]сыз және [[контрибутция]]сыз демократиялық бітім жасау ұсынылса, Жер туралы декретте жерге жеке меншік жойылып, ол жалпы халықтық мемлекеттік меншік болып жарияланды. Съезде Ленин басқарған және жұмысшы-шаруа үкіметі аталған Ресей ХКК құрылды. Сонымен қатар Кеңестердің Бүкілресейлік ОАК-нің (БОАК) жаңа, большевиктендірілген құрамы сайланды. Съез Лениннің жұмысшыларға, солдаттар мен шаруаларға арналған үндеуін қабылдап, ол арқылы халықты барлық жерде жаппай Кеңес өкіметін орнатуға шақырды. Кеңестердің ұрандары: теңдік, 8 сағаттық жұмыс, бейбітшілік, жер-шаруаларға, өнеркәсіп-жұмысшыларға.  

[[Кеңес үкіметі]] көп ұлтты Ресей еңбекшілерін өз жағына тартуда айтарлықтай насихатшылдық рөл атқарған екі саяси құжат жариялады. Біріншісі 2 (15) [[қараша]]да жарияланған Ресей халықтары құқықтарының [[декларация]]сы, екіншісі 20 қарашадағы ([[3 желтоқсан]]) Ресей мен Шығыстың барлық [[мұсылман]] еңбекшілеріне деген үндеу болды. Бұл құжаттарда Ресейді мекендеген халықтардың теңдігі, олардың өздерінің мемлекеттік құрылысын өздері шешуге құқылы екендігі айтылып, ұлттық және [[этнос]]тық топтардың еркін дамуына, бұрынғы езілген ұлттардың өздерін-өздері билейтіндігіне кепілдік беріледі делінді. Мұның үстіне Кеңес өкіметі мен большевиктер партиясы &quot;[[Фабрика|Зауыттар]] мен [[фабрикалар]]ға жұмысшыларға!&quot;, &quot;Жер  шаруаларға!&quot;, &quot;Теңдік бұрынғы езілген ұлттарға!&quot; деген ұрандарды үзбей қайталаумен болды. Осы уәделер мен ұрандарға әуел баста бұқараның айтарлықтай бөлігі, ең алдымен, қоғамның жаппай кедейленген мүшелері сенді, сондықтан олардың өкілдері Кеңес өкіметін орнату үшін күреске қатысты. Санкт-Петербургтан кейін 1917 жылы қарашаның басында Кеңес өкіметі [[Мәскеу]]де, елдің өнеркәсіпті орталығы аудандарында жеңіске жетті, көп кешікпей бұл жағдай мемлекеттің ұлт аймақтарын, оның ішінде [[Қазақстан]]ды да қамтыды. Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы ұзаққа созылды. Бұл кезде Кеңес өкіметі негізінен алғанда қалалар мен өлкенің басқа да ірі елді мекендерінде орнады. Ал ауылдар мен [[село]]лардың басым көпшілігінде Кеңес өкіметінің орнауы [[азамат соғысы]] басталғанға дейін, тіпті одан кейінгі жылдарға дейін жалғасты. 

Бұл өлкенің әлеуметтік-[[экономика]]лық артта қалуынан, жергілікті жұмысшы табы мен большевиктік ұйымдардың сан жағынан аз әрі әлсіз болуынан, ұлтаралық қатынастардың күрделілігінен шиеленісіне түсті. Мұның үстіне ұлттық-[[демократия]] [[Алаш қозғалысы]]ның жетекшілері [[Қазан төңкерісі]] мен Кеңес өкіметінің идеяларын қабылдамады. Ал Қазақстанда орналасқан [[Орал]], [[Жетісу]], Батыс Сібір және [[Орынбор]] [[казак]] әскерлерінің әскери үкіметтері Кеңес өкіметінің орнауына қарулы қарсылық көрсетті. Кеңес өкіметінің Қазақстанда жеңіске жетуіне негізінен славян текті халықтардың (ең алдымен, [[орыстар]] мен [[украиндар]]дың) өкілдерін біріктірген жергілікті гарнизонның солдаттары мен жұмысшы-[[солдат]] және шарауалар кеңестеріне топтасқан қоғамның кедейленген мүшелерінің өкілдері барынша ат салысты. 

Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату ісіне [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], [[Сәкен Сейфуллин]], [[Сүтішев Кәрім Рахымұлы|Кәрім Сүтішев]], [[Абдолла Әбдірахманұлы Асылбеков|Абдолла Асылбеков]], [[Майкөтов Әділбек]], Яков Ушанов, [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Аманкелді Иманов]], Самуил Цвиллинг, Тұрар Рысқұлов, Тоқаш Бокин, Павел Виноградов, Лукиан Емелев, Тәшен Өтепов, Абдолла Розыбакиев, т.б. неғұрлым белсене қатысты.

Қазан төңкерісі кеңестік [[тарихнама]]да, [[Кеңес Одағы Коммунистік партиясы]]ның құжаттарында күллі адамзат тарихына түбірлі өзгеріс енгізген, жаңа заманды  [[капитализм]]нен [[социализм]]ге өту дәуірін ашқан 20 ғасырдың басты оқиғасы деп дәріптеліп келді. Шын мәнінде Қазан төңкерісі көп ұлтты Ресейдің, оның құрамына енген көптеген елдер мен халықтардың табиғи, [[эволюция]]ның даму жолын күштеп [[Төңкеріс (қоғам)|революцияшыл]] қайта өзгерістер үрдісіне түсірді. 74 жыл өмір сүрген Кеңес Одағында ел өмірінің барлық салалары ([[экономика]] мен [[саясат]], [[мәдениет]] пен [[руханият]]) сталиндік нұсқада, әміршілдік мәндегі тәжірибелер жасау алаңына айналды. Олардың барлығы да қазан төкерісі, [[социализм]] идеяларын жүзеге асыру үшін жүзеге асырылды деп түсіндірілді. Түбегейлі өзгерістер жасау тәжірибесінің зиянды салдарлары аз болмады. Олардың қатарына [[ауыл шаруашылығы]]н күштеп ұжымдастыру мен көшпенділердің зорлап отырықшыландырылуы нәтижесінде елді жайлаған [[ашаршылық]] салдарынан сан мыңдаған адамдардың қырылуы мен басқа елдерге ауа көшуін, көптеген [[мемлекет]], [[қоғам]], [[мәдениет]], [[ғылым]] қайраткерлерінің әміршілдік жүйе ұйымдастырған саяси қуғын-сүргіннің құрбандарына айналуын, [[демография]]лық [[саясат]] пен мәдени-рухани салада орын алған келеңсіздіктерді жатқызуға болады. Солай болса да, қазан төңкерісінен кейінгі 74 жыл Кеңес Одағы үшін, оның құрамдас бөлігі болған [[Қазақстан]] үшін, тек қана бос кеткен кезең емес. Атап айтқанда, Республиканың материалдық өндіріс жүйесі түбегейлі жаңарды, халықтың білім деңгейі күрт өсті, сапалы ғылым жүйесі қалыптасты, адамдар арасындағы қарым-қатынастар жақсарды.&lt;ref&gt;&quot;Қазақстан Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

1914 жылы басталған дүниежүзілік соғыстың салдарынан Ресей империясы үлкен  дағдарысқа ұшырады: '''бірінші''' – экономикалық , '''екінші''' – саяси дағдарыс. 

Соғыстың салдарынан елдің шаруашылығы қирады, өндіріс орындары тоқтады, теміржол қатынасы бұзылды, [[Қазақ Интеллигенциясы|ауыл шаруашылығы]] күйреді. Бұл дағдарыс жұмысшылар мен шаруалардың өкіметке деген үлкен наразылығын туғызды. 

Патша өкіметі бұл дағдарыстан шығудың жолын таба алмады, сөйтіп елді басқару қабілеті төмен болды.
Осы аталған дағдарыс патша өкіметінің 1917 жылы ақпан айында құлауына себеп болды. Оны [[Ақпан төңкерісі]] деп атайды. Осы төңкерістің нәтижесінде қос өкімет - жұмысшылар мен шаруалардың кеңесі және буржуазиялық Уақытша өкімет құрылды. 

Патша өкіметі құлатылғаннан кейін бүкіл Ресейдегі сияқты Қазақстанда да қос өкімет орнады. Бұрынғы патша шенеуліктері, эсерлер, меньшевиктер және буржуазиялық ұлтшылдар басқарған буржуазиялық Уақытша өкімет органдарымен қатар халықтық өкіметтің жаңа органдары–жұмысшылар, шаруалар және солдат депутаттарынң кеңестері құрылды. 

Жергілікті жерлерде Уақытша өкіметті органдары құрыла бастады. 

Қазақстанда [[Қазақ Интеллигенциясы|қазақ интеллигенциясы]] басқарған қазақтардың ұлттық облыстық және уездік комитеттері ұйымдастырлды. Оларға комиссарлар болып ұлттық интеллигенцияның өкілдері, атап айтқанда Торғай облысында [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейханов]] Жетісу облысында [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|Мұхамеджан Тынышпаев]], Түркістанда [[Мұстафа Шоқай]] тағайындалды. 

Патша өкіметінің құлатылуын Қазақстан еңбекшілері саяси және ұлттық азат алудың бастамасы ретінде қабылдады. Бұл жеңіс өлкедегі еңбекшілердің саяси белсенділігін арттырды. Қазақстанның әртүрлі қалаларында қазақ жастарының 20 шақты үйірмелері мен топтары пайда болды. Олар халық арасында листовкалар, сол күндердің көкейтесті мәселелеріне арналған тақпақ-өлеңдер таратты. Әулиеатада [[Тұрар Рысқұлов]] «Қазақ» жастарының революцияшыл одағы деген ұйым құрды. Оның құрамына қазақ халқының орташа және кедей топтарынан шыққан алдыңғы қатардағы жастар енді Буржуазиялық уақытша өкіметке үміт артқан қазақ зиялылары өз халқын еркіндікке жеткізуді, отарлаудан құтылуды арман етті. Осы мақсатқа жету үшін олар қазақтың ұлттық саяси партиясын құру жолын іздеді. Олар [[Қазақ газеті]] арқылы қазақ халқына арнайы үндеу жолдады. 1917 жылы 21–26 шілдеде Орынборда болған ''«Бүкілқазақтық»'' съезде Алаш партиясы қалыптасып, басшы органдарын сайлады. Оның құрамына [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|Ахмет Байтұрсынов]], [[Міржақып Дулатұлы|Міржақып Дулатов]], [[Мұстафа Шоқай]], [[Мұхаметжан Тынышпаев]] т.б. кірді. Бұл партияның сол жылы 5-13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші съезінде Қазақ автономиясы [[Алаш Орда|Алашорда]] үкіметі – ұлт Кеңесі құрылды. «Алаш» партиясының бағдарламасы бекітілді. Ол негізгі 10 бөліммнен тұрады. Олар: 
# Ресей демократиялық федерация болып жариялану туралы;
# Ресей құрамында Қазақ ұлт  автономиясын құру;
# Халықтар арасында тең құқықтық орнату;
# Дін туралы, дінді мемлекеттен ажыратып шығару;
# Елдегі билік және сот туралы;
# Елді қорғау, әскер және халықтық милиция құру;
# Халықтың табысына қарай салық салу;
# Жұмысшылар туралы;
# Ғылым және білім туралы;
# Жер мәселесі.
Жаңа құрылған үкіметтің құрамына 15 адам кірді, оның төрағасы болып Әлихан Бөкейханов бекітілді. Азамат соғысы басталғанда Алашорда үкіметі екіге бөлінді: оның Батыс Қазақстандағы бөлігін Халел, Жанша Досмұхамедовтар, Шығыстағы бөлігін Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов т.б. басқарды. Бірақ Уақытша өкіметтің өмірі де ұзақ болмады. [[1917 жыл|1917 жылы]] [[25 қазан|25 қазанда]] Уақытша өкімет құлап, оның орнына большевиктер басқарған Кеңес өкіметі орнады. Бұл жұмысшылар мен шаруалардың билігі орнаған өкіметі еді. Оның мақсаты – пролетариат диктатурасының басшылығымен Ресейде жаңа қоғам – социализмді орнату.

Бұл оқиға бүкіл әлемді дүр сілкіндірді, себебі социализмге жол ашуды бірінші Ресей бастады.

Қазан төңкерісі елді экономикалық және саяси дағдарыстан шығуға жол ашты. В.И.Ленин бастған большевиктер партиясы осы дағдарыстан шығудың сара жолы – Ресейдің империалистік соғысты тоқтатып, бейбіт өмірге көшу деп білді. Сондықтан Ресей ең бірінші болып бірінші дүниежүзілік соғыстан шығады.

Кеңес өкіметі әуелі орталықта [[Петроград]]та орнады да, одан әрі тез арада Ресейдің шет аймақтарына дейін орнады.

Ресейдің қол астында болып келген орыс емес басқа халықтардың еңбекші бұқарасы Қазан төңкерісінен кейін экономикалық-әлеуметтік күйзелістен шығумен бірге отаршылдықтың бұғауынан босанып, тәуелсіздік алатын шығармыз деп үміттенді. [[Большевиктер]] барлық ұлттар мен ұлыстардың, халықтардың теңдігі мен бостандығын, азаттығын жариялай отырып, оларды төңкеріс туының астынан кетпеуге шақырды.

Кеңес өкіметі Қазақстанда да орнай бастады. 1917 жылы қазаннан 1918 жылы наурызға дейін Қазақстанның көптеген аудандарында [[Кеңес үкіметі|Кеңес өкіметі]] орнады.

Кеңес өкіметінің орнаған алғашқы жері Перовск (Қызылорда) қаласы болды. Мұнда жұмысшылар мен солдаттар өкімет билігін [[1917 жыл|1917 жылы]] [[30 қазан|30 қазанда]] өз қолына алды. Перовскіде үлкен әскери гарнизон орналасқан еді және темір жол станцясы болатын.

[[1917 жыл|1917 жылы]] қараша айының орта кезінде Кеңес өкіметі Черняев ([[Шымкент]]) қаласында жеңді. Қараша – желтоқсан айларында Кеңес өкіметі Әулиеатада ([[Тараз]]), [[Түркістан (қала)|Түркістанда]], [[Қазалы]]да, [[Арал]] поселкесінде және Сырдария облысының басқа да ірі елді мекендерінде қан төгізсіз бейбіт жолмен орнады. Петропавл қаласында жаңа өкімет 10 қарашада орнады.

[[1917 жыл|1917 жылы]] желтоқсан – [[1918 жыл|1918 жылы]] наурыз аралығында Кеңес өкіметі [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай облысының]] орталығы және [[Қостанай]], [[Ақтөбе]] қалалары мен басқа да ірі елді мекендерде орнады. Семейде өкімет билігі жергілікті Кеңестің қолына [[1918 жыл|1918 жылы]] ақпанның орта кезінде көшті.

Жетісуда Кеңес өкіметін орнату жылындағы күрес 1918 жылы көктеміне дейін соғылды. Себебі мұнда төңкеріс қарсыластары күштері басым болды. [[Верный]] қаласыЖетісу қазақ-орыс әскерлерінің орталығы болды, ал қазақтар патшаның тірегі болғаны белгілі.

Кеңес өкіметі 1917 жылы наурыз айында [[Жаркент]], Сергиопльда ([[Аягөз]]), [[Талдықорған]]да, сәуірдің бас кезінде Лепсіде орнады.

Кеңес өкіметінің ең соңғы орнаған ауданы – [[Орал қаласы]] болды, онда жаңа өкіметтің билігі наурыз айында жұмысшылардың қолына көшті.

Сөйтіп, 1917 жылдың қазан айынан бастап 1918 жылы наурыз айына дейін Кеңес өкіметі. Қазақстанның көп жерінде жеңіске жетті.

Сонымен Қазан төңкерісін қолдайтын күштер басым болған жерлерде жергілікті билік кеңестер жағына түгелдей шықты. Мұндай жағдай Қазақстанның Солтүстік-Шығыс облыстарының көптеген аудандарында, [[Сырдария]] және [[Бөкей Ордасы|Бөкей ордасында]] орын алды. Бірақ төңкеріс қарсыластарының күштері көбірек шоғырланғыан [[Орынбор]], [[Орал]], [[Жетісу]] облыстарында өкімет билігі жұмысшылар мен шаруалардың қолына қарсылық көрсеткендерді талқандау арқылы көшті.

Қазан [[Төңкеріс (қоғам)|төңкерісінен]] кейін Қазақстанда кеңестік аппарат құру және экономика саласында алғашқы өзгерістер енгізіле басталды. Ол қандай шаралар:
* ескі мекемелер, оның, ішінде уақытша өкіметінің комиссарлары, отарлау-шенеуіктік [[әкімшілік]] қоныстандыру басқармасы, бұрынғы сот жүйелері жойылып, өкімет билігі жұмысшы, солдат депутаттары кеңестерінің қолына өте бастады;
* Ескі мемлекеттік аппараты қирату отарлау саясатына берілген үлкен соққы болды. Ол еңбекшілердің кеңес жұмысына белсене қатысуына жағдай жасады;
* шіркеу мемлекеттен, мектеп шіркеуден ажыратылды;
* ерлер мен әйелдер теңдігі іске асырылды, адамдардың сословиеге бөлінуі жойылды;
* төңкеріске қарсылар мен күрес жөніндегі төтенше комиссиялар, милиция құрылды;
* кеңестердің жанынан еңбек, ағарту, денсаулық сақтау т.б. бөлімдер ашылды;
* заңдар, жарлықтар тек қана орыс тілінде ғана емес, қазақ тілінде де жарияланатын болды;
* кеңес қызметкерлерін даярлайтын курстар жұмыс істей бастады;
* облыстық кеңестер жанынан ұлттық қарым-қатынастарды реттейтін комиссиялар құрылды;
* жерге жеке иелік ету жойылып, Қазақстандағы шіркеу мен монастірлердің, помещиктердің, бай қазақ-орстардың, патша шенеуіктерінің иелігінде болып келген, срндай-ақ қоныс аудару қорындағы жерлер еңбекшілердің пайдалануына берілді.

1918 жылы Көктемде Түркістан автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды. Оның құрамында Қазақстанның оңтүстігіндегі [[Жетісу]], [[Сырдария]] облыстары кірді. [[Ақмола]], [[Семей]] облыстары орталығы  [[Омбы]] қаласы болған Батыс Сібір өлкесіне, [[Торғай облысы (Ресей империясы)|Торғай]], [[Орал]] облыстары [[Орынбор]] губерниясына, [[Бөкей Ордасы]] [[Астрахан губерниясы]] қарамағына кірді.
Қазан төңкерісінен кейін көп уақыт өтпей-ақ елде [[азамат соғысы]] мен шетел басқыншылығының жорығы басталды. Себебі төңкерістің жеңісі құлатылған қанаушы тап өкілдерінің қарсылығын тудырды.
1918 жылы 23 наурызда Орал қазақ-орыстары [[Гурьев]]те бүлік шығарды. 

Сол жылдың 28-29 наурызында ақ казактар алашордашылармен бірігіп [[Орал]] қаласында төңкеріс жасады.
Ресейдегі азамат соғысының өрістеуіне [[Антанта]] елдері дем берді де, олардың көмегімен Сібірдегі [[Чехословакия|Чехословак]] корпусының әскерлері бүлік шығарды. Бүлікшілер Сібір қалаларымен бірге Қазақстанның солтүстіктегі қалалары [[Петропавл]], [[Ақмола]], [[Атбасар]], [[Қостанай]], [[Семей]] қалаларын басып алып, Кеңес органдардан қамауға алды. 

1918 жылы жазында Кеңес елі үшін ең басты майдан – Шығыс майданы болды. Бұл бағытта ақтармен 4-ші армия ұрыс жүргізді. Осы жылдың жазында қазақ ұлттық әскери бөлімдер ұйымдаса бастады. Олар алдымен Жетісуда, одан кейін Орынбор мен Орал қалаларында құрылды. Бөкей ордасында қазақ атты әскер полкі Қызыл армияның құрамдас бөлігі болды. 

1918 жылының аяғы мен 1918 жылының басында Әліби Жангелдин мен Амангелді Имановпен Торғайда екі атты әскер эскадроның, әскери оқу және пулемат топтарын, Ырғызда атты әскер құрды. 

Ақтөбе майданына 1918 жылы [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]] бастаған экспедиция [[Мәскеу]]дан көп қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізді. Ақтөбе майданының қарулы күштері 1919 жылы 22 қаңтарында Орынборды, 26 қаңтарда Орал қаласын азат етіп, [[Қазақстан]] мен [[Түркістан облысы|Түркістан]] аудандары мен Орталық Ресей арасындағы қатынасты қалпына келтірді. 

1919 жылы көктемде Фрунзе бастаған қызыл әскер отрядтары Қазақстанның Солтүстік аудандарында [[Александр Васильевич Колчак|Колчак]] әскерлеріне қарсы күрес жүргізді. Қазақстанда Колчактың тәртібіне қарсы ірі көтеріліс [[Қостанай]] уезінде болды. [[Ақмола]], [[Семей]] облыстарында партизандық қозғалыстар өрістеді. Қазақстанның Солтүстік-Шығыс аймағында [[Жетісу]] майданы 

1918 жылы тамыз және 1919 жылы қазанның орта кезіне дейін [[ақ гвардия]]шыларға қарсы табанды күрес жүргізді. Осы аймақтағы қорғаныс орталығы болған Черкасское селосын атауға болады.

1919 жылы орта кезінде Қызыл армияның шабуылдарының нәтижесінде Колчак әскерлері екіге бөлінді. Олардың бір бөлігі [[Сібір]]ге, екіншісі Түркістанға қарай шегінеді.

Қызыл армияның Түркістан майданы 1919 жылы тамыз айының екінші жартысында Колчактың «Оңтүстік армиясын» біржолата талқандады. Осының нәтижесінде Түркістан майданының әскер бөлімдері Солтүстік Жетісуға жеткізліп, мұндағы қарсылықты тезірек басуға мүмкіндік берді. Сөйтіп, 1920 жылы наурызда азамат соғысының Қазақстандағы ең соңғы Солтүстік майданы жабылады.

[[Азамат соғысы]] жылдарында Кеңес өкіметі «соғыс коммунизмі» саясатын жүзеге асырды. Оның негізгі мәні-кеңес елінің басқа да аудандары сияқты Қазақстанда да азық-түлік салғырты жүргізіледі. Ол бойынша шаруалардың күн көрісінен артылған азық-түлік әскер мен өндіріс орындарындағы жұмысшыларды асырау үшін ешбір өтеусіз алынды. Бұл жағдай шаруалардың табиғи наразылығын туғызды. Әсіресе, ауқатты шаруалар қатты наразы болды. Кеңес өкіметінің осы саясатына наразы шаруалар көтеріліске де шығып, көпшілігі жаңа өкіметке қарсы ақтардың жағында соғысы.
Азамат соғысы аяқталғаннан кейін Қазақстанда экономиканы қалпына келтіру, мемлекеттік құрылысты нығайту жұмыстары жүргізілді. Сол жылдары алғашқы ауыл шаруашылық артельдері, коммуналар, совхоздар пайда болды. 1920 жылы аяғында 999 колхоз, оның ішінде 132 коммуна, 778 артель, жерді бірлесіп өңдейтін 28 серіктестік (ТОЗ) құрылды.

1919 жылы 10 шілдеде [[РКФСР]] Халық Комиссарлар Кеңесі Қырғыз (Қазақ) өлкесін басқару жөніндегі төңкерістік комитет туралы» декрет қабылданды. Онда болашақ Қазақ мемлекетінің жер аумағы анықталды.
1920 жылы 30 сәуірде РК/б/П Орталық комитеті Қырғыз(Қазақ) облыстық бюросы құрылғаннан кейін өлкеде Кеңес өкіметін, мемлекеттік құрылысты одан әрі нығайту жұмысы жүргізіле бастады. Сол жылғы 17 тамызда РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі Қырғыз республикасы туралы Декрет жобасын мақұлдады. 26 тамызда БОАК пен РКФСР Халком Кеңесі РКФСР құрамында Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы» жарлық қабылданды. Орынбор қаласы Қазақ АКСР-нің алғашқы астанасы болды.&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақстан тарихы. Очерк. 304-315-беттер.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 9-10-бөлімдер&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Иностранная военная интервенция и гражданская война в Средней Азии и Казахстане: Сб. докум. Т.I. А., 1963; Т.II. 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Образование Казахской АССР: Сб.докум. А., 1957.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Елеуов Т. Установление и упрочение Советской власти в Казахстане. А., 1964.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Покровский С.И. Разгром иностранных военных интервентов и внутренней контрреволюции в Казахстане (1918-1920 жж.). А., 1967.&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Төңкерістер]]
[[Санат:1917 жыл]]
[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:Қазан оқиғалары]]</text>
      <sha1>gr37koqowb1ohwqmzanyjzxspd4tjrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алаш автономиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25339</id>
    <revision>
      <id>3602570</id>
      <parentid>3584779</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31334" sha1="ttg9f9upleb9602dr8gr82a53jon718" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер|атауы=Алаш Автономиясы&lt;br&gt;آلاچ اوردا / Алаш орда |статусы=Таралған|p1=Дала генерал-губернаторлығы|flag_p1=Flag_of_Russia.svg|p2=Ресей империясы|flag_p2=Flag_of_Russia.svg|құрылуы=5 наурыз 1917|ыдырауы=26 тамыз 1920|s1=Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|flag_s1=Flag_of_The_Kazakh_Autonomous_Socialist_Soviet_Republic_(1920-36).svg|s2=Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|flag_s2=Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|байрақ=Flag of Alash Autonomy.svg|байрақ_сипаттамасы=[[Қазақстан туы|Байрақ]]|елтаңбасы=Seal of the Alash Autonomy.png|ұраны=Оян, қазақ!|карта=AlashAutonomyKK.png|астана=[[Семей|Алаш-қала]]|тілі=[[Қазақ тілі|Қазақша]]|діні=[[зайырлы мемлекет]]|аумағы=1 724 825 км² (1917)|халқы=4 262 762 (1917)|басқару_формасы=[[Парламенттік республика]]|басқарушылар_титулы=[[Қазақстан премьер-министрі|Төрағасы]]|басқарушы1=[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханов]]|басқарушы_жылы1=1917-1920}}{{Қазақстан тарихы}}
'''Алаш автономиясы''' — [[Ресейдегі азамат соғысы|Ресей азамат соғысы]] кезінде [[Алаш партиясы|Алаш партиясының]] зиялыларымен құрылған [[Ресей Республикасы|Ресейдегі]] мойындалмаған [[Қазақтар|қазақ]] [[Автономия|автономиясы]]. 1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында Орынборда екінші жалпы қазақ сьезі өтті. Сьезде Алашорда үкіметі құрылды. Уақытша орталығы-Семей қаласы болды.  Оның аумағы — қазіргі Қазақстанның батысы, орталығы мен солтүстігі және ол оңтүстіктен [[Түркістан автономиясы|Түркістан Автономиясымен]], ал шығыстан [[Қытай Республикасы|Қытаймен]] шектескен. 

Алаш автономиясы — Ресей Республикасының, одан кейін [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Кеңестік Ресейдің]] бөлігі болған нысан. Алаш партиясының мақсаты — конституциялы-демократиялық Ресей ішіндегі қазақ [[Ұлтшылдық|ұлтшылды]]-[[Демократия|демократиялық]] автономияны құру{{Дереккөзі келтірілмеген}}.  1917 жылдың желтоқсанында Алаш зиялыларымен құрылып, 1920 жылда [[Кеңес үкіметі]] қазақ жеріндегі басқарушы партияның жұмысына тыйым салғанда таратылған. 

== Атауы ==
{{Басты мақала|Алаш партиясы#Атауы}}
&quot;Алаш&quot; сөзі - [[Түркі тілдері|түркі тілдерде]] қандастар, бауырластарды білдіреді. Кейбір деректер бойынша, Алаш - қазақ сөзінің [[Синоним|синонимі]] болып саналады. Яғни қазақ сөзі мен Алаш сөзі, екеуі де еркін, азат адам дегенді білдіреді. [[Қадырғали Жалайыр]] өз еңбегінде қазақтарды белгілеу үшін Алаш сөзін қолданған.

Алаш үкіметі болашақта барлық [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]] [[Түркілер|түркі]] халықтарды біріктіріп, тәуелсіз ел құрғысы келді. Сондықтан, Алаш партиясы өз атауын қазақ демей, түркі халықтар үшін жаңа ұлт пайда қылдырып бірлікке жеткенін қалаған. Алайда, партия бұл идеяны ешқашан іске асыра ала алмай, басқа халықтардың зиялыларымен ортақ тіл табыса алмады. Бірінші жалпықазақ съезіне қатысқан [[Мұстафа Шоқай]] өзінің естеліктерінде бұл жиынға өзбек және татар елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық ықыласын білдіргендігін айтып: «Сөйтіп құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан үшеуінің мызғымас бірлігін көрсететін сахнаға айналды» - дейді. Бірінші жалпықазақ съезін ұйымдастыру бюросы «[[Қазақ газеті|Қазақ]]&lt;nowiki/&gt;» газетінің 24-маусым күнгі санында съездің тәртібіне қойылатын мәселелерге байланысты ел талқысына өз тұжырымдарын ұсынды. Тезистер түрінде баяндалған бұл мәселелердің бәрі дерлік кейін бірінші жалпықазақ съезінің күн тәртібіне енді.

== Тарихы ==
(1917—1920) — 20 ғ. басында қазіргі [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] жерін мекендеген [[Қазақтар|қазақ]] республикалық мемлекеті.&lt;ref&gt;Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt; 

Алаш автономиясы — 1917 ж. 5-13 желтоқсанда [[Орынбор|Орынбор қаласында]] өткен 2-жалпықазақ съезінде жарияланған қазақ халқының ұлттық-территориялық мемлекеті. Съезд қазақ автономиясы мәселесі бойынша [[Халел Ахметжанұлы Ғаббасов|Халел Ғаббасовтың]] баяндамасын талқылап, төмендегідей қаулы қабылдады: “Автономия туралы Халелдің баяндамасын тексеріп, қазанның аяғында [[Уақытша үкімет]] түскенін, Руссия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді үкіметтің жоқтығын ... және бұл бүлікшілік біздің қазақ-қырғыздың басына келуін мүмкін деп ойлап ... съезд бір ауыздан қаулы қылады:
* Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы және Амудария бөліміндегі қазақ уездері, Закаспий облысындағы және Алтай губерниясындағы іргелес болыстардың жері бірыңғай, іргелі — халқы қазақ-қырғыз, халі, тұрмысы, тілі бір болғандықтан өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға;
* Қазақ автономиясының жер үстіндегі түгі-суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын;
... Қазақ арасында тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бәрі бүкіл мекемелерде санына қарай орын алады ...

Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен Уақытша Ұлттық Кеңес құрылсын. Мұның аты “[[Алашорда]]” болсын. Алашорданың ағзасы 25 болып, 10 орын қазақ арасындағы басқа халықтарға қалдырылады. Алашорданың уақытша тұратын орны — [[Семей]] қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қырғыз-қазақ халқының билігін өз қолына алады (“[[Сарыарқа (газет)|Сарыарқа]]” газеті. Семей. 1918, 25 қараша).

[[Съезд]] Алаш автономиясының Алашорда аталған (Алаштың ордасы немесе үкіметі) Ұлт кеңесінің құрамын сайлады. Алаш автономиясының үкіметі — Алашорданың төрағасы болып [[Әлихан Бөкейханов]] сайланды. 2-жалпықазақ съезі милиция жасақтарын құру мәселесін жан-жақты талдап, оның Алаш автономиясына кіретін әрбір облыс пен уездегі санын анықтап, оларды соғыс өнеріне үйрету мен қажетті қару және киім-кешекпен қамтамасыз ету жолдарын айқындады. Милицияға қажетті қару-жарақ пен оқ-дәрі Алашорданың ұлттық қорының есебінен алынатын болды. Милицияны құру мақсатын съезд былай деп анықтады: “осы күнде мемлекет ішінде бассыздық, талан-тараж, қырылыс-талас болып жатқанын ескеріп, қазақты мұндай бүліншіліктен қорғау үшін ... ешбір тоқтаусыз милиция түзеуге кірісуі тиіс ...” (“Сарыарқа”. 1918, 25 қаңтар, 29). 

Сонымен, съезд Алаш автономиясын құру қажеттігін бір ауыздан қолдады. Алаш автономиясының бастау көздерінде тұрған, 2-жалпықазақ съезінің делегаты [[Әлімхан Ермеков]] бұл туралы былай деп тебірене жазды: “желтоқсанның 12-і күні, түс ауа, сағат 3-те Алаш автономиясы дүниеге келіп, азан шақырылып ат қойылды. Алты алаштың баласының басына Ақ орда тігіліп, Алаш туы көтерілді. Үлкен ауылдарға қоңсы қонып, шашылып жүрген қазақ жұрты өз алдына ауыл болды. (“Сары арқа”, 1918, 22 қаңтар).

Ұлттық-терр. қазақ автоном. мемлекетін құруда съезд делегаттары бірауыздылық танытқанымен, оны (автономияны) ресми түрде жариялау мәселесінде алауыздыққа жол берді. Бұл жағдай мемл. құрылым ретінде жаңадан қалыптаса бастаған автономия үшін қатерлі еді, өйткені автономияны ресми түрде жарияламайынша, оған қазақ халқын, өлкені мекендеген басқа халықтарды сендіру, Алашорда үкіметін мойындату қиын еді. Бүкілқазақтық 2-съезде автономияны жариялау мерзімі жөнінде қызу айтыстар болды. Бұл айтыстардың негізінде қазақ автономиясын жариялауға байланысты өлкені мекендеген қазақ емес халықтардың (ең алдымен орыстардың) пікірін білу және жариялауға тиісті автономияға Түркістан өлкесін мекендеген оңт. қазақтарының қосылу-қосылмау мәселесін нақтылы шешу қажеттігі жатты. Бұл мәселеде бір-біріне қарама-қайшы екі бағыт қалыптасты. Бір бағытты Ә. Бөкейханов басқарды. Оны жақтаушылар съезде өкілдері болмаған Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кідірте тұру қажет деді. Ж. Досмұхамедов бастаған Орал облысы мен Бөкей Ордасының өкілдері автономияны дереу жариялауды қажет деп санады. Дегенмен ұлттық, жалпыхалықтық мүддені жеке бастарының саяси ұпай жинауынан жоғары қойған Ә.Бөкейханов пен Ж. Досмұхамедовтың жақтастары Алаш автономиясын жариялау мерзімі туралы ортақ, ымыралы келісімге келді. Екі жақтың көзқарастарын жақындатуға алғашында бүкіл қазақ жерін Түркістан (“Қоқан”) автономиясының құрамына енуін жақтаған, ал соңынан бұл пікірінен бас тартқан Мұстафа Шоқай оңды рөл атқарды. Съезд қабылдаған ымыралы қаулының негізгі баптары мыналар еді: 
# Бір айдың ішінде Алашорда Түркістан қазағын бүкіл Алашқа қосып алады, қосып алса-алмаса да бір айдан кейін халыққа білдіреді...
# Егер бір айдан кейін Алаш баласы (қазақтар - К.Н.) қосылмаса һәм қалған Алашқа иғлан (жария - К.Н.) етілмесе, әркім өз күнін өзі көреді.
# Егер Түркістан қазағы бір айда бізге қосылса, автономияны қашан иғлан ету ықтияры Алашордаға берілсін.

2-бүкілқазақ съезі Түркістан өлкесін мекендеген қазақтардың Алаш автономиясына қосылу немесе қосылмау мәселесін талқылау үшін Сырдария облысы қазақтарының съезін шақыруды қажет деп тапты және оған өз өкілдері ретінде Бақыткерей Құлмановты, Міржақып Дулатовты және Тұрағұл Құнанбаевты жіберуге ұйғарды. Осы мәселеге байланысты Ә.Бөкейханов пен М. Шоқай біріккен мәлімдемеге қол қойды. Мәлімдеме “Қазақ” газетінің 1917 жылғы желтоқсанның 18-індегі 255-і санында жарияланды.

Большевиктер партиясы мен Кеңес үкіметі ұлттық-мемл. құрылыс мәселелерін шешудің негізіне таптық жіктелу принциптерін алса, Алаш көсемдері бұған керісінше ұлттық бірлік, терр. тұтастық принциптерін таңдады. Ә. Бөкейханов 2-жалпықазақ съезінің қазақтың автономиялы ұлттық-терр. мемлекетін құру туралы шешіміне саяси баға бере келіп кейінірек (1919 жылғы 11-і ақпан) былай деп мәлімдеді: “съездің бұл шешімдері қазақтар мекендеген территорияда анархияны болдырмау, өлкеде большевизмнің дамуына жол бермеу мүдделерінен туындады ... Сол кезде Россияда орын алған жағдайда қазақтардың жариялаған автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы — большевизммен күрес тұрды”. Азамат соғысы жылдарында большевиктер басқарған Кеңес үкіметіне қарсы күресте Алашорда үкіметі жеңіліс тапты. Нәтижесінде жеңіске жеткен Кеңес үкіметі Алаш автономиясын және оның үкіметі Алашорданы тарих сахнасынан күштеп кетірді.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;

== Мемлекеттік рәміздер ==
{{main|Қазақстан туы#Тарихи байрақтар}}
{{multiple image
| align     = right
| direction = vertical
| header    = Алаш автономиясының тулары
| width     = 200

| image1    = Flag_of_Alash_Autonomy.svg
| caption1  = «[[Алаш партиясы|Алаш»]] саяси қозғалысының байрағы

| image2    = Proposed Flag of the Alash Autonomy (horizontal).svg
| caption2  = «Қазақ елінің жарғысы» сипаттамасына сәйкес мемлекеттік тудың жобасы&lt;ref group=&quot;К&quot;&gt;Алайда, бұл байрақ іс жүзінде қолданылған ба, жоқ па, белгісіз.&lt;/ref&gt;

| image3    = Flag_of_the_Alash_Autonomy_Militia.svg
| caption3  = Алаш милицияның байрағы

| image4    = Flag_of_the_Alash_Autonomy.svg
| caption4  =
}}
[[Семей|Семейлік]] «Халық ерігі» ({{lang-ru|Народная воля}}) газетінде ортасында [[киіз үй]] бейнеленген ақ байрақ туралы ақпарат болды:&lt;blockquote&gt;''...1918 жылдың 5 маусымында Алаш қаласына 500 жігіттен құралған қазақ жасағы кірді. 6 маусымда саятшылық орталығында салтанатты кездесу өтті. Жасақ қарулы және әскери өнерге үйретілген, былғары тігілген жағалары бар ұлттық камзолды еске түсіретін өзіндік киім нысаны болған. Ортасында киіз үйдің бейнесі болған ақ ту орнатылды...''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vexillographia.ru/kazakhst/|title=Қазақстан тулары (ru)-VEXILLOGRAPHIA|website=vexillographia.ru|access-date=2022-06-11}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; 1910 жылдардың басында шығыстанушы [[Барлыбек Сыртанов]] «Қазақ елінің жарғысын» әзірледі. Кейін ол Алаш автономиясы Конституциясының прототипі болды. Оның ережелерінің бірінде жазылған:&lt;blockquote&gt;''Қазақ елінің туы бар. Ту жасыл, қызыл және сары көлденең жолақтардан тұрады. Жоғарғы бұрышта Жарты ай мен жұлдыздың суреті бар. Жасыл түс — елдің [[Ислам|исламға]] деген адалдығының белгісі, қызыл түс — елді қорғау кезінде төгілген қанның символы, сары түс — қалың қазақ даласының, еркіндіктің символы''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/116150/|title=Каким был государственный флаг Автономии Алаш?|website=exclusive.kz|access-date=2021-07-10}}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
Жазушы [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] өзінің «Өмір мектебі» кітабының үшінші бөлімінде Ойыл атты Алаш полкінің жасыл туы туралы айтады. Мұқанов басқа жас коммунистермен бірге большевиктер съезі кезінде сахнада бұл туды жыртып тастады&lt;ref&gt;[https://www.academia.edu/44918978/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F_%7Cзаглавие= Исторические знамена казахов и их предков (обновленная и расширенная версия)]&lt;/ref&gt;.
Профессор Вальтер Трембицкий 1970-ші жылдары Алтын жарты ай мен жұлдызы бар қызыл кенеп түріндегі Алаш автономиясы туының бейнесін жариялады. Ол басқарған дереккөздер анық емес.

== Алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшелері ==
# [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] - төре
# [[Барлыбек Сыртанов]] – Найман, Матай
# [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] - Найман, Садыр
# [[Жақып Ақбаев]] - Арғын, Қаракесек
# [[Отыншы Әлжанов]] - Найман, Қаракерей
# [[Садық Аюкеұлы Аманжолов]] - Қаңлы, Қара-Қаңлы
# [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов]] - Арғын, Шақшақ
# [[Биахмет Шигедекұлы Сәрсенов]] - Найман, Сыбан
# [[Халел Ахметжанұлы Ғаббасов|Халел Ғаббасов]] - Төлеңгіт
# [[Райымжан Мәрсекұлы Мәрсеков|Райымжан Мәрсеков]] – Найман, Терістаңбалы
# [[Жаһанша Досмұхамедов]] - Байұлы, Тана
# [[Халел Досмұхамедов]]  - Байұлы, Беріш
# [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] - Арғын, Қаракесек
# [[Бақтыкерей Ахметұлы Құлманов]] - төре
# [[Базарбай Мәметов]] - Найман, Садыр
# [[Уәлитхан Танашев]] - Байұлы, Шеркеш
# [[Айдархан Тұрлыбаев]] - Арғын, Қарауыл
# [[Мұстафа Шоқай]] - Қыпшақ, Торы, Бошай&lt;ref&gt;http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&amp;lang=ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://abai.kz/post/42446&lt;/ref&gt;

== Көрнекті  мүшелер ==
{{main|Алаш Орда қайраткерлерінің тізімі}}
{{main|Алаш қозғалысының мүшелері}}
* [[Жақып Ақбаев|Ақбаев Жақып]]
* [[Садық Аюкеұлы Аманжолов|Аманжолов Садық]],
* [[Омар Алмасов]]
* [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы Ахмет]],
* [[Молданияз Бекімов|Бекімов Молданияз]],
* [[Ахмет Бірімжанов|Бірімжанов Ахмет]],
* [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Бөкейхан Әлихан Нұрмұхамедұлы]]
* [[Мұқыш Боштаев|Боштаев Мұқыш]]
* [[Жанша Досмұхамедов|Досмұхамедов Жаһанша]],
* [[Халел Досмұхамедов|Досмұхамедов Халел]],
* [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ермеков Әлімхан]],
* [[Нүсіпбек Жақыпбаев|Жақыпбаев Нүсіпбек]],
* [[Жанайдаров Сейілбек Мейрамұлы]],
* [[Жұмабаев Мағжан]] Бекенұлы,
* [[Ережеп Итбаев|Итбаев Ережеп]]
* [[Сейдәзім Қадырбаев|Қадырбаев Сейдәзім]] 
* [[Иса Қашқынбаев|Қашқынбаев Иса]]
* [[Аспандияр Кенжин|Кенжин Аспандияр]]
* [[Базарбай Мәметов|Мәметов Базарбай]],
* [[Елдес Омарұлы Тиесов|Омаров Елдес]]
* [[Биахмет Сәрсенов|Сарсенов Биахмет]]
* [[Сатылған Сабатаев|Сабатаев Сатылған]],
* [[Белек Солтонкелди уулу Солтоноев|Солтоноев Белек]],
* [[Уәлитхан Танашев|Танашев Уәлитхан]],
* [[Елдес Омарұлы Тиесов|Тиесов Елдес Омарұлы]],
* [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]],
* [[Айдархан Тұрлыбаев|Тұрлыбаев Айдархан]],
* [[Телжан Шонанов]],
* [[Шоқай Мұстафа]],
* [[Халел Ғаббасов]],
* [[Бақтыкерей Құлманов]],
* [[Отыншы Әлжанов]].

== Алаш автономиясының құрылуы ==
1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында [[Орынбор]]да екінші жалпы қазақ съезі өтті. Съезде Алашорда үкіметі құрылды. Оның төрағасы болып [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә. Бөкейхан]] сайланды. Осы съезде Алаш автономиясы жарияланды. Ә.Бөкейхан бастаған топ Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кейінге қалдыра тұруды қажет деп тапты. Ал [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедұлы]] бастаған топ автономияны дереу жариялау керек деп санады. Соңында екі жақ ортақ келісімге келді. Нәтижесінде Түркістан қазағын қосып алып, автономия жариялауға 1 ай мерзім берілді. Бір ай ішінде қосылу ісі жүрмесе де автономия жарияланатын болып шешілді. Осы үшін 1918 жылы 5 қаңтарда шақырылған [[Сырдария съезі]]не «бірігу мәселесін қозғау үшін» Б.Құлманов, [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатұлы]], Т. Құнанбайұлы арнайы жіберілді. Бұл жиында табиғи талас-тартыстан кейін Түркістанның оқығандары қосылуға ықылас танытса керек. Әйтсе де көзделген бір айда қосылу жайы сол күйінде өзгеріссіз қалды. [[Түркістан автономиясы]] да амалсыз жұмысын тоқтатты. Қазақ қайраткерлері автономия жариялау үшін қайта жиналған жоқ. II съездің қаулысы күшінде қалып, енді ресми қағаздарда «Алаш автономиясы» деп жазылатын болды. Тіпті осындай мөр табаны да мұрағаттардағы құжаттарда сақталып қалған&lt;ref&gt;Алаштың ардағы:(елтанымдық және тілтанымдық жинақ).Құрастырған Е.Е.Тілешов, Г.П.Әріпбек. Астана:&quot;Руханият&quot;, 2010ж - 264 бет.ISBN 978-601-80133-1-7&lt;/ref&gt;.
== Тағы қараңыз ==
* [[Алаш Орда]]
* [[Алаш партиясы]]
* [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан‎]]
* [[Екінші жалпықазақ съезі]]

==Фильмдер==
* 1990 — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] [[Мағжан Жұмабаев]]  режиссері: [[Қалила Нематұлы Омаров|Қ. Омаров]]
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] 
* 1993 — [[Міржақыптың оралуы (фильм)|«Міржақыптың оралуы»]] [[Міржақып Дулатұлы]] режиссері: Қ. Омаров
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: “Қазақтелефильм”
* 1994 — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: Қ. Омаров
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: “Қазақтелефильм” 
* 2009 — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: Қ. Омаров
Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]]

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=1m7BbIkMlpA&amp;t=2s/ ДЕРЕКТІ ФИЛЬМ]
* [http://alash-orda.kz/ АЛАШОРДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801010504/http://alash-orda.kz/ |date=2015-08-01 }}
* [http://www.iie.freenet.kz/igf_alash.html Р.К. Нурмагамбетова. Движение Алаш и Алаш-Орда. Историография проблемы. 1920-1990 жж. XX века.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223191729/http://www.iie.freenet.kz/igf_alash.html |date=2007-02-23 }} {{ru icon}}

==Дереккөздер==
==== Деректер ====
&lt;references group=&quot;К&quot;/&gt;
==== Сілтемелер ====
&lt;references/&gt;

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Азаматтық соғыс кезіндегі мемлекеттік құрылымдар]]
[[Санат:Алаш автономиясы]]
[[Санат:Орталық Азия тарихындағы елдер]]</text>
      <sha1>ttg9f9upleb9602dr8gr82a53jon718</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25506</id>
    <revision>
      <id>3602220</id>
      <parentid>3232909</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мейіржан Ерсаинов</username>
        <id>122545</id>
      </contributor>
      <comment>Сөйлемдердің және сөздердің жазылуы мен грамматикасы дұрысталды.</comment>
      <origin>3602220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="820" sha1="i70mz38jswjsm7qtnt8a7xxkkrw1i65" xml:space="preserve">[[Image:Roehre anode el84.jpg|thumb|right|Электронды лампа аноды]]
'''Анод''' (өрлеу, жоғары көтерілу; anodos) — [[Электрон|электрондар]] шығатын электрод, әдетте минус (−) белгісімен белгіленеді. Анод электр тоғының оң полюсіне жалғану арқылы оған потенциал береді.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Электроника, радиотехника және байланыс. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007
ISBN 9965-36-448-6&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Электроника]]


{{Elec-stub}}</text>
      <sha1>i70mz38jswjsm7qtnt8a7xxkkrw1i65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бірлік Туы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26632</id>
    <revision>
      <id>3602566</id>
      <parentid>3075474</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5455" sha1="k3keurkz89rmagdp73kgcc71b4cavuy" xml:space="preserve">{{Газет
 |атауы                = Бірлік туы
 |шынайы атауы   = Брликъ Туы ب'''ىرلىك تۋى'''
 |сурет             = Бірлік туы лого.jpeg
 |сурет атауы                 = '''''Бірлік туы газетінің логотипі'''''
 |түрі                     = қоғамдық-саяси апталық газет
 |форматы                  = 
 |құрылғаны               = [[1917 жыл]] маусымның 24
 |басылымның аяқталуы  = [[1918 жыл]] сәуір
 |бағасы                    = Бір жылға - 5 сом, жарты жылға - 3 сом, 3 айға - 1 сом 70 тиын
 |иелері               = 
 |баспашы                = [[Мұстафа Шоқай]], [[Болғанбаев Қайретдин Әбдірахманұлы|Қ. Болғанбаев]], [[Қожанов Сұлтанбек Қожанұлы|С. Қожанов]]
 |редакторы                = 
 |бас редакторы        = [[Мұстафа Шоқай]]
 |штаты                    = 
 |саяси             = 
 |тілі                    = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[Қырғыз тілі|қырғызша]], [[Орыс тілі|орысша]]
 |мерзімділік           = 
 |көлемі                   = 
 |тиражы                   = 
 |бас кеңсесі            = [[Ташкент]], Мәскеу көшесі, 40. 
 |ISSN                    = 
 |веб-сайты                = 
}}
[[Сурет:Бірлік туы.8.jpeg|нобай|Бірлік туы газетінің №8 басылымы. 1917]]

[[File:Birlik_Tuuy.ogg|thumb| Мақаланың дыбысталған нұсқасы (29 қыркүйек 2015 ж.)]]

'''&quot;Бірлік туы (بىرلىك تۋى)&quot;'''– алғашқы [[қазақ]] [[басылым]]дарының бірі. 1917 ж. 24 маусымнан 1918 ж. [[сәуір]] айының ортасына дейін [[Ташкент]] қаласында аптасында 1 рет шығып тұрған. Негізін қалаушы әрі алғашқы редакторы — [[Мұстафа Шоқай]]. Газетті шығару ісіне [[Болғанбаев Қайретдин Әбдірахманұлы|Қ. Болғанбаев]] пен [[Қожанов Сұлтанбек Қожанұлы|С. Қожанов]] тікелей атсалысты. [[Газет]] [[Ақпан революциясы|1917 жылы Ақпан революциясынан]] кейін қалыптасқан қоғамдық-саяси жағдай, сондай-ақ, ел ішіндегі әлеуметтік-экономикалық ахуал туралы хабарларды жариялап, елді бірлікке шақырып, азаттық жолындағы күрестің жаршысы болды. Ол газетте сондай-ақ Түркістан автономиясының тыныс-тіршілігі, мақсат-мүддесі, бағыт жолдары жарияланып отырды. Газет қазақтардан басқа, қырғыз, өзбек, татар, т.б. түркі халықтарының арасына кеңінен тарады. 1917 ж. тамызда өткен Түркістан өлкесі қазақ-қырғыз съезі баспасөз туралы мәселе бойынша “жаңадан шыға бастаған “Бірлік туы” барша қазақ-қырғызға ортақ болсын” деген қаулы қабылдаған. “Бірлік туы” [[Түркістан автономиясы]] мен [[Алашорда]] үкіметіне қолдау көрсетіп, бұл жөнінде “Түркістан автономиясы”, “Бостандық һәм автономия”, “[[Қоқан (қала)|Қоқан]] шаһарында болған жалпы мұсылман съезінің қаулылары”, “Сырдария қазақ-қырғыз съезі” деген мақалалар жариялады. “Бірлік туы” кеңестік биліктің [[Түркістан (қала)|Түркістан]] өлкесінде орнығуына наразылық танытып, оның таптық негізді басшылыққа алған саясатын сынайтын “Кім дос, кім қас?”, “Өзіміздің большевиксінгендерге”, “Қазақ халқының дұшпандары”, “Тұла бойы қан сасиды”, “Қоқан қырғыны”, “Мұстафа хаты”, т.б. мақалалар жариялаған. Газет кеңес өкіметі тарапынан қысымшылық көріп, жабылды.
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

[[Санат:Алаш қозғалысы]]
[[Санат:Қазақстан газеттері]]
[[Санат:Қазақ тілді газеттер]]
[[Санат:Дыбысталған мақалалар]]</text>
      <sha1>k3keurkz89rmagdp73kgcc71b4cavuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Доссор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27220</id>
    <revision>
      <id>3602529</id>
      <parentid>3602181</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rasulbek Adil</username>
        <id>176232</id>
      </contributor>
      <origin>3602529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18233" sha1="nm02fsg2pgclxmjcvifid49umf6lnei" xml:space="preserve">{{Елді мекен-Қазақстан
 |статусы                 = кент
 |атауы                   = Доссор
 |сурет                   = Dossor.JPG
 |әкімшілік күйі          = Кенттік әкімдік орталығы
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
 |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =31 |lat_sec = 38
 |lon_dir =E |lon_deg =52 |lon_min =58 |lon_sec = 52
 |CoordAddon             = type:city(42000)_region:KZ
 |CoordScale             =
 |ел картасы              = 
 |облыс картасы           = 
 |аудан картасы           = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |облыс картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |облысы                  = Атырау облысы
 |кестедегі облыс         = Атырау облысы{{!}}Атырау
 |ауданы                  = Мақат ауданы
 |кестедегі аудан         = Мақат ауданы{{!}}Мақат
 |мекен түрі              = кент{{!}}Кенттік әкімдігі
 |мекені                  = Доссор кенттік әкімдігі{{!}}Доссор
 |ішкі бөлінісі           = 
 |әкімі                   = Аслан Елеусінұлы Қосмағамбетов
 |add1n              = Әкімдіктің мекенжайы
 |add1               = Доссор кенті, Сүлейменова көшесі, №100
 |құрылған уақыты         = 1911
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        =
 |статус алуы               = 1934
 |жер аумағы                  = 
 |климаты                 = қатаң континенталды
  |тұрғыны                =  {{өсім}}13 806
  |санақ жылы             =2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           =
 |пошта индекстері        = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Доссор''' — [[Атырау облысы]]ның [[Мақат ауданы]]ндағы кент, темір жол стансасы,  [[Доссор кенттік әкімдігі]]нің орталығы. Аудан орталығы — [[Мақат]] кентінен батысқа қарай 28 км жерде, [[Каспий маңы ойпаты]]ның шығыс жағындағы шөлдік белдемде, Дос атты [[сор]]дың шетінде орналасқан.

== Халқы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! 1939 !! 1959 !! 1970 !! 1979 !! 1989 !! 1999 !! 2009 !! 2021&lt;ref&gt;[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]&lt;/ref&gt;
|-
| 8392 || {{өсім}}9511 || {{құлдырау}}8256 || {{өсім}}8806 || {{құлдырау}}8600 || {{өсім}}9283 || {{өсім}}11470 || {{өсім}}13806
|}

== Тарихы ==
Іргесі 1911 жылы [[Жайық]] — [[Жем]] өңірінде ашылған тұңғыш мұнай кенін игеру негізінде қаланған. Доссорда 1911 жылы тұрғын үйлер көптеп салына бастады. “[[Орал]] — [[Каспий]]” қоғамы қазіргі кенттің солтүстігіне, “Ағайынды Нобельдер” қоғамы солтүстік-батысына, “Қосалқы кәсіпорындар жолдастығы” оңтүстігіне, “[[Ембі]] — [[Каспий]]” қоғамы шығыс бетке құрылыс жұмыстарын жүргізді. Осы құрылыстардың шет жақтарында қазақ жұмысшыларының жертөлесі мен жеркепелері көбейе бастады; олар кейін “Қазақ ауылы” деген атқа ие болды. Кенттегі көзге түсер ғимараттардың барлығы осы арада шығарылған кірпіштен салынды. Доссордың ұлғаюына 1926 жылы салынған [[Гурьев|Гурьев (қазіргі Атырау)]] Доссор тар табанды және 1940 жылы тұрғызылған Гурьев — [[Қандыағаш]] кең табанды темір жолдарының салынуы игі ықпал жасады. 
=== Доссор мұнайын иеленген фирмалар ===
Доссор мұнайын иеленіп, пайдаға бату мақсатымен 1910 жылдан бастап, [[Санкт-Петербург|Петербургте]] төмендегідей фирмалар мен акционерлік қоғамдар құрылды:
* 1.	Жайық-Каспий мұнай қоғамы (УКНО), 1910 ж. Құрылтайшылары отставкадағы гвардия штабс-капитаны Николай Николаевич Леман, [[Ұлыбритания]] азаматы Эдуард Юм-Шведер және текті құрметті азамат Отто Адольфович Лист. Негізгі капиталы 3,5 млн.сом.
* 2.	«Ембі» мұнай және сауда акционерлік қоғамы, 1912 ж. Құрылтайшылары толық стат кеңесшісі Эмануил Людвигович Нобель, стат кеңесшісі Тарас Васильевич Белозерский және текті құрметті азамат Иван Иванович Стахеев. Негізгі капиталы 6 млн.сом.
* 3.	«Ембі-Каспий» мұнай кәсіпшілігі акционерлік қоғамы, 1913 жыл. Құрылтайшылары толық стат кеңесшісі Алексей Иванович Путилов және текті құрметті азамат Иван Иванович Стахеев. Негізгі капиталы 30 млн.сом.
* 4.	«Колхида» мұнай кәсіпшілік және сауда қоғамы, 1913 жыл. Құрылтайшылары толық стат кеңесшісі Алексей Иванович Путилов және коммерциялық кеңесшісі Найденов Алексей Никифорович. 
* 5.	[[Ағайынды Нобельдер Серіктестігі|Ағайынды Нобельдердің мұнай өндіру серіктестігі]], 1912 жыл. Құрылтайшылары Людовиг Эмануилевич Нобель — Петербургте, Роберт Эмануилевич Нобель — [[Баку]]де, Альфред Эмануилевич Нобель - [[Париж]]де, гвардия полковнигі Петр Александрович Бильдер Линг. Негізгі капиталы 30 млн.сом. 
* 6.	«Ембі ауданы қосалқы шаруашылық кәсіпорындары», 1915 жыл. Құрылтайшылары Владимир Константинович Истомин, отставкадағы подполковник Александр Николаевич Леман. Негізгі капиталы 200 мың сом.
* 7.	Жауапкершілігі шектелген «Батыс Орал» мұнай қоғамы. Орал казак әскерінің қарамағындағы жерлерде мұнай өндіру мақсатымен 1913 жылы [[Англия]]да құрылған. Негізгі капиталы 500 мың фунт стерлинг.
* 8.	Орал-Мәскеу мұнай және сауда акционерлік қоғамы, 1915 жыл. [[Мәскеу]]де құрылған. Құрылтайшылары текті құрметті азамат Сергей Николаевич Абрикосов, отставкадағы бірінші рангалы капитан Андрей Александрович Янович. Негізгі капиталы 3 млн.сом. (ҚР Орталық мемлекеттік мұрағаты)&lt;ref&gt;Мақат ауданы: Шежіре.-Алматы: &quot;Исламнұр&quot; баспасы 2004. ISBN 9965-9628-0-4&lt;/ref&gt;

== Кәсіпорындары ==
Мұнда “[[Ембімұнай]]” бірлестігіндегі мұнай өндіретін ірі орталықтардың бірі “Доссормұнай” мұнай өндіру кәсіпшілігі, оның басқармасы, автомобиль жөндеу зауыты, [[Атырау]] мұнай барлау экспедициясының механикалық шеберханасы, “[[Ембімұнай]]” бірлестігінің құрылыс-монтаж басқармасы, жол-құрылыс және тұрмыс қажетін өтейтін кәсіпорындар т.б. бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен сор арасындағы өткелге салынған автомобиль және темір жолдары арқылы байланысады&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;.

== Әлеуметтік және мәдени нысандары ==
=== Мектептер ===
* А.Құнанбаев атындағы орта мектеп — 1950 жылы 280 орындық жеті жылдық мектепке арналып салынды. 
* О.Сарғұнанов атындағы орта мектеп — алғашқы ғимараты 1964 жылы салынған. 2017 жылы қаңтар айында жаңа 300 орындық ғимараты пайдалануға берілді.
* Б.Қанатбаев атындағы орта мектеп — 1928 жылдары Қазақстандағы сауатсыздықты жоюдың екінші сатысында Доссорда қазақ мектебі ашылған, кейін ол А.С.Макаренко атындағы  жетіжылдық мектепке айналған. 1935 жылдары В.Г.Белинский атындағы орыс мектебі ашылған. Кейін 1958 жылдары екі қатарлы 480 орындық жаңа мектеп үйі салынып, осы екі  мектеп бірігіп аралас жаңа мектеп пайда болған, оған В.Г.Белинский аты сақталған.&lt;ref&gt;[https://bilimainasy.kz/%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96-%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%BE%D1%88%D0%B0%D2%93%D1%8B/ Берекелі білім ошағы]&lt;/ref&gt; Мектептің жаңа, соңғы үлгідегі 1200 орындық типтік ғимараты 2004 жылы 11 қарашада іске қосылды.&lt;ref&gt;http://kanatbaev.rka.kz/kz/mektep-turaly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025160828/http://kanatbaev.rka.kz/kz/mektep-turaly.html |date=2021-10-25 }} Бержан Қанатбаев атындағы орта мектеп&lt;/ref&gt; 2006 жылы 31 мамырда Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 480 қаулысымен В.Белинский атындағы орта мектебі — Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі Бержан Қанатбаев атындағы орта мектеп деп аталды.
* С.Шарипов атындағы Доссор мектеп интернаты — 1959 ж.ашылған. Типтік жобамен 280 балалық жатақхана мен 150 орындық асхана 1963 жылы пайдалануға берілген. 380 шәкіртке арналған оқу үйі 1973 жылы типтік жобамен салынған.
* Р.Ғабдиев атындағы балалар өнер мектебі — 1962 жылы құрылды. Ұйымдастырушысы және алғашқы директоры Рысбай Ғабдиев.

=== Колледж ===
* Мұнай және газ технологиялық колледжі — Доссордағы Мақат мұнай және газ технологиялық колледжінің негізі  РУ - 19 (ремесленное училище) болып қаланған. 2012 жылы Мақат мұнай және газ технологиялық колледжі болып қайта құрылды.&lt;ref&gt;https://mtkig.kz/kz/kolledzh-tarikhy.html{{Deadlink|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Колледж тарихы&lt;/ref&gt;
[[Сурет:Мақат Мұнай және газ технологиялық колледжі.jpg |thumb|оңға|200px|Мұнай және газ технологиялық колледжі]]

=== Мектепке дейінгі балалар мекемелері ===
* «Қарлығаш» бөбекжай-балабақшасы  — 1995 жылы ашылып, іске қосылды. Балабақшада 5 топта 150 бүлдіршін тәрбиеленуде. Балабақша ғимаратының көлемі 1337,4 шаршы метр&lt;ref&gt;http://karygash.makat-bb.kz/kz/biz-turaly.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211025160515/http://karygash.makat-bb.kz/kz/biz-turaly.html |date=2021-10-25 }} ПАСПОРТ ГККП ясли-детский сад «Карлыгаш»&lt;/ref&gt;
* «Ботақан» бөбекжай-балабақшасы 
* «Сандуғаш» бөбекжай-балабақшасы

=== Денсаулық сақтау ===
* Мақат өкпе ауруларға қарсы ауруханасы

=== Мәдениет ===
* Доссор мәдениет үйі
* Тарихи өлкетану музейі — Облыстық тарихи-өлкетану мұражайының мұнай өнеркәсібі секторы ретінде құрылып, 1992 жылы аудандық мұражайға айналдырылған.&lt;ref&gt;[https://zhaikpress.kz/kk/news/dossor-&amp;#x20;kenishi-kalaj-ashyldy/ Доссор кені ашылуы]&lt;/ref&gt;

== Діни ұйымдар қызметі ==
* '''«Доссор» мұсылмандар мешіті''' — Доссор кентінде 1992 жылы салынған. 2000 жылы күрделі жөндеуден өткізіліп, құрылысы өзгертілді. Ғибадатхана үш үлкен залдан: екі ерлер залы, бір әйелдер залынан тұрады. Жалпы ауданы 495 шаршы метр. Пайдалы алаңы 255,6 шаршы метр. Қабырғасының биіктігі 4, сыртқы есігінің биіктігі 2 метр, көк түсті жылтыр әйнек іспеттес материалмен көмкерілген және дулыға сияқты келіп, айналасы ақ түсті өрнекпен безендірілген. 4 метрлік төрт мұнарасы бар.&lt;ref&gt;https://www.muftyat.kz/kk/mosque/3170/ «Доссор» мұсылмандар мешіті&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://silkadv.com/en/content/poselok-&amp;#x20;dossor Мұнай өндірісі туралы]&lt;/ref&gt;
* '''«Сатан - Шәмек» мешіті'''

== Кент суреттері ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Орталық көшелердің бірі !! Кент орталығындағы сор !! Кент көшелері !! Атырау қаласы бағытынан кіре беріс жол
|-
| [[Сурет:Доссор 2.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Доссор 3.jpg|орта|230px]]|| [[Сурет:Доссор 4.jpg|орта|230px]] || [[Сурет:Доссор 5.jpg|орта|230px]]
|}

== Кент көшелері ==
* Ақмұқан Нұрсейітов көшесі
* Әмірбай Оразов көшесі
* Әмірхан Мантаев көшесі
* [[Бауыржан Момышұлы]] көшесі
* Бержан Қанатбаев көшесі
* Бисенғали Дәулетбаев көшесі
* [[Боран Айтмағамбетов|Боран Аймағамбетов]] көшесі
* Ғабдыхалық Сағытжанов көшесі
* Ғалия Сүлейменова көшесі
* [[Ғарифолла Құрманғалиев]] көшесі
* Жетпіс Ботабайұлы көшесі
* Жұмағали Мұхтанов көшесі
* Қадим Жандауов көшесі
* Қадірбай Керіков көшесі
* Қайырғали Жылқышиев көшесі
* Қуаныш Құдабаев көшесі
* Құбай Сейітов көшесі
* [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] көшесі
* [[Махамбет Өтемісұлы|Махамбет]] көшесі
* [[Мұстафа Шоқай]] көшесі
* Нұр Құсайынов көшесі
* [[Ораз Сарғұнанов]] көшесі
* Оспан Шәрімов көшесі
* Рамазан Төлешқалиев көшесі
* Рзағали Қитаров көшесі
* Сабытай Телемгенов көшесі
* Салахадден Биғалиев көшесі
* Тәжібай Текеев көшесі
* Хансұлтан Аухатов көшесі
* Хәкім Исаков көшесі
* Шәли Еркешов көшесі
* Шөкен Исанов көшесі

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Мақат ауданы елді мекендері}}

[[Санат:Мақат ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Қазақстан темір жол бекеттері]]
[[Санат:Қазақстан кенттері]]</text>
      <sha1>nm02fsg2pgclxmjcvifid49umf6lnei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңа экономикалық саясат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27640</id>
    <revision>
      <id>3602585</id>
      <parentid>3443553</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7716" sha1="9n29huw2mkwbbarehme0djbbk55u2co" xml:space="preserve">'''Жаңа [[экономикалық саясат]]''' — 20 ғасырдың 20-жылдарындағы [[КСРО|КСРО-да]] [[Азамат соғысы]] салдарынан қираған ел экономикасына жеке меншік иелерін тартып, адамдардың өз еңбегіне мүдделілігін орнықтыруға бағытталған әрекет. [[1921]] жылы көктемде РКП (б) 10-съезінде ''“әскери коммунизм”'' саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешім қабылданды. 1921 жылы көктемде БКП X  сьезінде Жаңа экономикалық саясаты қабылданды. Жаңа экономикалық саясат шеңберінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіріп, социализмге өту көзделді. Оның мәнісі азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен алмастырып, жеке меншіктің түрлі формаларын пайдалануға жол ашу болды. [[Жаңа]] экономикалық саясаттың енгізілуіне байланысты сырттан шет ел капиталы ([[концессия]]лар) тартылып, ақша реформасы (1922 — 1924) жүргізілді. И.В. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен оның маңындағылардың ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, басқару кадрларына қарсы жаппай жазалау әрекеттерін қолдануы салдарынан 20 ғасырдың 30-жылдарының басында жаңа экономикалық саясат іс жүзінде тоқтатылды. 
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптегі өзгерістер: ==
Экономиканы дамыту үшін ең алдымен ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру және қайта құру қажет болды.
#  	Кәсіпорындар сала бойынша ірі тресттерге біріктірілді.
Бірінші дәрежелі кәсіпорындар «Одақтық маңызы бар» тресттерге біріктірілді.
Екінші дәрежелі кәсіпорындар Өлкелік трестерге біріктірілді.
#  	Ұсақ кәсіпорындар жеке адамға, шетелдіктерге, кооперативтерге жалға берілді.
#  	Өнеркәсіп, темір жол, көлік тасымалы шаруашылық есепке көшті.
Өнеркәсіптегі өзгерістердің нәтижесінде Риддер қорғасын зауыты 1923 жылы одақтағы өндірілетін қорғасынның 40% -ын өндіре бастады, Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындары іске қосылды, Шымкент сантонин зауыты ашылды, 1927 жылы Қарсақбай комбинаты мыс өндіре бастады. Өнеркәсіптегі өзгерістердің оң нәтижесімен қатар кемшіліктері де болды. Мысалы: Қазақстан шикізаттық бағытта ғана дамыды. Тресттердің пайдасы Ресейге кетті.
== Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер: ==
# 	Әскери коммунизм саясаты кезінде енгізілген салғырт жойылып, оның орнына салық енгізілді (1921 жылы наурызда)
# 	Түтін салығы мен күш-көлік салығының орнына бірыңғай заттай салық енгізілді.
Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда 2,5 есе аз болды.
# 	1924 жылы 1 қаңтардан бастап салық тек ақшалай төленетін болды.
# 	Салық үдемелі болғандықтан, оның бар ауыртпалығы байларға және кулактарға түсті.
# 	Мал өсіретін қожалықтар салықтан босатылды. Жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат берілді.
# 	Салықтан түскен қаражат халық ағарту ісіне жұмсалды.
# 	Жерді жалға беруге рұқсат берілді.
# 	Несие берілетін болды.
# 	«Қосшы Одағы» құрылды.
# 	1924-1925 жылдары елге тракторлар әкеліне бастады.
Осы өзгерістердің нәтижесінде егіс көлемі ұлғайды, мал саны өсті және кедейлер азайып, орташалар саны көбейді. Байлар, кулактар шектетілді, сайлау, сайлану құқығынан айырды. 
    ** Сауда: сауда еркіндігі еркіндігі қалыптасты. Оған дәлел:
** 1.	1921 жыл 24 мамырда «Айырбас туралы» декрет қабылданды.
** 2.	Декрет бойынша айырбас жасауға рұқсат етілді.
** 3.	Жәрмеңкелер ашыла бастады.
Мысалы, Ақмола губерниясында «Атбасар» жәрмеңкесі, Ақтөбе губерниясында «Ойыл», «Темір» сияқты жәрмеңкелер, Бөкей губерниясында «Орда» жәрмеңкесі ашылды. Қазақ жерінде барлығы жеті өлкелік, он үш губерниялық және жетпіс бес жергілікті жәрмеңке ашылған болатын.
** 4.	Жеке саудаға рұқсат берілді.
   ** Жаңа экономикалық саясаттың жалпы қорытындысы:
** 	Жаңа экономикалық саясат кезінде нарық енгізілді.
** 	Ауыл шаруашылығы дамымай қалды.
** 	Бұл саясат аяғына дейін жеткізілмеді.
** 	Өнеркәсіп артта қалды, дамымады.
** 	Жаңа экономикалық саясат бұрмаланды.
** 	Саяси өмірде демократия бұрмаланды.
** 	Еркіндік мүлде болмады.
** 	1921-1922 жылдардағы ашаршылық
1921 жылы жазда қуаншылық болып, малдың 80%-ы қырылып қалды. Елде аштық басталды.Ашығушылар саны барша қазақ халқының 1/3 бөлігін қамтыды.
 • 1921 жылғы қараша – 1млн.508 мың адам,
 • 1922 жылғы науырыз – 2 млн.303200 адам аштыққа ұшырады.
 Орал, Ақтөбе ,  Орынбор, Бөкей губернияларын аштық жайлады. 1922 ж маусымда Батыс Қазақстанда ашығушылар мен аурулар 82%-ға жетті.
700 мыңнан астам адамдар республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО экономикасы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>9n29huw2mkwbbarehme0djbbk55u2co</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602586</id>
      <parentid>3602585</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7800" sha1="1dcn9195c84ovurzhmpngf0le1xy7w0" xml:space="preserve">'''Жаңа [[экономикалық саясат]]''' — 20 ғасырдың 20-жылдарындағы [[КСРО|КСРО-да]] [[Азамат соғысы]] салдарынан қираған ел экономикасына жеке меншік иелерін тартып, адамдардың өз еңбегіне мүдделілігін орнықтыруға бағытталған әрекет. [[1921]] жылы көктемде РКП (б) 10-съезінде ''“әскери коммунизм”'' саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешім қабылданды. 1921 жылы көктемде БКП X  сьезінде Жаңа экономикалық саясаты қабылданды. Жаңа экономикалық саясат шеңберінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіріп, социализмге өту көзделді. Оның мәнісі азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен алмастырып, жеке меншіктің түрлі формаларын пайдалануға жол ашу болды. [[Жаңа]] экономикалық саясаттың енгізілуіне байланысты сырттан шет ел капиталы ([[концессия]]лар) тартылып, ақша реформасы (1922 — 1924) жүргізілді. И.В. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен оның маңындағылардың ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, басқару кадрларына қарсы жаппай жазалау әрекеттерін қолдануы салдарынан 20 ғасырдың 30-жылдарының басында жаңа экономикалық саясат іс жүзінде тоқтатылды. 
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптегі өзгерістер: ==
Экономиканы дамыту үшін ең алдымен ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру және қайта құру қажет болды.
#  	Кәсіпорындар сала бойынша ірі тресттерге біріктірілді.
Бірінші дәрежелі кәсіпорындар «Одақтық маңызы бар» тресттерге біріктірілді.
Екінші дәрежелі кәсіпорындар Өлкелік трестерге біріктірілді.
#  	Ұсақ кәсіпорындар жеке адамға, шетелдіктерге, кооперативтерге жалға берілді.
#  	Өнеркәсіп, темір жол, көлік тасымалы шаруашылық есепке көшті.
Өнеркәсіптегі өзгерістердің нәтижесінде Риддер қорғасын зауыты 1923 жылы одақтағы өндірілетін қорғасынның 40% -ын өндіре бастады, Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындары іске қосылды, Шымкент сантонин зауыты ашылды, 1927 жылы Қарсақбай комбинаты мыс өндіре бастады. Өнеркәсіптегі өзгерістердің оң нәтижесімен қатар кемшіліктері де болды. Мысалы: Қазақстан шикізаттық бағытта ғана дамыды. Тресттердің пайдасы Ресейге кетті.
== Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер: ==
# 	Әскери коммунизм саясаты кезінде енгізілген салғырт жойылып, оның орнына салық енгізілді (1921 жылы наурызда)
# 	Түтін салығы мен күш-көлік салығының орнына бірыңғай заттай салық енгізілді.
Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда 2,5 есе аз болды.
# 	1924 жылы 1 қаңтардан бастап салық тек ақшалай төленетін болды.
# 	Салық үдемелі болғандықтан, оның бар ауыртпалығы байларға және кулактарға түсті.
# 	Мал өсіретін қожалықтар салықтан босатылды. Жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат берілді.
# 	Салықтан түскен қаражат халық ағарту ісіне жұмсалды.
# 	Жерді жалға беруге рұқсат берілді.
# 	Несие берілетін болды.
# 	«Қосшы Одағы» құрылды.
# 	1924-1925 жылдары елге тракторлар әкеліне бастады.
# 	Азық түлік салғырты салықпен алмастырылды. 
Осы өзгерістердің нәтижесінде егіс көлемі ұлғайды, мал саны өсті және кедейлер азайып, орташалар саны көбейді. Байлар, кулактар шектетілді, сайлау, сайлану құқығынан айырды. 
    ** Сауда: сауда еркіндігі еркіндігі қалыптасты. Оған дәлел:
** 1.	1921 жыл 24 мамырда «Айырбас туралы» декрет қабылданды.
** 2.	Декрет бойынша айырбас жасауға рұқсат етілді.
** 3.	Жәрмеңкелер ашыла бастады.
Мысалы, Ақмола губерниясында «Атбасар» жәрмеңкесі, Ақтөбе губерниясында «Ойыл», «Темір» сияқты жәрмеңкелер, Бөкей губерниясында «Орда» жәрмеңкесі ашылды. Қазақ жерінде барлығы жеті өлкелік, он үш губерниялық және жетпіс бес жергілікті жәрмеңке ашылған болатын.
** 4.	Жеке саудаға рұқсат берілді.
   ** Жаңа экономикалық саясаттың жалпы қорытындысы:
** 	Жаңа экономикалық саясат кезінде нарық енгізілді.
** 	Ауыл шаруашылығы дамымай қалды.
** 	Бұл саясат аяғына дейін жеткізілмеді.
** 	Өнеркәсіп артта қалды, дамымады.
** 	Жаңа экономикалық саясат бұрмаланды.
** 	Саяси өмірде демократия бұрмаланды.
** 	Еркіндік мүлде болмады.
** 	1921-1922 жылдардағы ашаршылық
1921 жылы жазда қуаншылық болып, малдың 80%-ы қырылып қалды. Елде аштық басталды.Ашығушылар саны барша қазақ халқының 1/3 бөлігін қамтыды.
 • 1921 жылғы қараша – 1млн.508 мың адам,
 • 1922 жылғы науырыз – 2 млн.303200 адам аштыққа ұшырады.
 Орал, Ақтөбе ,  Орынбор, Бөкей губернияларын аштық жайлады. 1922 ж маусымда Батыс Қазақстанда ашығушылар мен аурулар 82%-ға жетті.
700 мыңнан астам адамдар республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО экономикасы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>1dcn9195c84ovurzhmpngf0le1xy7w0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602590</id>
      <parentid>3602586</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:07:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8013" sha1="cbt6shrjcp554jbgf6fcx1s329icueh" xml:space="preserve">'''Жаңа [[экономикалық саясат]]''' — 20 ғасырдың 20-жылдарындағы [[КСРО|КСРО-да]] [[Азамат соғысы]] салдарынан қираған ел экономикасына жеке меншік иелерін тартып, адамдардың өз еңбегіне мүдделілігін орнықтыруға бағытталған әрекет. [[1921]] жылы көктемде РКП (б) 10-съезінде ''“әскери коммунизм”'' саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешім қабылданды. 1921 жылы көктемде БКП X  сьезінде Жаңа экономикалық саясаты қабылданды. Жаңа экономикалық саясат шеңберінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіріп, социализмге өту көзделді. Оның мәнісі азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен алмастырып, жеке меншіктің түрлі формаларын пайдалануға жол ашу болды. [[Жаңа]] экономикалық саясаттың енгізілуіне байланысты сырттан шет ел капиталы ([[концессия]]лар) тартылып, ақша реформасы (1922 — 1924) жүргізілді. И.В. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен оның маңындағылардың ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, басқару кадрларына қарсы жаппай жазалау әрекеттерін қолдануы салдарынан 20 ғасырдың 30-жылдарының басында жаңа экономикалық саясат іс жүзінде тоқтатылды. 
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптегі өзгерістер: ==
Экономиканы дамыту үшін ең алдымен ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру және қайта құру қажет болды.
#  	Кәсіпорындар сала бойынша ірі тресттерге біріктірілді.
Бірінші дәрежелі кәсіпорындар «Одақтық маңызы бар» тресттерге біріктірілді.
Екінші дәрежелі кәсіпорындар Өлкелік трестерге біріктірілді.
#  	Ұсақ кәсіпорындар жеке адамға, шетелдіктерге, кооперативтерге жалға берілді.
#  	Өнеркәсіп, темір жол, көлік тасымалы шаруашылық есепке көшті.
Өнеркәсіптегі өзгерістердің нәтижесінде Риддер қорғасын зауыты 1923 жылы одақтағы өндірілетін қорғасынның 40% -ын өндіре бастады, Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындары іске қосылды, Шымкент сантонин зауыты ашылды, 1927 жылы Қарсақбай комбинаты мыс өндіре бастады. Өнеркәсіптегі өзгерістердің оң нәтижесімен қатар кемшіліктері де болды. Мысалы: Қазақстан шикізаттық бағытта ғана дамыды. Тресттердің пайдасы Ресейге кетті.
== Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер: ==
# 	Әскери коммунизм саясаты кезінде енгізілген салғырт жойылып, оның орнына салық енгізілді (1921 жылы наурызда)
# 	Түтін салығы мен күш-көлік салығының орнына бірыңғай заттай салық енгізілді.
Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда 2,5 есе аз болды.
# 	1924 жылы 1 қаңтардан бастап салық тек ақшалай төленетін болды.
# 	Салық үдемелі болғандықтан, оның бар ауыртпалығы байларға және кулактарға түсті.
# 	Мал өсіретін қожалықтар салықтан босатылды. Жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат берілді.
# 	Салықтан түскен қаражат халық ағарту ісіне жұмсалды.
# 	Жерді жалға беруге рұқсат берілді.
# 	Несие берілетін болды.
# 	«Қосшы Одағы» құрылды.
# 	1924-1925 жылдары елге тракторлар әкеліне бастады.
# 	Азық түлік салғырты салықпен алмастырылды. 
# 	Егілген жер көлемі ұлғайып, 3.0 млн гектарды құрады. 
Осы өзгерістердің нәтижесінде егіс көлемі ұлғайды, мал саны өсті және кедейлер азайып, орташалар саны көбейді. Байлар, кулактар шектетілді, сайлау, сайлану құқығынан айырды. 
    ** Сауда: сауда еркіндігі еркіндігі қалыптасты. Оған дәлел:
** 1.	1921 жыл 24 мамырда «Айырбас туралы» декрет қабылданды.
** 2.	Декрет бойынша айырбас жасауға рұқсат етілді.
** 3.	Жәрмеңкелер ашыла бастады. 1926 жылы Қазақстанда 200 ге жуық жәрмеңкелер жұмыс істей бастады.
Мысалы, Ақмола губерниясында «Атбасар» жәрмеңкесі, Ақтөбе губерниясында «Ойыл», «Темір» сияқты жәрмеңкелер, Бөкей губерниясында «Орда» жәрмеңкесі ашылды. Қазақ жерінде барлығы жеті өлкелік, он үш губерниялық және жетпіс бес жергілікті жәрмеңке ашылған болатын.
** 4.	Жеке саудаға рұқсат берілді.
   ** Жаңа экономикалық саясаттың жалпы қорытындысы:
** 	Жаңа экономикалық саясат кезінде нарық енгізілді.
** 	Ауыл шаруашылығы дамымай қалды.
** 	Бұл саясат аяғына дейін жеткізілмеді.
** 	Өнеркәсіп артта қалды, дамымады.
** 	Жаңа экономикалық саясат бұрмаланды.
** 	Саяси өмірде демократия бұрмаланды.
** 	Еркіндік мүлде болмады.
** 	1921-1922 жылдардағы ашаршылық
1921 жылы жазда қуаншылық болып, малдың 80%-ы қырылып қалды. Елде аштық басталды.Ашығушылар саны барша қазақ халқының 1/3 бөлігін қамтыды.
 • 1921 жылғы қараша – 1млн.508 мың адам,
 • 1922 жылғы науырыз – 2 млн.303200 адам аштыққа ұшырады.
 Орал, Ақтөбе ,  Орынбор, Бөкей губернияларын аштық жайлады. 1922 ж маусымда Батыс Қазақстанда ашығушылар мен аурулар 82%-ға жетті.
700 мыңнан астам адамдар республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО экономикасы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>cbt6shrjcp554jbgf6fcx1s329icueh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602593</id>
      <parentid>3602590</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8306" sha1="mdo5zc66ksmq07qcl94ck42c512ekkr" xml:space="preserve">'''Жаңа [[экономикалық саясат]]''' — 20 ғасырдың 20-жылдарындағы [[КСРО|КСРО-да]] [[Азамат соғысы]] салдарынан қираған ел экономикасына жеке меншік иелерін тартып, адамдардың өз еңбегіне мүдделілігін орнықтыруға бағытталған әрекет. [[1921]] жылы көктемде РКП (б) 10-съезінде ''“әскери коммунизм”'' саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешім қабылданды. 1921 жылы көктемде БКП X  сьезінде Жаңа экономикалық саясаты қабылданды. Жаңа экономикалық саясат шеңберінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіріп, социализмге өту көзделді. Оның мәнісі азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен алмастырып, жеке меншіктің түрлі формаларын пайдалануға жол ашу болды. [[Жаңа]] экономикалық саясаттың енгізілуіне байланысты сырттан шет ел капиталы ([[концессия]]лар) тартылып, ақша реформасы (1922 — 1924) жүргізілді. И.В. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен оның маңындағылардың ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, басқару кадрларына қарсы жаппай жазалау әрекеттерін қолдануы салдарынан 20 ғасырдың 30-жылдарының басында жаңа экономикалық саясат іс жүзінде тоқтатылды. 
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптегі өзгерістер: ==
Экономиканы дамыту үшін ең алдымен ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру және қайта құру қажет болды.
#  	Кәсіпорындар сала бойынша ірі тресттерге біріктірілді.
Бірінші дәрежелі кәсіпорындар «Одақтық маңызы бар» тресттерге біріктірілді.
Екінші дәрежелі кәсіпорындар Өлкелік трестерге біріктірілді.
#  	Ұсақ кәсіпорындар жеке адамға, шетелдіктерге, кооперативтерге жалға берілді.
#  	Өнеркәсіп, темір жол, көлік тасымалы шаруашылық есепке көшті.
Өнеркәсіптегі өзгерістердің нәтижесінде Риддер қорғасын зауыты 1923 жылы одақтағы өндірілетін қорғасынның 40% -ын өндіре бастады, Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындары іске қосылды, Шымкент сантонин зауыты ашылды, 1927 жылы Қарсақбай комбинаты мыс өндіре бастады. Өнеркәсіптегі өзгерістердің оң нәтижесімен қатар кемшіліктері де болды. Мысалы: Қазақстан шикізаттық бағытта ғана дамыды. Тресттердің пайдасы Ресейге кетті.
== Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер: ==
# 	Әскери коммунизм саясаты кезінде енгізілген салғырт жойылып, оның орнына салық енгізілді (1921 жылы наурызда)
# 	Түтін салығы мен күш-көлік салығының орнына бірыңғай заттай салық енгізілді.
Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда 2,5 есе аз болды.
# 	1924 жылы 1 қаңтардан бастап салық тек ақшалай төленетін болды.
# 	Салық үдемелі болғандықтан, оның бар ауыртпалығы байларға және кулактарға түсті.
# 	Мал өсіретін қожалықтар салықтан босатылды. Жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат берілді.
# 	Салықтан түскен қаражат халық ағарту ісіне жұмсалды.
# 	Жерді жалға беруге рұқсат берілді.
# 	Несие берілетін болды.
# 	«Қосшы Одағы» құрылды.
# 	1924-1925 жылдары елге тракторлар әкеліне бастады.
# 	Азық түлік салғырты салықпен алмастырылды. 
# 	Егілген жер көлемі ұлғайып, 3.0 млн гектарды құрады. 
# 	Мал саны екі есеге өсті. 16,3 млннан 40,5 млн басқа жетті.
Осы өзгерістердің нәтижесінде егіс көлемі ұлғайды, мал саны өсті және кедейлер азайып, орташалар саны көбейді. Байлар, кулактар шектетілді, сайлау, сайлану құқығынан айырды. 
    ** Сауда: сауда еркіндігі еркіндігі қалыптасты. Оған дәлел:
** 1.	1921 жыл 24 мамырда «Айырбас туралы» декрет қабылданды.
** 2.	Декрет бойынша айырбас жасауға рұқсат етілді.
** 3.	Жәрмеңкелер ашыла бастады. 1926 жылы Қазақстанда 200 ге жуық жәрмеңкелер жұмыс істей бастады.
Мысалы, Ақмола губерниясында «Атбасар» жәрмеңкесі, Ақтөбе губерниясында «Ойыл», «Темір» сияқты жәрмеңкелер, Бөкей губерниясында «Орда» жәрмеңкесі ашылды. Қазақ жерінде барлығы жеті өлкелік, он үш губерниялық және жетпіс бес жергілікті жәрмеңке ашылған болатын.
*Жаңа теміржолдар қосылды. Петропавл-Көкшетау, Славгород-Павлодар секілді теміржолдар қосылған болатын.
** 4.	Жеке саудаға рұқсат берілді.
   ** Жаңа экономикалық саясаттың жалпы қорытындысы:
** 	Жаңа экономикалық саясат кезінде нарық енгізілді.
** 	Ауыл шаруашылығы дамымай қалды.
** 	Бұл саясат аяғына дейін жеткізілмеді.
** 	Өнеркәсіп артта қалды, дамымады.
** 	Жаңа экономикалық саясат бұрмаланды.
** 	Саяси өмірде демократия бұрмаланды.
** 	Еркіндік мүлде болмады.
** 	1921-1922 жылдардағы ашаршылық
1921 жылы жазда қуаншылық болып, малдың 80%-ы қырылып қалды. Елде аштық басталды.Ашығушылар саны барша қазақ халқының 1/3 бөлігін қамтыды.
 • 1921 жылғы қараша – 1млн.508 мың адам,
 • 1922 жылғы науырыз – 2 млн.303200 адам аштыққа ұшырады.
 Орал, Ақтөбе ,  Орынбор, Бөкей губернияларын аштық жайлады. 1922 ж маусымда Батыс Қазақстанда ашығушылар мен аурулар 82%-ға жетті.
700 мыңнан астам адамдар республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО экономикасы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>mdo5zc66ksmq07qcl94ck42c512ekkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602598</id>
      <parentid>3602593</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8812" sha1="gnvj16iely3gwek4jgrijuj6jlxe610" xml:space="preserve">'''Жаңа [[экономикалық саясат]]''' — 20 ғасырдың 20-жылдарындағы [[КСРО|КСРО-да]] [[Азамат соғысы]] салдарынан қираған ел экономикасына жеке меншік иелерін тартып, адамдардың өз еңбегіне мүдделілігін орнықтыруға бағытталған әрекет. [[1921]] жылы көктемде РКП (б) 10-съезінде ''“әскери коммунизм”'' саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешім қабылданды. 1921 жылы көктемде БКП X  сьезінде Жаңа экономикалық саясаты қабылданды. Жаңа экономикалық саясат шеңберінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіріп, социализмге өту көзделді. Оның мәнісі азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен алмастырып, жеке меншіктің түрлі формаларын пайдалануға жол ашу болды. [[Жаңа]] экономикалық саясаттың енгізілуіне байланысты сырттан шет ел капиталы ([[концессия]]лар) тартылып, ақша реформасы (1922 — 1924) жүргізілді. И.В. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен оның маңындағылардың ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, басқару кадрларына қарсы жаппай жазалау әрекеттерін қолдануы салдарынан 20 ғасырдың 30-жылдарының басында жаңа экономикалық саясат іс жүзінде тоқтатылды. 
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптегі өзгерістер: ==
Экономиканы дамыту үшін ең алдымен ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру және қайта құру қажет болды.
#  	Кәсіпорындар сала бойынша ірі тресттерге біріктірілді.
Бірінші дәрежелі кәсіпорындар «Одақтық маңызы бар» тресттерге біріктірілді.
Екінші дәрежелі кәсіпорындар Өлкелік трестерге біріктірілді.
#  	Ұсақ кәсіпорындар жеке адамға, шетелдіктерге, кооперативтерге жалға берілді.
#  	Өнеркәсіп, темір жол, көлік тасымалы шаруашылық есепке көшті.
Өнеркәсіптегі өзгерістердің нәтижесінде Риддер қорғасын зауыты 1923 жылы одақтағы өндірілетін қорғасынның 40% -ын өндіре бастады, Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындары іске қосылды, Шымкент сантонин зауыты ашылды, 1927 жылы Қарсақбай комбинаты мыс өндіре бастады. Өнеркәсіптегі өзгерістердің оң нәтижесімен қатар кемшіліктері де болды. Мысалы: Қазақстан шикізаттық бағытта ғана дамыды. Тресттердің пайдасы Ресейге кетті.
== Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер: ==
# 	Әскери коммунизм саясаты кезінде енгізілген салғырт жойылып, оның орнына салық енгізілді (1921 жылы наурызда)
# 	Түтін салығы мен күш-көлік салығының орнына бірыңғай заттай салық енгізілді.
Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда 2,5 есе аз болды.
# 	1924 жылы 1 қаңтардан бастап салық тек ақшалай төленетін болды.
# 	Салық үдемелі болғандықтан, оның бар ауыртпалығы байларға және кулактарға түсті.
# 	Мал өсіретін қожалықтар салықтан босатылды. Жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат берілді.
# 	Салықтан түскен қаражат халық ағарту ісіне жұмсалды.
# 	Жерді жалға беруге рұқсат берілді.
# 	Несие берілетін болды.
# 	«Қосшы Одағы» құрылды.
# 	1924-1925 жылдары елге тракторлар әкеліне бастады.
# 	Азық түлік салғырты салықпен алмастырылды. 
# 	Егілген жер көлемі ұлғайып, 3.0 млн гектарды құрады. 
# 	Мал саны екі есеге өсті. 16,3 млннан 40,5 млн басқа жетті.
Осы өзгерістердің нәтижесінде егіс көлемі ұлғайды, мал саны өсті және кедейлер азайып, орташалар саны көбейді. Байлар, кулактар шектетілді, сайлау, сайлану құқығынан айырды. 
    ** Сауда: сауда еркіндігі еркіндігі қалыптасты. Оған дәлел:
** 1.	1921 жыл 24 мамырда «Айырбас туралы» декрет қабылданды.
** 2.	Декрет бойынша айырбас жасауға рұқсат етілді.
** 3.	Жәрмеңкелер ашыла бастады. 1926 жылы Қазақстанда 200 ге жуық жәрмеңкелер жұмыс істей бастады.
Мысалы, Ақмола губерниясында «Атбасар» жәрмеңкесі, Ақтөбе губерниясында «Ойыл», «Темір» сияқты жәрмеңкелер, Бөкей губерниясында «Орда» жәрмеңкесі ашылды. Қазақ жерінде барлығы жеті өлкелік, он үш губерниялық және жетпіс бес жергілікті жәрмеңке ашылған болатын.
*Жаңа теміржолдар қосылды. Петропавл-Көкшетау, Славгород-Павлодар секілді теміржолдар қосылған болатын.
** 4.	Жеке саудаға рұқсат берілді.
   ** Жаңа экономикалық саясаттың жалпы қорытындысы:
** 	Жаңа экономикалық саясат кезінде нарық енгізілді.
** 	Ауыл шаруашылығы дамымай қалды.
** 	Бұл саясат аяғына дейін жеткізілмеді.
** 	Өнеркәсіп артта қалды, дамымады.
** 	Жаңа экономикалық саясат бұрмаланды.
** 	Саяси өмірде демократия бұрмаланды.
** 	Еркіндік мүлде болмады.
** 	1921-1922 жылдардағы ашаршылық
1921 жылы жазда қуаншылық болып, малдың 80%-ы қырылып қалды. Елде аштық басталды.Ашығушылар саны барша қазақ халқының 1/3 бөлігін қамтыды.
 • 1921 жылғы қараша – 1млн.508 мың адам,
 • 1922 жылғы науырыз – 2 млн.303200 адам аштыққа ұшырады.
 Орал, Ақтөбе ,  Орынбор, Бөкей губернияларын аштық жайлады. 1922 ж маусымда Батыс Қазақстанда ашығушылар мен аурулар 82%-ға жетті.
700 мыңнан астам адамдар республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

ЖЭС кезінде, ауыр өнеркәсіп нашар дамыды. Одақтық негізіндегі экономика қалыптасты. Басқарудың әкімшілк жүйесі орнықты. Кеңес үкіметі Ресейдің негізгі астықты аудандардың нығаюына көп көңіл бөлді. Орыс емес халықтарға мұқтаждарға қамқорлық жасауы тек сөз жүзінде айтылды. 

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО экономикасы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>gnvj16iely3gwek4jgrijuj6jlxe610</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602599</id>
      <parentid>3602598</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8943" sha1="ef80jov53u4hg9oy6viy1ogoaw3lgux" xml:space="preserve">'''Жаңа [[экономикалық саясат]]''' — 20 ғасырдың 20-жылдарындағы [[КСРО|КСРО-да]] [[Азамат соғысы]] салдарынан қираған ел экономикасына жеке меншік иелерін тартып, адамдардың өз еңбегіне мүдделілігін орнықтыруға бағытталған әрекет. [[1921]] жылы көктемде РКП (б) 10-съезінде ''“әскери коммунизм”'' саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешім қабылданды. 1921 жылы көктемде БКП X  сьезінде Жаңа экономикалық саясаты қабылданды. Жаңа экономикалық саясат шеңберінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіріп, социализмге өту көзделді. Оның мәнісі азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен алмастырып, жеке меншіктің түрлі формаларын пайдалануға жол ашу болды. [[Жаңа]] экономикалық саясаттың енгізілуіне байланысты сырттан шет ел капиталы ([[концессия]]лар) тартылып, ақша реформасы (1922 — 1924) жүргізілді. И.В. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен оның маңындағылардың ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, басқару кадрларына қарсы жаппай жазалау әрекеттерін қолдануы салдарынан 20 ғасырдың 30-жылдарының басында жаңа экономикалық саясат іс жүзінде тоқтатылды. 
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптегі өзгерістер: ==
Экономиканы дамыту үшін ең алдымен ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру және қайта құру қажет болды.
#  	Кәсіпорындар сала бойынша ірі тресттерге біріктірілді.
Бірінші дәрежелі кәсіпорындар «Одақтық маңызы бар» тресттерге біріктірілді.
Екінші дәрежелі кәсіпорындар Өлкелік трестерге біріктірілді.
#  	Ұсақ кәсіпорындар жеке адамға, шетелдіктерге, кооперативтерге жалға берілді.
#  	Өнеркәсіп, темір жол, көлік тасымалы шаруашылық есепке көшті.
Өнеркәсіптегі өзгерістердің нәтижесінде Риддер қорғасын зауыты 1923 жылы одақтағы өндірілетін қорғасынның 40% -ын өндіре бастады, Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындары іске қосылды, Шымкент сантонин зауыты ашылды, 1927 жылы Қарсақбай комбинаты мыс өндіре бастады. Өнеркәсіптегі өзгерістердің оң нәтижесімен қатар кемшіліктері де болды. Мысалы: Қазақстан шикізаттық бағытта ғана дамыды. Тресттердің пайдасы Ресейге кетті.
== Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер: ==
# 	Әскери коммунизм саясаты кезінде енгізілген салғырт жойылып, оның орнына салық енгізілді (1921 жылы наурызда)
# 	Түтін салығы мен күш-көлік салығының орнына бірыңғай заттай салық енгізілді.
Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда 2,5 есе аз болды.
# 	1924 жылы 1 қаңтардан бастап салық тек ақшалай төленетін болды.
# 	Салық үдемелі болғандықтан, оның бар ауыртпалығы байларға және кулактарға түсті.
# 	Мал өсіретін қожалықтар салықтан босатылды. Жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат берілді.
# 	Салықтан түскен қаражат халық ағарту ісіне жұмсалды.
# 	Жерді жалға беруге рұқсат берілді.
# 	Несие берілетін болды.
# 	«Қосшы Одағы» құрылды.
# 	1924-1925 жылдары елге тракторлар әкеліне бастады.
# 	Азық түлік салғырты салықпен алмастырылды. 
# 	Егілген жер көлемі ұлғайып, 3.0 млн гектарды құрады. 
# 	Мал саны екі есеге өсті. 16,3 млннан 40,5 млн басқа жетті.
Осы өзгерістердің нәтижесінде егіс көлемі ұлғайды, мал саны өсті және кедейлер азайып, орташалар саны көбейді. Байлар, кулактар шектетілді, сайлау, сайлану құқығынан айырды. 
    ** Сауда: сауда еркіндігі еркіндігі қалыптасты. Оған дәлел:
** 1.	1921 жыл 24 мамырда «Айырбас туралы» декрет қабылданды.
** 2.	Декрет бойынша айырбас жасауға рұқсат етілді.
** 3.	Жәрмеңкелер ашыла бастады. 1926 жылы Қазақстанда 200 ге жуық жәрмеңкелер жұмыс істей бастады.
Мысалы, Ақмола губерниясында «Атбасар» жәрмеңкесі, Ақтөбе губерниясында «Ойыл», «Темір» сияқты жәрмеңкелер, Бөкей губерниясында «Орда» жәрмеңкесі ашылды. Қазақ жерінде барлығы жеті өлкелік, он үш губерниялық және жетпіс бес жергілікті жәрмеңке ашылған болатын.
*Жаңа теміржолдар қосылды. Петропавл-Көкшетау, Славгород-Павлодар секілді теміржолдар қосылған болатын.
** 4.	Жеке саудаға рұқсат берілді.
   ** Жаңа экономикалық саясаттың жалпы қорытындысы:
** 	Жаңа экономикалық саясат кезінде нарық енгізілді.
** 	Ауыл шаруашылығы дамымай қалды.
** 	Бұл саясат аяғына дейін жеткізілмеді.
** 	Өнеркәсіп артта қалды, дамымады.
** 	Жаңа экономикалық саясат бұрмаланды.
** 	Саяси өмірде демократия бұрмаланды.
** 	Еркіндік мүлде болмады.
** 	1921-1922 жылдардағы ашаршылық
1921 жылы жазда қуаншылық болып, малдың 80%-ы қырылып қалды. Елде аштық басталды.Ашығушылар саны барша қазақ халқының 1/3 бөлігін қамтыды.
 • 1921 жылғы қараша – 1млн.508 мың адам,
 • 1922 жылғы науырыз – 2 млн.303200 адам аштыққа ұшырады.
 Орал, Ақтөбе ,  Орынбор, Бөкей губернияларын аштық жайлады. 1922 ж маусымда Батыс Қазақстанда ашығушылар мен аурулар 82%-ға жетті.
700 мыңнан астам адамдар республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

ЖЭС кезінде, ауыр өнеркәсіп нашар дамыды. Одақтық негізіндегі экономика қалыптасты. Басқарудың әкімшілк жүйесі орнықты. Кеңес үкіметі Ресейдің негізгі астықты аудандардың нығаюына көп көңіл бөлді. Орыс емес халықтарға мұқтаждарға қамқорлық жасауы тек сөз жүзінде айтылды. Шаруаларды жермен, тұқыммен, құрал саймандармен қамтамасыз ете алмады. 

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО экономикасы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>ef80jov53u4hg9oy6viy1ogoaw3lgux</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602601</id>
      <parentid>3602599</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:20:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9238" sha1="bgt21y1rwohjldioq404vntzuju0tca" xml:space="preserve">'''Жаңа [[экономикалық саясат]]''' — 20 ғасырдың 20-жылдарындағы [[КСРО|КСРО-да]] [[Азамат соғысы]] салдарынан қираған ел экономикасына жеке меншік иелерін тартып, адамдардың өз еңбегіне мүдделілігін орнықтыруға бағытталған әрекет. [[1921]] жылы көктемде РКП (б) 10-съезінде ''“әскери коммунизм”'' саясатынан Жаңа экономикалық саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешім қабылданды. 1921 жылы көктемде БКП X  сьезінде Жаңа экономикалық саясаты қабылданды. Жаңа экономикалық саясат шеңберінде қираған халық шаруашылығын қалпына келтіріп, социализмге өту көзделді. Оның мәнісі азық-түлік салғыртын азық-түлік салығымен алмастырып, жеке меншіктің түрлі формаларын пайдалануға жол ашу болды. [[Жаңа]] экономикалық саясаттың енгізілуіне байланысты сырттан шет ел капиталы ([[концессия]]лар) тартылып, ақша реформасы (1922 — 1924) жүргізілді. И.В. [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]] мен оның маңындағылардың ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, басқару кадрларына қарсы жаппай жазалау әрекеттерін қолдануы салдарынан 20 ғасырдың 30-жылдарының басында жаңа экономикалық саясат іс жүзінде тоқтатылды. 
&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ Энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;

== Өнеркәсіптегі өзгерістер: ==
Экономиканы дамыту үшін ең алдымен ірі өнеркәсіпті қалпына келтіру және қайта құру қажет болды.
#  	Кәсіпорындар сала бойынша ірі тресттерге біріктірілді.
Бірінші дәрежелі кәсіпорындар «Одақтық маңызы бар» тресттерге біріктірілді.
Екінші дәрежелі кәсіпорындар Өлкелік трестерге біріктірілді.
#  	Ұсақ кәсіпорындар жеке адамға, шетелдіктерге, кооперативтерге жалға берілді.
#  	Өнеркәсіп, темір жол, көлік тасымалы шаруашылық есепке көшті.
Өнеркәсіптегі өзгерістердің нәтижесінде Риддер қорғасын зауыты 1923 жылы одақтағы өндірілетін қорғасынның 40% -ын өндіре бастады, Доссор, Мақат мұнай кәсіпорындары іске қосылды, Шымкент сантонин зауыты ашылды, 1927 жылы Қарсақбай комбинаты мыс өндіре бастады. Өнеркәсіптегі өзгерістердің оң нәтижесімен қатар кемшіліктері де болды. Мысалы: Қазақстан шикізаттық бағытта ғана дамыды. Тресттердің пайдасы Ресейге кетті.
== Ауыл шаруашылығындағы өзгерістер: ==
# 	Әскери коммунизм саясаты кезінде енгізілген салғырт жойылып, оның орнына салық енгізілді (1921 жылы наурызда)
# 	Түтін салығы мен күш-көлік салығының орнына бірыңғай заттай салық енгізілді.
Салықтың мөлшері салғыртқа қарағанда 2,5 есе аз болды.
# 	1924 жылы 1 қаңтардан бастап салық тек ақшалай төленетін болды.
# 	Салық үдемелі болғандықтан, оның бар ауыртпалығы байларға және кулактарға түсті.
# 	Мал өсіретін қожалықтар салықтан босатылды. Жалдамалы еңбекті пайдалануға рұқсат берілді.
# 	Салықтан түскен қаражат халық ағарту ісіне жұмсалды.
# 	Жерді жалға беруге рұқсат берілді.
# 	Несие берілетін болды.
# 	«Қосшы Одағы» құрылды.
# 	1924-1925 жылдары елге тракторлар әкеліне бастады.
# 	Азық түлік салғырты салықпен алмастырылды. 
# 	Егілген жер көлемі ұлғайып, 3.0 млн гектарды құрады. 
# 	Мал саны екі есеге өсті. 16,3 млннан 40,5 млн басқа жетті.
Осы өзгерістердің нәтижесінде егіс көлемі ұлғайды, мал саны өсті және кедейлер азайып, орташалар саны көбейді. Байлар, кулактар шектетілді, сайлау, сайлану құқығынан айырды. 
    ** Сауда: сауда еркіндігі еркіндігі қалыптасты. Оған дәлел:
** 1.	1921 жыл 24 мамырда «Айырбас туралы» декрет қабылданды.
** 2.	Декрет бойынша айырбас жасауға рұқсат етілді.
** 3.	Жәрмеңкелер ашыла бастады. 1926 жылы Қазақстанда 200 ге жуық жәрмеңкелер жұмыс істей бастады.
Мысалы, Ақмола губерниясында «Атбасар» жәрмеңкесі, Ақтөбе губерниясында «Ойыл», «Темір» сияқты жәрмеңкелер, Бөкей губерниясында «Орда» жәрмеңкесі ашылды. Қазақ жерінде барлығы жеті өлкелік, он үш губерниялық және жетпіс бес жергілікті жәрмеңке ашылған болатын.
*Жаңа теміржолдар қосылды. Петропавл-Көкшетау, Славгород-Павлодар секілді теміржолдар қосылған болатын.
** 4.	Жеке саудаға рұқсат берілді.
   ** Жаңа экономикалық саясаттың жалпы қорытындысы:
** 	Жаңа экономикалық саясат кезінде нарық енгізілді.
** 	Ауыл шаруашылығы дамымай қалды.
** 	Бұл саясат аяғына дейін жеткізілмеді.
** 	Өнеркәсіп артта қалды, дамымады.
** 	Жаңа экономикалық саясат бұрмаланды.
** 	Саяси өмірде демократия бұрмаланды.
** 	Еркіндік мүлде болмады.
** 	1921-1922 жылдардағы ашаршылық
1921 жылы жазда қуаншылық болып, малдың 80%-ы қырылып қалды. Елде аштық басталды.Ашығушылар саны барша қазақ халқының 1/3 бөлігін қамтыды.
 • 1921 жылғы қараша – 1млн.508 мың адам,
 • 1922 жылғы науырыз – 2 млн.303200 адам аштыққа ұшырады.
 Орал, Ақтөбе ,  Орынбор, Бөкей губернияларын аштық жайлады. 1922 ж маусымда Батыс Қазақстанда ашығушылар мен аурулар 82%-ға жетті.
700 мыңнан астам адамдар республикадан тыс жерлерге көшіп кетті.

ЖЭС кезінде, ауыр өнеркәсіп нашар дамыды. Одақтық негізіндегі экономика қалыптасты. Басқарудың әкімшілк жүйесі орнықты. Кеңес үкіметі Ресейдің негізгі астықты аудандардың нығаюына көп көңіл бөлді. Орыс емес халықтарға мұқтаждарға қамқорлық жасауы тек сөз жүзінде айтылды. Шаруаларды жермен, тұқыммен, құрал саймандармен қамтамасыз ете алмады. Өнеркәсіптің даму қарқыны ауыл шаруашылығы саласынан бәсең дамыды. Трестердің пайдасы Ресейге кетті. Еркіндік мүлде болмады, себебі жерлер жалға ғана берілді.  

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:КСРО экономикасы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>bgt21y1rwohjldioq404vntzuju0tca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жұбан ана күмбезі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27910</id>
    <revision>
      <id>3602493</id>
      <parentid>3400643</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:08:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6552" sha1="ak23c1dnj66iurvkyk5kdeq9wjte5r4" xml:space="preserve">{{Ғимарат
| ғимараттың аты     = Жұбан ана күмбезі
| шынайы аты         = 
| бұрынғы атауы      = 
| балама аты         = 
| статусы            = Мемлекет қорғауында
| суреті             = 
| ені                = 
| сурет атауы        = 
| позициялық карта   = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
| карта атауы        = 
| карта ені          = 
| ғимараттың үлкен жетістігі  =
| ізашары            = 
| ізбасары           = 
| ғимарат түрі       = 
| сәулет стилі       = қала құрылысы және сәулет
| қолданылуы         = 
| орналасуы          = [[Жаңаарқа ауданы]], [[Мыңадыр (станция)|Мыңадыр]] темір жол бекетінен солтүстік-батысқа қарай
| мекен жайы         = 
| қала               = 
| мемлекет           = 
| қазіргі жалдаушы   = 
| ғимараттың маңыздылығы  = 
| құрылысы басталды  = 
| құрылысы аяқталды  = XI-ХII ғасырлар
| ашылған уақыты     = 
| жөнделген уақыты   = 
| жабылған уақыты    = 
| бұзылған уақыты    = 
| құны               = 
| жөндеу құны        = 
| биіктігі           = 6 м
| төбесі             = 
| антеннаның төбесі  = 
| шатыры             = 
| ең соңғы қабат     = 
| обсерватория       = 
| құрылыс жүйесі     = 
| көлемі             = 
| диаметрі           = 
| басқа да өлшемдері = 6x6 м (сыртқы ауданы)
| қабаттар саны      = 
| ғимараттың ішкі ауданы    = 4x4 м
| лифтілер           = 
| тапсырыс беруші    = 
| иемденуші          = 
| басқарушы орган    = 
| сәулетшісі         = 
| сәулет фирмасы     = 
| салушы             = 
| инженері           = 
| инженер-құрылысшы     = 
| басқа да дизайнерлер  = 
| сметашы            = 
| бас мердігер       = 
| марапаттары        = 
| дүкендер саны      = 
| бөлмелер саны      = 
| көлік тұрағы       = 
| сайты              = 
}}
'''Жұбан-Ана күмбезі''', Жұбан әулие – [[Ұлытау облысы]]ның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген XI ғасырда ірге көтерген сәулет өнері ескерткіші. 

== Орналасқан жері ==
[[Жаңаарқа ауданы]], [[Мыңадыр (станция)|Мыңадыр]] темір жол бекетінен солтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, [[Сарысу (өзен)|Сарысу]] өзенінің оң жағалауында орналасқан.

== Тарихи деректер ==
Күмбез туралы алғашқы жазба деректерді [[Петр Иванович Рычков|П.И. Рычков]] “Орынбор топографикасында” (1762) келтіреді. Ескерткіш жайында кішігірім мақала жазып, оның жоба-суретін алғаш [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш. Уәлиханов]] (ол бұл бейіттің Әулие сағанасы деп аталатынын жазады) сызып қалдырған (1863). Күмбез туралы әр кезде [[Семен Богданович Броневский|С.Б. Броневский]], [[Алексей Ираклиевич Левшин|А.И. Левшин]] (1830), [[Аполлинарий Каэтанович Красовский|А.К.Красовский]] (1868), [[Иосиф Антонович Кастанье|И.А. Кастанье]] (1910) жазған.&lt;br&gt;
Кеңес дәуірінде академик [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Ә. Марғұлан]] бұл ескерткішті қыпшақтардың ортағасырлық құрылысына жатқызды. 

1940 жылға дейін жақсы сақталған күмбездің жартысы құлап, ортасына түскеннен кейін жергілікті халқ кірпіштерін пайдаланған.&lt;ref&gt;https://qazir.kz/article/Zhuban_ana_qesenesi&lt;/ref&gt; 

== Сипаты ==
Күмбез төрт бұрышты текше жобамен салынған. Қабырға қалауының үстінен барабан (мойындық) шығарып, оған сегіз қырлы күмбез орнатылған. Ішкі төрт бұрышында сүйірлеп шығарған михрабтары бар. Аузы оңтүстік-шығысқа қараған. Күмбезі мен барабаны шаршы кірпішпен өрілген. Ескерткіштің аумағы сыртқы периметрі бойынша 6х6 м, ішкі жағы 4х4 м, биіктігі 6 м. Іргетасы биіктігі 50 см тас тақталармен қаланған. Құрылысқа көлемі 27х27х6 см кірпіштер пайдаланылған.&lt;br&gt;
Күмбез [[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі|республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]не енгізілген.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 4 том;&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Ұлытау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Ұлытау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]
[[Санат:Жаңаарқа ауданы]]
[[Санат:Ұлытау облысы сәулеті]]</text>
      <sha1>ak23c1dnj66iurvkyk5kdeq9wjte5r4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Невада-Семей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30508</id>
    <revision>
      <id>3602610</id>
      <parentid>3507873</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3533" sha1="rjcidh7mag2or6rwt37hcyxo527nfqg" xml:space="preserve">[[File:Nuclear use locations world map.PNG|thumb|Ядролық қаруды пайдаланатын елдер картасы]]
'''Невада-Семей қозғалысы''' — ядролық жарылысқа қарсы халықаралық қозғалыс; қоғамдық-саяси ұйым. 1989 жылы 26 ақпанда құрылып, қазан айында ресми тіркелді. Қозғалыс туралы [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|О.Сүлейменов]] қазақ теледидар арқылы мәлімдеме жасаған еді. Осы күні Алматыда өткен митингке көп адам жиналды. Митингіде [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|О.Сүлейменов]] еліміздегі қоғамдық, шығармашылық, діни ұйымдар, кеңестік Бейбітшілік қорғау комитетін, халықаралық қорының комитетін және Невада штатында (АҚШ) сынақтарға тыйым салу қозғалысын жақтаушыларды әлемдегі ядролық жарылыстарға қарсылық білдіруге шақырып, Қазақстан басшылығынан Семей сынақ алаңындағы ядролық сынақтарды тоқтатуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Қазақстан тарихы, 9-сынып, 2024. Мектеп баспасы&lt;/ref&gt; Республика халқынан кеңінен қолдау тапқан қозғалыс ядролық жарылыстарға қарсылық білдіріп, әлемдегі ядролық қауіпті жоюды мақсат етті, Семей ядролық полигонында ядролық сынақтарды тоқтатуға қол жеткізді. Олар әскери мекемелерден ядролық сынақтар жөніндегі құпияларды жариялауды, халықтың денсаулығына келтірген зияны үшін материалдық шығын өтеуді талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Қазақстан]]ның көптеген қалалары мен аймақтарында, сондай-ақ [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Италия]], [[Жапония]], [[Түркия]], т.б. елдерде ұйымның бөлімшелері құрылған. Қозғалыстың белсенді қызметінің арқасында [[БҰҰ]] БА-ның 53-сессиясы “[[Қазақстан]]дағы [[Семей]] өңірі адамдары денсаулығы мен экологиясын сауықтыру және экономикасын дамыту мақсатындағы халықаралық ынтымақтастық пен іс-қимылды үйлестіру” қарарын қабылдады&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;. Нәтижесінде, Кеңес Үкіметі 18 жарылыстың 11 ін тоқтатты. Ядролық сынақты жою туралы мораторий жариялады. 

==Тағы қараңыз==
* [[Хиросима]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары]]

{{Stub}}</text>
      <sha1>rjcidh7mag2or6rwt37hcyxo527nfqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602612</id>
      <parentid>3602610</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:46:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3625" sha1="mqoz352m9g839c151jblxydpnd9wrlm" xml:space="preserve">[[File:Nuclear use locations world map.PNG|thumb|Ядролық қаруды пайдаланатын елдер картасы]]
'''Невада-Семей қозғалысы''' — ядролық жарылысқа қарсы халықаралық қозғалыс; қоғамдық-саяси ұйым. 1989 жылы 26 ақпанда құрылып, қазан айында ресми тіркелді. Қозғалыс туралы [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|О.Сүлейменов]] қазақ теледидар арқылы мәлімдеме жасаған еді. Осы күні Алматыда өткен митингке көп адам жиналды. Митингіде [[Олжас Омарұлы Сүлейменов|О.Сүлейменов]] еліміздегі қоғамдық, шығармашылық, діни ұйымдар, кеңестік Бейбітшілік қорғау комитетін, халықаралық қорының комитетін және Невада штатында (АҚШ) сынақтарға тыйым салу қозғалысын жақтаушыларды әлемдегі ядролық жарылыстарға қарсылық білдіруге шақырып, Қазақстан басшылығынан Семей сынақ алаңындағы ядролық сынақтарды тоқтатуды талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Қазақстан тарихы, 9-сынып, 2024. Мектеп баспасы&lt;/ref&gt; Республика халқынан кеңінен қолдау тапқан қозғалыс ядролық жарылыстарға қарсылық білдіріп, әлемдегі ядролық қауіпті жоюды мақсат етті, Семей ядролық полигонында ядролық сынақтарды тоқтатуға қол жеткізді. Олар әскери мекемелерден ядролық сынақтар жөніндегі құпияларды жариялауды, халықтың денсаулығына келтірген зияны үшін материалдық шығын өтеуді талап етті.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Қазақстан]]ның көптеген қалалары мен аймақтарында, сондай-ақ [[Ресей]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Италия]], [[Жапония]], [[Түркия]], т.б. елдерде ұйымның бөлімшелері құрылған. Қозғалыстың белсенді қызметінің арқасында [[БҰҰ]] БА-ның 53-сессиясы “[[Қазақстан]]дағы [[Семей]] өңірі адамдары денсаулығы мен экологиясын сауықтыру және экономикасын дамыту мақсатындағы халықаралық ынтымақтастық пен іс-қимылды үйлестіру” қарарын қабылдады&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt;. Нәтижесінде, Кеңес Үкіметі 18 жарылыстың 11 ін тоқтатты. Ядролық сынақты жою туралы мораторий жариялады. 1991 жылы 29 тамызда Семей ядролық полигоны жабылды.  

==Тағы қараңыз==
* [[Хиросима]]

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары]]

{{Stub}}</text>
      <sha1>mqoz352m9g839c151jblxydpnd9wrlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Түркістан автономиясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31713</id>
    <revision>
      <id>3602563</id>
      <parentid>3564829</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7581" sha1="dbucl4f3ro7f3mx9twrzigew0ry4otj" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = &lt;big&gt;Түркістан автономиясы&lt;/big&gt;
 |Шынайы атауы   = Түркістан автономиялы республикасы
 |Атау септігі       = Түркістан
 |Байрақ                    = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg
 |Тілдері             = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[Қырғыз тілі|қырғызша]], [[Өзбек тілі|өзбекше]], [[Орыс тілі|орысша]]
 |Мемлекеттік діні = Ислам
 |Үкімет түрі         = Автономиялы [[республика]]
 |Құрылды       = 1917 жылы 28 қараша
 |Тәуелсіздігін алды        = [[Ресей империясы]]-нан
 |Астанасы                 = [[Ташкент]]
 |Ірі қалалары       = [[Ташкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
 |Басшы қызметі           = [[Үкімет басшысы]] &lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 |Басшылары               = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М. Тынышбаев]]&lt;br /&gt;[[Мұстафа Шоқай|М. Шоқай]]
 |Картада=AlashAutonomyKK.png}}
[[File:AlashAutonomyKK.png|300px|thumb|left]]
{{Қазақстан тарихы}}

'''Түркістан Автономиясы''' немесе '''Қоқан автономиясы''' — Түркістан өлкесі халықтарының өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ету мақсатында 1917 жылы 28 қарашада [[Ресей мемлекеті]] құрамында құрылған [[автономиялы мемлекет]]. 1917 жылы қарашада өткен IV төтенше мұсылман сьезі орталығы Қоқан болатын Түркістан автономиясын құру жөнінде шешім қабылдады. Оның өмірге келуіне кеңестік биліктің Түркістан халықтарының өзін-өзі басқару құқығын мойындамауы түрткі болды. 1917 жылы [[Қазан төңкерісі]] жеңген соң, 22 қараша күні [[Ташкент]]те өз жұмысын аяқтаған 3-Түркістан өлкелік кеңестер съезі өлкеде кеңес билігінің орнағанын, соған байланысты [[Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесі]]нің құрылғанын, өлкедегі биліктің ендігі уақытта соның қолына өтетіндігін мәлімдейді. 14 мүшесі бар бұл үкіметтің құрамында жергілікті мұсылман халықтарының бірде-бір өкілі жоқ еді. Бұл кеңестік биліктің отаршылдық сипатын танытқан оқиға болатын. Бұған жауап ретінде қүрамында [[Мұстафа Шоқай]], [[Махмұд Бехбудий]], т.б. бар &quot;[[Түркістан өлкесі мұсылмандар кеңесі]]&quot; 26 қараша күні Қоқан қаласында 4-Түркістан өлкелік төтенше мұсылмандар съезін шақырды. Үш күнге созылған съезд 28 қараша күні Түркістан өлкесін '''Түркістан автономиясы''' деп жариялап, Түркістан Құрылтайын шақырғанға дейін саяси биліктің [[Түркістан Уақытша Кеңесі]] мен Түркістан халық билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдады. Түркістан Уақытша Кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның 32-сі Түркістаннан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған депутаттар еді. Бұлардың арасында негізгі тұрғындары қазақтардан тұра¬тын Сырдария мен Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар болатын. Кеңес құрамында, сондай-ақ мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, каланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің 4 өкілі, түрлі өлкелік &quot;еуропалық&quot; ұйымдардың 13 өкілі бар болатын. Түркістан Уақытша Кеңесі 12 орыннан тұрған Түркістан автономиясының Уакытша үкіметін бекітті. Съезд Түркістан өлкесіндегі барлық халықтардың құқығын сыйлап, қорғайтындығын мәлімдеп, өлкенің барлық мұсылман, орыс, т. б. тұрғындарын Түркістан автономиясы төңірегіне топтасуға шақырды. Сонымен, 1917 жылы қарашада Түркістанда қос билік орнап, оның алғашқысы кеңестік негізде құрылып, ең алдымен ресейлік қоныс аударушылардың мүддесін көздеп, жағдайын нығайта түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, соңғысы отарлық езгіге қарсы, діни және ұлттық негізде құрылып, жергілікті халықтардың өзін-өзі басқару құқығын баянды ету басты мақсаты екендігін жариялады. Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ӏшкі істер министрі болып [[Мұхамеджан Тынышпаев]], Ӏшкі істер министрінің орынбасары болып [[заңгер]] Ә. Оразаев бекітілді. Уақытша үкіметтің Сыртқы істер министрі қызметіне [[Мұстафа Шоқай]] тағайындалды. Көп ұзамай Түркістан автономиясы үкіметінің төрағасы Мұстафа Шоқай болды. Түркістан автономиясының құрылуын Түркістан өлкесінің жергілікті халықтары зор қуанышпен карсы алып, оған қолдаушьшық танытуға даяр екендіктерін білдірді. 1918 жылы қаңтарда Түркістан қаласында өткен Сырдария қазақтарының съезі Сырдария облысы Алаш автономиясы жарияланғанға дейін Түркістан автономиясы құрамында болатындығын білдірді. Халық зор үміт артқан Түркістан автономиясын 1918 жылы 2 ақпанда Кеңес үкіметі қарулы күшпен таратып, оның бірнеше мүшелерін тұтқынға алды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.  «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:1917 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>dbucl4f3ro7f3mx9twrzigew0ry4otj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602564</id>
      <parentid>3602563</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7816" sha1="3qx36ld2yb0nla3zeyrdg1yoexc32cr" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = &lt;big&gt;Түркістан автономиясы&lt;/big&gt;
 |Шынайы атауы   = Түркістан автономиялы республикасы
 |Атау септігі       = Түркістан
 |Байрақ                    = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg
 |Тілдері             = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[Қырғыз тілі|қырғызша]], [[Өзбек тілі|өзбекше]], [[Орыс тілі|орысша]]
 |Мемлекеттік діні = Ислам
 |Үкімет түрі         = Автономиялы [[республика]]
 |Құрылды       = 1917 жылы 28 қараша
 |Тәуелсіздігін алды        = [[Ресей империясы]]-нан
 |Астанасы                 = [[Ташкент]]
 |Ірі қалалары       = [[Ташкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
 |Басшы қызметі           = [[Үкімет басшысы]] &lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 |Басшылары               = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М. Тынышбаев]]&lt;br /&gt;[[Мұстафа Шоқай|М. Шоқай]]
 |Картада=AlashAutonomyKK.png}}
[[File:AlashAutonomyKK.png|300px|thumb|left]]
{{Қазақстан тарихы}}

'''Түркістан Автономиясы''' немесе '''Қоқан автономиясы''' — Түркістан өлкесі халықтарының өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ету мақсатында 1917 жылы 28 қарашада [[Ресей мемлекеті]] құрамында құрылған [[автономиялы мемлекет]]. 1917 жылы қарашада өткен IV төтенше мұсылман сьезі орталығы Қоқан болатын Түркістан автономиясын құру жөнінде шешім қабылдады. Сьезд сайлаған автономия үкіметін М.Тынышбаев, кейін Мұстафа Шоқай басқарды. Автономияда ислам мемлекеттік дін болып сайланды. Оның өмірге келуіне кеңестік биліктің Түркістан халықтарының өзін-өзі басқару құқығын мойындамауы түрткі болды. 1917 жылы [[Қазан төңкерісі]] жеңген соң, 22 қараша күні [[Ташкент]]те өз жұмысын аяқтаған 3-Түркістан өлкелік кеңестер съезі өлкеде кеңес билігінің орнағанын, соған байланысты [[Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесі]]нің құрылғанын, өлкедегі биліктің ендігі уақытта соның қолына өтетіндігін мәлімдейді. 14 мүшесі бар бұл үкіметтің құрамында жергілікті мұсылман халықтарының бірде-бір өкілі жоқ еді. Бұл кеңестік биліктің отаршылдық сипатын танытқан оқиға болатын. Бұған жауап ретінде қүрамында [[Мұстафа Шоқай]], [[Махмұд Бехбудий]], т.б. бар &quot;[[Түркістан өлкесі мұсылмандар кеңесі]]&quot; 26 қараша күні Қоқан қаласында 4-Түркістан өлкелік төтенше мұсылмандар съезін шақырды. Үш күнге созылған съезд 28 қараша күні Түркістан өлкесін '''Түркістан автономиясы''' деп жариялап, Түркістан Құрылтайын шақырғанға дейін саяси биліктің [[Түркістан Уақытша Кеңесі]] мен Түркістан халық билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдады. Түркістан Уақытша Кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның 32-сі Түркістаннан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған депутаттар еді. Бұлардың арасында негізгі тұрғындары қазақтардан тұра¬тын Сырдария мен Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар болатын. Кеңес құрамында, сондай-ақ мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, каланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің 4 өкілі, түрлі өлкелік &quot;еуропалық&quot; ұйымдардың 13 өкілі бар болатын. Түркістан Уақытша Кеңесі 12 орыннан тұрған Түркістан автономиясының Уакытша үкіметін бекітті. Съезд Түркістан өлкесіндегі барлық халықтардың құқығын сыйлап, қорғайтындығын мәлімдеп, өлкенің барлық мұсылман, орыс, т. б. тұрғындарын Түркістан автономиясы төңірегіне топтасуға шақырды. Сонымен, 1917 жылы қарашада Түркістанда қос билік орнап, оның алғашқысы кеңестік негізде құрылып, ең алдымен ресейлік қоныс аударушылардың мүддесін көздеп, жағдайын нығайта түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, соңғысы отарлық езгіге қарсы, діни және ұлттық негізде құрылып, жергілікті халықтардың өзін-өзі басқару құқығын баянды ету басты мақсаты екендігін жариялады. Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ӏшкі істер министрі болып [[Мұхамеджан Тынышпаев]], Ӏшкі істер министрінің орынбасары болып [[заңгер]] Ә. Оразаев бекітілді. Уақытша үкіметтің Сыртқы істер министрі қызметіне [[Мұстафа Шоқай]] тағайындалды. Көп ұзамай Түркістан автономиясы үкіметінің төрағасы Мұстафа Шоқай болды. Түркістан автономиясының құрылуын Түркістан өлкесінің жергілікті халықтары зор қуанышпен карсы алып, оған қолдаушьшық танытуға даяр екендіктерін білдірді. 1918 жылы қаңтарда Түркістан қаласында өткен Сырдария қазақтарының съезі Сырдария облысы Алаш автономиясы жарияланғанға дейін Түркістан автономиясы құрамында болатындығын білдірді. Халық зор үміт артқан Түркістан автономиясын 1918 жылы 2 ақпанда Кеңес үкіметі қарулы күшпен таратып, оның бірнеше мүшелерін тұтқынға алды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.  «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:1917 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>3qx36ld2yb0nla3zeyrdg1yoexc32cr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602565</id>
      <parentid>3602564</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8044" sha1="lg9x9nh80dm9q5t5c41julyk9s993xr" xml:space="preserve">{{Мемлекет
 |Қазақша атауы        = &lt;big&gt;Түркістан автономиясы&lt;/big&gt;
 |Шынайы атауы   = Түркістан автономиялы республикасы
 |Атау септігі       = Түркістан
 |Байрақ                    = Flag of the Turkestan (Kokand) Autonomy.svg
 |Тілдері             = [[Қазақ тілі|қазақша]], [[Қырғыз тілі|қырғызша]], [[Өзбек тілі|өзбекше]], [[Орыс тілі|орысша]]
 |Мемлекеттік діні = Ислам
 |Үкімет түрі         = Автономиялы [[республика]]
 |Құрылды       = 1917 жылы 28 қараша
 |Тәуелсіздігін алды        = [[Ресей империясы]]-нан
 |Астанасы                 = [[Ташкент]]
 |Ірі қалалары       = [[Ташкент]], [[Түркістан (қала)|Түркістан]]
 |Басшы қызметі           = [[Үкімет басшысы]] &lt;br /&gt;[[Премьер-министр]]
 |Басшылары               = [[Мұхаметжан Тынышбайұлы|М. Тынышбаев]]&lt;br /&gt;[[Мұстафа Шоқай|М. Шоқай]]
 |Картада=AlashAutonomyKK.png}}
[[File:AlashAutonomyKK.png|300px|thumb|left]]
{{Қазақстан тарихы}}

'''Түркістан Автономиясы''' немесе '''Қоқан автономиясы''' — Түркістан өлкесі халықтарының өзін-өзі басқаруын қамтамасыз ету мақсатында 1917 жылы 28 қарашада [[Ресей мемлекеті]] құрамында құрылған [[автономиялы мемлекет]]. 1917 жылы қарашада өткен IV төтенше мұсылман сьезі орталығы Қоқан болатын Түркістан автономиясын құру жөнінде шешім қабылдады. Сьезд сайлаған автономия үкіметін М.Тынышбаев, кейін Мұстафа Шоқай басқарды. Автономияда ислам мемлекеттік дін болып сайланды. Оның өмірге келуіне кеңестік биліктің Түркістан халықтарының өзін-өзі басқару құқығын мойындамауы түрткі болды. 1917 жылы [[Қазан төңкерісі]] жеңген соң, 22 қараша күні [[Ташкент]]те өз жұмысын аяқтаған 3-Түркістан өлкелік кеңестер съезі өлкеде кеңес билігінің орнағанын, соған байланысты [[Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесі]]нің құрылғанын, өлкедегі биліктің ендігі уақытта соның қолына өтетіндігін мәлімдейді. 14 мүшесі бар бұл үкіметтің құрамында жергілікті мұсылман халықтарының бірде-бір өкілі жоқ еді. Бұл кеңестік биліктің отаршылдық сипатын танытқан оқиға болатын. Бұған жауап ретінде қүрамында [[Мұстафа Шоқай]], [[Махмұд Бехбудий]], т.б. бар &quot;[[Түркістан өлкесі мұсылмандар кеңесі]]&quot; 26 қараша күні Қоқан қаласында 4-Түркістан өлкелік төтенше мұсылмандар съезін шақырды. Үш күнге созылған съезд 28 қараша күні Түркістан өлкесін '''Түркістан автономиясы''' деп жариялап, Түркістан Құрылтайын шақырғанға дейін саяси биліктің [[Түркістан Уақытша Кеңесі]] мен Түркістан халық билігіне өтетіндігі жөнінде қаулы қабылдады. Түркістан Уақытша Кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның 32-сі Түркістаннан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына сайланған депутаттар еді. Бұлардың арасында негізгі тұрғындары қазақтардан тұра¬тын Сырдария мен Жетісу облыстарынан 11 өкіл бар болатын. Кеңес құрамында, сондай-ақ мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, каланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің 4 өкілі, түрлі өлкелік &quot;еуропалық&quot; ұйымдардың 13 өкілі бар болатын. Түркістан Уақытша Кеңесі 12 орыннан тұрған Түркістан автономиясының Уакытша үкіметін бекітті. Съезд Түркістан өлкесіндегі барлық халықтардың құқығын сыйлап, қорғайтындығын мәлімдеп, өлкенің барлық мұсылман, орыс, т. б. тұрғындарын Түркістан автономиясы төңірегіне топтасуға шақырды. Сонымен, 1917 жылы қарашада Түркістанда қос билік орнап, оның алғашқысы кеңестік негізде құрылып, ең алдымен ресейлік қоныс аударушылардың мүддесін көздеп, жағдайын нығайта түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, соңғысы отарлық езгіге қарсы, діни және ұлттық негізде құрылып, жергілікті халықтардың өзін-өзі басқару құқығын баянды ету басты мақсаты екендігін жариялады. Түркістан Уақытша үкіметінің төрағасы және Ӏшкі істер министрі болып [[Мұхамеджан Тынышпаев]], Ӏшкі істер министрінің орынбасары болып [[заңгер]] Ә. Оразаев бекітілді. Уақытша үкіметтің Сыртқы істер министрі қызметіне [[Мұстафа Шоқай]] тағайындалды. Көп ұзамай Түркістан автономиясы үкіметінің төрағасы Мұстафа Шоқай болды. Түркістан автономиясының құрылуын Түркістан өлкесінің жергілікті халықтары зор қуанышпен карсы алып, оған қолдаушьшық танытуға даяр екендіктерін білдірді. 1918 жылы қаңтарда Түркістан қаласында өткен Сырдария қазақтарының съезі Сырдария облысы Алаш автономиясы жарияланғанға дейін Түркістан автономиясы құрамында болатындығын білдірді. Халық зор үміт артқан Түркістан автономиясын 1918 жылы 2 ақпанда Кеңес үкіметі қарулы күшпен таратып, оның бірнеше мүшелерін тұтқынға алды.&lt;ref&gt;Отырар. Энциклопедия. – Алматы.  «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2&lt;/ref&gt; Қала басып алынды, банк қаржысы тәркіленді, қаладағы 150 мыңдай тұрғыннан тек 60 мыңы қалды. Қалғандары өлтірілді, қашып кетті.

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:1917 жылы құрылғандар]]
[[Санат:Тарихи мемлекеттер]]</text>
      <sha1>lg9x9nh80dm9q5t5c41julyk9s993xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бұғыбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41913</id>
    <revision>
      <id>3602426</id>
      <parentid>2739166</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:50:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28092-60</username>
        <id>181024</id>
      </contributor>
      <comment>Бұғыбай Мырзамұлы .Бөлтірік шешен сайлаған батыр.Ысты руынан.</comment>
      <origin>3602426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="acq1xx1xzyja58xkxti3cgaj71ov1d5" xml:space="preserve">'''Бұғыбай'''  Мырзамұлы (туған жылы белгісіз — 1847) — батыр, қолбасшы.. [[Ұлы жүз]]дегі  Ысты   руынан. &lt;ref&gt;http://kerey.kz/?p=5889&lt;/ref&gt;

[[Кенесары Қасымұлы]] бастаған [[ұлт-азаттық күрес]]ке белсенді түрде қатысып, ерлігімен көзге түскен. 1847 жылы жазда қырғыздарға жасалған жорық кезінде қоршауда қалып, ерлікпен қаза тапқан. Бұғыбайдың ерлігін [[Нысанбай жырау]] “[[Кенесары — Наурызбай]]” дастанында, [[Доскей Әлімбайұлы|Доскей]] ақын “[[Кенесары]]” дастанында жырға қосқан. [[Әуезов|М.Әуезовтің]] “[[Хан Кене]]” атты пьесасында Бұғыбай бейнесі негізгі кейіпкердің бірі ретінде берілген.&lt;ref&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер == 
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақ батырлары]]</text>
      <sha1>acq1xx1xzyja58xkxti3cgaj71ov1d5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жаңаөзен оқиғасы (1989)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42371</id>
    <revision>
      <id>3602608</id>
      <parentid>3587726</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9167" sha1="sg4rz3ucwo0hk7d0judx5vmyajk9a3o" xml:space="preserve">{{Қарулы қақтығыс
 |қақтығыс    = Жаңаөзен оқиғасы
 |бөлім       = 
 |сурет       = 
 |сурет атауы = 
 |дата        = : 17–28 маусым 1989
 |орын        = : {{Ту|КСРО}} [[Жаңаөзен|Жаңаөзен қаласы]], [[Маңғыстау облысы]]
 |себеп       = : Қоғамдық жағдайды жақсарту, теңдікке қол жеткізу, басқа республикалардан келіп жұмыс істейтіндердің жергілікті халықтың дәстүрлерімен, мүддесімен санасу
 |нәтиже      = : Шамамен үш мың кавказдық өз отанына оралды
 |статусы     = 
 |өзгерістер  = 
 |қарсылас1   = 
 |қарсылас2   = 
 |қарсылас3   = 
 |қарсылас4   = 
 |командир1   = 
 |командир2   = 
 |командир3   = 
 |командир4   = 
 |күштер1     = 
 |күштер2     = 
 |күштер3     =  
 |күштер4     = 
 |шығындар1   = : Белгісіз
 |шығындар2   = : Белгісіз
 |шығындар3   = 
 |шығындар4   = 
 |жалпы шығындар     = 
 |азаматтық шығындар = 
 |ортаққор    = 
 |ескерту     = 
}}
'''Жаңаөзен оқиғасы''' — [[1989 жыл]]ы маусым айында [[Маңғыстау облысы]] [[Жаңаөзен қаласы]]нда болған жергілікті халықтың бас көтеруі. Бұл әлеуметтік кикілжіңнің шығуына басқа республикалардан келіп жұмыс істейтіндердің жергілікті халықтың дәстүрлерімен, мүддесімен санаспай, дөрекілік көрсетуі, ұлт саясатын көп жылдар бойы бұрмалау, жергілікті халықтың мүддесін ескермеу себеп болды. 
[[Сурет:Жаңаөзен 1989.png||солға|250px]]
Дүмпу жергілікті тұрғындар мен [[Кавказ]]дан қоныс аударғандар арасындағы кикілжіңнен басталып, арты қақтығысқа ұласты. Қақтығыс құқық қорғау органдарының араласуымен басылды. Сырттан келгендердің көпшілігі қаладан кетуге мәжбүр болды. Бұл оқиғаның астарында жылдар бойы қордаланып, дұрыс шешімін таппаған тұрғын үй, мектепке дейінгі балалар мекемелеріндегі кезек, жастар арасындағы жұмыссыздық сияқты әлеуметтік мәселелер, сондай-ақ, мұнай мен газ өндірісін [[Мәскеу]]дегі орталықтан басқаратын одақтық министрліктердің, әміршіл-әкімшіл жүйенің жергілікті тұрғындар арасынан кадрлар даярламай, жұмыс күштерін республикадан тыс жерлерден әкеліп, жергілікті халықтың мүддесін ескермей жүргізген сыңаржақ саясаты жатты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9&lt;/ref&gt;

Солақай саясат нәтижесінде бірсыпыра артықшылыктарға ие болған Кавказдық ұлт-өкілдері мен қазақтар арасында әуелі төбелестен басталған араздық түнде үлкен толқуға ұласты. Ішкі істер бөлімі үйі қоршауға алынды. 17 маусым күні жағдай тіпті өршіп кетті. Қаладағы милиция қызметкерлері “[[Макаров тапаншасы|Макаров]]” пистолеттерімен қаруландырылды. 18 маусымда үкімет қосымша арнайы ішкі істер әскерін шақыруға мәжбүр болды. Жедел түрде 250 арнаулы үйретілген әскер, 193 ішкі істер қызметкерлсрі келіп жетті. Олар АК автоматымен, 1 КС карабинімен, пистолетпен, “Черемуха&quot; гранаттарымен, қалқан, дулығалармен қаруланған еді. 21 сағ. 40 минутта Қазақ КСР-і ішкі істер министрінің орынбасары генерал Зайцев қазақтарға қарсы оқ атуға бұйрық берді. 46 “Черемуха&quot;, 400 әскери автомат, 26 пистолет оғы атылды. Халық ішінен жараланғандар болды, бірақ қайтпаған халық тас, темір таяқшалармен қаруланып қарсы шабуылға шықты. Әскер кавказдықтарды қорғауына алып, қаладан шығарып әкетті. Қалада шұғыл түрде коменданттық сағат орнады.

Жаңаөзендегі оқиғадан хабарлы [[Құлсары]], [[Шетпе]], [[Жетібай (Маңғыстау облысы)|Жетібай]], [[Маңғыстау (ауыл)|Маңғыстау]], [[Құрық (ауыл)|Ералы]] жұмысшы кенттері мен [[Ақтау]] қаласында да бас көтеру болып жатты. Құлсарыдан [[Атырау]]дан поезбен көмекке келе жатқан қазақ жасақшылар тобы орта жолдан ұсталып кері қайтарылды. Бұл толқуға облыс көлемінде 80 мыңға жуық адамдар қатысты. [[Сурет:Жаңаөзен 89.png||оңға|250px]]
Жетібайдағы көтерілгендер арнаулы десант әскерінің күшімен қару қолданып таратылды. 19 маусымда Жаңаөзен қалалық партия комитеті үйі күн ұзаққа көтерілісшілер коршауында тұрды. Халық қала шетінде пикет үйлер тігіп бір топ жастар әскерге қарсы аңшы мылтығымен оқ атуға әрекеттенді. Бұларға қарсы карабиннен 4 рет оқ атылды. Ресми деректер бойынша бес адам опат болып, жүзден аса адам жараланған. Олардың жиырма бірі ауыр жарақаттанған. Жаңаөзенде 19 маусымда енгізілген коменданттық сағат бір айға жалғасты. Сырттан келгендердің көпшілігі қаладан кетуге мәжбүр болды.

Шарасы таусылған үкімет Алматыдан жазушылар [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов|Ә. Нұрпейісовты]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Ә. Кекілбаевты]], [[Әнуар Тұрлыбекұлы Әлімжанов|Ә. Әлімжановты]], академик [[Зейнолла Қабдолов|З. Қабдоловты]] алдырып, халықпен сөйлесуге жіберді. Жағдай осыдан кейін ғана сабасына түсе бастады. Жаңаөзендіктердің қаладағы кавказдық ұлт өкілдерін мүлдем алып кету туралы тілектері орындалды. Оқиға кезінде екі жақтан да адам өлімі болды. Оқиғаның ізін суытпай Нұрпейсов “Литературная газета”, Кекілбаев &quot;[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиетінде]]” оқиғаның себеп салдарын ашқан мақалалар жариялады. Үкімет Жаңаөзен қаласы тұрғындарын толық жұмыспен қамтып, әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларын жақсартуға бағытталған арнаулы қаулы қабылдады.&lt;ref&gt;Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, 2008.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=9Hrx2mfgP_4&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Жаңаөзен оқиғасы (2011)]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1989 жыл]]
[[Санат:Қазақстандағы ұлтаралық қақтығыстар]]
[[Санат:Маңғыстау облысы тарихы]]


{{stub}}</text>
      <sha1>sg4rz3ucwo0hk7d0judx5vmyajk9a3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Төлебай батыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45508</id>
    <revision>
      <id>3602334</id>
      <parentid>3363386</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28148-61</username>
        <id>181017</id>
      </contributor>
      <comment>Облыс пен аудын атауы</comment>
      <origin>3602334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1313" sha1="06gg56yftr5h9ymeoy5gtgdue3ppezs" xml:space="preserve">'''Төлебай''' (1793-1852 жылдар) – [[Абылай хан]]ның қол астына жиналған батырлардың бірі. Шамамен жас жағынан [[Қабанбай батыр]]дан мүшел жас кіші. [[Найман]] тайпасының [[Садыр]] руынан шыққан. Жасынан жаугершілік жорықтарға қатысып, 2 жыл қалмақ тұтқынында болған. Кейіннен мыңбасы атанып, жекпе-жекке соғыстарда аты шықты. Ұрпақтары [[Алматы облысы|Жетісу облысы]]  [[Ақсу ауданы|Сарқан ауданы]]ның Көкжиде ауылында тұрады. Сауыты мен қылышы сақталған, сүйегі осы өңірде Керегетас жотасына жерленген.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 582 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>06gg56yftr5h9ymeoy5gtgdue3ppezs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602335</id>
      <parentid>3602334</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-28148-61|~2026-28148-61]] ([[User talk:~2026-28148-61|т]]) өңдемелерінен [[User:Nurtenge|Nurtenge]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3228927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1260" sha1="ggmirco6r0bfuqejz3mwi8oq3yrh1pm" xml:space="preserve">'''Төлебай''' (1793-1852 жылдар) – [[Абылай хан]]ның қол астына жиналған батырлардың бірі. Шамамен жас жағынан [[Қабанбай батыр]]дан мүшел жас кіші. [[Найман]] тайпасының [[Садыр]] руынан шыққан. Жасынан жаугершілік жорықтарға қатысып, 2 жыл қалмақ тұтқынында болған. Кейіннен мыңбасы атанып, жекпе-жекке соғыстарда аты шықты. Ұрпақтары [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]]ның Көкжиде ауылында тұрады. Сауыты мен қылышы сақталған, сүйегі осы өңірде Керегетас жотасына жерленген.&lt;ref&gt;Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 582 бет. ISBN 9965-17-134-3&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Туған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>ggmirco6r0bfuqejz3mwi8oq3yrh1pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сол қол ережесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47437</id>
    <revision>
      <id>3602288</id>
      <parentid>3128255</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T16:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28084-44</username>
        <id>181008</id>
      </contributor>
      <comment>котакбас дегенды</comment>
      <origin>3602288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1022" sha1="dp31221ws3a0bdpfuxeectu8yxihc7a" xml:space="preserve">СОЛ ҚОЛ котакбасы– [[магнит]] өрісінде орналасқан тогы бар өткізгішке әсер ететін механикалық күштің бағытын анықтауға арналған [[ереже]]. Ол былай тұжырымдалады: сол қолды магнит өрісінің [[күш]] сызықтары алақанға енетіндей етіп, ал төрт саусақты ток бағытымен ұстағанда, бас бармақ өткізгішке әсер ететін күштің бағытын көрсетеді (ток бағыты етіп электронның немесе электр өрісіндегі теріс иондардың қозғалысына қарсы бағыт алынады)

&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

 
==Пайдаланылған cілтемелер==

&lt;references/&gt;

 
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Физика]]

 
{{Stub}}

{{wikify}}</text>
      <sha1>dp31221ws3a0bdpfuxeectu8yxihc7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602289</id>
      <parentid>3602288</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T16:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-28084-44|~2026-28084-44]] ([[User talk:~2026-28084-44|т]]) өңдемелерінен [[User:Kali Zere|Kali Zere]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3128255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1019" sha1="hqv9w93au5emozqs86l2y0cpchnsw83" xml:space="preserve">СОЛ ҚОЛ ЕРЕЖЕСІ – [[магнит]] өрісінде орналасқан тогы бар өткізгішке әсер ететін механикалық күштің бағытын анықтауға арналған [[ереже]]. Ол былай тұжырымдалады: сол қолды магнит өрісінің [[күш]] сызықтары алақанға енетіндей етіп, ал төрт саусақты ток бағытымен ұстағанда, бас бармақ өткізгішке әсер ететін күштің бағытын көрсетеді (ток бағыты етіп электронның немесе электр өрісіндегі теріс иондардың қозғалысына қарсы бағыт алынады)

&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

 
==Пайдаланылған cілтемелер==

&lt;references/&gt;

 
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Физика]]

 
{{Stub}}

{{wikify}}</text>
      <sha1>hqv9w93au5emozqs86l2y0cpchnsw83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602312</id>
      <parentid>3602289</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1002" sha1="9ilqvy1k679wojt5y3igjihvjmninus" xml:space="preserve">'''Сол қол ережесі''' — [[магнит]] өрісінде орналасқан тогы бар өткізгішке әсер ететін механикалық күштің бағытын анықтауға арналған [[ереже]]. Ол былай тұжырымдалады: сол қолды магнит өрісінің [[күш]] сызықтары алақанға енетіндей етіп, ал төрт саусақты ток бағытымен ұстағанда, бас бармақ өткізгішке әсер ететін күштің бағытын көрсетеді (ток бағыты етіп электронның немесе электр өрісіндегі теріс иондардың қозғалысына қарсы бағыт алынады).&lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы, 7 том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}
{{Stub}}

[[Санат:Физика]]</text>
      <sha1>9ilqvy1k679wojt5y3igjihvjmninus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Филипп Исаевич Голощёкин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53542</id>
    <revision>
      <id>3602516</id>
      <parentid>3573822</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14335" sha1="oa7bkyvjujl8uu8h8vrjhylgoimfrr7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі                = Филипп Голощёкин
 | Шынайы есімі                 = 
 | Суреті                       = Filipp Isayevich Goloshchekin.jpg
 | Титулы                       = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] [[Халық комиссарлар кеңесі]]нің Бас Мемлекеттік Төрешісі
 | Ту                           = Coat of arms of the Soviet Union (1931–1936).svg
 | Ту2                          = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Басқара бастады              = 12 қыркүйек 1933
 | Басқаруын аяқтады            = 15 қазан 1939
 | Титулы_2                     = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ аумақтық комитеті]]нің Бірінші Хатшысы
 | Ту_2                         = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1937-1940).svg
 | Ту2_2                        = Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg
 | Басқара бастады_2            = 19 ақпан 1927
 | Басқаруын аяқтады_2          = 12 қыркүйек 1933
 | Титулы_3                     = [[КОКП орталық комитеті]] XV және XVI съездерінің депутаты
 | Ту_3                         = КПСС.svg
 | Басқара бастады_3            = 19 желтоқсан 1927
 | Басқаруын аяқтады_3          = 10 ақпан 1934
 | тақырыпша1_3                 = КСРО бас хатшысы
 | мәтін1_3                     = [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]
 | Туған жері                   = {{туғанжері|Невель|Невельде}}, [[Витебск губерниясы]], [[Ресей империясы]]
 | Туған кездегі есімі          = Шая Ицикович Голощёкин
 | Туған күні                   = 9.3.1876
 | Қайтыс болған күні           = 28.10.1941
 | Қайтыс болған жері           = {{қайтысболғанжері|Куйбышев{{!}}Самара|Самарада}}, [[Самара облысы|Куйбышев облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Партиясы                     = [[Ресей социал-демократиялық еңбек партиясы|РСДЕП]] (1903–1918)&lt;br&gt;[[КОКП]] (1918–1939)
 | Марапаттары                  = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
'''Филипп Исаевич Голощёкин''' (шын аты — '''Шая Ицикович Голощёкин'''; [[9 наурыз]] [[1876 жыл]], [[Невель]] – [[18 қазан]] [[1941 жыл]], [[Самара|Куйбышев]]) — [[Большевиктер|большевик]] революционер, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] саясаткер, 1925 жылдан 1933 жылға дейін [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақстан өлкелік партия комитетінің]] 1-хатшысы. Голощёкиннің жергілікті басшылығы [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|1930–1933 жылдардағы қазақ ашаршылығы]]мен ерекшеленді.

== Өмірбаяны ==
Шая Ицкович-Исаакович (Исаи Исаакович) Голощекин 1876 жылы 26 ақпанда (9 наурыз) Невельде еврей отбасында дүниеге келген. 1903 жылдан [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] мүшесі. [[Санкт-Петербург]], [[Кронштадт]], [[Сестрорецк]], [[Мәскеу]]де, сондай-ақ [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Герман империясы|Германия]]да [[большевиктер]] партиясына араласты. Бірнеше рет ұсталып, айдауда болды. [[Қазан төңкерісі]]н дайындау және өткізу кезінде [[Петроград революциясы]] соғыс коммитетінің мүшесі болып, ішкі және сыртқы байланыс бөлімін басқарды. Тақтан тайдырылған император [[II Николай]]дың өзін және отбасын ату жазасын орындауға белсене қатысты. [[Ресей империясының азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында [[Пермь губерниясы|Пермь]], [[Екатеринбург губерниясы]] коммиттерінің және [[Урал облысы]] коммитетінің хатшысы, Урал облысы әскери комиссары, 3-армия саяси бөлімінің бастығы, [[БОАК]] және [[РКФСР]] ХКК-нің Түркістан істері жөніндегі комиссиясының мүшесі болды. 1922–1925 жылдары [[Кострома губерниясы]] атқару коммитеті мен РК(б)П Самара губерниясы коммитетінің төрағасы, 1925–1933 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік коммитетінің 1-хатшысы болып істеді. Голощёкин Қазақстанға келісімен «қазақ ауылы үшін &quot;Кіші Қазан&quot; ұранын көтерді. Ол қазақ ауылдарына &quot;Кіші Қазан&quot; төңкерісін ойластырып, Сталинге: &quot;Қазақ ауылдары Қазан төңкерісін сезінбей, бұрыңғыдай өмір сүруде. Сондықтан оларды оятып, социализмге бет бұру қажет&quot; - деп мәлімдеді. Бұл бастаманы Сталин толықтай қолдады. Осы ұран аясында ұжымдастыру саясатын жүзеге асыруда ірі қателіктер жіберді. Мұның салдары ауыр болды. Жедел ұжымдастыру, отырықшыландыру, тіпті урбанизациялау саясаты жаппай ашаршылыққа әкелді. 3 миллион қазақ көз жұмды, көп бөлігі [[Қытай]]ға, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей]]ге, [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікменстан]]ға, [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан]]ға, [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғызстан]]ға, [[Иран шаһаншаһ мемлекеті|Иран]]ға, т.б. өңірлерге босып кетті. Ұлтаралық қатынастар нашарлады, бұрыннан пайдаланылып келген араб әліпбиі өзгертіліп, латын алфавиті енгізілді. 1926 жылдан бастап ішкі Ресейден орыстарды Қазақстанға көшіру күшейді. Ірі бай және жартылай феодалдардың малын тәлкілеу науқаны жүргізіліп, астана Қызылордадан Алматыға ауыстырылды. 1928 жылы [[Алматы]] қаласында Қазақ педагогикалық институты ашылды, одан бұрын [[Қызылорда]] қаласында қазақ драма театры бірінші маусымын бастады. 1931 жылы Ақмола–Қарағанды, Түрксіб темір жолы іске қосылды. Алматы, Орал ет комбинаттары, [[Алматы]], [[Талдықорған]], [[Меркі]] қант зауыттары жұмыс істей бастады. Қазақ зиялыларын жаппай жазалау саясаты күшейді. [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мағжан Жұмабай]], т.б. саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Голощёкин ұлттық пиғылдағы [[Смағұл Сәдуақасов]], [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов|Сұлтанбек Қожанов]], [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақов]], т.б. қайраткерлермен күресіп, өз дегеніне жетті. Қазақ қызметкерлерін жұмысқа алу төмендеді. Қазақ халқы арасында орталық билікке, оның өкіліне деген наразылық күшейді. Осыған байланысты Голощёкин орнынан алынып, партия басшылығына [[Левон Исаевич Мирзоян|Левон Мирзоян]] жіберілді. Қазақстаннан кеткен Голощёкин 1933–1937 жылдары [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] жанындағы бас [[арбитр]] болып істеді. 1938 жылы «халық жауы» ретінде изоляторда тұтқындалып, 1941 жылы бір топ әскерилермен бірге [[Самара|Куйбышев]] қаласында атылды. Кейіннен 1961 жылы ақталды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}
{{Қазақстан Компартиясы ОК басшылары (1920—1991)}}
{{DEFAULTSORT:Голощёкин, Филипп Исаевич}}
[[Санат:Большевиктер]]
[[Санат:РСДЖП ОК мүшелері]]
[[Санат:Самара тұлғалары]]
[[Санат:Сестрорецк тұлғалары]]
[[Санат:Ресейдегі 1905—1907 жылдар төңкерісіне қатысқандар]]
[[Санат:Қазан төңкерісіне қатысқандар]]
[[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары]]
[[Санат:КСРО-дағы ашаршылық (1932—1933)]]
[[Санат:Қазақстандағы ашаршылық]]
[[Санат:Коллективизация қатысушылары]]
[[Санат:КОКП ОК мүшелігіне кандидаттар]]
[[Санат:КОКП ОК мүшелері]]
[[Санат:Орал әскери округінің қолбасшылары]]
[[Санат:БОАК мүшелері]]
[[Санат:БК(б)П Қазақстан аумақтық комитетінің хатшылары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РК(б)П VII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РК(б)П XIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XIV съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XV съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XVI съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XVII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) IX съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) X съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XIV съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XV съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XVI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XVII съезінің делегаттары]]
[[Санат:Патша отбасының атылуын ұйымдастырғандар]]
[[Санат:Жағалаудағы үй тұрғындары]]
[[Санат:РК(б)П VIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РК(б)П XI съезінің делегаттары]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланған партия органдарының басшылары]]
[[Санат:Бутырка түрмесінің тұтқындары]]
[[Санат:Суханово түрмесінің тұтқындары]]
[[Санат:1941 жылы бұйрықпен өлгендер]]
[[Санат:РКФСР-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:РК(б)П XII съезінің делегаттары]]
[[Санат:Сотсыз бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Нарымға қуылғандар]]
[[Санат:Туруханск өлкесіне қуылғандар]]
[[Санат:Туринскіге қуылғандар]]</text>
      <sha1>oa7bkyvjujl8uu8h8vrjhylgoimfrr7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602521</id>
      <parentid>3602516</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>ДЕРЕККӨЗДЕР? [[Арнайы:Үлесі/Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] ([[Қатысушы талқылауы:Gulnazira.koshanova|талқылауы]]) істеген нөмір 3602516 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3602521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13896" sha1="2950y5bghpk4xjj7qwe8xapkexdpld6" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі                = Филипп Голощёкин
 | Шынайы есімі                 = 
 | Суреті                       = Filipp Isayevich Goloshchekin.jpg
 | Титулы                       = [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|Кеңес Одағы]] [[Халық комиссарлар кеңесі]]нің Бас Мемлекеттік Төрешісі
 | Ту                           = Coat of arms of the Soviet Union (1931–1936).svg
 | Ту2                          = Flag of the Soviet Union (1924–1936).svg
 | Басқара бастады              = 12 қыркүйек 1933
 | Басқаруын аяқтады            = 15 қазан 1939
 | Титулы_2                     = [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ аумақтық комитеті]]нің Бірінші Хатшысы
 | Ту_2                         = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1937-1940).svg
 | Ту2_2                        = Emblem of the Kazakh SSR (1937-1978).svg
 | Басқара бастады_2            = 19 ақпан 1927
 | Басқаруын аяқтады_2          = 12 қыркүйек 1933
 | Титулы_3                     = [[КОКП орталық комитеті]] XV және XVI съездерінің депутаты
 | Ту_3                         = КПСС.svg
 | Басқара бастады_3            = 19 желтоқсан 1927
 | Басқаруын аяқтады_3          = 10 ақпан 1934
 | тақырыпша1_3                 = КСРО бас хатшысы
 | мәтін1_3                     = [[Иосиф Виссарионович Сталин|Иосиф Сталин]]
 | Туған жері                   = {{туғанжері|Невель|Невельде}}, [[Витебск губерниясы]], [[Ресей империясы]]
 | Туған кездегі есімі          = Шая Ицикович Голощёкин
 | Туған күні                   = 9.3.1876
 | Қайтыс болған күні           = 28.10.1941
 | Қайтыс болған жері           = {{қайтысболғанжері|Куйбышев{{!}}Самара|Самарада}}, [[Самара облысы|Куйбышев облысы]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Партиясы                     = [[Ресей социал-демократиялық еңбек партиясы|РСДЕП]] (1903–1918)&lt;br&gt;[[КОКП]] (1918–1939)
 | Марапаттары                  = {{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
}}
'''Филипп Исаевич Голощёкин''' (шын аты — '''Шая Ицикович Голощёкин'''; [[9 наурыз]] [[1876 жыл]], [[Невель]] – [[18 қазан]] [[1941 жыл]], [[Самара|Куйбышев]]) — [[Большевиктер|большевик]] революционер, [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] саясаткер, 1925 жылдан 1933 жылға дейін [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақстан өлкелік партия комитетінің]] 1-хатшысы. Голощёкиннің жергілікті басшылығы [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық|1930–1933 жылдардағы қазақ ашаршылығы]]мен ерекшеленді.

== Өмірбаяны ==
Шая Ицкович-Исаакович (Исаи Исаакович) Голощекин 1876 жылы 26 ақпанда (9 наурыз) Невельде еврей отбасында дүниеге келген. 1903 жылдан [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] мүшесі. [[Санкт-Петербург]], [[Кронштадт]], [[Сестрорецк]], [[Мәскеу]]де, сондай-ақ [[Үшінші Француз Республикасы|Франция]], [[Герман империясы|Германия]]да [[большевиктер]] партиясына араласты. Бірнеше рет ұсталып, айдауда болды. [[Қазан төңкерісі]]н дайындау және өткізу кезінде [[Петроград революциясы]] соғыс коммитетінің мүшесі болып, ішкі және сыртқы байланыс бөлімін басқарды. Тақтан тайдырылған император [[II Николай]]дың өзін және отбасын ату жазасын орындауға белсене қатысты. [[Ресей империясының азамат соғысы|Азамат соғысы]] жылдарында [[Пермь губерниясы|Пермь]], [[Екатеринбург губерниясы]] коммиттерінің және [[Урал облысы]] коммитетінің хатшысы, Урал облысы әскери комиссары, 3-армия саяси бөлімінің бастығы, [[БОАК]] және [[РКФСР]] ХКК-нің Түркістан істері жөніндегі комиссиясының мүшесі болды. 1922–1925 жылдары [[Кострома губерниясы]] атқару коммитеті мен РК(б)П Самара губерниясы коммитетінің төрағасы, 1925–1933 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік коммитетінің 1-хатшысы болып істеді. Голощёкин Қазақстанға келісімен «қазақ ауылы үшін Кіші Қазан» ұранын көтерді. Осы ұран аясында ұжымдастыру саясатын жүзеге асыруда ірі қателіктер жіберді. Мұның салдары ауыр болды. Жедел ұжымдастыру, отырықшыландыру, тіпті урбанизациялау саясаты жаппай ашаршылыққа әкелді. 3 миллион қазақ көз жұмды, көп бөлігі [[Қытай]]ға, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Ресей]]ге, [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікменстан]]ға, [[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбекстан]]ға, [[Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы|Қырғызстан]]ға, [[Иран шаһаншаһ мемлекеті|Иран]]ға, т.б. өңірлерге босып кетті. Ұлтаралық қатынастар нашарлады, бұрыннан пайдаланылып келген араб әліпбиі өзгертіліп, латын алфавиті енгізілді. 1926 жылдан бастап ішкі Ресейден орыстарды Қазақстанға көшіру күшейді. Ірі бай және жартылай феодалдардың малын тәлкілеу науқаны жүргізіліп, астана Қызылордадан Алматыға ауыстырылды. 1928 жылы [[Алматы]] қаласында Қазақ педагогикалық институты ашылды, одан бұрын [[Қызылорда]] қаласында қазақ драма театры бірінші маусымын бастады. 1931 жылы Ақмола–Қарағанды, Түрксіб темір жолы іске қосылды. Алматы, Орал ет комбинаттары, [[Алматы]], [[Талдықорған]], [[Меркі]] қант зауыттары жұмыс істей бастады. Қазақ зиялыларын жаппай жазалау саясаты күшейді. [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]], [[Жүсіпбек Аймауытов]], [[Мағжан Жұмабай]], т.б. саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Голощёкин ұлттық пиғылдағы [[Смағұл Сәдуақасов]], [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов|Сұлтанбек Қожанов]], [[Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов|Нығмет Нұрмақов]], т.б. қайраткерлермен күресіп, өз дегеніне жетті. Қазақ қызметкерлерін жұмысқа алу төмендеді. Қазақ халқы арасында орталық билікке, оның өкіліне деген наразылық күшейді. Осыған байланысты Голощёкин орнынан алынып, партия басшылығына [[Левон Исаевич Мирзоян|Левон Мирзоян]] жіберілді. Қазақстаннан кеткен Голощёкин 1933–1937 жылдары [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО ХКК]] жанындағы бас [[арбитр]] болып істеді. 1938 жылы «халық жауы» ретінде изоляторда тұтқындалып, 1941 жылы бір топ әскерилермен бірге [[Самара|Куйбышев]] қаласында атылды. Кейіннен 1961 жылы ақталды.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{stub}}
{{Қазақстан Компартиясы ОК басшылары (1920—1991)}}
{{DEFAULTSORT:Голощёкин, Филипп Исаевич}}
[[Санат:Большевиктер]]
[[Санат:РСДЖП ОК мүшелері]]
[[Санат:Самара тұлғалары]]
[[Санат:Сестрорецк тұлғалары]]
[[Санат:Ресейдегі 1905—1907 жылдар төңкерісіне қатысқандар]]
[[Санат:Қазан төңкерісіне қатысқандар]]
[[Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары]]
[[Санат:КСРО-дағы ашаршылық (1932—1933)]]
[[Санат:Қазақстандағы ашаршылық]]
[[Санат:Коллективизация қатысушылары]]
[[Санат:КОКП ОК мүшелігіне кандидаттар]]
[[Санат:КОКП ОК мүшелері]]
[[Санат:Орал әскери округінің қолбасшылары]]
[[Санат:БОАК мүшелері]]
[[Санат:БК(б)П Қазақстан аумақтық комитетінің хатшылары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РК(б)П VII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РК(б)П XIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XIV съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XV съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XVI съезінің делегаттары]]
[[Санат:БК(б)П XVII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) VIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) IX съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) X съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XIV съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XV съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XVI съезінің делегаттары]]
[[Санат:РСДЖП(б) XVII съезінің делегаттары]]
[[Санат:Патша отбасының атылуын ұйымдастырғандар]]
[[Санат:Жағалаудағы үй тұрғындары]]
[[Санат:РК(б)П VIII съезінің делегаттары]]
[[Санат:РК(б)П XI съезінің делегаттары]]
[[Санат:КСРО-да репрессияланған партия органдарының басшылары]]
[[Санат:Бутырка түрмесінің тұтқындары]]
[[Санат:Суханово түрмесінің тұтқындары]]
[[Санат:1941 жылы бұйрықпен өлгендер]]
[[Санат:РКФСР-да бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Қайтыс болғаннан кейін КСРО-да ақталғандар]]
[[Санат:РК(б)П XII съезінің делегаттары]]
[[Санат:Сотсыз бұйрықпен атылғандар]]
[[Санат:Нарымға қуылғандар]]
[[Санат:Туруханск өлкесіне қуылғандар]]
[[Санат:Туринскіге қуылғандар]]</text>
      <sha1>2950y5bghpk4xjj7qwe8xapkexdpld6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ революциялық комитеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55141</id>
    <revision>
      <id>3602554</id>
      <parentid>3268348</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5328" sha1="3vvl7jsz1cd64b8ftkcarmo70fxals7" xml:space="preserve">'''[[Қазақ]] [[революциялық комитет]]і''', [[Қазревком]] – [[Кеңес]] өкіметінің [[азамат соғысы]] жылдарында құрылған уақытша органы. Қазақ өлкесін басқару үшін РКФСР ХКК-нің “Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі уақытша әскери-революциялық комитет туралы” қаулысы бойынша [[1919 жылы]] 10 шілдеде құрылған. Құрамына Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары кірді. Ол өлкедегі ең жоғарғы әскери-азаматтық басқарма болып саналды. Оның алғашқы құрамына: С.Пестковский (төраға), [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/1-1-0-10 А.Байтұрсынов], [[В.Лукашев]], [[Ә.Жангелдин]], [[М.Тұнғашин]], [[С.Меңдешев]], [[Б.Қаратаев]] кірді. Әр түрлі уақытта Қазақ ревкомының мүшесі болып [[Ә.Әйтиев]], [[С.Арғыншиев]], [[А.Авдеев]], [[Ғ.Әлібеков]], [[Б.Қаралдин]] еңбек етті. [[Қазревком]] “Өлкені жоғары әскери-азаматтық басқаруды” өз қолына жинақтап, қазақ халқының мемлекеттігін құру мақсатында өлке Кеңестерінің [[Құрылтай]] съезін шақыруға жағдай жасады. Шын мәнінде ревком өкіметтің Қазақстандағы осынау төтенше органының әр түрлі саладағы орасан көп жұмысты атқаруына, Қазақстан Кеңестерінің Құрылтайшы съезін әзірлеп, өткізуіне тура келді. Азамат соғысының қиын да күрделі жағдайы Қазревкомның төтенше жағдайда жұмыс істеуін талап етті. Қазревком қызметінің әскери-азаматтық сипатын осы соғыс анықтап берді. Қазревкомның басқа бір маңызды міндеті – қазақтың байырғы жерін бір қолға жинау, яғни болашақ қазақ кеңес мемлекетінің аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету болып табылды. Сонымен бірге Қазревком армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, астықты және басқа да тамақ өнімдерін Орталыққа, Түркістан АКСР-на жеткізу яғни “соғыс коммунизмі” саясатының басты мәселесін шешу ісімен айналысты. Қазревком [[1919 жылы]] шілдеден бастап 15 ай бойы жұмыс істеді. Сол уақыт ішінде Қазревком қазақ елінің кеңестік автономиясын жария етуге байланысты қыруар әзірлік жұмыстарын жүзеге асырды. [[1920 жыл]]ғы 17 тамызда РКФСР ХКК [[Қазақ]] Республикасы жөніндегі Декреттің жобасын қарап қолдады. 1920 жылғы 26 тамызда РКФСР Бүкілресейлік ОАК мен ХКК төрағалары [[М.И. Калинин]] мен [[Владимир Ильич Ленин]] қол қойған “[[Қырғыз]] (қазақ) кеңестік автономиялық социалистік республикасын құру туралы” Декрет қабылдады. Көп ұзамай Қазақ (Қырғыз) АКСР-і құрылды да, Қазақ революциялық комитеті таратылды ( [[Қазақ АКСР]]-і). Жергілікті жерлерде Қазақ революциялық  комитеті органдарын құруға [[Қызыл Армия]] бөлімдері мен қызыл партизандар жасақтарының саяси қызметкерлері, партия-кеңес органдары басшылық етті. Ревком төрағалары болып қолынан іс келетін [[қазақ]] кедейлерінен жарлықпен тағайындалды. Қазақ революциялық комитеті Қызыл [[Гвардия]] жасақтарын құру үшін әскери органдарға көмек көрсетті, азық-түлік жинау аппаратын жолға қойып, халық арасында саяси-үгіт, насихат жұмыстарын жүргізді. Қолайлы жағдайлар туғаннан кейін өкімет билігі бірте-бірте ревкомдардан жергілікті Кеңестердің аткомдарына берілді.&lt;ref name=source1&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;,5 том&lt;/ref&gt;

==Пайдаланылған  әдебиеттер&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>3vvl7jsz1cd64b8ftkcarmo70fxals7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602558</id>
      <parentid>3602554</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5422" sha1="6msevnrm5zi9xbktorlmr3y0lizkxkp" xml:space="preserve">'''[[Қазақ]] [[революциялық комитет]]і''', [[Қазревком]] – [[Кеңес]] өкіметінің [[азамат соғысы]] жылдарында құрылған уақытша органы. Қазақ өлкесін басқару үшін РКФСР ХКК-нің “Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі уақытша әскери-революциялық комитет туралы” қаулысы бойынша [[1919 жылы]] 10 шілдеде құрылған. Құрамына Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары кірді. Ол өлкедегі ең жоғарғы әскери-азаматтық басқарма болып саналды. Оның алғашқы құрамына: С.Пестковский (төраға), [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/1-1-0-10 А.Байтұрсынов], [[В.Лукашев]], [[Ә.Жангелдин]], [[М.Тұнғашин]], [[С.Меңдешев]], [[Б.Қаратаев]] кірді. Әр түрлі уақытта Қазақ ревкомының мүшесі болып [[Ә.Әйтиев]], [[С.Арғыншиев]], [[А.Авдеев]], [[Ғ.Әлібеков]], [[Б.Қаралдин]] еңбек етті. Ал басшысы Пестковский болды. [[Қазревком]] “Өлкені жоғары әскери-азаматтық басқаруды” өз қолына жинақтап, қазақ халқының мемлекеттігін құру мақсатында өлке Кеңестерінің [[Құрылтай]] съезін шақыруға жағдай жасады. Шын мәнінде ревком өкіметтің Қазақстандағы осынау төтенше органының әр түрлі саладағы орасан көп жұмысты атқаруына, Қазақстан Кеңестерінің Құрылтайшы съезін әзірлеп, өткізуіне тура келді. Азамат соғысының қиын да күрделі жағдайы Қазревкомның төтенше жағдайда жұмыс істеуін талап етті. Қазревком қызметінің әскери-азаматтық сипатын осы соғыс анықтап берді. Қазревкомның басқа бір маңызды міндеті – қазақтың байырғы жерін бір қолға жинау, яғни болашақ қазақ кеңес мемлекетінің аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету болып табылды. Сонымен бірге Қазревком армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, астықты және басқа да тамақ өнімдерін Орталыққа, Түркістан АКСР-на жеткізу яғни “соғыс коммунизмі” саясатының басты мәселесін шешу ісімен айналысты. Органы- Ұшқын газеті. Қазревком [[1919 жылы]] шілдеден бастап 15 ай бойы жұмыс істеді. Сол уақыт ішінде Қазревком қазақ елінің кеңестік автономиясын жария етуге байланысты қыруар әзірлік жұмыстарын жүзеге асырды. [[1920 жыл]]ғы 17 тамызда РКФСР ХКК [[Қазақ]] Республикасы жөніндегі Декреттің жобасын қарап қолдады. 1920 жылғы 26 тамызда РКФСР Бүкілресейлік ОАК мен ХКК төрағалары [[М.И. Калинин]] мен [[Владимир Ильич Ленин]] қол қойған “[[Қырғыз]] (қазақ) кеңестік автономиялық социалистік республикасын құру туралы” Декрет қабылдады. Көп ұзамай Қазақ (Қырғыз) АКСР-і құрылды да, Қазақ революциялық комитеті таратылды ( [[Қазақ АКСР]]-і). Жергілікті жерлерде Қазақ революциялық  комитеті органдарын құруға [[Қызыл Армия]] бөлімдері мен қызыл партизандар жасақтарының саяси қызметкерлері, партия-кеңес органдары басшылық етті. Ревком төрағалары болып қолынан іс келетін [[қазақ]] кедейлерінен жарлықпен тағайындалды. Қазақ революциялық комитеті Қызыл [[Гвардия]] жасақтарын құру үшін әскери органдарға көмек көрсетті, азық-түлік жинау аппаратын жолға қойып, халық арасында саяси-үгіт, насихат жұмыстарын жүргізді. Қолайлы жағдайлар туғаннан кейін өкімет билігі бірте-бірте ревкомдардан жергілікті Кеңестердің аткомдарына берілді.&lt;ref name=source1&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;,5 том&lt;/ref&gt;

==Пайдаланылған  әдебиеттер&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>6msevnrm5zi9xbktorlmr3y0lizkxkp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602562</id>
      <parentid>3602558</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6171" sha1="4h8rqwdt4w4k48jc5vsazan9hnw0m40" xml:space="preserve">'''[[Қазақ]] [[революциялық комитет]]і''', [[Қазревком]] – [[Кеңес]] өкіметінің [[азамат соғысы]] жылдарында құрылған уақытша органы. Қазақ өлкесін басқару үшін РКФСР ХКК-нің “Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі уақытша әскери-революциялық комитет туралы” қаулысы бойынша [[1919 жылы]] 10 шілдеде құрылған. Құрамына Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары кірді. Ол өлкедегі ең жоғарғы әскери-азаматтық басқарма болып саналды. Оның алғашқы құрамына: С.Пестковский (төраға), [http://mukhanov.ucoz.kz/publ/1-1-0-10 А.Байтұрсынов], [[В.Лукашев]], [[Ә.Жангелдин]], [[М.Тұнғашин]], [[С.Меңдешев]], [[Б.Қаратаев]] кірді. Әр түрлі уақытта Қазақ ревкомының мүшесі болып [[Ә.Әйтиев]], [[С.Арғыншиев]], [[А.Авдеев]], [[Ғ.Әлібеков]], [[Б.Қаралдин]] еңбек етті. Ал басшысы Пестковский болды. [[Қазревком]] “Өлкені жоғары әскери-азаматтық басқаруды” өз қолына жинақтап, қазақ халқының мемлекеттігін құру мақсатында өлке Кеңестерінің [[Құрылтай]] съезін шақыруға жағдай жасады. Шын мәнінде ревком өкіметтің Қазақстандағы осынау төтенше органының әр түрлі саладағы орасан көп жұмысты атқаруына, Қазақстан Кеңестерінің Құрылтайшы съезін әзірлеп, өткізуіне тура келді. Азамат соғысының қиын да күрделі жағдайы Қазревкомның төтенше жағдайда жұмыс істеуін талап етті. Қазревком қызметінің әскери-азаматтық сипатын осы соғыс анықтап берді. Қазревкомның басқа бір маңызды міндеті – қазақтың байырғы жерін бір қолға жинау, яғни болашақ қазақ кеңес мемлекетінің аумақтық тұтастығын қамтамасыз ету болып табылды. Сонымен бірге Қазревком армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, астықты және басқа да тамақ өнімдерін Орталыққа, Түркістан АКСР-на жеткізу яғни “соғыс коммунизмі” саясатының басты мәселесін шешу ісімен айналысты. Органы- Ұшқын газеті болды. А.Байтұрсынов Ленинге Қазревкомның 10 айлық жұмыс қорытындысы туралы хат жазады. Онда әлеуметтік жағдайлардың орындалмауы және орталық пен халық арасында байланыстың болмауын айтып, өзінің шешімін ұсынады: қазақ өлкесін басқаруға халық толық сенетін қазақ зиялы қызметкерін қою, қазақ өлкесінің шаруашылық-экономикалық мекемелерін басқару билігі қазақтардың қолында болуы тиіс деген шешім айтқан. Қазревком [[1919 жылы]] шілдеден бастап 15 ай бойы жұмыс істеді. Сол уақыт ішінде Қазревком қазақ елінің кеңестік автономиясын жария етуге байланысты қыруар әзірлік жұмыстарын жүзеге асырды. [[1920 жыл]]ғы 17 тамызда РКФСР ХКК [[Қазақ]] Республикасы жөніндегі Декреттің жобасын қарап қолдады. 1920 жылғы 26 тамызда РКФСР Бүкілресейлік ОАК мен ХКК төрағалары [[М.И. Калинин]] мен [[Владимир Ильич Ленин]] қол қойған “[[Қырғыз]] (қазақ) кеңестік автономиялық социалистік республикасын құру туралы” Декрет қабылдады. Көп ұзамай Қазақ (Қырғыз) АКСР-і құрылды да, Қазақ революциялық комитеті таратылды ( [[Қазақ АКСР]]-і). Жергілікті жерлерде Қазақ революциялық  комитеті органдарын құруға [[Қызыл Армия]] бөлімдері мен қызыл партизандар жасақтарының саяси қызметкерлері, партия-кеңес органдары басшылық етті. Ревком төрағалары болып қолынан іс келетін [[қазақ]] кедейлерінен жарлықпен тағайындалды. Қазақ революциялық комитеті Қызыл [[Гвардия]] жасақтарын құру үшін әскери органдарға көмек көрсетті, азық-түлік жинау аппаратын жолға қойып, халық арасында саяси-үгіт, насихат жұмыстарын жүргізді. Қолайлы жағдайлар туғаннан кейін өкімет билігі бірте-бірте ревкомдардан жергілікті Кеңестердің аткомдарына берілді.&lt;ref name=source1&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;,5 том&lt;/ref&gt; 

==Пайдаланылған  әдебиеттер&lt;/span&gt;==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}


{{stub}}</text>
      <sha1>4h8rqwdt4w4k48jc5vsazan9hnw0m40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шығанақ Берсиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61693</id>
    <revision>
      <id>3602261</id>
      <parentid>3601678</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7232" sha1="b38i9rtu1m7hhdqhmkzusqzzsw47455" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Шығанақ Берсиев
 |Шынайы есімі          = 
 |Сурет                 =  Шығанақ Берсиев.png
 |Сурет ені             =200px
 |Сурет атауы           = Майлы бояумен салынған Берсиев портреті. [[Авторлық құқық|авторы белгісіз]], [[1943 жыл]]
 |Туған кездегі есімі = 
 |Туған күні          = 1881
 |Туған жері          = [[Ащыойыл]], [[Ойыл ауданы]], [[Ресей империясы]]
 |Мансабы               = [[тары]] өсіруші
 |Азаматтығы            = {{USSR}}&lt;br&gt;[[File:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ресей империясы]] (1881-1922)
 |Ұлты                  = [[қазақтар|қазақ]]
 |Қайтыс болған күні    = 28.5.1944
 |Қайтыс болған жері    = [[Ойыл ауданы]], [[Қазақ КСР]]і, [[КСРО]]
 |Әкесі                 = Бердісүгір (Берсе)
 |Анасы                 = Шəлік
 |Жұбайы                = 
 |Балалары              = 
 |Марапаттары           = {{Ленин ордені}}
 |Сайты                 =  
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}
'''Шығанақ Берсиев''' (1881 — 1944) — әйгілі тары өсіруші. [[Ленин]] орденімен марапатталған (1940).

==Өмірбаяны==
Шығанақ Берсиев [[1881 жыл]]ы [[Ойыл ауданы]]ның [[Ащыойыл]] ауылында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келді. Шығанақтың отбасында жеті адам болған, олар: ата-əжесі, əкесі - Бердісүгір, анасы - Шəкір, өзі жəне інілері - Таңатар жəне Тұңқар.

Берсиевтің əкесі [[аң]]шылықпен, [[балық]] аулаумен жəне [[Диқан (егінші)|диқаншылықпен]] айналысқан, ал анасы - тігумен жəне [[зергер]]лікпен айналысты.

Шығанақ 7 жасында [[Орал]] қаласындағы 2 жылдық мектепке оқуға түсті. Оны бітірген соң [[Көкжар]] жəрмеңкесіндегі шəйханада есепке алушы болып қызмет етті. 

1920-ншы жылдардағы ауыртпалық кезеңінде Шығанақ отбасымен [[Қоңырат]]қа көшеді. Ол жақта Берсиев алғаш рет тары өсіреді.

[[File:Ш.Берсиев.jpg|оңға|thumb|Шығанақ Берсиев ерте көктемде егістіктің қарын бақылау сәтінде|200px]]

*1932 — 1944 ж. ''“Құрман”'' ұжымшарында ([[Ақтөбе облысы]]) звено жетекшісі болып еңбек етті. [[Шөлейт]]ті аймақтың ауа райына қарамастан, ұзақ жылдар бойы оның звеносы тарыдан мол өнім алды. 

*1939 ж. тарының әр гектарынан 25,5 ц өнім алса, 1940 ж. 155,8 ц, 1941 ж. 165 ц, 1942 ж. 175 ц, 1943 ж. 201 ц өнім жинады. Мұндай жоғары нәтижеге Берсиев тары тұқымын қыс бойы әзірлеп-баптау, мұқият іріктеу, [[көктем]]гі егісті дер кезінде жүргізу, егінді баптап-күту, орақты ысырапсыз өткізу арқылы жетті. Бұл ұжымшардан Берсиевтің іс-тәжірибесін үйреніп, тары өсірудің шеберлері (берсиевшілер) шықты.

*Берсиев [[Ұлы Отан соғысы]] (1941 — 45) жылдары әскери ұшақ жасау үшін Мемлекеттік қорғаныс қорына қаржы аударды, өз табысынан тары өткізді.

[[File:Берсиевпен қоштасу.jpg|оңға|thumb|1944 жылы 28 мамырда Ш.Берсиев дүниеден озды.|200px]]

*[[1944 жыл]]дың [[28 мамыр]]ында Берсиев өзі еңбек еткен ''“Құрман”'' ұжымшарында ([[Ақтөбе облысы]]) қайтыс болды.

==Берсиевшілер қозғалысы==
Берсиевшілер — тары шығымдылығын арттыруда дүниежүзілік рекорд жасаған Шығанақ Берсиевтің ізін қуушылар.
Ұлы Отан соғысы алдында [[Ақтөбе]] облысында берсиевшілер қозғалысы кең өріс алды. Әрбір шаруашылықта берсиевші звено, бригада құрылды. Мұны бастаушылар: Ойыл ауданында Зәуре Баймолдина, Ақбала Берсиева, Қашқын Соқыров, Таған Ұзақбаев, Балмұқан Ақабаев, [[Қобда]] ауданында агроном Ивченко, Әзима Бектенова, [[Ырғыз ауданы]]нда Өксікбай Ашамбаев, Қойлыбай Белесов, [[Мартөк]] ауданында агроном Неженцева болды&lt;ref&gt; Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN: 978-601-01-0268-2 &lt;/ref&gt;.

1950 — 80 ж. тары өсірушілер арасында ''“берсиевшілер”'' қозғалысы кең өріс алды.

[[Ақтөбе]], [[Батыс Қазақстан]], т.б. облыстарда арнайы звенолар құрылып, олар Берсиевтің озық тәжірибесі мен жетістіктерін пайдалана отырып, тарыдан мол өнім алуға қол жеткізді.

==Естелік==
Берсиевтің  өмірі мен ерен еңбегі [[Ғабиден Мұстафин|Ғ. Мұстафиннің]] ''“[[Шығанақ (роман)|Шығанақ]]”'' романына, неміс драматург [[Брехт Бертольт|Бертольд Брехтің]] ''“Тары өсіруші”'' дастанына арқау болды. 

[[Ақтөбе облысы]] [[Ойыл ауданы]]нда Берсиев музейі бар, Ақтөбе қаласында оған ескерткіш орнатылған.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>b38i9rtu1m7hhdqhmkzusqzzsw47455</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азат азаматтық қозғалысы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67690</id>
    <revision>
      <id>3602613</id>
      <parentid>2732340</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1689" sha1="0vb2qdevif9zpeco8exde819zgwcbj6" xml:space="preserve">'''&quot;Азат&quot; азаматтық [[Қозғалыс|қозғалысы]] -''' қоғамдық-саяси ұйым. Құрылтай мәжілісі [[Алматы]]да [[1990]] ж. 1 [[шілде]]де өтті. Басты мақсатын &quot;Халықаралық [[Одақ]]тық шартпен біріккен ерікті де тәуелсіз жаңа қоғамдастық шеңберінде Қазақстанның шынайы мемлекеттік егемендігіне қол жеткізу&quot; деп белгіледі. Қозғалыстың 14 [[облыс]]тық [[ұйым]]ы бар. [[1990]]-[[1993]] жж. аралығында &quot;Азат&quot; [[газет]]і шығып тұрды. &quot;Азат&quot; қозғалысы Қазақстанды [[қазақ]] халқын отаршылық пен [[тоталитаризм]] зардаптарынан арылту ушін қажетті заңдардың қабылдануы, олардың дұрыс орындалуы жөнінде халыққа үндеулер таратып, [[үкімет]]ке ұсыныстар жасады, сепаратистік пиғылдағы ұйымдарға тойтарыс беру, [[адам]] құқықтарын [[қорғау]] және т.б. ұлт мүддесін көздеген мәселелерді батыл көтере білді. &lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; Қазақ тілінің ұлы мәртебеге ие болуына ықпал етті.
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>0vb2qdevif9zpeco8exde819zgwcbj6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602614</id>
      <parentid>3602613</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1871" sha1="47cj8x9wf614epmb3fmno18ecgblgzh" xml:space="preserve">'''&quot;Азат&quot; азаматтық [[Қозғалыс|қозғалысы]] -''' қоғамдық-саяси ұйым. Құрылтай мәжілісі [[Алматы]]да [[1990]] ж. 1 [[шілде]]де өтті. Басты мақсатын &quot;Халықаралық [[Одақ]]тық шартпен біріккен ерікті де тәуелсіз жаңа қоғамдастық шеңберінде Қазақстанның шынайы мемлекеттік егемендігіне қол жеткізу&quot; деп белгіледі. Қозғалыстың 14 [[облыс]]тық [[ұйым]]ы бар. [[1990]]-[[1993]] жж. аралығында &quot;Азат&quot; [[газет]]і шығып тұрды. &quot;Азат&quot; қозғалысы Қазақстанды [[қазақ]] халқын отаршылық пен [[тоталитаризм]] зардаптарынан арылту ушін қажетті заңдардың қабылдануы, олардың дұрыс орындалуы жөнінде халыққа үндеулер таратып, [[үкімет]]ке ұсыныстар жасады, сепаратистік пиғылдағы ұйымдарға тойтарыс беру, [[адам]] құқықтарын [[қорғау]] және т.б. ұлт мүддесін көздеген мәселелерді батыл көтере білді. &lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; Қазақ тілінің ұлы мәртебеге ие болуына ықпал етті. ҚР ның Егемендігі туралы Декларацияның жаңа нұсқасын әзірлеуге және оның қабылдануына ықпал етті.
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>47cj8x9wf614epmb3fmno18ecgblgzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602616</id>
      <parentid>3602614</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2006" sha1="imxoriy7h7e5az3t0r2ocikrrgel0g4" xml:space="preserve">'''&quot;Азат&quot; азаматтық [[Қозғалыс|қозғалысы]] -''' қоғамдық-саяси ұйым. Құрылтай мәжілісі [[Алматы]]да [[1990]] ж. 1 [[шілде]]де өтті. Басты мақсатын &quot;Халықаралық [[Одақ]]тық шартпен біріккен ерікті де тәуелсіз жаңа қоғамдастық шеңберінде Қазақстанның шынайы мемлекеттік егемендігіне қол жеткізу&quot; деп белгіледі. Қозғалыстың 14 [[облыс]]тық [[ұйым]]ы бар. [[1990]]-[[1993]] жж. аралығында &quot;Азат&quot; [[газет]]і шығып тұрды. &quot;Азат&quot; қозғалысы Қазақстанды [[қазақ]] халқын отаршылық пен [[тоталитаризм]] зардаптарынан арылту ушін қажетті заңдардың қабылдануы, олардың дұрыс орындалуы жөнінде халыққа үндеулер таратып, [[үкімет]]ке ұсыныстар жасады, сепаратистік пиғылдағы ұйымдарға тойтарыс беру, [[адам]] құқықтарын [[қорғау]] және т.б. ұлт мүддесін көздеген мәселелерді батыл көтере білді. &lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; Қазақ тілінің ұлы мәртебеге ие болуына ықпал етті. ҚР ның Егемендігі туралы Декларацияның жаңа нұсқасын әзірлеуге және оның қабылдануына атсалысты. 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінің батырларын ақтау үдерісіне үлес қосты.  
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>imxoriy7h7e5az3t0r2ocikrrgel0g4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602618</id>
      <parentid>3602616</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2203" sha1="ggv5x1o0s8nkcig8ifrvjvah6hkmkrz" xml:space="preserve">'''&quot;Азат&quot; азаматтық [[Қозғалыс|қозғалысы]] -''' қоғамдық-саяси ұйым. Құрылтай мәжілісі [[Алматы]]да [[1990]] ж. 1 [[шілде]]де өтті. Басты мақсатын &quot;Халықаралық [[Одақ]]тық шартпен біріккен ерікті де тәуелсіз жаңа қоғамдастық шеңберінде Қазақстанның шынайы мемлекеттік егемендігіне қол жеткізу&quot; деп белгіледі. Қозғалыстың 14 [[облыс]]тық [[ұйым]]ы бар. [[1990]]-[[1993]] жж. аралығында &quot;Азат&quot; [[газет]]і шығып тұрды. &quot;Азат&quot; қозғалысы Қазақстанды [[қазақ]] халқын отаршылық пен [[тоталитаризм]] зардаптарынан арылту ушін қажетті заңдардың қабылдануы, олардың дұрыс орындалуы жөнінде халыққа үндеулер таратып, [[үкімет]]ке ұсыныстар жасады, сепаратистік пиғылдағы ұйымдарға тойтарыс беру, [[адам]] құқықтарын [[қорғау]] және т.б. ұлт мүддесін көздеген мәселелерді батыл көтере білді. &lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
 ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; Қазақ тілінің ұлы мәртебеге ие болуына ықпал етті. ҚР ның Егемендігі туралы Декларацияның жаңа нұсқасын әзірлеуге және оның қабылдануына атсалысты. 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінің батырларын ақтау үдерісіне үлес қосты. 1990 жылы КСРО ның &quot;Қоғамдық бірлестіктер туралы&quot; Заңы қабылданып, қазақстанда көппартиялық үйе қалыптасты.    
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>ggv5x1o0s8nkcig8ifrvjvah6hkmkrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саяси төңкеріс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70174</id>
    <revision>
      <id>3602546</id>
      <parentid>2060934</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="ro481ctz5n152zfq1g3g94u3bgjunr1" xml:space="preserve">'''Саяси төңкеріс''' - қоғамның [[саяси өмір]]ін түбірімен өзгерту, билік жүйесін құлату немесе [[саяси көшбасшы]]ны, [[мемлекет басшысы]]н ауыстыру. Саяси төңкеріс себептері сан алуан болуы мүмкін, бірақ ортақ [[алғышарт]] - қоғамдағы бірліктің болмауы, белгілі бір әлеуметтік топтың көңіл толмаушылығы. Сонымен бірге саяси жүйенің әлсіздігі.

Саяси төңкеріс [[билік легитимділігі]]нің әлсіреуінен болады. Яғни, адамдардың [[тәртіп заңдылығы]]на күмән тудыруы және оған бағынбауы. Биліктің легитимділік деңгейі жоғары болса, онда төңкеріс қаупі де болмайды. Негізінен саяси төңкеріс саяси және экономикалық түрақсыздық белең алған елдерге тән. Себебі, саяси және экономикалық тұрақсыздық азаматтардың билікке деген сенімін жоғалтады.
Ұзаққа созылған [[соғыс]] та төңкеріске себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайда саяси төңкеріс [[революция]]ға ұласады.&lt;ref&gt;Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3&lt;/ref&gt; Мысалы, 1917 болған революция осыған арқау бола алады. 1917 жылғы 27 ақпанда (12 наурыз)  Ресей империясында Ақпан төңкерісі болады. Нәтижесінде қос үкімет құрылып, билікке таласады.
==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>ro481ctz5n152zfq1g3g94u3bgjunr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қиқоңыздар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92605</id>
    <revision>
      <id>3602212</id>
      <parentid>3313089</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:35:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қызықты мәлімет */</comment>
      <origin>3602212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2027" sha1="f698tjjwafvmbdx5pf724jhegmdo1cv" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қиқоңыздар
| image = Scarabaeus viettei 01.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = ''Scarabaeus viettei'' 
|regnum = [[Жануарлар]]
|phylum = [[Буынаяқтылар]]
|classis = [[Жәндіктер]]
|ordo = [[Қатты қанаттылар‎]]
| subordo = [[Polyphaga]]
| superfamilia = [[тақтамұртты қоңыздар]] (in part)
| familia = ''Scarabidae''
}}
'''Қиқоңыздар''' немесе '''Көңкей''' ({{lang-la|Scarabidae}}) – [[тақтамұртты қоңыздар]]дың (лат. Scarabaeidae) тұқымдасы. Бұл тұқымдасқақа бірнеше тұқымдас тармағы енген: [[Aphodiinae]], [[Gedrupinae]], (кравчиктер), [[Sca­rabaeinae]] (скарабинелер), [[Cop­rinae]], (копрлар). Ересек [[қоңыз]]дар мен олардың дернәсілдері көңмен қоректенеді. Кейбірі, мысалға, [[Орман қиқоңыздары]] ({{lang-la|Geotrupes stercorosus}}) дернәсілдері шіріген жапырақ қалдықтарында тіршілік етеді. (Aphodius) туыстары [[өсімдік]] өсінділерін құртады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;

== Қызықты мәлімет ==
Ежелгі египеттіктер көңкейді киелі деп санаған, олар бақыт әкеледі деп сенген. Бізге оның әр түрлі бейнелері ғана жеткен.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Жануарлар әлемінің үлкен атласы,«Алматыкітап» баспасы. 2000 жыл ISBN 2078-6727&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Қатты қанаттылар]]

{{stub}}</text>
      <sha1>f698tjjwafvmbdx5pf724jhegmdo1cv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602229</id>
      <parentid>3602212</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:18:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="qa1luk4qkcvbgcjuol80eu9btofsrj1" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Қиқоңыздар
| image = Scarabaeus viettei 01.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = ''Scarabaeus viettei'' 
|regnum = [[Жануарлар]]
|phylum = [[Буынаяқтылар]]
|classis = [[Жәндіктер]]
|ordo = [[Қатты қанаттылар‎]]
| subordo = [[Polyphaga]]
| superfamilia = [[тақтамұртты қоңыздар]] (in part)
| familia = ''Scarabidae''
}}
'''Қиқоңыздар''' немесе '''Көңкей''' ({{lang-la|Scarabidae}}) — [[тақтамұртты қоңыздар]]дың ({{lang-la|Scarabaeidae}}) тұқымдасы. Бұл тұқымдасқақа бірнеше тұқымдас тармағы енген: [[Aphodiinae]], [[Gedrupinae]], (кравчиктер), [[Sca­rabaeinae]] (скарабинелер), [[Cop­rinae]], (копрлар). Ересек [[қоңыз]]дар мен олардың дернәсілдері көңмен қоректенеді. Кейбірі, мысалға, [[Орман қиқоңыздары]] ({{lang-la|Geotrupes stercorosus}}) дернәсілдері шіріген жапырақ қалдықтарында тіршілік етеді. (Aphodius) туыстары [[өсімдік]] өсінділерін құртады.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3&lt;/ref&gt;

== Қызықты мәлімет ==
Ежелгі египеттіктер көңкейді киелі деп санаған, олар бақыт әкеледі деп сенген. Бізге оның әр түрлі бейнелері ғана жеткен.&lt;ref&gt;Жануарлар әлемінің үлкен атласы,«Алматыкітап» баспасы. 2000 жыл ISBN 2078-6727&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}

[[Санат:Қатты қанаттылар]]</text>
      <sha1>qa1luk4qkcvbgcjuol80eu9btofsrj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инкубациялық кезең</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94578</id>
    <revision>
      <id>3602500</id>
      <parentid>2366287</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="mgmxwyktdd4huua627s33wpoin012rk" xml:space="preserve">'''Инкубациялық кезең''' — организмге жұқпалы аурудың қоздырғышы түскен сәтінен бастап, сырқаттың алғашқы белгісінің сезілуіне дейінгі кезең. Әрбір жұқпалы ауру үшін инкубаңиялық кезеңнің белгілі бір ұзақтық мерзімі болады. Мысалы, [[дизентерия]] кезінде ол 1 күннен 7 күнге дейін, орташа есеппен 2–3 күнге, ал [[көкжөтел]] кезінде — 2 күннен 15 күнге дейін, орташа есеппен — 5–7 күнге созылады.&lt;ref&gt;Шаңырақ: Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы: Қаз. Сов. энцикл. Бас ред., 1990  ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}

[[Санат:Тұрмыс]]

[[he:המודל הפסיכוסקסואלי#שלב החביון]]</text>
      <sha1>mgmxwyktdd4huua627s33wpoin012rk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101949</id>
    <revision>
      <id>3602287</id>
      <parentid>3601794</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T16:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9545" sha1="bavgnk0jj29ixjbr9w65vxdbwqezxrx" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Есімі                = Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев
| Суреті               = Murat Ergeşbaev (2023-10-05).jpg
| Атауы                = Ергешбаев, 2023 жыл

 | Титулы               = [[Қызылорда облысы]]ның [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі#Қызылорда облысы|әкімі]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                 = Kyzylorda province seal.svg
 | Басқара бастады      = 8 мамыр 2026 жылдан бастап
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Ізашары              = [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев|Нұрлыбек Нәлібаев]]
 | Ізбасары             = 

| Титулы_2               = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты
| Ту_2                   = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
| Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Президент_2            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Басқара бастады_2      = 28 наурыз 2023
| Басқаруын аяқтады_2    = 8 мамыр 2026

| Титулы_3             = [[Қызылорда]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Қызылорда|әкімі]]
| Президент_3          = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Басқара бастады_3    = 2008
| Басқаруын аяқтады_3  = 2010
| Ізашары_3            = [[Серік Салауатұлы Қожаниязов|Серік Қожаниязов]]
| Ізбасары_3           = [[Мархабат Жайымбетұлы Жайымбетов|Мархабат Жайымбетов]]

| Туған жері           = {{туғанжері|Қызылорда|Қызылордада}}, [[Қызылорда облысы|Қызыл-Орда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Туған күні           = 12.04.1966

| Білімі               = [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институты]]&lt;br&gt;Қазақстан Президентi жанындағы Ұлттық Жоғары Мемлекеттiк Басқару Мектебi
| Мамандығы            = экономист
| Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]]
| Марапаттары          = {{Құрмет ордені}}
}}

'''Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев''' ([[12 сәуір]] [[1966 жыл|1966]], [[Қызылорда]])&lt;ref&gt;[https://online.zakon.kz/document/?doc_id=31347705#sub_id=0 Ергешбаев Мурат Нальхожаевич. online.zakon.kz]&lt;/ref&gt; — [[қазақстан]]дық саясаткер, экономист, 2026 жылдан бастап [[Қызылорда облысы]]ның әкімі.

Мұрат Ергешбаев бұрын [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Парламент Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII сайланым]] депутаты (2023–2026), [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданының]] (2021–2023) және [[Қызылорда]] қаласының (2008–2010) әкімі болған.

== Өмірбаяны ==
Мұрат Ергешбаев 1966 жылы 12 сәуірде [[Қызылорда]]да дүниеге келген. 

1989 жылы [[Нархоз университеті|Алматы халық шаруашылығы институтының]] халық шаруашылығын жоспарлау факультетін бітірген, мамандығы — экономист.

Еңбек жолын 1989 жылы [[Қызылорда облысы]] Сырдария ауданы Жамбыл кеңшарының экономисі болып бастаған. 1990 жылдан бастап ол — [[Қызылорда облысы]] Сырдария аудандық агроөнеркәсіп бірлестігінің экономисі, экономикалық жоспарлау бөлімінің бастығы.

1993 жылдан бастап ол — [[Қызылорда қаласы]] «Қазақстан Әлем-Банкі» басқармасының несиелік маманы, несие бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары.

1996–1998 жылдары — [[Қызылорда облысы]] әкімі [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев|Бердібек Сапарбаевтың]] кеңесшісі, 1998–2001 жылдары — [[Қызылорда облысы]] Халық банкі филиалының директоры.

2002–2004 жылдары Қызылорда облыстық Еңбек, халықты еңбекпен қамтамасыз ету және әлеуметтік қорғау басқармасы бастығының орынбасары, 2004–2006 жылдары Қызылорда қалалық қаржы бөлімінің бастығы, 2006–2008 жылдары Төтенше жағдайлар министрлігі «Өрт сөндіруші» АҚ экономика және қаржы жөніндегі вице-президенті болып қызмет атқарды.

2008–2010 жылдары [[Қызылорда]] қаласының әкімі болды.

2010–2011 жылдары ол [[Қызылорда облысы]] қаржы басқармасын басқарды.

2011–2014 жылдары [[Қармақшы ауданы|Қармақшы]] және [[Шиелі ауданы|Шиелі]] аудандарының әкімі болды.

2014–2015 жылдары ол Ұлттық экономика министрлігі Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетінің Алматы қаласы бойынша тұтынушылардың құқықтарын қорғау департаменті басшысының орынбасары, 2015–2017 жылдары «ҚазАгроӨнім» акционерлік қоғамының басқарушы директоры – аппарат басшысы болды.

2017 жылғы маусым – қазан айларында Қызылорда облысының жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасын басқарды. 2017–2021 жылдары ол [[Қазалы ауданы]]ның әкімі болса,&lt;ref&gt;[https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-syrdarya/about/structure/people/1723?lang=kk Ергешбаев Мұрат Нәлхожаұлы. www.gov.kz]&lt;/ref&gt; 2021 жылдан бастап — [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданының]] әкімі.&lt;ref&gt;[https://aqmeshit-aptalygy.kz/sajasat/syrdarija-awdanynyng-aekimi-awysty-8121/ Сырдария ауданының әкімі ауысты. aqmeshit-aptalygy.kz]&lt;/ref&gt;

2023 жылы Мәжiлiс депутаты болып сайланды.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/amp/kaz/newskaz/murat-ergesbaev-qyzylorda-oblysynyn-akimi-bolyp-tagaiyndaldy Мұрат Ергешбаев Қызылорда облысының әкімі болып тағайындалды]&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 8 мамыр күні [[Қызылорда облысы]]ның әкімі болып тағайындалды.&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/mn-ergeshbaevty-tagayyndau-turaly-843410 М.Н. Ергешбаевты тағайындау туралы]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
* [[Құрмет ордені]]мен марапатталған (2011 ж.) 

== Отбасы жағдайы ==
Үйленген. Жұбайы - Мүсілімова Гүлшат Әлиқызы. Балалары - Нәлқожа Шынәлі, Нәлқожа Нұрәлі.&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Қазақстан облыс әкімдері}}

[[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Қызылорда әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]]
[[Санат:Қызылорда облысының әкімдері]]</text>
      <sha1>bavgnk0jj29ixjbr9w65vxdbwqezxrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы 1926-1941 жылдардағы индустрияландыру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109191</id>
    <revision>
      <id>3602497</id>
      <parentid>3265860</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Елді индустрияландырудың қажеттігі. */</comment>
      <origin>3602497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24999" sha1="puj6mnlmgym5narbcqsoi8zk4351kzt" xml:space="preserve">== '''Елді индустрияландырудың қажеттігі.''' ==
[[Индустрияландыру]] – ірі өнеркәсіпті, ең алдымен ауыр өнеркәсіпті құру және дамыту, ірі өнеркәсіптік өндіріс негізінде бүкіл халық шаруашылығын қайта құру. Индустрияландыру тек социалистік құрылысқа ғана тән кезең емес. Ол - елді жаңғыртудың міндетті шарты. [[1920]] жылдардың ортасына қарай [[КСРО]] үшін бірнеше себептерге байланысты индустрияландыруды жүзеге асырудың қажеттігі туды. Біріншіден, [[1925]] жылға қарай қалпына келтіру кезеңі аяқталды. Негізгі көрсеткіштер бойынша кеңестік [[экономика]] соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Өнеркәсіптің дамуы 1 дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңмен салыстырғанда 1920 жылдары мұнай өндіру 4 есе, өндіріс жабдықтарын өндіру 4,5 есеге қысқарды.  Өнеркәсіптік өндірістің өсуін қамтамасыз ету үшін істеп тұрған зауыттарды қайта жабдықтау ғана емес, жаңа заманғы кәсіпорындарды құру қажет болды. Екіншіден, елдің экономикалық әлуетін тиімді орналастыру мәселесін шешу міндеті тұрды. Ел бұрынғыдай аграрлы, [[шаруа]] елі болып қала берді. Қалаларда [[жұмыссыздық]] деңгейі өсіп, әлеуметтік шиеленісті күшейтті. Үшіншіден, елдің халықаралық деңгейде экономикалық және [[саяси оқша]]улануы индустрияландыруды жеделдетуді талап етті. [[Капитализм|Капиталистік]] дұшпандық қоршауда қалған КСРО-ға тұрақты соғыс қаупі төнді. Аграрлы ел өнеркәсібінің жоғары дамыған ірі мемлекеттермен әскери қақтығыс болған жағдайда оларға қарсы тұру мүмкіндігі болмады.

[[1920]] жылы халық шаруашылығы салаларын машиналық техника базасына көшірудің кешенді бағдарламасы белгіленді. Индустрияландыруды бастау туралы шешім [[1925]] жылы желтоқсанда БК(б)П- ның XIV съезінде қабылданды. Индустрияландыру жөнінде съезде жалпы түрде ғана айтылды. [[Сталин]] индустрияландыруға ''«КСРО-ны машина және жабдықтарды импорттаушы елден оларды өз күшімен өндіретін елге айналдыру»'' деген анықтама берді. Әңгіме ауыр және жеңіл өнеркәсіптің тиімді арақатынасы, [[қала]] мен [[деревня]]да қол жұмысын ығыстыру туралы болды. Капиталистік қоршаудың болуы және социализмді жеке алынған бір мемлекетте ғана кұру бағдары тәрізді дәлелдер шешуші маңызға иеленді.

Мұндай жағдайларда [[партия]] ішіндегі демократияның шеңбері тарылып, ''«[[әскери коммунизм]]»'' кезіңдегі әдеттер мен бұйрықтық тәсілдер қайта жаңғырды. Ықпал жасаудың экономикалық емес, әкімшілік тетіктеріне артықшылық берілді. Тарихтағы ең алғашкы жоспарлы индустрияландыру бағдарламасын [[ЖЭС]]-қа көшу жағдайында жүзеге асыру қажеттігі туды. Көпсалалы [[экономика]], [[тауар-ақша қатынастары]], нарықтық байланыстар өмірге енді. ЖЭС қағидалары өнеркәсіп саласында жеткілікті деңгейде орындалмады, ақырында байыпты әрі ұзақ мерзімге ойластырылған бұл саясат ауыстырылды. Қазақстанның дамуы [[аймақ]] экономикасының артта қалуымен байланысты өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Елеулі әлеуметтік-экономикалық алға басушылықтардың болғанына қарамастан, көшпелі және жартылай көшпелі ауылдық жерде патриархалдық-феодалдық қатынастар әлі де өз күшін жоймады.

[[1926]] жылы республикадағы өнеркәсіпті қайтадан калпына келтіру ісі әлі аяқталмады және бүкілодақтық деңгейден төмен болды. Қазақстанның өнеркәсібі өте баяу дамыды. [[Ауыр өнеркәсіп|Ауыр]] және [[жеңіл өнеркәсіп]] ошақтарын құру қажет болды. [[Өнеркәсіп]]тік кұрылыс жүргізуге болатын пайдалы қазбалардың кең орындары далалы аймақта, [[шөл]] аудандарда орналасты. Жерасты байлықтарын пайдалану бұл орындарда жан-жақты игеру жұмыстарын жүргізуді: жаңа [[Темір жол|темір]] және автожолдар, жұмысшы кенттерін, жаңа қалаларды салу, сумен жабдықтаудың [[қайнар]] кездерін іздеу т. б. жұмыс ауқымын атқаруды талап етті.

''Индустрияландыруға қаржы табу мақсатымен мемлекет шаруаларды астығын рыноктық нарықтан арзан бағамен сатуга мәжбүрледі.'' Бұл міндетті орындаудан бас тарткандар қуғын-сүргінге ұшырады. [[1928]] жылдың қазанынан [[1929]] жылдың желтоқсанына дейін 56 498 адам [[қылмыс]]тық жазаға тартылып, 277 адам ату жазасьша кесілді.

== '''Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асыру.''' == 
Қазақстанда индустрияландырудың басталуымен бүкіл [[Жезқазған]]-[[Ұлытау ауданы]]ндағы пайдалы қазба қорларын жоспарлы түрде анықтап отыруға негіз салған [[Жезқазған]] мыс және [[Байқоңыр]] көмір кен орындарында алғашкы тұрақты [[геология]]лық-барлау жұмыстарын ұйымдастыру және жүзеге асыру ісі басталды. Жезқазғандағы геологиялық зерттеулер кен орындарында жүргізілетін кешенді, жеделтетілген геологиялық-барлау жұмыстарының ғылыми елшемдерін толығымен ақтады. Геологиялық зерттеулердің және Жезқазған-Ұлытау ауданындағы кең байлықтарының енеркәсіптік меңгерілуімен қатар республикадағы геологиялық ғылымдардың қалыптасуына негіз салған іздеу-барлау жұмыстары ұйымдастырыла бастады. [[Жезқазған]], [[Қарсақбай]], [[Атбасар]] және [[Спасск]] кенді аудандарын, [[Қарағанды]] көмір алабын, [[Қаратау]] полиметалл кен орындарын зерттеудің болашағы зор болды. Мыс өнеркәсібін дамыту мәселелерін зерттеумен қатар темір (Қарсақбай), марганец (Жезді), көмір (Байқоңыр, Қияқты), корғасын (Қорғасын) кең орындарын зерттеу ісі басталды.

Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асыру барысында республикада ауыр өнеркәсіптің көптеген салаларын құрудың, сонымен қатар Қарағанды маңындағы [[Теміртау]]да ең ірі зауыт салынуының маңызы зор болды. Қазақстанның көрнекті ғалымдарының бірі [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] бұл зауытты салу қажеттігін дәлелдеді. Ғылымның жетістігі объективті шарттар жасаумен ғана емес, сонымен қатар жекелеген ғалымдардың ерен еңбегімен тікелей байланысты бодды. [[Геолог]] Қ. Сәтбаев республикадағы шашыраңқы геологиялық ұйымдардың күшін жүмылдырып, өнеркәсіпті стратегиялық шикізатпен қамтамасыз ету мәселесін шешуге бар күшін салды. Қазақстанның [[Жезқазған]], [[Жезді]], [[Қорғасын]] және басқа да көптеген кең орындары жұмыс істеп тұрған зауыттарды шикізатпен үздіксіз қамтамасыз ету үшін игерілді. Қ. Сәтбаевтың бастамасы бойынша [[Маңғыстау]], [[Мұғалжар]] және [[Торғай]] минерал қорларын зерттеу ісі жүргізілді. Ол 3 маңызды нәтижеге қол жеткізді: біріншісі - Жезқазған мыс кең орнын ашуы, екіншісі - Қазақстанның Ғылым академиясының ашылуына үлкен үлес қосып, оған басшылық етті, үшіншісі - Геологиялық ғылымдар институтын құруы.

== '''Алғашқы бесжылдықтар құрылыстары.''' == 
Индустрияландыруды сәтті дамыту үшін дамыған қатынас жолдарын, атап айтқанда, [[темір жол]] желісін салу кажеттігі туды. Алматыдан Семейге дейін созылуға тиіс болған [[Түркістан-Сібір темір жолы]] сол кездегі Қазақстандағы ең маңызды құрылыс объектісі болды. Бұл жол пайдалануға берілмейінше республиканың ауқымды шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарындағы халык шаруашылығын қайта құруды сәтті түрде жүзеге асыру мүмкін емес еді. Түрксіб темір жол құрылысы [[1931]] жылға қарай аяқталды. Бұрын жаңа заманғы қатынас жолдары болмаған аумақтар арқылы 1145 шақырымға созылған Түрксіб темір жолы өндірістік күштерді дамытуда және елдің ауқымды аудандарындағы экономиканы қайта құруда маңызды рөлге ие болды, өнеркәсіпті және темір жолға жақын жатқан аудандардың [[ауыл шаруашылығы]]н дамытудың маңызды факторына айналды. Бұл темір жол тармағының құрылысын сәтті жүргізу мақсатында РКФСР ХКК жанынан ХКК төрағасының орынбасары Тұрар Рысқұловтың төрағалығымен Түрксіб құрылысына ынтымақтастық комитеті құрылды. Құрылыс бүкілхалықтық деп жарияланып, республикаға [[Ресей]], [[Украина]], [[Орталық Азия]] енеркәсіп орталықтарының жұмысшылары көмекке жіберілді. Темір жолдың жекелеген бөліктерін кезең-кезеңімен іске қосу белгіленген мерзімнен бұрын жүзеге асып отырды. 1930 жылы 25 сәуірде магистраль бойынша бірінші жұмысшы пойызының жүргізілуі айтулы окиға болды, оны Қазақстанның бірінші машинисі - бұрын бақташы болған Көшкінбаев жүргізді. 1927 жылы Петропавл-Көкшетау жолы салынып, 1931 жылы ол Ақмолаға дейін созылды. 1939 жылы Қазақстаннан шикізат тасымалдау үшін [[Ақмола]]-[[Қарағанды]], [[Илецк]]-[[Орал]], [[Рубцовск]]-[[Риддер]], ал 1940 жылы [[Қарағанды]]-[[Жезқазған]] жолдары салынды. 1928-1940 жылдары республиканың темір жол желісі 50 пайызға өсіп, 1658 км-ге жетті. [[Сібір]] мен [[Орта Азия]]ны байланыстырған [[Түрксіб|Түркістан-Сібір]] темір жолы іске косылды.

Осылармен бір мезгілде республикада ''бірінші бесжылдық(1928-1932)'' жылдарында жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар қайта құрылып, жаңа кәсіпорындар ашылды. Пайдалы қазбаларға бай кең орындары Қазақстанда ауыр өнеркәсіпті, әсіресе кең шығару салалары - [[мұнай]], [[көмір]] саласы және [[түсті металлургия]]ны дамытудың негізі болды. [[Риддер]], [[Қарсақбай]] полиметалл комбинаттары, Қарағанды көмір кеңдері қайта қалпына келтірілді. Шымкент корғасын зауыты, [[Балқаш]] және [[Жезқазған]] мыс қорыту, [[Өскемен]] қорғасын-мырыш комбинаттарының құрылыстары басталды. Индустрияландыру өзін-өзі ақтамаған асқақ жоспарлар мен қарқынды арттыру жағдайында жүзеге асырылды. [[1929]] жылдың өзінде-ақ бесжылдық жоспарды негізгі экономикалық көрсеткіштерді ұлғайтумен алмастыру туралы шешім қабылданды. Нәтижесінде салынып жатқан құрылыс объектілерін жұмыс күшімен, шикізатпен, жабдықпен қамтамасыз етуде қиындықтар туды. Көптеген құрылыстар тоқтап қалды. Өнім шығарса да, кәсіпорындар толық көлемде жұмыс істей алмады. Жалпы индустрияландыру процесі Қазақстанда [[Екінші Дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғысқа]] дейін жалғасты.

== '''Қазақстандағы индустрияландыру ісінің ерекшеліктері.''' ==
Өнеркәсіп құрылысын жүргізудің карқынды түрде өсуі жұмыс күшінің тапшылығына алып келді. Құрылыс нысандарын жұмыс күшімен қамтамасыз ету және жұмысшы қазақтарды үйретуге бөлінетін қаражатты үнемдеу мақсатында биліктегілер елдің жұмыссыздық шарпыған батыс аудандарынан жұмысшылар тартты. [[1931]] - [[1940]] жылдары республикаға 559 мың жұмысшы келді. Жұмыс күшін толықтырудың тағы бір қайнар көзі арнайы қоныс аударылғандар: орталык аймақтар мен [[Сібір]]дің кулакқа жатқызылып, дүние-мүлкі тәркіленген шаруалары болды. Республика комсомолы жетекшілерінің бірі, ұлттық бағыт ұстанған қазақ зиялысы - [[Сәдуақасов Смағұл|Смағүл Сәдуақасов]] республикаға елдің басқа аудандарынан ''«бос»'' жұмысшы қолын жаппай қоныстандыруға қарсы шықты. Ол өзінің 1928 жылы ''«Большевик»'' журналына (№1 саны) жариялаған ''«Ұлттар және ұлт адамдары»'' деген мақаласында индустрияландыру туралы ұстанымдарын ашып жазды. Жұмысшылардың, әсіресе жеткіліксіз маманданған жұмысшылардың елеулі бөлігін ұжымдастырудың нәтижесінде күйзелген [[деревня]]лар мен [[Ауыл шаруашылығы|ауылдардың шаруалары]] құрады. Еңбек өнімділігі күрт төмендеп, зауыттарда тәртіп сақталмай, маманданған еуропалық нәсілді жұмысшылар және маманданбаған қазақ жұмысшылары арасында қақтығыстар болып тұрды. Мамандық шеберлігі еуропалық нәсілді жұмысшылармен тең дәрежеде болған жағдайда да жергілікті жұмысшыларға төмен жалақы берілді, [[медицина]]лық көмек көрсетілмеді т. с. с. Республикаға мамандар сырттан өкелінді, кадрлар тұрақсыздығы орын алды. Индустриялық саясатты жүзеге асыру барысында Қазақстанға ерекше мән берілді. Бай табиғи қорлардың болуы республикада ірі индустриялды база құруға мүмкіндік беріп, жұмыс күші сырттан - [[Ресей]] және [[Украина]]ның орталық аймақтарынан әкелінді. Қазақтар көшпелілер мен малшылар ретінде болашақ ''«социалистік Қазақстан»'' жүйесіне үйлесе алмады.

== '''Индустрияландырудың жетістіктері.''' == 
[[1926]] - [[1940]] жылдардағы индустриялық даму Қазақстанды ірі жетістіктерге жеткізді. Индустрияландыру арқасында Қазақстан [[1941]] жылы ірі ауыл - шаруашылық өндірісі бар индустриялы республикаға айналды. Елде көмір өнеркәсібі қауырт дамыды, [[1940]] жылы оның 90 пайызы [[Қарағанды]] бассейнінің үлесіне тиді. Қарағанды көмір бассейні [[Донбасс]] пен [[Кузбастан]] кейінгі [[КСРО]]-ның үшінші көмір ошағына айналды.

Республиканың жеңіл және тамақ өнеркәсібі де іргелі жетістіктерге жетті. [[Алматы]]да аяк киім және екі тігін фабрикалары, [[Семей]]де тері илейтін комбинат және ет комбинаты, [[Атырау]] балық-консерві және Алматы жеміс-көкөніс комбинаттары, [[Талдықорған]]да, [[Мерке]]де, [[Жамбыл (қала)|Жамбылда]] қант зауыттары, Алматыда темекі фабрикасы, нан пісіретін және май шайқайтын зауыттар қатарға қосылып, өз өнімдерін шығара бастады.

Алайда осындай жетістіктерге қарамастан [[КСРО]] жүйесінде шикізат аймағына айналған Қазақстанның халқы еңбек бөлінісінің адам өмірі мен денсаулығы үшін өте ауыр, аса қауіпті, зиянды бөлігін орындады. Технологиялық өндіріс көлеміндегі жеңіл өнеркәсіп үлесі 3% - дан аспады. Республика өндіріс кәсіпорындары тұтыну бұйымдарының 60% - ын ғана канағаттандыра алды. Осылайша әміршіл-әкімшіл жүйе Одақтың біртұтас халық шаруашылық кешеніндегі табиғи қорларға бай Қазақстанның рөлін анықтап берді.

Индустрияландыруды жүзеге асырудың барысында Қазақстанда жұмысшы табы қалыптасты. [[1930]] жылдардың ортасында халық шаруашылығында жұмыс істейтіндердің 24 пайызын жұмысшылар құрады. Индустрияландыру кезеңінде қалалардың урбанизациялану және ірілену үрдісі жүріп жатты. [[1940]] жылы қала халқының жартысына жуығы 50 мыңнан астам адам тұратын қалаларға шоғырланды.

Алайда ауыр өнеркәсіптің карқынды түрде өсуі ең алдымен деревняның ендіргіш күштерін күйрету есебінен болғанын айта кету керек. Өнеркәсіптің қарқынды өсуі келікпен, тұрғын үй кұрылысымен, коммуналды - тұрмыстық қызмет керсетуді жаңғыртумен қатар жүрмеді. Индустрияландыру кезінде [[экономика]]ның көпсалалығы, жеке меншік және жұмыссыздық жойылды. [[Әлеуметтік сала]]да байыпты өзгерістер орын алды: жұмысшы табының саны және мамандық дөрежесі өсті, [[жұмысшылар]] мен [[шаруа]]лардан жаңа инженерлік - техникалық зиялылар тобы қалыптасты, басқарушылар аппараты өсті. Халық шаруашылығын әміршіл-әкімшілдік тәсілмен басқару түпкілікті орнықты.&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>puj6mnlmgym5narbcqsoi8zk4351kzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602523</id>
      <parentid>3602497</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Gulnazira.koshanova|Gulnazira.koshanova]] ([[User talk:Gulnazira.koshanova|т]]) өңдемелерінен [[User:HBSH Abdimovlanova hadicha|HBSH Abdimovlanova hadicha]] соңғы нұсқасына қайтарды</comment>
      <origin>3265860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24723" sha1="gjhgffkn2sgffdrttkx58honwxqd8xr" xml:space="preserve">== '''Елді индустрияландырудың қажеттігі.''' ==
[[Индустрияландыру]] – ірі өнеркәсіпті, ең алдымен ауыр өнеркәсіпті құру және дамыту, ірі өнеркәсіптік өндіріс негізінде бүкіл халық шаруашылығын қайта құру. Индустрияландыру тек социалистік құрылысқа ғана тән кезең емес. Ол - елді жаңғыртудың міндетті шарты. [[1920]] жылдардың ортасына қарай [[КСРО]] үшін бірнеше себептерге байланысты индустрияландыруды жүзеге асырудың қажеттігі туды. Біріншіден, [[1925]] жылға қарай қалпына келтіру кезеңі аяқталды. Негізгі көрсеткіштер бойынша кеңестік [[экономика]] соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Өнеркәсіптік өндірістің өсуін қамтамасыз ету үшін істеп тұрған зауыттарды қайта жабдықтау ғана емес, жаңа заманғы кәсіпорындарды құру қажет болды. Екіншіден, елдің экономикалық әлуетін тиімді орналастыру мәселесін шешу міндеті тұрды. Ел бұрынғыдай аграрлы, [[шаруа]] елі болып қала берді. Қалаларда [[жұмыссыздық]] деңгейі өсіп, әлеуметтік шиеленісті күшейтті. Үшіншіден, елдің халықаралық деңгейде экономикалық және [[саяси оқша]]улануы индустрияландыруды жеделдетуді талап етті. [[Капитализм|Капиталистік]] дұшпандық қоршауда қалған КСРО-ға тұрақты соғыс қаупі төнді. Аграрлы ел өнеркәсібінің жоғары дамыған ірі мемлекеттермен әскери қақтығыс болған жағдайда оларға қарсы тұру мүмкіндігі болмады.

[[1920]] жылы халық шаруашылығы салаларын машиналық техника базасына көшірудің кешенді бағдарламасы белгіленді. Индустрияландыруды бастау туралы шешім [[1925]] жылы желтоқсанда БК(б)П- ның XIV съезінде қабылданды. Индустрияландыру жөнінде съезде жалпы түрде ғана айтылды. [[Сталин]] индустрияландыруға ''«КСРО-ны машина және жабдықтарды импорттаушы елден оларды өз күшімен өндіретін елге айналдыру»'' деген анықтама берді. Әңгіме ауыр және жеңіл өнеркәсіптің тиімді арақатынасы, [[қала]] мен [[деревня]]да қол жұмысын ығыстыру туралы болды. Капиталистік қоршаудың болуы және социализмді жеке алынған бір мемлекетте ғана кұру бағдары тәрізді дәлелдер шешуші маңызға иеленді.

Мұндай жағдайларда [[партия]] ішіндегі демократияның шеңбері тарылып, ''«[[әскери коммунизм]]»'' кезіңдегі әдеттер мен бұйрықтық тәсілдер қайта жаңғырды. Ықпал жасаудың экономикалық емес, әкімшілік тетіктеріне артықшылық берілді. Тарихтағы ең алғашкы жоспарлы индустрияландыру бағдарламасын [[ЖЭС]]-қа көшу жағдайында жүзеге асыру қажеттігі туды. Көпсалалы [[экономика]], [[тауар-ақша қатынастары]], нарықтық байланыстар өмірге енді. ЖЭС қағидалары өнеркәсіп саласында жеткілікті деңгейде орындалмады, ақырында байыпты әрі ұзақ мерзімге ойластырылған бұл саясат ауыстырылды. Қазақстанның дамуы [[аймақ]] экономикасының артта қалуымен байланысты өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Елеулі әлеуметтік-экономикалық алға басушылықтардың болғанына қарамастан, көшпелі және жартылай көшпелі ауылдық жерде патриархалдық-феодалдық қатынастар әлі де өз күшін жоймады.

[[1926]] жылы республикадағы өнеркәсіпті қайтадан калпына келтіру ісі әлі аяқталмады және бүкілодақтық деңгейден төмен болды. Қазақстанның өнеркәсібі өте баяу дамыды. [[Ауыр өнеркәсіп|Ауыр]] және [[жеңіл өнеркәсіп]] ошақтарын құру қажет болды. [[Өнеркәсіп]]тік кұрылыс жүргізуге болатын пайдалы қазбалардың кең орындары далалы аймақта, [[шөл]] аудандарда орналасты. Жерасты байлықтарын пайдалану бұл орындарда жан-жақты игеру жұмыстарын жүргізуді: жаңа [[Темір жол|темір]] және автожолдар, жұмысшы кенттерін, жаңа қалаларды салу, сумен жабдықтаудың [[қайнар]] кездерін іздеу т. б. жұмыс ауқымын атқаруды талап етті.

''Индустрияландыруға қаржы табу мақсатымен мемлекет шаруаларды астығын рыноктық нарықтан арзан бағамен сатуга мәжбүрледі.'' Бұл міндетті орындаудан бас тарткандар қуғын-сүргінге ұшырады. [[1928]] жылдың қазанынан [[1929]] жылдың желтоқсанына дейін 56 498 адам [[қылмыс]]тық жазаға тартылып, 277 адам ату жазасьша кесілді.

== '''Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асыру.''' == 
Қазақстанда индустрияландырудың басталуымен бүкіл [[Жезқазған]]-[[Ұлытау ауданы]]ндағы пайдалы қазба қорларын жоспарлы түрде анықтап отыруға негіз салған [[Жезқазған]] мыс және [[Байқоңыр]] көмір кен орындарында алғашкы тұрақты [[геология]]лық-барлау жұмыстарын ұйымдастыру және жүзеге асыру ісі басталды. Жезқазғандағы геологиялық зерттеулер кен орындарында жүргізілетін кешенді, жеделтетілген геологиялық-барлау жұмыстарының ғылыми елшемдерін толығымен ақтады. Геологиялық зерттеулердің және Жезқазған-Ұлытау ауданындағы кең байлықтарының енеркәсіптік меңгерілуімен қатар республикадағы геологиялық ғылымдардың қалыптасуына негіз салған іздеу-барлау жұмыстары ұйымдастырыла бастады. [[Жезқазған]], [[Қарсақбай]], [[Атбасар]] және [[Спасск]] кенді аудандарын, [[Қарағанды]] көмір алабын, [[Қаратау]] полиметалл кен орындарын зерттеудің болашағы зор болды. Мыс өнеркәсібін дамыту мәселелерін зерттеумен қатар темір (Қарсақбай), марганец (Жезді), көмір (Байқоңыр, Қияқты), корғасын (Қорғасын) кең орындарын зерттеу ісі басталды.

Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асыру барысында республикада ауыр өнеркәсіптің көптеген салаларын құрудың, сонымен қатар Қарағанды маңындағы [[Теміртау]]да ең ірі зауыт салынуының маңызы зор болды. Қазақстанның көрнекті ғалымдарының бірі [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] бұл зауытты салу қажеттігін дәлелдеді. Ғылымның жетістігі объективті шарттар жасаумен ғана емес, сонымен қатар жекелеген ғалымдардың ерен еңбегімен тікелей байланысты бодды. [[Геолог]] Қ. Сәтбаев республикадағы шашыраңқы геологиялық ұйымдардың күшін жүмылдырып, өнеркәсіпті стратегиялық шикізатпен қамтамасыз ету мәселесін шешуге бар күшін салды. Қазақстанның [[Жезқазған]], [[Жезді]], [[Қорғасын]] және басқа да көптеген кең орындары жұмыс істеп тұрған зауыттарды шикізатпен үздіксіз қамтамасыз ету үшін игерілді. Қ. Сәтбаевтың бастамасы бойынша [[Маңғыстау]], [[Мұғалжар]] және [[Торғай]] минерал қорларын зерттеу ісі жүргізілді. Ол 3 маңызды нәтижеге қол жеткізді: біріншісі - Жезқазған мыс кең орнын ашуы, екіншісі - Қазақстанның Ғылым академиясының ашылуына үлкен үлес қосып, оған басшылық етті, үшіншісі - Геологиялық ғылымдар институтын құруы.

== '''Алғашқы бесжылдықтар құрылыстары.''' == 
Индустрияландыруды сәтті дамыту үшін дамыған қатынас жолдарын, атап айтқанда, [[темір жол]] желісін салу кажеттігі туды. Алматыдан Семейге дейін созылуға тиіс болған [[Түркістан-Сібір темір жолы]] сол кездегі Қазақстандағы ең маңызды құрылыс объектісі болды. Бұл жол пайдалануға берілмейінше республиканың ауқымды шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарындағы халык шаруашылығын қайта құруды сәтті түрде жүзеге асыру мүмкін емес еді. Түрксіб темір жол құрылысы [[1931]] жылға қарай аяқталды. Бұрын жаңа заманғы қатынас жолдары болмаған аумақтар арқылы 1145 шақырымға созылған Түрксіб темір жолы өндірістік күштерді дамытуда және елдің ауқымды аудандарындағы экономиканы қайта құруда маңызды рөлге ие болды, өнеркәсіпті және темір жолға жақын жатқан аудандардың [[ауыл шаруашылығы]]н дамытудың маңызды факторына айналды. Бұл темір жол тармағының құрылысын сәтті жүргізу мақсатында РКФСР ХКК жанынан ХКК төрағасының орынбасары Тұрар Рысқұловтың төрағалығымен Түрксіб құрылысына ынтымақтастық комитеті құрылды. Құрылыс бүкілхалықтық деп жарияланып, республикаға [[Ресей]], [[Украина]], [[Орталық Азия]] енеркәсіп орталықтарының жұмысшылары көмекке жіберілді. Темір жолдың жекелеген бөліктерін кезең-кезеңімен іске қосу белгіленген мерзімнен бұрын жүзеге асып отырды. 1930 жылы 25 сәуірде магистраль бойынша бірінші жұмысшы пойызының жүргізілуі айтулы окиға болды, оны Қазақстанның бірінші машинисі - бұрын бақташы болған Көшкінбаев жүргізді. 1927 жылы Петропавл-Көкшетау жолы салынып, 1931 жылы ол Ақмолаға дейін созылды. 1939 жылы Қазақстаннан шикізат тасымалдау үшін [[Ақмола]]-[[Қарағанды]], [[Илецк]]-[[Орал]], [[Рубцовск]]-[[Риддер]], ал 1940 жылы [[Қарағанды]]-[[Жезқазған]] жолдары салынды. 1928-1940 жылдары республиканың темір жол желісі 50 пайызға өсіп, 1658 км-ге жетті. [[Сібір]] мен [[Орта Азия]]ны байланыстырған [[Түрксіб|Түркістан-Сібір]] темір жолы іске косылды.

Осылармен бір мезгілде республикада ''бірінші бесжылдық(1928-1932)'' жылдарында жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар қайта құрылып, жаңа кәсіпорындар ашылды. Пайдалы қазбаларға бай кең орындары Қазақстанда ауыр өнеркәсіпті, әсіресе кең шығару салалары - [[мұнай]], [[көмір]] саласы және [[түсті металлургия]]ны дамытудың негізі болды. [[Риддер]], [[Қарсақбай]] полиметалл комбинаттары, Қарағанды көмір кеңдері қайта қалпына келтірілді. Шымкент корғасын зауыты, [[Балқаш]] және [[Жезқазған]] мыс қорыту, [[Өскемен]] қорғасын-мырыш комбинаттарының құрылыстары басталды. Индустрияландыру өзін-өзі ақтамаған асқақ жоспарлар мен қарқынды арттыру жағдайында жүзеге асырылды. [[1929]] жылдың өзінде-ақ бесжылдық жоспарды негізгі экономикалық көрсеткіштерді ұлғайтумен алмастыру туралы шешім қабылданды. Нәтижесінде салынып жатқан құрылыс объектілерін жұмыс күшімен, шикізатпен, жабдықпен қамтамасыз етуде қиындықтар туды. Көптеген құрылыстар тоқтап қалды. Өнім шығарса да, кәсіпорындар толық көлемде жұмыс істей алмады. Жалпы индустрияландыру процесі Қазақстанда [[Екінші Дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғысқа]] дейін жалғасты.

== '''Қазақстандағы индустрияландыру ісінің ерекшеліктері.''' ==
Өнеркәсіп құрылысын жүргізудің карқынды түрде өсуі жұмыс күшінің тапшылығына алып келді. Құрылыс нысандарын жұмыс күшімен қамтамасыз ету және жұмысшы қазақтарды үйретуге бөлінетін қаражатты үнемдеу мақсатында биліктегілер елдің жұмыссыздық шарпыған батыс аудандарынан жұмысшылар тартты. [[1931]] - [[1940]] жылдары республикаға 559 мың жұмысшы келді. Жұмыс күшін толықтырудың тағы бір қайнар көзі арнайы қоныс аударылғандар: орталык аймақтар мен [[Сібір]]дің кулакқа жатқызылып, дүние-мүлкі тәркіленген шаруалары болды. Республика комсомолы жетекшілерінің бірі, ұлттық бағыт ұстанған қазақ зиялысы - [[Сәдуақасов Смағұл|Смағүл Сәдуақасов]] республикаға елдің басқа аудандарынан ''«бос»'' жұмысшы қолын жаппай қоныстандыруға қарсы шықты. Ол өзінің 1928 жылы ''«Большевик»'' журналына (№1 саны) жариялаған ''«Ұлттар және ұлт адамдары»'' деген мақаласында индустрияландыру туралы ұстанымдарын ашып жазды. Жұмысшылардың, әсіресе жеткіліксіз маманданған жұмысшылардың елеулі бөлігін ұжымдастырудың нәтижесінде күйзелген [[деревня]]лар мен [[Ауыл шаруашылығы|ауылдардың шаруалары]] құрады. Еңбек өнімділігі күрт төмендеп, зауыттарда тәртіп сақталмай, маманданған еуропалық нәсілді жұмысшылар және маманданбаған қазақ жұмысшылары арасында қақтығыстар болып тұрды. Мамандық шеберлігі еуропалық нәсілді жұмысшылармен тең дәрежеде болған жағдайда да жергілікті жұмысшыларға төмен жалақы берілді, [[медицина]]лық көмек көрсетілмеді т. с. с. Республикаға мамандар сырттан өкелінді, кадрлар тұрақсыздығы орын алды. Индустриялық саясатты жүзеге асыру барысында Қазақстанға ерекше мән берілді. Бай табиғи қорлардың болуы республикада ірі индустриялды база құруға мүмкіндік беріп, жұмыс күші сырттан - [[Ресей]] және [[Украина]]ның орталық аймақтарынан әкелінді. Қазақтар көшпелілер мен малшылар ретінде болашақ ''«социалистік Қазақстан»'' жүйесіне үйлесе алмады.

== '''Индустрияландырудың жетістіктері.''' == 
[[1926]] - [[1940]] жылдардағы индустриялық даму Қазақстанды ірі жетістіктерге жеткізді. Индустрияландыру арқасында Қазақстан [[1941]] жылы ірі ауыл - шаруашылық өндірісі бар индустриялы республикаға айналды. Елде көмір өнеркәсібі қауырт дамыды, [[1940]] жылы оның 90 пайызы [[Қарағанды]] бассейнінің үлесіне тиді. Қарағанды көмір бассейні [[Донбасс]] пен [[Кузбастан]] кейінгі [[КСРО]]-ның үшінші көмір ошағына айналды.

Республиканың жеңіл және тамақ өнеркәсібі де іргелі жетістіктерге жетті. [[Алматы]]да аяк киім және екі тігін фабрикалары, [[Семей]]де тері илейтін комбинат және ет комбинаты, [[Атырау]] балық-консерві және Алматы жеміс-көкөніс комбинаттары, [[Талдықорған]]да, [[Мерке]]де, [[Жамбыл (қала)|Жамбылда]] қант зауыттары, Алматыда темекі фабрикасы, нан пісіретін және май шайқайтын зауыттар қатарға қосылып, өз өнімдерін шығара бастады.

Алайда осындай жетістіктерге қарамастан [[КСРО]] жүйесінде шикізат аймағына айналған Қазақстанның халқы еңбек бөлінісінің адам өмірі мен денсаулығы үшін өте ауыр, аса қауіпті, зиянды бөлігін орындады. Технологиялық өндіріс көлеміндегі жеңіл өнеркәсіп үлесі 3% - дан аспады. Республика өндіріс кәсіпорындары тұтыну бұйымдарының 60% - ын ғана канағаттандыра алды. Осылайша әміршіл-әкімшіл жүйе Одақтың біртұтас халық шаруашылық кешеніндегі табиғи қорларға бай Қазақстанның рөлін анықтап берді.

Индустрияландыруды жүзеге асырудың барысында Қазақстанда жұмысшы табы қалыптасты. [[1930]] жылдардың ортасында халық шаруашылығында жұмыс істейтіндердің 24 пайызын жұмысшылар құрады. Индустрияландыру кезеңінде қалалардың урбанизациялану және ірілену үрдісі жүріп жатты. [[1940]] жылы қала халқының жартысына жуығы 50 мыңнан астам адам тұратын қалаларға шоғырланды.

Алайда ауыр өнеркәсіптің карқынды түрде өсуі ең алдымен деревняның ендіргіш күштерін күйрету есебінен болғанын айта кету керек. Өнеркәсіптің қарқынды өсуі келікпен, тұрғын үй кұрылысымен, коммуналды - тұрмыстық қызмет керсетуді жаңғыртумен қатар жүрмеді. Индустрияландыру кезінде [[экономика]]ның көпсалалығы, жеке меншік және жұмыссыздық жойылды. [[Әлеуметтік сала]]да байыпты өзгерістер орын алды: жұмысшы табының саны және мамандық дөрежесі өсті, [[жұмысшылар]] мен [[шаруа]]лардан жаңа инженерлік - техникалық зиялылар тобы қалыптасты, басқарушылар аппараты өсті. Халық шаруашылығын әміршіл-әкімшілдік тәсілмен басқару түпкілікті орнықты.&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>gjhgffkn2sgffdrttkx58honwxqd8xr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602525</id>
      <parentid>3602523</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24641" sha1="q71h4ebj8aeahe74fjywtwz20ctsexj" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Индустрияландыру]] – ірі өнеркәсіпті, ең алдымен ауыр өнеркәсіпті құру және дамыту, ірі өнеркәсіптік өндіріс негізінде бүкіл халық шаруашылығын қайта құру. Индустрияландыру тек социалистік құрылысқа ғана тән кезең емес. Ол - елді жаңғыртудың міндетті шарты. [[1920]] жылдардың ортасына қарай [[КСРО]] үшін бірнеше себептерге байланысты индустрияландыруды жүзеге асырудың қажеттігі туды. Біріншіден, [[1925]] жылға қарай қалпына келтіру кезеңі аяқталды. Негізгі көрсеткіштер бойынша кеңестік [[экономика]] соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Өнеркәсіптік өндірістің өсуін қамтамасыз ету үшін істеп тұрған зауыттарды қайта жабдықтау ғана емес, жаңа заманғы кәсіпорындарды құру қажет болды. Екіншіден, елдің экономикалық әлуетін тиімді орналастыру мәселесін шешу міндеті тұрды. Ел бұрынғыдай аграрлы, [[шаруа]] елі болып қала берді. Қалаларда [[жұмыссыздық]] деңгейі өсіп, әлеуметтік шиеленісті күшейтті. Үшіншіден, елдің халықаралық деңгейде экономикалық және [[саяси оқша]]улануы индустрияландыруды жеделдетуді талап етті. [[Капитализм|Капиталистік]] дұшпандық қоршауда қалған КСРО-ға тұрақты соғыс қаупі төнді. Аграрлы ел өнеркәсібінің жоғары дамыған ірі мемлекеттермен әскери қақтығыс болған жағдайда оларға қарсы тұру мүмкіндігі болмады.

[[1920]] жылы халық шаруашылығы салаларын машиналық техника базасына көшірудің кешенді бағдарламасы белгіленді. Индустрияландыруды бастау туралы шешім [[1925]] жылы желтоқсанда БК(б)П- ның XIV съезінде қабылданды. Индустрияландыру жөнінде съезде жалпы түрде ғана айтылды. [[Сталин]] индустрияландыруға ''«КСРО-ны машина және жабдықтарды импорттаушы елден оларды өз күшімен өндіретін елге айналдыру»'' деген анықтама берді. Әңгіме ауыр және жеңіл өнеркәсіптің тиімді арақатынасы, [[қала]] мен [[деревня]]да қол жұмысын ығыстыру туралы болды. Капиталистік қоршаудың болуы және социализмді жеке алынған бір мемлекетте ғана кұру бағдары тәрізді дәлелдер шешуші маңызға иеленді.

Мұндай жағдайларда [[партия]] ішіндегі демократияның шеңбері тарылып, ''«[[әскери коммунизм]]»'' кезіңдегі әдеттер мен бұйрықтық тәсілдер қайта жаңғырды. Ықпал жасаудың экономикалық емес, әкімшілік тетіктеріне артықшылық берілді. Тарихтағы ең алғашкы жоспарлы индустрияландыру бағдарламасын [[ЖЭС]]-қа көшу жағдайында жүзеге асыру қажеттігі туды. Көпсалалы [[экономика]], [[тауар-ақша қатынастары]], нарықтық байланыстар өмірге енді. ЖЭС қағидалары өнеркәсіп саласында жеткілікті деңгейде орындалмады, ақырында байыпты әрі ұзақ мерзімге ойластырылған бұл саясат ауыстырылды. Қазақстанның дамуы [[аймақ]] экономикасының артта қалуымен байланысты өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Елеулі әлеуметтік-экономикалық алға басушылықтардың болғанына қарамастан, көшпелі және жартылай көшпелі ауылдық жерде патриархалдық-феодалдық қатынастар әлі де өз күшін жоймады.

[[1926]] жылы республикадағы өнеркәсіпті қайтадан калпына келтіру ісі әлі аяқталмады және бүкілодақтық деңгейден төмен болды. Қазақстанның өнеркәсібі өте баяу дамыды. [[Ауыр өнеркәсіп|Ауыр]] және [[жеңіл өнеркәсіп]] ошақтарын құру қажет болды. [[Өнеркәсіп]]тік кұрылыс жүргізуге болатын пайдалы қазбалардың кең орындары далалы аймақта, [[шөл]] аудандарда орналасты. Жерасты байлықтарын пайдалану бұл орындарда жан-жақты игеру жұмыстарын жүргізуді: жаңа [[Темір жол|темір]] және автожолдар, жұмысшы кенттерін, жаңа қалаларды салу, сумен жабдықтаудың [[қайнар]] кездерін іздеу т. б. жұмыс ауқымын атқаруды талап етті.

''Индустрияландыруға қаржы табу мақсатымен мемлекет шаруаларды астығын рыноктық нарықтан арзан бағамен сатуга мәжбүрледі.'' Бұл міндетті орындаудан бас тарткандар қуғын-сүргінге ұшырады. [[1928]] жылдың қазанынан [[1929]] жылдың желтоқсанына дейін 56 498 адам [[қылмыс]]тық жазаға тартылып, 277 адам ату жазасьша кесілді.

== Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асыру == 
Қазақстанда индустрияландырудың басталуымен бүкіл [[Жезқазған]]-[[Ұлытау ауданы]]ндағы пайдалы қазба қорларын жоспарлы түрде анықтап отыруға негіз салған [[Жезқазған]] мыс және [[Байқоңыр]] көмір кен орындарында алғашкы тұрақты [[геология]]лық-барлау жұмыстарын ұйымдастыру және жүзеге асыру ісі басталды. Жезқазғандағы геологиялық зерттеулер кен орындарында жүргізілетін кешенді, жеделтетілген геологиялық-барлау жұмыстарының ғылыми елшемдерін толығымен ақтады. Геологиялық зерттеулердің және Жезқазған-Ұлытау ауданындағы кең байлықтарының енеркәсіптік меңгерілуімен қатар республикадағы геологиялық ғылымдардың қалыптасуына негіз салған іздеу-барлау жұмыстары ұйымдастырыла бастады. [[Жезқазған]], [[Қарсақбай]], [[Атбасар]] және [[Спасск]] кенді аудандарын, [[Қарағанды]] көмір алабын, [[Қаратау]] полиметалл кен орындарын зерттеудің болашағы зор болды. Мыс өнеркәсібін дамыту мәселелерін зерттеумен қатар темір (Қарсақбай), марганец (Жезді), көмір (Байқоңыр, Қияқты), корғасын (Қорғасын) кең орындарын зерттеу ісі басталды.

Қазақстанда индустрияландыруды жүзеге асыру барысында республикада ауыр өнеркәсіптің көптеген салаларын құрудың, сонымен қатар Қарағанды маңындағы [[Теміртау]]да ең ірі зауыт салынуының маңызы зор болды. Қазақстанның көрнекті ғалымдарының бірі [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] бұл зауытты салу қажеттігін дәлелдеді. Ғылымның жетістігі объективті шарттар жасаумен ғана емес, сонымен қатар жекелеген ғалымдардың ерен еңбегімен тікелей байланысты бодды. [[Геолог]] Қ. Сәтбаев республикадағы шашыраңқы геологиялық ұйымдардың күшін жүмылдырып, өнеркәсіпті стратегиялық шикізатпен қамтамасыз ету мәселесін шешуге бар күшін салды. Қазақстанның [[Жезқазған]], [[Жезді]], [[Қорғасын]] және басқа да көптеген кең орындары жұмыс істеп тұрған зауыттарды шикізатпен үздіксіз қамтамасыз ету үшін игерілді. Қ. Сәтбаевтың бастамасы бойынша [[Маңғыстау]], [[Мұғалжар]] және [[Торғай]] минерал қорларын зерттеу ісі жүргізілді. Ол 3 маңызды нәтижеге қол жеткізді: біріншісі - Жезқазған мыс кең орнын ашуы, екіншісі - Қазақстанның Ғылым академиясының ашылуына үлкен үлес қосып, оған басшылық етті, үшіншісі - Геологиялық ғылымдар институтын құруы.

== Алғашқы бесжылдықтар құрылыстары == 
Индустрияландыруды сәтті дамыту үшін дамыған қатынас жолдарын, атап айтқанда, [[темір жол]] желісін салу кажеттігі туды. Алматыдан Семейге дейін созылуға тиіс болған [[Түркістан-Сібір темір жолы]] сол кездегі Қазақстандағы ең маңызды құрылыс объектісі болды. Бұл жол пайдалануға берілмейінше республиканың ауқымды шығыс және оңтүстік-шығыс аудандарындағы халык шаруашылығын қайта құруды сәтті түрде жүзеге асыру мүмкін емес еді. Түрксіб темір жол құрылысы [[1931]] жылға қарай аяқталды. Бұрын жаңа заманғы қатынас жолдары болмаған аумақтар арқылы 1145 шақырымға созылған Түрксіб темір жолы өндірістік күштерді дамытуда және елдің ауқымды аудандарындағы экономиканы қайта құруда маңызды рөлге ие болды, өнеркәсіпті және темір жолға жақын жатқан аудандардың [[ауыл шаруашылығы]]н дамытудың маңызды факторына айналды. Бұл темір жол тармағының құрылысын сәтті жүргізу мақсатында РКФСР ХКК жанынан ХКК төрағасының орынбасары Тұрар Рысқұловтың төрағалығымен Түрксіб құрылысына ынтымақтастық комитеті құрылды. Құрылыс бүкілхалықтық деп жарияланып, республикаға [[Ресей]], [[Украина]], [[Орталық Азия]] енеркәсіп орталықтарының жұмысшылары көмекке жіберілді. Темір жолдың жекелеген бөліктерін кезең-кезеңімен іске қосу белгіленген мерзімнен бұрын жүзеге асып отырды. 1930 жылы 25 сәуірде магистраль бойынша бірінші жұмысшы пойызының жүргізілуі айтулы окиға болды, оны Қазақстанның бірінші машинисі - бұрын бақташы болған Көшкінбаев жүргізді. 1927 жылы Петропавл-Көкшетау жолы салынып, 1931 жылы ол Ақмолаға дейін созылды. 1939 жылы Қазақстаннан шикізат тасымалдау үшін [[Ақмола]]-[[Қарағанды]], [[Илецк]]-[[Орал]], [[Рубцовск]]-[[Риддер]], ал 1940 жылы [[Қарағанды]]-[[Жезқазған]] жолдары салынды. 1928-1940 жылдары республиканың темір жол желісі 50 пайызға өсіп, 1658 км-ге жетті. [[Сібір]] мен [[Орта Азия]]ны байланыстырған [[Түрксіб|Түркістан-Сібір]] темір жолы іске косылды.

Осылармен бір мезгілде республикада ''бірінші бесжылдық(1928-1932)'' жылдарында жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар қайта құрылып, жаңа кәсіпорындар ашылды. Пайдалы қазбаларға бай кең орындары Қазақстанда ауыр өнеркәсіпті, әсіресе кең шығару салалары - [[мұнай]], [[көмір]] саласы және [[түсті металлургия]]ны дамытудың негізі болды. [[Риддер]], [[Қарсақбай]] полиметалл комбинаттары, Қарағанды көмір кеңдері қайта қалпына келтірілді. Шымкент корғасын зауыты, [[Балқаш]] және [[Жезқазған]] мыс қорыту, [[Өскемен]] қорғасын-мырыш комбинаттарының құрылыстары басталды. Индустрияландыру өзін-өзі ақтамаған асқақ жоспарлар мен қарқынды арттыру жағдайында жүзеге асырылды. [[1929]] жылдың өзінде-ақ бесжылдық жоспарды негізгі экономикалық көрсеткіштерді ұлғайтумен алмастыру туралы шешім қабылданды. Нәтижесінде салынып жатқан құрылыс объектілерін жұмыс күшімен, шикізатпен, жабдықпен қамтамасыз етуде қиындықтар туды. Көптеген құрылыстар тоқтап қалды. Өнім шығарса да, кәсіпорындар толық көлемде жұмыс істей алмады. Жалпы индустрияландыру процесі Қазақстанда [[Екінші Дүниежүзілік соғыс|Екінші дүниежүзілік соғысқа]] дейін жалғасты.

== Қазақстандағы индустрияландыру ісінің ерекшеліктері ==
Өнеркәсіп құрылысын жүргізудің карқынды түрде өсуі жұмыс күшінің тапшылығына алып келді. Құрылыс нысандарын жұмыс күшімен қамтамасыз ету және жұмысшы қазақтарды үйретуге бөлінетін қаражатты үнемдеу мақсатында биліктегілер елдің жұмыссыздық шарпыған батыс аудандарынан жұмысшылар тартты. [[1931]] - [[1940]] жылдары республикаға 559 мың жұмысшы келді. Жұмыс күшін толықтырудың тағы бір қайнар көзі арнайы қоныс аударылғандар: орталык аймақтар мен [[Сібір]]дің кулакқа жатқызылып, дүние-мүлкі тәркіленген шаруалары болды. Республика комсомолы жетекшілерінің бірі, ұлттық бағыт ұстанған қазақ зиялысы - [[Сәдуақасов Смағұл|Смағүл Сәдуақасов]] республикаға елдің басқа аудандарынан ''«бос»'' жұмысшы қолын жаппай қоныстандыруға қарсы шықты. Ол өзінің 1928 жылы ''«Большевик»'' журналына (№1 саны) жариялаған ''«Ұлттар және ұлт адамдары»'' деген мақаласында индустрияландыру туралы ұстанымдарын ашып жазды. Жұмысшылардың, әсіресе жеткіліксіз маманданған жұмысшылардың елеулі бөлігін ұжымдастырудың нәтижесінде күйзелген [[деревня]]лар мен [[Ауыл шаруашылығы|ауылдардың шаруалары]] құрады. Еңбек өнімділігі күрт төмендеп, зауыттарда тәртіп сақталмай, маманданған еуропалық нәсілді жұмысшылар және маманданбаған қазақ жұмысшылары арасында қақтығыстар болып тұрды. Мамандық шеберлігі еуропалық нәсілді жұмысшылармен тең дәрежеде болған жағдайда да жергілікті жұмысшыларға төмен жалақы берілді, [[медицина]]лық көмек көрсетілмеді т. с. с. Республикаға мамандар сырттан өкелінді, кадрлар тұрақсыздығы орын алды. Индустриялық саясатты жүзеге асыру барысында Қазақстанға ерекше мән берілді. Бай табиғи қорлардың болуы республикада ірі индустриялды база құруға мүмкіндік беріп, жұмыс күші сырттан - [[Ресей]] және [[Украина]]ның орталық аймақтарынан әкелінді. Қазақтар көшпелілер мен малшылар ретінде болашақ ''«социалистік Қазақстан»'' жүйесіне үйлесе алмады.

== Индустрияландырудың жетістіктері == 
[[1926]] - [[1940]] жылдардағы индустриялық даму Қазақстанды ірі жетістіктерге жеткізді. Индустрияландыру арқасында Қазақстан [[1941]] жылы ірі ауыл - шаруашылық өндірісі бар индустриялы республикаға айналды. Елде көмір өнеркәсібі қауырт дамыды, [[1940]] жылы оның 90 пайызы [[Қарағанды]] бассейнінің үлесіне тиді. Қарағанды көмір бассейні [[Донбасс]] пен [[Кузбастан]] кейінгі [[КСРО]]-ның үшінші көмір ошағына айналды.

Республиканың жеңіл және тамақ өнеркәсібі де іргелі жетістіктерге жетті. [[Алматы]]да аяк киім және екі тігін фабрикалары, [[Семей]]де тері илейтін комбинат және ет комбинаты, [[Атырау]] балық-консерві және Алматы жеміс-көкөніс комбинаттары, [[Талдықорған]]да, [[Мерке]]де, [[Жамбыл (қала)|Жамбылда]] қант зауыттары, Алматыда темекі фабрикасы, нан пісіретін және май шайқайтын зауыттар қатарға қосылып, өз өнімдерін шығара бастады.

Алайда осындай жетістіктерге қарамастан [[КСРО]] жүйесінде шикізат аймағына айналған Қазақстанның халқы еңбек бөлінісінің адам өмірі мен денсаулығы үшін өте ауыр, аса қауіпті, зиянды бөлігін орындады. Технологиялық өндіріс көлеміндегі жеңіл өнеркәсіп үлесі 3% - дан аспады. Республика өндіріс кәсіпорындары тұтыну бұйымдарының 60% - ын ғана канағаттандыра алды. Осылайша әміршіл-әкімшіл жүйе Одақтың біртұтас халық шаруашылық кешеніндегі табиғи қорларға бай Қазақстанның рөлін анықтап берді.

Индустрияландыруды жүзеге асырудың барысында Қазақстанда жұмысшы табы қалыптасты. [[1930]] жылдардың ортасында халық шаруашылығында жұмыс істейтіндердің 24 пайызын жұмысшылар құрады. Индустрияландыру кезеңінде қалалардың урбанизациялану және ірілену үрдісі жүріп жатты. [[1940]] жылы қала халқының жартысына жуығы 50 мыңнан астам адам тұратын қалаларға шоғырланды.

Алайда ауыр өнеркәсіптің карқынды түрде өсуі ең алдымен деревняның ендіргіш күштерін күйрету есебінен болғанын айта кету керек. Өнеркәсіптің қарқынды өсуі келікпен, тұрғын үй кұрылысымен, коммуналды - тұрмыстық қызмет керсетуді жаңғыртумен қатар жүрмеді. Индустрияландыру кезінде [[экономика]]ның көпсалалығы, жеке меншік және жұмыссыздық жойылды. [[Әлеуметтік сала]]да байыпты өзгерістер орын алды: жұмысшы табының саны және мамандық дөрежесі өсті, [[жұмысшылар]] мен [[шаруа]]лардан жаңа инженерлік - техникалық зиялылар тобы қалыптасты, басқарушылар аппараты өсті. Халық шаруашылығын әміршіл-әкімшілдік тәсілмен басқару түпкілікті орнықты.&lt;ref&gt;Қазақстанның қазіргі заман тарихы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған окулық. 2-басылымы, өңделген. Жалпы редакциясын басқарған тарих ғылымының докторы, профессор Б. Ғ. Аяған. Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-933-9&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>q71h4ebj8aeahe74fjywtwz20ctsexj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жәмила Керімбайқызы Отарбекова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111102</id>
    <revision>
      <id>3602272</id>
      <parentid>3601304</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:43:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21746" sha1="rn8se8qvi1g1icxsudpgb80u9a01pg1" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жәмила Керімбайқызы Отарбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.03.1966 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау|Қаратауда}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ғылыми аясы         = тіл білімі
 |Жұмыс орны          = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = филология ғылымдарының кандидаты
 |Ғылыми атағы        = профессор 
 |Альма-матер         = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
 |Ғылыми жетекші      = [[Сейілбек Мұқамеджарұлы Исаев]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Жәмила Керімбайқызы Отарбекова''' ([[2 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Жамбыл облысы]], [[Қаратау (қала)|Қаратау қаласы]]) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[филология]] ғылыми кандидаты (1997).

== Еңбек жолы ==
* 1983–1984 жылдары [[Алматы]]да СМУ-13 құрылыс белімінде жұмыс істеді. 
* Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і факультетін бітірген (1988). 
* 1988–1990 жылдары Қаратау қаласындағы [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ политехникалық институты]]ның бөлімшесінде оқытушы. 
* 1991–1993 жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында]] аспирант. 
* 1995 жылдан бастап осы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|институтта]] аға оқытушы. 
* ҚР ҒМ ғылым академиясының корр.-мүшесі [[Исаев Сейілбек Мұқамеджарұлы|С. Исаевтың]] жетекшілігімен «Жами-ат тауарих» тіліндегі сөзжасам деген тақырыпта кандидаты диссертациясын қорғады. 
* 5 [[мақала]] жариялады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

== Еңбектері ==
=== Монография ===
Қазақ тіліндегі деривативті және релятивті қосымшалардың функционалды-семантикалық сипаты // Монография. Алматы, 2017, 10 б.т.

=== Оқулықтар мен оқу құралдары ===
* Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам проблемалары жайында Алматы, 2000 ТП, Ануар. (көмекші құрал). 2 б.т. 43 б.;
* Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасамның жалпы мәселелері мен сөзжасамдық тәсілдер жайында // Алматы, Білім, 2001. Оқу құралы 5,3 б.т. 85 бет.;
* Қазақ тілі термин дерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздіктері. Әскери іс. Алматы. Мектеп, 2001 (түсіндірме сөздік) 52 б.т. 480 бет. (Авторлар ұжымы).;
* Қазіргі қазақ тілі бойынша тест жинағы А., 2003 11, 4 б.т. (көмекші құрал), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған әдістемелік нұсқау А., 2003. 4,8 б.т. (көмекші құрал (авт. бірл.);
* Қазақ тіл білімі бойынша тест жинағы А., 2004. 12,5 б.т (Көмекші құрал), (авт. бірл.);
* Қазақ тіл білімі бойынша әдістемелік нұсқау. А., 2004 4,5 б.т (әдістемелік нұсқау), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған бақылау-жаттығу жұмыстары А. 2004 ж. 67 б. (Көмекші құрал), (авт. бірл.); 
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. А., 2004 ж., 107 бет, 6,7 б.т. (әдістемелік құрал), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай бөлім студенттеріне арналған әдістемелік құрал (Мектепке дейінгі және бастауыш білім» мамандықтары үшін) А.,2004. 98 бет 6.4 б.т. (әдістемелік құрал). (авт. бірл.);
* Жоғары оқу орындарында қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2009. 277 бет. Оқу құралы. (авт. бірл.);
* Қазақ тілі (авиация мамандығы студенттері үшін). Алматы, 2009. 8 б.т. Оқу құралы (авт. бірл);
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы, 2011. 142 бет. 9 б.т. Жұмыс дәптері (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі салалары бойынша тапсырмалар. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 85  бет.10, 6 б.т. (Т.Ермекова т.б.);
* Студент пен оқытушының бірлескен өздік жұмысын ұйымдастыру әдістемесі. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 159 бет 9,9 б.т. (А.Сатбекова, Т.Ермекова, М.Қанабекова, т.б.);
* Қазіргі қазақ тілі сөзжасамы бойынша студенттердің өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2013. - 102 бет. 10,6 б.т. (Ғ.Б.Шойбекова).
* Нормативті қазақ тілі // Алматы, ҚазМемҚызПУ, 2015. 154 б. 9,6 б.т. (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен лексикографиясы бойынша өздік жұмыс тапсырмалары. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 9,6 б.т. Ж.Отарбекова, Б.Нуржанова, П.Байтимбетова, А.Дауткулова;
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясы курс бойынша Блум таксономиясына негізделген сабақтар. Әдістемелік құралы. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 10 б.т.;
* Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева.  Қазақ тілі. Мұғалімге  арналған әдістемелік нұсқаулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2024. 108 б.;
* Ж.К.Отарбекова, Г.Қ.Абдирасилова, С.А.Оданова. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 7-сыныбына арналған. - Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 92 б.;
* Ж.К.Отарбекова, С.А.Оданова.   Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы: жалпы білім беретін мектептің 7-сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал. – Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2024. – 44 б.;
* Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева. Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 7-сынып оқушыларына арналған оқулық. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 272 бет.

=== Мектеп оқулықтары ===
* Қазақ тілі. 12 жылдық мектептің 5-сыныбы үшін Байқау оқулығы. Мектеп, 2007, 2008 жж.	278 бет (авт. бірл.);
* 12 жылдық мектептің 5-сыныбының Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау Мектеп, 2007 ж. 68 бет (әдістемелік құрал). (авт. бірл.);
* 5–6-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 1-кітап, 2011 ж. 7 б.т. (авт. бірл.);
* 7–8-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 2-кітап. 2011 ж. 13 б.т. (авт. бірл.);
* 9–10–11-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы.	3-кітап. 2011 ж. 10 б.т. (авт. бірл.);
* Қазақ тілі. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқу құралы. Арман-ПВ баспасы, 2016. - 48 бет  (Ермекова Т., Қасымбек А.);
* Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған оқулық Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 144 б. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева);
* Қазақ тілі. Мұғалім кітабы. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 136 б (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева);
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 5 сынып Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 44 б.(авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, С.А. Оданова);
* Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 208 бет. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) 208 бет. 11,76 б.т;
* Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 116 бет (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева);
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 6 сынып (авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 20 бет;
* Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 116 бет;
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар Т. Ермекова, Ж. Отарбекова Г.Б, Тоқтыбаева Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 2 б.т.;
* Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған оқулық. / Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Г.Б.Тоқтыбаева. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 256 бет;
* Отарбекова Ж.К. ж.б. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған. Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Қ.Д.Тұрсынова. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 92 бет.

== Жарияланымдар ==
=== ҚР ҒжЖБМ Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ғылыми қызметтің негізгі нәтижелерін жариялау үшін ұсынатын басылымдарда жарияланға мақалалар ===
* Сөзжасам мәселелері және оның түркологияда зерттелуі // Ізденіс-Поиск журналы. 1996. № 1. 5-11-б;
* Сөзжасамдық ұғымдар терминдер түрінде // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996 № 4. 100-103-б;
* «Жами-ат-тауарих» тіліндегі сөздердің қосарлану арқылы жасалуы және сөзжасамға қатысы // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996. №7-8. 79-86-б;
* Қайталама қос сөздердің лексика-грамматикалық сипаты мен сөзжасамға  қатысы // Ізденіс-Поиск журналы. 2000 ж. № 6. 10-14-б.;
* Қос сөз жасаудың сипаты жайында // Тілтаным. А., 2001.;
* Туынды сөздің лексикалық және сөзжасамдық мағынасының ара қатынасы жайында // Ұлт тағылымы. Ғылыми педагогикалық басылым. №4 2010, 259-262 б.;
* Етіс жұрнақтары сөз тудыра ма? // Журнал «ҚазҰУ Хабаршысы» Филология сериясы. №4-5, 140-142-б.;
* Сан есім сөзжасамының даулы мәселелері // Журнал «Қазақ тілі мен әдебиеті. №10.2010, 95-104-б.;
* Туынды сөздің сөзжасамдық мағынасын анықтау мәселесі жайында // Тілтаным. №3 2010, 124-129-б.;
* Зат есімнің кейбір реңк мәнді жұрнақтарының функциясы жайында // Тілтаным. №4. 2010, 25-28-б.;
* Сөзжасам қосымшаларының сандық-сапалық сипаты // Ұлт тағылымы. №4. 2010, 248-251-б.;
* Сөзжасамның кейбір қосымшаларының семантикалық дамуы // Ізденіс. №1 2011, 198-201-б.;
* Ортағасырлық ескерткіш тіліндегі қос қызметті қосымшалар // Ясауи атындағы қазақ-түрік университеті. Хабаршы. Филология сериясы. Түркістан. №2. 2011, 26-29-б.;
* Тіл дамуының философиялық заңдылықтары // Тілтаным.  №1. 2011, 101-105-б.;
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясы мен сөзжасамындағы күрделі етістік мәселесі жайында // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. №1. 2012, 93-96-бб.;
* Критериалды бағалау арқылы білім алушының құзіреттілігін қалыптастыру // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. №2 (52) 2015, 168-172 б.( Л.Әділбекова , А.Оразқан);
* Көне түркі сөздігіндегі соматикалық фразеологизмдердің жасалуы мен уәждемесі// Л.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті. Хабаршы. №5 (120).  2017. 622-626 –бб. (Шойбекова Ғ.);
* Қазақ тіліндегі деривативтік қосымшалардың функциялық сипаты жайында// Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология сериясы. № 1. 2018. 122-127-б. (Шойбекова Ғ.);
* Қазақ тіліндегі сөзжасамдық валенттілік жайында. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетi .ХАБАРШЫ «Филология ғылымдары» сериясы, №1(63), 2018. 84-89-бб.;
* Қазақ тіліндегі өсиет концептісі. Қазақстанның ғылымы мен өмірі. №2 (77) 2019. 171-176-бб. (Нұргалиева Н.Б.);
* Қазақ фольклорындағы дәстүрлі ментальдік және ұлттық таным. 30-34-бб.  Абай ат. ҰПУ Хабаршысы. «Филология ғылымдары» сериясы . №1(67).2019. (Балабекова Қ.Ш.);
* Тұрмыс-салт ертегілеріне лингвостатистикалық талдау. Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология ғылымдарының» сериясы, №4 (70), 2019ж.35-40-бб. (Балабекова Қ.Ш.) http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20200121011257.pdf
* Тілдік тұлға концепті. ПМУ Хабаршысы. Филология сериясы № 4 (2019) 149-157 бб. (Есимкулова С. С.). https://vestnik-philological.tou.edu.kz/storage/journals/105.pdf
* Ертегі жанрының адам санасының көрінісі ретінде  пайда болуы мен қалыптасуы // Наука и жизнь, «Филология ғылымдары» сериясы, № 6/3. 2019жыл. (Балабекова Қ.Ш. Отарбекова  Ж.К.);
* Абай  қарасөздеріндегі  концептілер жүйесі арқылы ақынның тілдік тұлғасын тану (лингвостатистикалық талдау негізінде). Еуразия гуманитарлық университеті  Хабаршысы. 2020. № 1. 221-228-бб. (Б. Нұржанова).  https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ 
* Абайдың қара сөздеріндегі функциялық жұрнақтардың қолданысы. Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. 2020. №3 163-169-бб. (Б.Н.Нуржанова, Л.Алипбекова) https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/
* Ж.К. Отарбекова, С.С. Есимкулова,  К.Қ. Нагиметова, Г.А. Ескермесова. Ғалым, қайраткер Мырзатай    Жолдасбековтің тілдік тұлғасы. ҚазҰУ хабаршысы, Филология сериясы. №4 (192). 2023. 96-106-бб. https://philart.kaznu.kz/index.php/1-FIL/article/view/4543
* Linguistic representation of the concepts of wealth and poverty in folk tales (Balabekova K.Sh., Otarbekova Zh.K.,  Imankulova M. A.), Tiltanym №2 (94) 2024. 52-66-бб. https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1284
* Kazak halk masallarindaki “ant”, “yemin” ve “vaat” (söz) kavramlarinin edimbilimsel görünümü. Ясауи университетінің Хабаршысы, №2 (132), 2024 40-52-бб.
(K.Ş.Balabekova, A.A.Kurmanali, J.K.Otarbekova)https://journals.ayu.edu.kz/index.php/habarshy/issue/view/71/87 
* Қазақ гидронимдеріндегі халықтық магия мен анимистік нанымдар. Bulletin of Toraighyrov University. Philology series 2025-03-28 | Journal article DOI:0.48081/KNDT2471 (А.К.Дауткулова, М.С.Атабаева, Ж.К.Отарбекова, Г.Ақтай. https://doi.org/10.48371/PHILS.2025.3.78.021 
# Морфологиялық құрылымдардың нейролингвистикалық ерекшеліктері 
А.Ғ.Сембаева, Ж.К.Отарбекова,Г.А.Ескермесова, А.А.Сатбекова. Абылай хан ат. ҚазХҚжӘТУ ХАБАРШЫСЫ. “ФИЛОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАРЫ” сериясы №3 (78) 2025, 371-391 б.
https://bulletin-philology.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/view/1977

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>rn8se8qvi1g1icxsudpgb80u9a01pg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602273</id>
      <parentid>3602272</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары|Филология ғылымдарының кандидаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21831" sha1="fw0x4qpyd1niuz5ylv34v6wtr8uke7u" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Жәмила Керімбайқызы Отарбекова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              = 
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 02.03.1966 
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Қаратау|Қаратауда}}
 |Қайтыс болған күні  = 
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{байрақ|Қазақстан}}
 |Ғылыми аясы         = тіл білімі
 |Жұмыс орны          = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
 |Ғылыми дәрежесі     = филология ғылымдарының кандидаты
 |Ғылыми атағы        = профессор 
 |Альма-матер         = Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті
 |Ғылыми жетекші      = [[Сейілбек Мұқамеджарұлы Исаев]]
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}}
 |Қолтаңбасы          = 
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
 |Commons             = 
}}
'''Жәмила Керімбайқызы Отарбекова''' ([[2 наурыз]] [[1966 жыл|1966]], [[Жамбыл облысы]], [[Қаратау (қала)|Қаратау қаласы]]) — [[Тіл Білімі|тіл білімі]] маманы, [[филология]] ғылыми кандидаты (1997).

== Еңбек жолы ==
* 1983–1984 жылдары [[Алматы]]да СМУ-13 құрылыс белімінде жұмыс істеді. 
* Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтының [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і факультетін бітірген (1988). 
* 1988–1990 жылдары Қаратау қаласындағы [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті|Қазақ политехникалық институты]]ның бөлімшесінде оқытушы. 
* 1991–1993 жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында]] аспирант. 
* 1995 жылдан бастап осы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|институтта]] аға оқытушы. 
* ҚР ҒМ ғылым академиясының корр.-мүшесі [[Исаев Сейілбек Мұқамеджарұлы|С. Исаевтың]] жетекшілігімен «Жами-ат тауарих» тіліндегі сөзжасам деген тақырыпта кандидаты диссертациясын қорғады. 
* 5 [[мақала]] жариялады.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;

== Еңбектері ==
=== Монография ===
Қазақ тіліндегі деривативті және релятивті қосымшалардың функционалды-семантикалық сипаты // Монография. Алматы, 2017, 10 б.т.

=== Оқулықтар мен оқу құралдары ===
* Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам проблемалары жайында Алматы, 2000 ТП, Ануар. (көмекші құрал). 2 б.т. 43 б.;
* Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасамның жалпы мәселелері мен сөзжасамдық тәсілдер жайында // Алматы, Білім, 2001. Оқу құралы 5,3 б.т. 85 бет.;
* Қазақ тілі термин дерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздіктері. Әскери іс. Алматы. Мектеп, 2001 (түсіндірме сөздік) 52 б.т. 480 бет. (Авторлар ұжымы).;
* Қазіргі қазақ тілі бойынша тест жинағы А., 2003 11, 4 б.т. (көмекші құрал), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған әдістемелік нұсқау А., 2003. 4,8 б.т. (көмекші құрал (авт. бірл.);
* Қазақ тіл білімі бойынша тест жинағы А., 2004. 12,5 б.т (Көмекші құрал), (авт. бірл.);
* Қазақ тіл білімі бойынша әдістемелік нұсқау. А., 2004 4,5 б.т (әдістемелік нұсқау), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай оқитын студенттерге арналған бақылау-жаттығу жұмыстары А. 2004 ж. 67 б. (Көмекші құрал), (авт. бірл.); 
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. А., 2004 ж., 107 бет, 6,7 б.т. (әдістемелік құрал), (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі курсы бойынша сырттай бөлім студенттеріне арналған әдістемелік құрал (Мектепке дейінгі және бастауыш білім» мамандықтары үшін) А.,2004. 98 бет 6.4 б.т. (әдістемелік құрал). (авт. бірл.);
* Жоғары оқу орындарында қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 2009. 277 бет. Оқу құралы. (авт. бірл.);
* Қазақ тілі (авиация мамандығы студенттері үшін). Алматы, 2009. 8 б.т. Оқу құралы (авт. бірл);
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы, 2011. 142 бет. 9 б.т. Жұмыс дәптері (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілі салалары бойынша тапсырмалар. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 85  бет.10, 6 б.т. (Т.Ермекова т.б.);
* Студент пен оқытушының бірлескен өздік жұмысын ұйымдастыру әдістемесі. Оқу құралы. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2012. – 159 бет 9,9 б.т. (А.Сатбекова, Т.Ермекова, М.Қанабекова, т.б.);
* Қазіргі қазақ тілі сөзжасамы бойынша студенттердің өздік жұмыс тапсырмалары. Алматы: ҚазМемҚызПУ, 2013. - 102 бет. 10,6 б.т. (Ғ.Б.Шойбекова).
* Нормативті қазақ тілі // Алматы, ҚазМемҚызПУ, 2015. 154 б. 9,6 б.т. (авт. бірл.);
* Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен лексикографиясы бойынша өздік жұмыс тапсырмалары. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 9,6 б.т. Ж.Отарбекова, Б.Нуржанова, П.Байтимбетова, А.Дауткулова;
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясы курс бойынша Блум таксономиясына негізделген сабақтар. Әдістемелік құралы. «Қыздар университеті» баспасы, 2019. 10 б.т.;
* Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева.  Қазақ тілі. Мұғалімге  арналған әдістемелік нұсқаулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2024. 108 б.;
* Ж.К.Отарбекова, Г.Қ.Абдирасилова, С.А.Оданова. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 7-сыныбына арналған. - Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 92 б.;
* Ж.К.Отарбекова, С.А.Оданова.   Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы: жалпы білім беретін мектептің 7-сынып мұғалімдеріне арналған әдістемелік құрал. – Астана: «Арман-ПВ» баспасы, 2024. – 44 б.;
* Ж.Отарбекова, Г.Тоқтыбаева, А.Тоқбаева. Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 7-сынып оқушыларына арналған оқулық. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2024. – 272 бет.

=== Мектеп оқулықтары ===
* Қазақ тілі. 12 жылдық мектептің 5-сыныбы үшін Байқау оқулығы. Мектеп, 2007, 2008 жж.	278 бет (авт. бірл.);
* 12 жылдық мектептің 5-сыныбының Қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау Мектеп, 2007 ж. 68 бет (әдістемелік құрал). (авт. бірл.);
* 5–6-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 1-кітап, 2011 ж. 7 б.т. (авт. бірл.);
* 7–8-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы. 2-кітап. 2011 ж. 13 б.т. (авт. бірл.);
* 9–10–11-сыныптар үшін қазақ тілінен тест жинағы.	3-кітап. 2011 ж. 10 б.т. (авт. бірл.);
* Қазақ тілі. Жұмыс дәптері. Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқу құралы. Арман-ПВ баспасы, 2016. - 48 бет  (Ермекова Т., Қасымбек А.);
* Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған оқулық Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 144 б. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева);
* Қазақ тілі. Мұғалім кітабы. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 136 б (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Р. Мұнасаева);
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 5 сынып Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 44 б.(авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, С.А. Оданова);
* Қазақ тілі. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 208 бет. (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) 208 бет. 11,76 б.т;
* Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Жалпы білім беретін мектептің 5-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 116 бет (Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева);
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар жинағы. 6 сынып (авторлары: Т.Н. Ермекова, Ж.К. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева) Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2017. 20 бет;
* Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. Т. Ермекова, Ж. Отарбекова, Г.Б. Тоқтыбаева. Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 116 бет;
* Қазақ тілі. Диктанттар мен мазмұндамалар Т. Ермекова, Ж. Отарбекова Г.Б, Тоқтыбаева Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған. Алматы: «Арман ПВ» баспасы, 2018. 2 б.т.;
* Қазақ тілі: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған оқулық. / Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Г.Б.Тоқтыбаева. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 256 бет;
* Отарбекова Ж.К. ж.б. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар: негізгі білім беру деңгейінің 8-сынып оқушыларына арналған. Ж.К.Отарбекова, А.Е.Тоқбаева, Қ.Д.Тұрсынова. – Астана: «Arman-PV baspasy», 2026. – 92 бет.

== Жарияланымдар ==
=== ҚР ҒжЖБМ Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ғылыми қызметтің негізгі нәтижелерін жариялау үшін ұсынатын басылымдарда жарияланға мақалалар ===
* Сөзжасам мәселелері және оның түркологияда зерттелуі // Ізденіс-Поиск журналы. 1996. № 1. 5-11-б;
* Сөзжасамдық ұғымдар терминдер түрінде // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996 № 4. 100-103-б;
* «Жами-ат-тауарих» тіліндегі сөздердің қосарлану арқылы жасалуы және сөзжасамға қатысы // Қазақ тілі мен әдебиеті, 1996. №7-8. 79-86-б;
* Қайталама қос сөздердің лексика-грамматикалық сипаты мен сөзжасамға  қатысы // Ізденіс-Поиск журналы. 2000 ж. № 6. 10-14-б.;
* Қос сөз жасаудың сипаты жайында // Тілтаным. А., 2001.;
* Туынды сөздің лексикалық және сөзжасамдық мағынасының ара қатынасы жайында // Ұлт тағылымы. Ғылыми педагогикалық басылым. №4 2010, 259-262 б.;
* Етіс жұрнақтары сөз тудыра ма? // Журнал «ҚазҰУ Хабаршысы» Филология сериясы. №4-5, 140-142-б.;
* Сан есім сөзжасамының даулы мәселелері // Журнал «Қазақ тілі мен әдебиеті. №10.2010, 95-104-б.;
* Туынды сөздің сөзжасамдық мағынасын анықтау мәселесі жайында // Тілтаным. №3 2010, 124-129-б.;
* Зат есімнің кейбір реңк мәнді жұрнақтарының функциясы жайында // Тілтаным. №4. 2010, 25-28-б.;
* Сөзжасам қосымшаларының сандық-сапалық сипаты // Ұлт тағылымы. №4. 2010, 248-251-б.;
* Сөзжасамның кейбір қосымшаларының семантикалық дамуы // Ізденіс. №1 2011, 198-201-б.;
* Ортағасырлық ескерткіш тіліндегі қос қызметті қосымшалар // Ясауи атындағы қазақ-түрік университеті. Хабаршы. Филология сериясы. Түркістан. №2. 2011, 26-29-б.;
* Тіл дамуының философиялық заңдылықтары // Тілтаным.  №1. 2011, 101-105-б.;
* Қазіргі қазақ тілі морфологиясы мен сөзжасамындағы күрделі етістік мәселесі жайында // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. №1. 2012, 93-96-бб.;
* Критериалды бағалау арқылы білім алушының құзіреттілігін қалыптастыру // Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Филология ғылымдары сериясы. №2 (52) 2015, 168-172 б.( Л.Әділбекова , А.Оразқан);
* Көне түркі сөздігіндегі соматикалық фразеологизмдердің жасалуы мен уәждемесі// Л.Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті. Хабаршы. №5 (120).  2017. 622-626 –бб. (Шойбекова Ғ.);
* Қазақ тіліндегі деривативтік қосымшалардың функциялық сипаты жайында// Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология сериясы. № 1. 2018. 122-127-б. (Шойбекова Ғ.);
* Қазақ тіліндегі сөзжасамдық валенттілік жайында. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетi .ХАБАРШЫ «Филология ғылымдары» сериясы, №1(63), 2018. 84-89-бб.;
* Қазақ тіліндегі өсиет концептісі. Қазақстанның ғылымы мен өмірі. №2 (77) 2019. 171-176-бб. (Нұргалиева Н.Б.);
* Қазақ фольклорындағы дәстүрлі ментальдік және ұлттық таным. 30-34-бб.  Абай ат. ҰПУ Хабаршысы. «Филология ғылымдары» сериясы . №1(67).2019. (Балабекова Қ.Ш.);
* Тұрмыс-салт ертегілеріне лингвостатистикалық талдау. Абай атындағы ҚазҰПУ-нің Хабаршысы, «Филология ғылымдарының» сериясы, №4 (70), 2019ж.35-40-бб. (Балабекова Қ.Ш.) http://sp.kaznpu.kz/docs/jurnal_file/file20200121011257.pdf
* Тілдік тұлға концепті. ПМУ Хабаршысы. Филология сериясы № 4 (2019) 149-157 бб. (Есимкулова С. С.). https://vestnik-philological.tou.edu.kz/storage/journals/105.pdf
* Ертегі жанрының адам санасының көрінісі ретінде  пайда болуы мен қалыптасуы // Наука и жизнь, «Филология ғылымдары» сериясы, № 6/3. 2019жыл. (Балабекова Қ.Ш. Отарбекова  Ж.К.);
* Абай  қарасөздеріндегі  концептілер жүйесі арқылы ақынның тілдік тұлғасын тану (лингвостатистикалық талдау негізінде). Еуразия гуманитарлық университеті  Хабаршысы. 2020. № 1. 221-228-бб. (Б. Нұржанова).  https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/ 
* Абайдың қара сөздеріндегі функциялық жұрнақтардың қолданысы. Еуразия гуманитарлық институтының Хабаршысы. 2020. №3 163-169-бб. (Б.Н.Нуржанова, Л.Алипбекова) https://www.enu.kz/gilimy-basilimdary/euu-khabarshysy-zhurnalynyn-arkhivi/
* Ж.К. Отарбекова, С.С. Есимкулова,  К.Қ. Нагиметова, Г.А. Ескермесова. Ғалым, қайраткер Мырзатай    Жолдасбековтің тілдік тұлғасы. ҚазҰУ хабаршысы, Филология сериясы. №4 (192). 2023. 96-106-бб. https://philart.kaznu.kz/index.php/1-FIL/article/view/4543
* Linguistic representation of the concepts of wealth and poverty in folk tales (Balabekova K.Sh., Otarbekova Zh.K.,  Imankulova M. A.), Tiltanym №2 (94) 2024. 52-66-бб. https://www.tiltanym.kz/jour/article/view/1284
* Kazak halk masallarindaki “ant”, “yemin” ve “vaat” (söz) kavramlarinin edimbilimsel görünümü. Ясауи университетінің Хабаршысы, №2 (132), 2024 40-52-бб.
(K.Ş.Balabekova, A.A.Kurmanali, J.K.Otarbekova)https://journals.ayu.edu.kz/index.php/habarshy/issue/view/71/87 
* Қазақ гидронимдеріндегі халықтық магия мен анимистік нанымдар. Bulletin of Toraighyrov University. Philology series 2025-03-28 | Journal article DOI:0.48081/KNDT2471 (А.К.Дауткулова, М.С.Атабаева, Ж.К.Отарбекова, Г.Ақтай. https://doi.org/10.48371/PHILS.2025.3.78.021 
# Морфологиялық құрылымдардың нейролингвистикалық ерекшеліктері 
А.Ғ.Сембаева, Ж.К.Отарбекова,Г.А.Ескермесова, А.А.Сатбекова. Абылай хан ат. ҚазХҚжӘТУ ХАБАРШЫСЫ. “ФИЛОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАРЫ” сериясы №3 (78) 2025, 371-391 б.
https://bulletin-philology.ablaikhan.kz/index.php/j1/article/view/1977

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]]</text>
      <sha1>fw0x4qpyd1niuz5ylv34v6wtr8uke7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Византия күнтізбесі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120725</id>
    <revision>
      <id>3602266</id>
      <parentid>3601878</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5692" sha1="j17qehrzazlwx422zxb2dyznzjdeqxe" xml:space="preserve">'''Византия күнтізбесі''' — [[988 жыл|988]] жылы император [[II Василий Болгарқырғыш|II Василий]] ресми бекіткен күнтізбе және ол [[1453 жыл|1453]] жылға дейін қолданыста болған, яғни [[Византия империясы]]ның құлауына дейін.

== Тарихы ==
[[Сурет:Monreale creation Adam.jpg|нобай|Византия мозаикасы «Адамның жаратылуы» (Монреал соборы).]]
Бұл термин алғаш рет діни қызметкер Георг (б. з. [[638 жыл|638]]–[[639 жыл|639]]) трактатында «Әмбебап дәуірді» деп сипаттаған. Оның негізгі артықшылықтарын [[Астрономиялық бірлік|астрономиялық циклдар]] мен [[Астрономиялық құралдар|көрсеткіштер жүйесі]] үшін біртұтас анықтамалық нүкте, сондай-ақ [[Пасха]] есептеулерінің ыңғайлылығы деп санады. [[Ай (серік)|Ай]] мен [[Күн (жұлдыз)|күн]] циклдерінің өзара байланысы ғалымдарға [[Иса Мәсіх|Исаның]] туылуы немесе айқышқа шегеленуі сияқты негізгі күндерге ғарыштық мән беруге мүмкіндік берді.&lt;ref&gt;Rautman, Marcus Louis (2006). ''[https://books.google.com/books?id=hs3iEyVRHKsC&amp;q=Daily+Life+in+the+Byzantine+Empire Daily life in the Byzantine Empire]''. Greenwood Press. p. 7.&lt;/ref&gt;

[[VII ғасыр|VII]] ғасырдың екінші жартысында Жаратылыс дәуірі [[Батыс Еуропа|Батыс Еуропада]], кем дегенде, [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] белгілі болды.  [[X ғасыр|X]] ғасырдың аяғында (шамамен б. з. [[988 жыл|988]] ж.) дәуір ресми мемлекеттік құжаттарда көрсетілген кезде, [[Византия империясы|Шығыс Рим]] әлемінде біртұтас жүйе кеңінен қабылданды. Оның іргетасы біздің заманымыздан бұрын қаланды, дегенмен құрылу күні ақыры [[VII ғасыр|VII]] ғасырдың ортасында белгіленді. 

Осылайша, тарихи уақыт Батыста [[VI ғасыр|VI]] және [[IX ғасыр|IX]] ғасырлар арасында қабылданған Анно Домини жүйесінен кейін болғандай, [[Христиандық|Мәсіхтің]] туған күнінен емес, дүниенің жаратылуынан бастап есептелді. Шығыс шіркеуі Дионисий Эксигустың Анно Домини жүйесінен аулақ болды, өйткені Христостың туған күні [[Ыстанбұл|Константинопольде]] [[XIV ғасыр|XIV]] ғасырдың басында талқыланған. Сайып келгенде, [[1 қыркүйек]] дәуірдің басы ретінде бекітілді, ал Исаның дүниеге келуі әлем жаратылғаннан бастап 5509 жылы белгіленді. 

Византия күнтізбесі [[Юлиан күнтізбесі|Юлиан күнтізбесімен]] бірдей болды, тек мынаны қоспағанда:
* Ай атаулары [[Латын тілі|латын]] тілінен [[Грек тілі|грек]] тіліне аударылды.
* Жылдың бірінші күні 1 қыркүйекке сәйкес келді, сондықтан [[Шіркеу|шіркеулік]] және азаматтық күнтізбелік жылдар 1 қыркүйектен 31 тамызға дейін созылды, бұл әлі күнге дейін Шығыс [[Православ шіркеуі|православие шіркеуінің]] шіркеу жылы болып табылады.
* Танысу римдік үлгі бойынша Kalends, Nones және Ides арқылы жасалған жоқ, тек [[Грек халқының мәдениеті|грек]], сириялық және [[Мысыр мәдениеті|мысырлық]] дәстүрлерді сақтай отырып, айдың басынан бастап күндерді нөмірлеу арқылы жасалды.
* Бұл дәуір [[Рим империясы|Римнің]] құрылуына емес, дүниенің жаратылуына (5509 ж. 1 қыркүйектен 5508 ж. 31 тамызға дейінгі кезең) негізделген. Жылдар [[Консул|консулдардың]] билік ету мерзімімен емес, көрсеткіштегі орнымен есептелді.

Византия күнтізбесінің секіру күні Юлиан күнтізбесінің бастапқы римдік нұсқасының бисекстильдік күніне ұқсас жолмен, [[наурыз]] күнтізбесінің алдындағы алтыншы күнді, яғни [[24 ақпан|24 ақпанды]] екі еселеу арқылы алынды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{time-stub}}
{{Уақытты өлшеу және уақыт стандарттары}}

[[Санат:Юлиан күнтізбесі]]</text>
      <sha1>j17qehrzazlwx422zxb2dyznzjdeqxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1993 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124537</id>
    <revision>
      <id>3602260</id>
      <parentid>3601325</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18960" sha1="d64dh1ww62rquadwowxmt1lnuw4c6ug" xml:space="preserve">{{alsonumber|1993}}
{{Жыл үшін навигация|1993}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1993}}
{{Жыл туралы|1993}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
[[Сурет:President Bush and Russian President Boris Yeltsin sign the Start II Treaty at a Ceremony in Vladimir Hall, The... - NARA - 186462.tif|нобай|Президенттер Джордж Буш пен Борис Ельцин 1993 жылы 3 қаңтарда Мәскеу Кремлінің Владимир залында START II шартына қол қойды.]]
* [[1 қаңтар]]:
** [[Чехословакия]] - [[Чехия]] мен [[Словакия|Словакияға]] бейбіт түрде бөлінді.
** Еуропалық экономикалық қауымдастық сауда кедергілерін жояды және біртұтас еуропалық нарықты құрады.
* [[3 қаңтар]] – Мәскеуде президенттер [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш]] (АҚШ) мен [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] (Ресей) стратегиялық қаруларды қысқарту туралы екінші келісімге қол қойды.
* [[13 қаңтар]] - [[Химиялық қару]] туралы конвенцияға (CWC) АҚШ президент Джордж Буш қол қойды.
* [[17 қаңтар]] - АҚШ-тың [[Бағдат|Бағдад]] маңындағы ядролық деп есептелетін нысандарға зымырандық соққысы болды.
* [[19 қаңтар]] - Чехия мен Словакия [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ға қабылданды.
* [[20 қаңтар]] - [[Билл Клинтон|Билл Клинтонның]] Америка Құрама Штаттарының президенті ретінде инаугурациясы. Джордж Буштың өкілеттігі аяқталды.
* [[22 қаңтар]] – Мәскеуде [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] мемлекет басшыларының кездесуі өтті. Тоғыз мемлекеттің жетеуі ([[Украина]] мен [[Түрікменстан|Түркіменстанды]] қоспағанда) басшылары Достастық Хартиясына қол қойды.

=== Ақпан ===
* [[2 ақпан]] - Өзбекстан президенті [[Ислам Әбдіғаниұлы Кәрімов|Ислам Кәрімов]] әрбір азаматқа өмір бойына 500 гектарға дейінгі жер телімін алу құқығын беретін «Жерге жеке меншік құқығы туралы» жарлыққа қол қойды.
* [[7 ақпан]] - [[Лихтенштейн|Лихтенштейнде]] парламенттік сайлау өтті.
* [[10 ақпан]] - [[Италия]] үкіметі жоғары лауазымды тұлғаларға қатысты сыбайлас жемқорлық жанжалынан кейін отставкаға кетті.
* [[14 ақпан]] - [[Литва|Литвада]] президент сайлауы өтті.
* [[15 ақпан]] - [[Словакия|Словакияның]] Ұлттық кеңесі Михал Ковачты елдің тұңғыш президенті етіп сайлады.
* [[25 ақпан]] - [[Куба|Кубада]] Ұлттық ассамблеяға алғашқы тікелей сайлау өтті. Ресми түрде сайлаушылардың 99,6%-ы қатысты.

=== Наурыз ===
* [[2 наурыз]] - [[Сургут]] қаласында [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ның мұнай және газ жөніндегі үкіметаралық кеңесі құрылды.
* [[12 наурыз]] - Солтүстік Корея [[Ядролық қаруды таратпау туралы шарт|Ядролық қаруды таратпау туралы шарттан]] шығатынын және халықаралық инспекторларды өз аумағына кіргізуден бас тартқанын жариялады.
* [[27 наурыз]] - [[Цзян Цзэминь]] Қытай Халық Республикасының төрағасы қызметіне кірісті.
* [[29 наурыз]] – [[Лос Анжелес|Лос-Анджелесте]] 65-ші [[Оскар сыйлығы|Оскар]] марапаттау рәсімі өтті.

=== Сәуір ===
* [[5 сәуір]] - [[NVIDIA|Nvidia]] құрылды.
* [[8 сәуір]] – [[Солтүстік Македония|Македония Республикасы]] Біріккен Ұлттар Ұйымына «бұрынғы Югославия Македония Республикасы» уақытша атауымен қабылданды.
* [[15 сәуір]] - Түркіменстан президенті [[Сапармұрат Атаұлы Ниязов|Сапармұрат Ниязов]] түркімен тілінің [[Кириллица|кириллицадан]] [[Латын әліпбиі|латын]] графикасына көшетінін мәлімдеді.
* [[22 сәуір]] – Mosaic веб-шолғышының бірінші нұсқасы шығарылды
* [[23 сәуір]] - [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] [[Туберкулез|туберкулезді]] жаһандық денсаулық сақтау саласындағы төтенше жағдай деп жариялады.
* [[27 сәуір]] - [[Эритрея|Эритреяның]] тәуелсіздігін Біріккен Ұлттар Ұйымы жариялады және растады.

=== Мамыр ===
* [[5 мамыр]] – [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасының]] бірінші конституциясы қабылданды.
* [[10 мамыр]] - Қырғызстанда жаңа ұлттық валюта [[сом]] енгізілді.
* [[14 мамыр|14 мамыр:]] 
** [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] экономикалық одағы құрылды.
** [[Эстония]], [[Литва]] және [[Словения]] [[Еуропа кеңесі|Еуропа Кеңесіне]] мүше болды.
* [[19 мамыр]] - Америка Құрама Штаттары [[Ангола|Анголаның]] ресми үкіметін мойындағанын жариялады.
* [[24 мамыр]] - [[Эритрея]] Эфиопиядан тәуелсіздік алды.
* [[25 мамыр]] - [[Гаага|Гаагада]] бұрынғы [[Югославия]] үшін халықаралық қылмыстық трибунал құрылды.
* [[28 мамыр]] – [[Монако]] және Эритрея [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]]-ның толыққанды мүшесі болды

=== Маусым ===
* [[4 маусым]] - [[Әзербайжан|Әзірбайжандағы]] әскери путч.
* [[5 маусым]] - Сомалидегі [[Могадишо|Могадишода]] БҰҰ күштерімен бірге қызмет ететін 24 пәкістандық әскер қаза тапты.
* [[6 маусым]] - [[Моңғолия|Моңғолияда]] тұңғыш рет жалпыхалықтық президент сайлауы өтті.
* [[15 маусым]] - [[Куба|Кубадан]] соңғы Ресей әскерлері  кетті.
* [[23 маусым]] - [[Гаити|Гаитиге]] халықаралық санкциялар салынды.
* [[25 маусым]] - Лит Литваның жаңа валютасы ретінде енгізілді.
* [[30 маусым]] - [[Чехия]] мен [[Словакия]] Еуропа Кеңесіне мүше болды

=== Шілде ===
[[Сурет:Amigacd32.jpg|нобай|Amiga CD32 ойын консолі.]]
* [[16 шілде]] - Amiga CD32, CD-ROM пайдаланатын алғашқы 32 биттік ойын консолі [[Лондон|Лондонда]] таныстырылды.
* [[26 шілде]] – [[7 тамыз]] – Ресейдегі ақша реформасы.
* [[27 шілде]] - [[Microsoft]] Windows NT 3.1 нұсқасын шығарды.
* [[28 шілде]] - [[Андорра]] БҰҰ-ға қабылданды

=== Тамыз ===
* [[3 тамыз]] – Валдис Биркавс [[Латвия|Латвияның]] премьер-министрі болды.
* [[9 тамыз]]:
** Морихиро Хосокава [[Жапония|Жапонияның]] премьер-министрі қызметіне кірісті.
** Бельгия королі Альберт II ағасы, король Бодуэн I қайтыс болғаннан кейін тоғыз күн өткен соң қызметіне кірісті.
* [[28 тамыз]] - Онг Тенг Чон [[Сингапур|Сингапурдың]] халық сайлаған тұңғыш президенті болды.
* [[31 тамыз]] - Ресей [[Литва|Литвадан]] әскерлерін шығаруды аяқтады.

=== Қыркүйек ===
* [[2 қыркүйек]] - [[Өзбекстан|Өзбекстанда]] 2000 жылға дейін кириллицаны латын әліпбиіне ауыстыру туралы жарияланды.
* [[13 қыркүйек]] - [[Вашингтон|Вашингтонда]] Израиль мен [[Палестина|Палестинаны]] азат ету ұйымы арасындағы бейбіт келісімге (Қағидалар декларациясы) қол қойылды, онда [[Израиль]] әскерлерінің [[Газа секторы]] мен [[Иерихон|Иерихоннан]] шығарылуы қарастырылды;
* [[17 қыркүйек]] - Ресей әскерлері [[Польша|Польшадан]] шығарылды.
* [[21 қыркүйек]] - [[3 қазан]] - Ресейдегі Конституциялық дағдарыс.
* [[22 қыркүйек]] - Ефим Звягильский Украина премьер-министрінің міндетін атқарушы болды.
* [[24 қыркүйек]] - [[Әзербайжан|Әзірбайжан]] [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ға толыққанды мүше ретінде қосылды.
* [[30 қыркүйек]] - [[Ресей]] мен [[Сан-Марино]] дипломатиялық қатынас орнатты.

=== Қазан ===
* [[2 қазан]] - Мәскеудегі Смоленская алаңында Жоғарғы кеңес жақтастары мен полиция мен ОМОН арасында қақтығыс болды.
* [[3 қазан]] - Әзірбайжанда президент сайлауы өтті. [[Хейдар Әлирзаұлы Әлиев|Хейдар Әлиев]] 98,8% дауыс жинап жеңіске жетті.
* [[4 қазан]] - Ақ үйді үкімет танктері атқылауы. [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельциннің]] Мәскеудегі оқиғаларды «алдын ала жоспарланған фашистік-коммунистік көтеріліс» деп сипаттаған Ресей азаматтарына жолдауы.
* [[5 қазан]] - [[Қытай]] ядролық сынақ өткізіп, іс жүзінде дүниежүзілік мораторийді тоқтатты.
* [[7 қазан]] - [[Румыния]] Еуропа Кеңесіне қосылды.
* [[8 қазан]] 
** [[Грузия]] президенті Эдуард Шеварднадзе Грузияның ТМД-ға қосылғанын жариялады; 
** Халықаралық қауымдастық Оңтүстік Африкаға қарсы санкцияларды алып тастады.
* [[22 қазан]] - Мәжіліс (парламент) шешімімен [[Сапармұрат Атаұлы Ниязов|Сапармұрат Ниязов]] әлемдегі барлық түркімендердің көшбасшысы болып жарияланды. Оның атағы кейін «Ұлы Түркіменбашы» атанды.
* [[31 қазан]] - [[Перу|Перудың]] жаңа Конституциясы бекітілді.

=== Қараша ===
* [[1 қараша]] - [[Маастрихт шарты]] (Еуропалық Одақ туралы шарт) күшіне енді. [[Еуропалық экономикалық қауымдастық]] Еуропалық Одаққа айналды.
* [[12 қараша]] – Лондон конвенциясы: [[Радиоактивті элемент|радиоактивті]] қалдықтарды теңізге тастауға тыйым салынады.
* [[14 қараша]] - Референдумда [[Пуэрторикалықтар|Пуэрториколықтар]] Достастық болып қалуға аз дауыс берді.
* [[15 қараша]] - Өзбекстанда уақытша ақша бірлігі сом-купон енгізілді.
* [[22 қараша]] – Армения өзінің ұлттық валютасы драмды енгізді.
* [[29 қараша]] – [[Молдова|Молдовада]] ұлттық валюта – Молдова лейі айналымға енгізілді.
* [[30 қараша]] – Ресей Федерациясының мемлекеттік елтаңбасы бекітілді.

=== Желтоқсан ===
* [[2 желтоқсан]] - Колумбияда Меделлин есірткі картельінің басшысы Пабло Эскобарды полиция атып өлтірді.
* [[9 желтоқсан]] - БҰҰ [[Оңтүстік Африка Республикасы|Оңтүстік Африкаға]] қарсы мұнай эмбаргосын алып тастады.
* [[14 желтоқсан]]:
** Әзірбайжан ТМД-ға мүше болды
** Апас Жұмағұлов Қырғызстанның премьер-министрі болды.
* [[22 желтоқсан]] - Оңтүстік Африка парламенті [[Нәсілдік сегрегация|нәсілдік]] теңдікті қамтамасыз ететін өтпелі конституцияны қабылдады.
* [[30 желтоқсан]] – [[Израиль]] мен [[Ватикан]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

=== Қазақстанда ===
[[Сурет:Tenge93.jpg|нобай|1993 жылғы теңге үлгілері.]]
* [[13 қаңтар]] – «Мемлекеттік шекара туралы» және «Шекара әскерлері туралы» заңдар қабылданып, еліміздің шекарасын құқықтық ресімдеу басталды.
* [[28 қаңтар]] - [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] қабылданды.
* [[16 ақпан]] - Алматыда [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] өкілдігі жұмыс істей бастады.
* [[26 ақпан]] - &quot;Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы&quot; заң күшіне енді, ол республика аумағының тұтастығы, бөлінбейтіндігі және қол сұғылмаушылығы қағидаттарын растады.
* [[10 наурыз]] - Қазақстан Республикасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Президентінің]] жарлығына сәйкес 1993-[[1995 жыл|1995]] жылдарға арналған мемлекетсіздендіру мен жекешелендірудің ұлттық бағдарламасы жарияланды.
* [[6 сәуір]] - Алматыда [[Chevron Corporation|Шеврон]] корпорациясының басқарушы директоры Кеннет Деррдің қатысуымен          &quot;[[Теңізшевройл]]&quot; БК құру туралы келісімге қол қойылды. Сол күні [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Президент]] &quot;Теңізшевройл&quot; бірлескен кәсіпорнының қызметі туралы жарлыққа қол қойды. Мәміле &quot;ғасыр келісімшарты&quot; деп аталды.
* [[18 сәуір]] - Алматыда дүниежүзілік экономикалық форум өтті, оған әлемнің 30 елінен 100-ден астам ірі халықаралық және ұлттық компаниялардың, фирмалар мен банктердің басшылары жиналды.
* [[22 тамыз]]  - [[Қазақ КСР|Қазақ КСР Компартиясының Орталық комитетін]] 25 жылға жуық басқарған және 1986 жылы қызметінен кеткен [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] өмірден озды.
* [[5 қараша]] - [[Болашақ стипендиясы]] құрылды.
* [[15 қараша]] - [[Қазақстан]] рубльдік аймақтан кетті, [[Теңге нышаны|теңге]] ресми [[Валюта|валютаға]] айналады. Жаңа ақша айналымға 1 теңге - 500 кеңес рубль қатынасында енгізілді.
* [[13 желтоқсан]] – Жоғарғы Кеңес өзін-өзі тарату және барлық өкілеттіктерді жаңа сайлауға дейін президентке беру туралы шешім қабылдады, бұл іс жүзінде [[Президенттік республика|президенттік]] басқару формасына көшуді білдірді.
* [[желтоқсан]] - Доллар бағамы 5 теңге 25 тиын құрады.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1993 жылы туғандар]]''
* [[30, тамыз]] — [[Ержан Аленов]], әнші

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1993 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1993}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1993}}

[[Санат:1993 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>d64dh1ww62rquadwowxmt1lnuw4c6ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1994 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124538</id>
    <revision>
      <id>3602259</id>
      <parentid>3601199</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20764" sha1="ivak9nh3qi0ptvpvg4qknmn2b2zu3wj" xml:space="preserve">{{alsonumber|1994}}
{{Жыл үшін навигация|1994}}
{{Ғасыр үшін навигация|20}}
{{Басқа күнтізбелер|1994}}
{{Жыл туралы|1994}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===
* [[1 қаңтар]] - [[Еуропа одағы|ЕО]] елдерінің экономикалық және валюталық одағының қалыптасуының екінші кезеңінің басталуы.
* [[8 қаңтар]] – [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр ғарыш айлағынан]] ресейлік «Союз ТМ-18» басқарылатын ғарыш кемесі ұшырылды.
* [[14 қаңтар]] – АҚШ президенті [[Билл Клинтон]] мен Ресей президенті [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] Кремль келісімдеріне қол қойды, олар кез келген елдің ядролық зымырандарды нысанаға алуына тыйым салады және [[Украина|Украинаның]] ядролық арсеналын жоюды қарастырады.
* [[16 қаңтар]] - Финляндияда президенттік сайлаудың бірінші кезеңі өтті.
* [[30 қаңтар]] - [[Ресей]] мен [[Лихтенштейн]] арасында дипломатиялық қатынас орнатылды.

=== Ақпан ===
* [[1 ақпан]] - [[Еуропа одағы|ЕО]] елдері қол қойған және Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттер арасында азаматтардың толық еркін жүріп-тұруын енгізуді көздейтін [[Шенген келісімі|Шенген келісімдері]] күшіне енді.
* [[9 ақпан]] - [[Босния және Герцеговина]] үшін Вэнс-Оуэн бейбітшілік жоспары жарияланды.
* [[12 ақпан]] - [[1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] Лиллехаммерде басталды.
* [[16 ақпан]] - [[Грекия]] Македониямен саудаға тыйым салды.
* [[17 ақпан]] - [[Ливия]] [[шариғат]] заңдарын күнделікті өмірде қолдануды кеңейтті.
* [[20 ақпан]] - [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]] шариғат заңдарын күнделікті өмірде қолдану аясын кеңейтті.

=== Наурыз ===
* [[1 наурыз]]:
** [[Швеция]], [[Финляндия]] және [[Аустрия|Аустрияның]] [[Еуропа одағы|ЕО]]-ға қосылуы туралы шешім қабылданды.
** [[Грузия]] парламенті Грузияның [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]]-ға қосылуы туралы құжатты ратификациялады. 
* [[3 наурыз]] – Украина мен Америка Құрама Штаттары достық пен ынтымақтастық туралы шартқа қол қойды.
* [[14 наурыз]] – [[Linux]] 1.0.0 нұсқасы шығарылды
* [[15 наурыз]] - [[Беларусь|Беларусь Республикасының Конституциясы]] қабылданды.
* [[16 наурыз]] - [[Норвегия|Норвегияның]] [[Еуропа одағы|ЕО]]-ға кіруі туралы шешім қабылданды.
* [[27 наурыз]] - Украинада парламенттік сайлау өтті. Украина Коммунистік партиясы жеңіске жетіп, [[Верховна Рада|Рададағы]] 450 орынның 85-іне ие болды.
* [[31 наурыз]] - Босния және Герцеговинадағы сербтер Сребреницадағы қауіпсіздік аймақтарын атқылады.

=== Сәуір ===
[[Сурет:Yemen's government army entered Aden during civil war.jpg|нобай|Йемен үкіметінің әскерлері Аден провинциясына кіруі.]]
* [[7 сәуір]] - Руандадағы хутулардың тутсилердің жаппай геноцидінің басталуы.
* [[14 сәуір]] - Америкалық [[Жойғыш ұшақ|жойғыш ұшақтар]] Ирактың оңтүстігінде өздерінің екі тікұшағын [[Ирак]] ұшағы деп қателесіп атып түсірді. Жиырма алты адам қаза тапты.
* [[16 сәуір]] - [[Финляндия|Финляндиядағы]] сайлаушылар референдумда Еуропалық Одаққа кіру туралы шешім қабылдады.
* [[20 сәуір]] - 1992 жылы [[Ташкент|Ташкентте]] Армения, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан және Өзбекстан басшылары қол қойған ТМД мемлекеттерінің [[Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымы|Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарты]] күшіне енді.
* [[27 сәуір]] - [[Йемен]] үкіметінің күштері мен Йемен социалистік партиясы жақтастары арасындағы алғашқы қарулы қақтығыс. Йеменде азаматтық соғыс басталды (шілдеге дейін жалғасты).

=== Мамыр ===
* [[10 мамыр]] - [[Нельсон Мандела]] Оңтүстік Африка президенті қызметіне кірісті (1999 жылдың 14 маусымына дейін).
* [[17 мамыр]] - [[Малави|Малавиде]] алғашқы көп партиялық сайлау өтті.
* [[18 мамыр]] - Израиль [[Газа]] секторынан әскерлерін шығарды.
* [[24 мамыр]] - [[Мекке|Меккедегі]] «шайтанға тас ату» рәсімі кезінде қысылыс болып, 270 адам қаза тапты.

=== Маусым ===
[[Сурет:美國8oz('94-世足-美國) (4771184933).jpg|нобай|Coca-Cola 1994 жылғы футболдан әлем чемпионатының демеушілерінің бірі болды.]]
* [[1 маусым]] - [[Оңтүстік Африка]] алғашқы демократиялық сайлаудан кейін [[Ұлттар достастығы|Ұлттар Достастығына]] қайта қосылды. Оңтүстік Африка сол кездегі Британ Достастығынан [[1961 жыл|1961]] жылы шықты.
* [[10 маусым]] – Ирландияда Еуропарламент сайлауы өтті.
* [[13 маусым]] - Солтүстік Корея [[Атом қуаты халықаралық агенттігі|АҚХА]]-ден шыққанын жариялады.
* [[14 маусым]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ]] Ирактың химиялық қару қорын жою бағдарламасын аяқтады.
* [[15 маусым]] - Израиль мен [[Ватикан]] толық дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
* [[16 маусым]] - [[Швеция]] [[Дания|Данияға]] көпір мен туннель салу туралы шешім қабылдады.
* [[17 маусым]] - 1994 жылғы футболдан әлем чемпионаты АҚШ-та басталды.
* [[19 маусым]] - Эрнесто Сампер [[Колумбия|Колумбияның]] президенті болып сайланды.
* [[22 маусым]] – Ресей НАТО-ның «[[Бейбітшілік үшін әріптестік бағдарламасы]]&lt;nowiki/&gt;» бағдарламасына қосылды.
* [[23 маусым]] - [[Франция]] босқындарды қорғау және гуманитарлық көмекті қамтамасыз ету үшін [[Руанда|Руандаға]] әскер жіберді

=== Шілде ===
[[Сурет:Rwandan refugees at the Kitali refugee camp DF-ST-99-05606.jpg|нобай|Китали босқындар лагері, Заир (1994).]]
* [[1 шілде]] - Өзбекстанда уақытша ұлттық валюта сом-купон сомға ауыстырылды.
* [[5 шілде]] – [[Қытай|Қытайдың]] еңбек заңы бекітілді. Ол ең төменгі жалақы мен сегіз сағаттық жұмыс күнін белгілеп, балалар еңбегін пайдалануға тыйым салады.
* [[18 шілде]] - Руанда патриоттық майданының әскерлері Гизениді басып алып, уақытша үкіметті [[Конго Демократиялық Республикасы|Заирге]] қоныс аударуға мәжбүр етті және Руандадағы геноцидті тоқтатты.
* [[29 шілде]] - [[Молдова]] Конституциясы қабылданды.
* [[31 шілде]] - [[Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі|БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі]] [[Гаити|Гаитидегі]] әскери режимді тоқтату үшін «барлық қажетті шараларды» бұйырды.

=== Тамыз ===
* [[16 тамыз]] - [[Шри-Ланка|Шри-Ланкада]] парламенттік сайлау өтті.
* [[30 тамыз]] - [[Латвия]] мен [[Эстония|Эстониядан]] Ресей әскерлерін шығару аяқталды.
* [[31 тамыз]] - Ресей әскерлерін [[Германия|Германиядан]] шығару аяқталды.

=== Қыркүйек ===
[[Сурет:A Marine High-Mobility Multipurpose Wheeled Vehicle (HMMWV) equipped with a tube-launched, optically-tracked, wire-guided (TOW) missile patrols the street prior to the big celebrati - DPLA - 136d2152dfbc41d34316b6e282cb884c.jpeg|нобай|Гаитидегі АҚШ теңіз жаяу әскері.]]
* [[3 қыркүйек]] - [[Ресей]] мен [[Қытай]] өзара ядролық нысандарды жоюға келісті.
* [[8 қыркүйек]] - Ресейдің соңғы әскерлері [[Польша|Польшадан]] кетті. Барлық шетелдік әскери бөлімдер ресми түрде [[Берлин|Берлиннен]] де шықты.
* [[19 қыркүйек]] - [[АҚШ әскері|АҚШ күштері]] сайланған көшбасшы Жан-Бертран Аристидті билікке қайтару үшін [[Гаити|Гаитиге]] қансыз басып кірді.
* [[26 қыркүйек]] - АҚШ Гаитиге салған барлық санкцияларды алып тастады.
* [[30 қыркүйек]] - [[Парсы шығанағы араб мемлекеттерінің әріптестік кеңесі|Парсы шығанағы Ынтымақтастық Кеңесі]] (GCC) Израильге 46 жылдық экономикалық бойкотының аяқталғанын жариялады.

=== Қазан ===
[[Сурет:DD-SD-99-03743.jpg|нобай|Президент Жан-Бертран Аристид Порт-о-Пренстегі Ұлттық сарайға жеңіспен оралды, Гаити, 1994 жылғы қазан.]]
* [[1 қазан]] - [[Палау Республикасы]] Америка Құрама Штаттарынан тәуелсіздігін жариялады.
* [[15 қазан]] - Президент Аристид үш жылдық қуғыннан кейін Гаитиге оралды.
* [[16 қазан]] - Финляндияда Еуропалық Одаққа кіру туралы жалпыхалықтық референдум өтті. Респонденттердің 56,9%-ы елдің [[Еуропа одағы|ЕО]]-ға кіру шешімін мақұлдаған.
* [[21 қазан]] - [[Cartoon Network]] Studios құрылды.
* [[26 қазан]] - [[Иордания]] мен [[Израиль]] бейбіт келісімге қол қойып, 46 жылға созылған қақтығысты аяқтады.
* [[27 қазан]] - [[Мозамбик|Мозамбикте]] парламенттік сайлау өтті.

=== Қараша ===
* [[2 қараша]] - [[Пәкістан|Пәкістанның]] солтүстігінде елдің исламдық мемлекетке айналуына қарсы наразылық шерулерінен туындаған толқулар болды.
* [[6 қараша]] - [[Тәжікстан|Тәжікстанда]] жаңа конституция бойынша референдум және президент сайлауы өтіп, онда 58,7% дауыс жинаған [[Эмомали Шәріпұлы Рахмон|Эмомали Рахмонов]] жеңіске жетті.
* [[7 қараша]] - [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] [[Солтүстік Корея|Солтүстік Кореямен]] тікелей саудаға салған тыйымын алып тастады.
* [[8 қараша]] - Джордж Буш Техас (АҚШ) губернаторы болды.
* [[9 қараша]] - Атомдық нөмірі 110 [[дармштадтий]] химиялық элементі [[Дармштадт]] қаласында алғаш рет синтезделді.
* [[10 қараша]] - Ирак [[1990 жыл|1990]] жылдан бері провинция деп санаған және 1991 жылға дейін әскери оккупацияда болған [[Кувейт|Кувейттің]] егемендігін мойындағанын жариялады.
* [[13 қараша]] - [[Швеция|Швециядағы]] сайлаушылар референдумда Еуропалық Одаққа кіру туралы шешім қабылдады.
* [[14 қараша]] – Eurostar компаниясының алғашқы жолаушылары жерасты [[Пойыз|пойызбен]] [[Ла-Манш]] Каналының туннелі арқылы өтті.
* [[28 қараша]] - [[Норвегия|Норвегиядағы]] сайлаушылар референдумда Еуропалық Одаққа кірмеу үшін дауыс берді.

=== Желтоқсан ===
[[Сурет:PlayStation Classic Konsole + Controller (weißer Hintergrund).jpg|нобай|Классикалық PlayStation консолі және контроллері.]]
* [[1 желтоқсан]] - Эрнесто Зедилло [[Мексика]] президенті қызметіне кірісті.
* [[2 желтоқсан]] - [[Тәжікстан|Тәжікстанның]] премьер-министрі болып Джамшед Каримов тағайындалды.
* [[3 желтоқсан]] - [[Sony]] өзінің алғашқы [[PlayStation]] ойын консолін әлемге танытты.
* [[11 желтоқсан]] - Ичкерияға Ресейдің федералды әскерлері басып кірді. [[Шешен Республикасы|Шешен республикасының]] аумағында толыққанды әскери іс-қимылдардың басталуы.
* [[16 желтоқсан]] – [[Тәжікстандағы азаматтық соғыс|Тәжікстандағы азамат соғыс]]: Тәжікстанда БҰҰ бітімгершілік бақылаушылар миссиясы құрылды.
* [[25 желтоқсан]] - Өзбекстанда парламенттік сайлаудың бірінші кезеңі өтті.

=== Қазақстанда ===
* [[10 қаңтар]] – Қазақстан мен Өзбекстан аймақтағы ортақ экономикалық кеңістіктің негізін қалап, кедендік [[Тарифтік реттеу шаралары|тарифтерді]] жою туралы келісімге қол қойды.
* [[ақпан]] - Қазақстан Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттікке (МАГАТЭ) қосылды.
* [[14 ақпан]] – Қазақстан мен Америка Құрама Штаттары Демократиялық әріптестік туралы [[Хартия|Хартияға]] қол қойды
* [[7 наурыз]] - [[Қазақстан|Қазақстанда]] парламенттік сайлау өтті. 177-ден Парламентте 33 орын алған халық бірлігі партиясы жеңіске жетті.
* [[26 сәуір]] – Қазақстан мен [[Қытай]] арасында көптеген даулы аймақтардағы мәселелерді шешетін мемлекеттік шекара туралы тарихи келісімге қол қойылды.
* [[Маусым]] – [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] ТМД мемлекет басшыларына Мемлекеттердің [[Еуразиялық Одақ|Еуразиялық одағын]] құру жөніндегі жобасын жолдады.
* [[шілде]] - Қазақстанда бірнеше жылға тыйым салынған [[Казактар|казактардың]] алғашқы ұйымы тіркелді.
* [[1 шілде]] - Этникалық қазақтар арасында тұңғыш ғарышкер [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев|Талғат Мұсабаев]] ғарышқа аттанды.
* [[5 шілде]] - [[Қазақстан]] мен [[Никарагуа]] дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
* [[6 шілде]] - Жоғарғы Кеңес астананы Алматыдан [[Ақмола|Ақмолаға]] (қазіргі Астана) көшіру туралы қаулы қабылдады. Нақты көшу кейінірек басталды, бірақ ресми шешім сол кезде қабылданды.
* [[желтоқсан]]: 
** Қазақстан, Ресей, [[Ұлыбритания]] және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] Қазақстанның ядролық қаруды таратпау туралы шартқа қосылуына байланысты қауіпсіздік кепілдіктері туралы Меморандумға қол қояды. Кейінірек кепілдіктерге Қытай мен Франция қосылды.
** Бір жылда [[доллар]] бағамы 4,7 [[Теңге нышаны|теңгеден]] 35,6 теңгеге дейін көтерілді. Ел бойынша [[Айырбастау орындары|валюта айырбастау пункттері]] жаппай ашыла бастады.
* [[5 желтоқсан]] - [[Будапешт|Будапештте]] Ұлыбритания, Ресей және АҚШ Қазақстанның [[Ядролық қаруды таратпау туралы шарт|Ядролық қаруды таратпау туралы шартқа]] қосылуына байланысты оның қауіпсіздігіне кепілдік беру туралы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды.
* [[16 желтоқсан]] - Алматыдағы Республика алаңында [[Тәуелсіздік монументі (Алматы)|Тәуелсіздік монументінің]] ірге тасын қалау рәсімі өтті.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1994 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:1994 жылы қайтыс болғандар]]''
*  Ричард Синг, ағылшын биохимигі, химиядан 1952 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|1994}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жыл күнтізбесі|1994}}

[[Санат:1994 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>ivak9nh3qi0ptvpvg4qknmn2b2zu3wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2004 жыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128151</id>
    <revision>
      <id>3602274</id>
      <parentid>3537869</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:46:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Қаңтар */</comment>
      <origin>3602274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4286" sha1="4ropr2nw8zxu2gd9idy12h154ipa6fp" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===

=== Наурыз ===

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>4ropr2nw8zxu2gd9idy12h154ipa6fp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602276</id>
      <parentid>3602274</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ақпан */</comment>
      <origin>3602276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4762" sha1="plicacleebq5dlbu0t5t3gpifc53c7l" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===

* [[4 ақпан]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі іске қосылды.
* [[17 ақпан]] – Грузияның мемлекеттік министрі лауазымы [[Грузия|Грузияның]] премьер-министрі лауазымына өзгертілді.
* [[20 ақпан]] - Иранда өткен парламент сайлауында [[Консерватизм|консерваторлар]] жеңіске жетті.

=== Наурыз ===

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>plicacleebq5dlbu0t5t3gpifc53c7l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602280</id>
      <parentid>3602276</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Almatrkh</username>
        <id>172335</id>
      </contributor>
      <comment>/* Наурыз */</comment>
      <origin>3602280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6533" sha1="0a09r0gd4mvgkri8ctlh5g32ossqab2" xml:space="preserve">{{alsonumber|2004}}
{{Жыл үшін навигация|2004}}
{{Ғасыр үшін навигация|21}}
{{Басқа күнтізбелер|2004}}
{{Жыл туралы|2004}}

== Оқиғалар ==

=== Қаңтар ===

* [[1 қаңтар]] - Джозеф Дейс [[Швейцария]]  президенті болып тағайындалды.
* [[4 қаңтар]] - [[НАСА]]-ның Spirit ровері [[Марс|Марсқа]] қонды.
* [[25 қаңтар]] - [[Михаил Саакашвили]] Грузия президенті болып тағайындалды.

=== Ақпан ===

* [[4 ақпан]] - [[Facebook]] әлеуметтік желісі іске қосылды.
* [[17 ақпан]] – Грузияның мемлекеттік министрі лауазымы [[Грузия|Грузияның]] премьер-министрі лауазымына өзгертілді.
* [[20 ақпан]] - Иранда өткен парламент сайлауында [[Консерватизм|консерваторлар]] жеңіске жетті.

=== Наурыз ===
[[Сурет:Facade of Serb House Destroyed in 2004 Pogrom - Prizren - Kosovo - 02.jpg|нобай|Косоволық сербтердің Призрендегі үйінің қирандылары, бүлікшілер қиратқан.]]
[[Сурет:2 1 in Fallujah.jpg|нобай|Фаллужадағы бірінші шайқас кезінде 1-ші теңіз полкінің АҚШ теңіз жаяу әскерлері 1-ші танк батальонының M1A1 Abrams танкі көтерілісшілер снайперлер орналасқан ғимаратқа оқ жаудырған кезде жасырынып тұр.]]

* [[12 наурыз]] – Ресей [[Киберспорт|киберспортты]] ресми спорт түрі ретінде мойындаған әлемдегі бірінші ел болды.
* [[14 наурыз]] – [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] 71,2 пайыз дауыс жинап, Ресей президенті болып қайта сайланды.
* [[17 наурыз]] – [[Косово|Косовода]] албандар мен сербтер арасында этникалық зорлық-зомбылық басталды.
* [[29 наурыз]] – [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] және [[Словения]] [[НАТО]]-ға қабылданды, бұл ұйымның ең үлкен кеңеюі болды.
* [[31 наурыз]] - Фаллужадағы бірінші шайқаста [[Ирак|Ирактың]] Фаллужа қаласында төрт американдық қауіпсіздік қызметкері қаза тапты.

=== Сәуір ===

=== Мамыр ===

=== Маусым ===

=== Шілде ===

=== Тамыз ===

=== Қыркүйек ===

=== Қазан ===

=== Қараша ===

=== Желтоқсан ===

=== Нақты күндері жоқ ===

=== Қазақстанда ===
* [[27 қаңтар]] - Парламентте &quot;[[Асар]]&quot; партиясының фракциясы ұйымдастырылды, оған сенаторлар [[Рашит Сайранұлы Ахметов|Рашит Ахметов]], [[Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин|Фарит Ғалымұлы]], [[Мүсірәлі Смайылұлы Өтебаев|Мүсірәлі Өтебаев]], [[Светлана Жалмағамбетова]], [[Әбіш Кекілбайұлы|Әбіш Кекілбаев]], [[Нұрлыгаим Жолдасбаева]], [[Жандарбек|Жандарбек Кәкішев]] және [[Мәжіліс]] депутаттары [[Валериан Землянов]], [[Ұзаққали Биалайұлы Елеубаев|Ұзаққали Елеубаев]], [[Нұрдәулет Жұмағұлұлы Сәрсенов|Нұрдәулет Сәрсенов]] кірді. 
* [[6 ақпан]] - Астанада тың және тыңайған жерлерді игерудің 50 жылдығына арналған салтанатты отырыс өтті.
* [[20 ақпан]] - [[Атырау|Атырауда]] Қазақстан журналистерінің III Конгресі өтті.  Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім берудің жаңа Тұжырымдамасы қабылданды.
* [[26 наурыз]] - Сарықамыстан қоныс аударушылар үшін тұрғын үй кешенінің негізіне алғашқы тас қалау салтанатты рәсімі өтті.
* [[28 мамыр]] - Қазақстан азаматтарының саны 16 миллионға жетті.
* [[29 мамыр]] - [[Каспий маңы ойпаты|Каспий маңы]] жастарының алғашқы Форумы өтті. 
* [[9 тамыз]] - [[Атырау|Атырауға]] [[Ватикан|Ватиканның]] Қазақстандағы елшісі, архиепископ [[Юзеф Весоловский]] келді.
* [[15 қыркүйек]] - Бірқатар құжаттарды қараған ТМД Үкімет басшылары кеңесінің отырысы өтті.
* [[22 желтоқсан]] - &quot;Кеңестік&quot; ақшалай салымдардың өтемақысы аяқталды.
* [[24 желтоқсан]] - [[Ақорда (резиденция)|Ақорда]] ресми түрде аяқталды және  ресми түрде таныстырылды.
* [[КИМЭП]] жеке - мемлекеттік оқу орнына айналды, бұл ретте акциялардың үлесі былайша бөлінді: акциялардың 60% иесі - Чан Ян Бэнг, акциялардың 40 % ҚР білім және ғылым министрлігінің меншігінде қалды.

== Туғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы туғандар]]''

== Қайтыс болғандар ==
''Тағы қараңыз: [[:Санат:2004 жылы қайтыс болғандар]]''

== Тағы қараңыз ==
{{commonscat|2004}}
{{Санат ағашы|{{PAGENAME}}}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Жыл күнтізбесі|2004}}

[[Санат:2004 жыл|*]]


{{Year-stub}}</text>
      <sha1>0a09r0gd4mvgkri8ctlh5g32ossqab2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Республикасындағы бағалы қағаздар құқығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159577</id>
    <redirect title="Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу" />
    <revision>
      <id>3602542</id>
      <parentid>1944125</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:16:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3602542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="96" sha1="ffkym7350ffa2afaaqlr247f96g6jcf" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Бағалы қағаздар нарығын мемлекеттік реттеу]]</text>
      <sha1>ffkym7350ffa2afaaqlr247f96g6jcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әскери коммунизм саясаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184293</id>
    <revision>
      <id>3602572</id>
      <parentid>2940267</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4341" sha1="5uhg1uinbf9wi3esa61rsw873hhqqx1" xml:space="preserve">'''Әске­ри ком­му­низм са­яса­ты''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

1919 жылы қаңтарда азамат соғысы жылдарында қабылданған &quot;Әскери коммунизм&quot; саясаты кезінде астық монополиясы мен азық-түлік салғырты, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді. Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды.

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>5uhg1uinbf9wi3esa61rsw873hhqqx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602573</id>
      <parentid>3602572</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4698" sha1="h35fk5mxqocej56qsqofm9rjjc0bm2m" xml:space="preserve">'''Әске­ри ком­му­низм са­яса­ты''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

1919 жылы қаңтарда азамат соғысы жылдарында қабылданған &quot;Әскери коммунизм&quot; саясаты кезінде астық монополиясы мен азық-түлік салғырты, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді. Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды. Барлықкәсіпорында мемлекет қарамағына алынды, ақшалай жалақының орнына карточкалық &quot;паек&quot; берілді. Ауылшаруашылығында азық-түлік салғырты бойынша шаруалардан артық өнімдері де тартып алынды. 

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>h35fk5mxqocej56qsqofm9rjjc0bm2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602574</id>
      <parentid>3602573</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5157" sha1="mhgtgxpaj939dqc0dasuul7w5n24mgm" xml:space="preserve">'''Әске­ри ком­му­низм са­яса­ты''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

1919 жылы қаңтарда азамат соғысы жылдарында қабылданған &quot;Әскери коммунизм&quot; саясаты кезінде астық монополиясы мен азық-түлік салғырты, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді. Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды. Барлықкәсіпорында мемлекет қарамағына алынды, ақшалай жалақының орнына карточкалық &quot;паек&quot; берілді. Ауылшаруашылығында азық-түлік салғырты бойынша шаруалардан артық өнімдері де тартып алынды. Бұл саясат ауылшаруашылығын орасан зор ауыр жағдайға әкелді. Соғысқа дейінгі уақыпен салыстырғанда, жыртылатын жер көлемі екі есе, жиналған астық мөлшері үш есеге азайды. Малшаруашылығында малды реквизициялауы мал басының азаюына әкеліп соқтырды.  

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>mhgtgxpaj939dqc0dasuul7w5n24mgm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602577</id>
      <parentid>3602574</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5464" sha1="eim06e0mjk33j4xjljwtzu8xp28laru" xml:space="preserve">'''Әске­ри ком­му­низм са­яса­ты''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

1919 жылы қаңтарда азамат соғысы жылдарында қабылданған &quot;Әскери коммунизм&quot; саясаты кезінде астық монополиясы мен азық-түлік салғырты, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді. Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды. Барлықкәсіпорында мемлекет қарамағына алынды, ақшалай жалақының орнына карточкалық &quot;паек&quot; берілді. Ауылшаруашылығында азық-түлік салғырты бойынша шаруалардан артық өнімдері де тартып алынды. Бұл саясат ауылшаруашылығын орасан зор ауыр жағдайға әкелді. Соғысқа дейінгі уақыпен салыстырғанда, жыртылатын жер көлемі екі есе, жиналған астық мөлшері үш есеге азайды. Малшаруашылығында малды реквизициялауы мал басының азаюына әкеліп соқтырды. Малдың саны 10,5 млнға кеміді. 1921-1922 жылдары қуаңшылық орын алып, жұт болды. Малдың 80% қырылып қалды. 1921 жылы елдегі ашығушылар саны республика халқының 1/3 бөлігін құрады.   

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>eim06e0mjk33j4xjljwtzu8xp28laru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602578</id>
      <parentid>3602577</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5625" sha1="h5jhx2fzcgiju5t4z189ssfffeo1j7a" xml:space="preserve">'''Әске­ри ком­му­низм са­яса­ты''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

1919 жылы қаңтарда азамат соғысы жылдарында қабылданған &quot;Әскери коммунизм&quot; саясаты кезінде астық монополиясы мен азық-түлік салғырты, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді. Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды. Барлықкәсіпорында мемлекет қарамағына алынды, ақшалай жалақының орнына карточкалық &quot;паек&quot; берілді. Ауылшаруашылығында азық-түлік салғырты бойынша шаруалардан артық өнімдері де тартып алынды. Бұл саясат ауылшаруашылығын орасан зор ауыр жағдайға әкелді. Соғысқа дейінгі уақыпен салыстырғанда, жыртылатын жер көлемі екі есе, жиналған астық мөлшері үш есеге азайды. Малшаруашылығында малды реквизициялауы мал басының азаюына әкеліп соқтырды. Малдың саны 10,5 млнға кеміді. 1921-1922 жылдары қуаңшылық орын алып, жұт болды. Малдың 80% қырылып қалды. 1921 жылы елдегі ашығушылар саны республика халқының 1/3 бөлігін құрады. 700 мыңнан астам адам басқа елдерге көшіп кетті. 307 кәсіпорынның 250-і өз жұмысын тоқтатты.    

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>h5jhx2fzcgiju5t4z189ssfffeo1j7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602581</id>
      <parentid>3602578</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5922" sha1="gqjc6f6zaswwmdtrji4kb43pbu88chh" xml:space="preserve">'''Әске­ри ком­му­низм са­яса­ты''' — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі Кеңес одағының ішкі саясатының аты.

1919 жылы қаңтарда азамат соғысы жылдарында қабылданған &quot;Әскери коммунизм&quot; саясаты кезінде астық монополиясы мен азық-түлік салғырты, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді. Аза­мат соғысы жыл­да­рын­дағы қалып­тасқан қиын­дықтар­мен бай­ла­ныс­ты Кеңес өкіметі 1918 жыл­дың ор­та кезінде ел­дегі бар­лық ма­тери­ал­дық ре­сурс­тар­мен, адам күштерін ба­рын­ша жұмыл­ды­ру, қала­лар­ды, өнеркәсіп жұмыс­шы­ларын, Қызыл Ар­ми­яны азық-түлікпен қам­та­масыз ету, ел­де қатал еңбек тәртібін ор­на­ту мақса­тын­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­тын енгізді. Бұл төтен­ше са­ясат эко­номи­калық күй­зеліс, Кеңес мем­ле­кетін ше­тел ин­тервент­тері мен ішкі жа­улар­дан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде азық-түлік мәсе­лесін ше­шу үшін төтен­ше ша­ра азық-түлік са­лғырты енгізілді. Ол бойын­ша ел­дегі бай­лар мен ку­лак­тардың қолын­дағы та­уар­лы ас­тықтың көп бөлігі ешқан­дай қай­та­рым­сыз алын­ды, бұқара ха­лықты азық-түлікпен бір ор­та­лықтан қам­та­масыз ету көзделді, ауыл ша­ру­ашы­лық өнімдерін өз еркімен са­туға ти­ым са­лын­ды.

«Әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты бойын­ша ел­де жап­пай еңбек ету міндеттілігі та­лап етілді. Қазақстан­да «әске­ри ком­му­низм» са­яса­ты негізінде өнеркәсіпті кеңес ор­ганда­рының қолы­на шоғыр­ланды­ру, оны Қызыл Ар­ми­яны қару-жа­рақ және жаб­дықтар­мен қам­та­масыз ету­ге жұмыл­ды­ру ша­рала­ры жүргізілді. Бүкілре­сейлік Атқару Ко­митетінің 1918 жылғы ма­мыр­дағы жар­лығымен әскер­ге өз еркімен ба­ру ісі жал­пыға бірдей міндетті әске­ри бо­рыш­ты орын­да­умен ал­масты­рыл­ды. 1918 жыл­дың жа­зын­да өлке­де Қызыл Ар­ми­яның құра­мын­да ұлттық әске­ри бөлімдер құры­ла бас­та­ды. Барлықкәсіпорында мемлекет қарамағына алынды, ақшалай жалақының орнына карточкалық &quot;паек&quot; берілді. Ауылшаруашылығында азық-түлік салғырты бойынша шаруалардан артық өнімдері де тартып алынды. Бұл саясат ауылшаруашылығын орасан зор ауыр жағдайға әкелді. Соғысқа дейінгі уақыпен салыстырғанда, жыртылатын жер көлемі екі есе, жиналған астық мөлшері үш есеге азайды. Малшаруашылығында малды реквизициялауы мал басының азаюына әкеліп соқтырды. Малдың саны 10,5 млнға кеміді. 1921-1922 жылдары қуаңшылық орын алып, жұт болды. Малдың 80% қырылып қалды. 1921 жылы елдегі ашығушылар саны республика халқының 1/3 бөлігін құрады. 700 мыңнан астам адам басқа елдерге көшіп кетті. 307 кәсіпорынның 250-і өз жұмысын тоқтатты. Мұндай өндірісі 4 есеге қысқарды, көмір өндіру 5 есеге азайды. Мыс рудасы мүлдем тоқтады. Нәтижесінде халық наразылықтары туды, әлеуметтік мәселелерге әкеп соқты.    

Өнеркәсіптің национализациялауымен пайда болған басқару жүйесі бірден шамадан тыс орталықтанғандық белгілерге ие болып, бюрократизмге жол ашты. Маманданған жұмысшылар жеткіліксіз болды. Басқару аппаратының жеке буындары арасындағы үйлесімсіздік, шикізаттың тапшылығы, транспорттың берекесінің кетуі, көп жағдайда саяси және әскери органдардың өндірістік істерге кәсіби емес араласуымен ұштасып жатты. Төтенше шаралар қолдану, билікті шамадан тыс пайдалану әдеттегі іске айналды. 


[[Санат:КСРО тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]
[[Санат:Коммунизм]]</text>
      <sha1>gqjc6f6zaswwmdtrji4kb43pbu88chh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196053</id>
    <revision>
      <id>3602545</id>
      <parentid>3503988</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42361" sha1="rsnjhd398p41ojahpe5qq19w2h2ecd5" xml:space="preserve">{{Cleanup}}
{{уики}}
'''1917 жылғы екі революция кезеңіндегі Қазақстан'''
[[1917 жыл]]ғы ақпанда патша өкіметін құлату [[Ресей империясы| Ресей]] мен оның ұлттық шет аймақтарындағы саяси күштердің орналасуын түбірімен өзгертті. Бұл Бірінші дүниежізілік соғыстың салдарынан Ресей империясының үлкен дағдарысқа ұшырауынан болған салдар.[[ Ақпан төңкерісі| Ақпан революциясы]]ның нәтижесінде қос өкімет қалыптасты, бір жағында буржуазия мен буржуазияланған помещиктердің Уақытша үкіметі пайда болса, екінші жағында жұмысшы және солдат депутаттарының мүддесін көздейтін Кеңестер құрылды. Қосөкіметтің мәні мынадай болды: нақты билікке ие Уақытша үкіметтің күшті әлеуметтік базасы болмады, ал Кеңестер әлеуметтік күшке ие бола тұрып, нақты билікке қол жеткізе алмады. Соңғысының үміті — әлеуметтік жағынан төменгілердің тікелей қолдауына сүйене отырып, билікті революция арқылы басып алу еді. Ресей мен Қазақстанның саяси өмірінде соңғы үрдіс басымдыққа ие болды.
[[Мемлекет]]тік Думаның Уақытша комитетінің құрылуы, ол комитет арқылы Уақытша үкіметтің дүниеге келуі, жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің құрылуы туралы хабар (негізінен жеделхат түрінде), Уақытша үкімет пен Петроград Кеңесі Президиумының [[халық]]қа жолдауы Қазақстанға 1917 жылы наурыздың 2-3-інде келіп жетті.
Уақытша үкімет те, Петроград Кеңесі де алғашқы кезде бір-бірін жарыса толықтырумен болды. Мұның өзінше қисынды жағы бар еді. Уақытша үкімет қажетті [[заң]]ды өкілеттіктері бар жоғарғы мемлекеттік жалпыхалықтық сайланған органның еркін білдіретін таза қызметтік аппарат ретінде әрекет етті. Мұндай жағдай жергілікті жерлерде, шет аймакқтарда әлі де билікке ие, жазалаушылық қабілетінен айырыла қоймаған көне (патшалық) [[бюрократия]]лық басқарудың қарсылығын бірден басты.

Петроград Кеңесінің Президиумы өз кезегінде халықтың қажетті қолдауына ие болды, губерниялар мен уездерге тікелей халықтық үкімет - Кеңестерді құруға шақырған жедел хаттар жіберді. Мұндай әрекет революцияның жеңісін бекіте түсу үшін қажет болды, өйткені бұл ақпан жеңісін сақтап қалуға және буржуазияның барлық биліктерін шектеуге белгілі мөлшерде жағдай туғызатын еді.

Петроградтан тараған нұсқаулар жер-жерде, оның ішінде Қазақстанда да қозғалыстың ерістеуіне себепші болды. Бір жағында буржуазиядық элементтер әрекет етсе, екінші жағында революциялық-[[демократия]]лық күштер қимыл жасады. Олар соған сәйкес Уақытша үкіметтің жергілікті құрылымдарын атқарушы (азаматтық) комитеттер мен [[революция]]лық билік органдары — Кеңестер құрады. Орталықтағы сияқты жергілікті жерлерде де Кеңес қайраткерлерінің атқару комитетінің құрамына немесе керісінше атқару комитетіндегілердің Кеңес құрамына кірген фактілері жиі кездесіп отырды. Лениннің бағалауы бойынша мұндай «екі диктатураның ғажайып жымдасуының &lt;ref&gt;Қазақ комитеттерінің ұйымдасуы мен олардың нақты қызметтері туралы дәлірек білгіңіз келсе, К. Нүрпейісовтің «Алаш һәм Алашорда...» атты еңбегін қараңыз. 92—114-беттер&lt;/ref&gt;. өзіндік себептері болуымен қатар, ізінше шиеленісті жайтқа түрткі болды, себебі саяси селбесушілердің ел мен [[Қазақстан]]ды дамыту болашағы туралы түсініктері барынша алшақ еді.

==Қазақстандағы қосөкімет және оның ерекшеліктері==
Атқару комитеттерін құру да, Кеңестерді құру ісі де өте тез жүрді, алайда атқару комитеттері істі тезірек ұйымдастырып отырды, себебі олар [[қала]]лық ұйымдардың жергілікті өзін-өзі басқару активтеріне (қалалық думаларға), [[әскер]]и-кәсіпорын комитеттеріне арқа сүйеді.Сөйтіп 4 наурыздың кешінде [[Петропавл]]дағы қалалық думаның мәжілісінде қоғамдық қауіпсіздік коалиниялық комитеті &lt;ref&gt;Қазіргі зерттеушілерге толык емес мәлімет бойынша «Алаш» партиясынын 350-400-дей мүшесінің және онын жактастарынын аты белгілі&lt;/ref&gt;. құрылып, ол атқару комитетінің қызметімен айналыса бастады. Оның құрамына конституциялық-демократиялық партияның жергілікті ұйымдарының мүшелері (кадеттер), ірі саудагерлер мен өндіріс иелері А. Черемисов, Казанцев, Мазов, Нагаткиндер кірді. Семей «қоғамдық ұйымдарының облыстық атқару комитеті мен әскерді» К.П. Ляшкеевич басқарды, қалған 34 қызмет орнының 16-сы кәсіпорын иелері мен саудагерлерге, 8-і офицерлерге, 7-еуі ауқатты шаруаларға, жұмысшыларға, солдаттар мен қызметшілерге тиді.&lt;ref&gt;K. Тоғысовтың арнаулы зандык білімі болмаса да 1905 жылдан бастап Семей облысының Зайсан уезінде адвокаттық жұмыспен айналысты. Ленин В.И. Поли. собр. соч., т. 31, 135-6.&lt;/ref&gt;.
Павлодар уезі Ертіс қаласының атқару комитеті 8 наурызда, 12 адамнан: 2 қызметкер, 1 саудагер, 1 жұмысшы, 8 ауқатты шаруадан құрылды.&lt;ref&gt;В огне революции. Сб. воспоминаний. А., 1957, 154-6.&lt;/ref&gt;. Басында қызметкер М. Романовский отырған, хатшылықты хорунжий Домашнев атқарған Орал Атқару комитетінің құрамы да шамамен осыған ұқсас болды.

1917 жылғы 9 наурызда «Семей облыстық атқару комитетінің бюллетені», уездік атқару комитеттері — Зайсанда, [[Павлодар]]да, Көкпектіде Уақытша үкіметтін жергілікті ұйымдары ұйымдастырылғаны туралы хабарлады. Жекелеген қалаларда (Орал, Верный, [[Ақмола]], [[Семей]], Әулиеата) алғашқы қырғыз (қазақ) және [[мұсылман]] комитеттері құрылды. Оларды ұйымдастырудың бастамашылары Ә.Н. Бокейханов бастаған [[қазақ]] интеллигенциясының либералдық-демократиялық көсемдерімен тығыз байланыста болды. Ақпан революциясы жеңісінің хабары жеткен бойда тыл жұмысшыларының тағдырын шешу үшін қазақ жұртшылығы жіберген, бұл кезде Минскіде тұрған 15 адам Қазақстандағы өз жақтастарына үндеу хат жіберді. Бұл үндеуге Ә. Бокейханов, М. Дулатов, М. Есболов, Н. Тореқұлов, Т. Жаманмұрынов және басқалар &lt;ref&gt;Казахстан в огне гражданской войны. Воспоминания. А., 1960, 192-6.&lt;/ref&gt;. қол койып, оны М.Тынышбаев (Черняев к.), А. Тұрлыбаев (Омбы қ.), А. Сәтбаев (Павлодар к.), Р. Мәрсеков пен Т. Ибрагимов (Семей к.), С. Жылкайдаров (Атбасар қ.), X. Досмұхамедов (Ойыл қ.), Т. Шонанов (Ырғыз қ.), К. Қожықов (Әндіжан к.), ағайынды Тұрысбековтер (Қапал қ.), Б. Каралдин, О. Алмасов (Торғай қ.) және басқалардың аттарына (барлығы 25 мекенжай бойынша) жіберілген болатын. Бұл үндеуде былай деп жазылды: «Қазақтарға, жанарған Ресейдің еркін [[азамат]]тарына!

[[Ресей]]дің барлық [[халық]]тары үшін еркіндіктің, теңдік пен туысқандықтың таңы атты. Жаңа құрылыс пен жаңа үкіметке қолдау көрсету үшін қазақтар ұйымдасуы қажет. Жаңа құрылысты қолдайтын барлық ұлттар тығыз байланыста жұмыс істеуі керек.
Қазақтар Құрылтай жиналысына дайындалуға және оған лайықты кандидаттар таңдауға тиіс. Сіздерді бұрынғы қазақішілік дау-дамайды, отбасы, ошақ қасылық ұрыс-керісті тастауға, халықты бірігу мен әділдіктің ұранын көтеруге шақырамыз!

Жер мәселесін тездетіп талқыға салыңыздар. Біздің ұранымыз - «демократиялы [[республика]]», жер одан өнім өндіретін малшылар мен егіншілерге тиесілі. Құдайдан басқа ештеңеден де қорықпаңыздар!
Әділдікпен қимыл жасаңдар, жаңа үкіметті қолдаңдар. Азық-түлікпен майдандағы біздің жұмысшылар мәселесі бойынша өкілетті министрлікке қолдау көрсетіндер. Халықтың пікірін жария етіп отырыңдар...».&lt;ref&gt;Омский вестник, 1917, 2 маусым.&lt;/ref&gt;.

Үндеу қызметтің негізгі үш бағыты бойынша арнайы мақсат қойғанын аңдау қиын емес. Олар:
# саясаттағы басты орын жалпыресейлік мәселелерді және бірінші кезекте билік пен елдің болашақ құрылысы туралы мәселені қамтуға тиіс (жаңа үкіметке қолдау көрсету, ұран - «демократиялық республика»);
# отырықшылар мен көшпелі елдің мүдделерін есепке ала отырып, жер мәселесі кешенін тездетіп күн тәртібіне қою қажет;
# құрылтай жиналысының сайлауына, халықты бір тудың астына топтасуға, бұрынғы бағыныштылық пен қараңғылықты жоюға мыктап әзірлену талап етіледі («Ешкімнен қорықпаңыздар...»).

Жергілікті жерлерде қазақ және мұсылман халықтары комитеттерінің жүйесін құру мәселесі бойынша едәуір белсенді жұмыстар жүргізілді. Наурыз бен сәуірдің бірінші жартысы аралығында бұл комитеттер іс жүзінде бүкіл Қазақстан аумағын қамтыды және съездер өткізіп, онда жоғарыда аталған 15 қазақ қайраткерлерінің үндеуіне түсінік беретін құжаттар қаралды.

Қазақ комитеттері Уақытша үкіметке халықтың өзекті жалпы ұлттық мүдделерін ұсынуға және оларды табандылықпен қорғауға тырысатын демократиялық бағыттағы қоғамдық ұйымдар екенін көрсетті. Үндеу авторларының бір бөлігі Мемлекеттік Думаның мүшесі И.А. Ахтямовтың шақыруымен Петроградқа мұсылмандар кеңесіне келді. Оған Қазақстаннан Н. Құрбанғалиев, Ә.Н. Бөкейханов, А. Кенжин, Ж. Сейдалин, М. Дулатов және М. Боштаевтар қатысты. Пікір алысудан кейін мұсылман ұйымын үйлестіретін орталық мұсылман бюросын құру және Бүкілресейлік мұсылмандар съезін шақыру қажет деп тапты.&lt;ref&gt;Сибирская речь, 1917, 22 маусым; КР ОММ, 992-к., 1-т., 11-іс, 2-п.&lt;/ref&gt;.

Кеңеске қатысушылардың басым көпшілігі үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу үшін бірден туған өлкелеріне жүріп кетті. Ә. Н. Бөкейханов конституциялық-[[демократия]]лық партияның VII съезінің (25-28 наурыз, 1917 жыл) делегаты ретінде Петроградта аялдап қалды. Бұл партияның саяси бағыты Уақытша үкіметті толығымен қолдауды, «жауды толық және түпкілікті жеңіп шыққанша соғысты жалғастыра беруді», Құрылтай жиналысының тұғырнамасында аграрлық және Ұлттық мәселелерді шешуді анықтап берді.

==Қазақ халқына ұсынылған либералдық ұлттық-демократиялық көзғалыс==
Қазақ халқына ұсынылған либералдық [[ұлт]]тық-демократиялық көзғалыс бағдарламасының салыстырмалы түрде ұстамды болуы және осы қозғалыс көсемінің кадеттер партиясының басшыларымен бұрыннан келе жатқан байланыстары Бөкейхановты кадеттер партиясы ОК-нің құрамына кіруін қамтамасыз етті, ал бұл сөл кездегі жағдайда қажетті билік тетігіне ұлттық қозғалыс басшылығының қол жеткізуіне бірден жол ашты, жаңа жағдайда өзін көрсетуге мүмкіндік туғызды. Көп кешікпей Ә.Н. Бокейханов Торғай облысы бойынша Уақытша үкіметтің комиссары болып тағайындалды. Сәл кейінірек М. Тынышбаев, одан соң Мұстафа Шоқай Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің құрамына енгізілді. Жанша Досмұхамедов, Халел Ғаббасов, Жақып Ақбаев, Асфендияр Кенжин, Әзімхан Кенесарин және қазақ халқының кейбір басқа да өкілдері Қазақстан мен [[Түркістан]]ның бірқатар уездері мен қалаларындағы уақытша үкіметтің атқарушы органдарының құрамына кірді. Осыдан кейін қозғалыстың кадеттермен жақындығы идеологиялық жағынан ғана күш алып қоймай, өздерінің саяси бағытын іске асыруына да қолайлы жағдай туғызды, қазақтың ұлттық қозғалыс көсемдері Кеңестерге оның идеялық-саяси бағыты мен іс-қимылына басқаша қарай бастады. Алайда бұл кейін Қазақстанның ұлттық-демократиялық қозғалысын аса күрделі жағдайға тап қылды, өйткені ол Кеңестердің айналасына шоғырланған төңкерістік- демократиялық топтардан іргесін дереу аулақ салған болатын, оның үстіне белгілі мөлшерде олармен пікір қақтығысына барып қалған еді.

Қазақстанның облыстары мен уездеріндегі Уақытша үкіметтің сенімді тірегі қазақ комитеттері және бай татар мен ұйғыр көпестері еді. Ал елдегі екінші билік негізінен орыс және басқа да славян халықтарының өкілдерінен, сондай-ақ В.И. Лениннің берген анықтамасы бойынша орталық мемлекеттік өкімет шығарған заңға емес, төменгі қалың көпшіліктің қолдауымен билікті төңкеріс арқылы тартып алуға сүйенген жұмысшылар мен шаруалардың, жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының Кеңестері болды.&lt;ref&gt;Нурпеисов К. Становление Советов в Казахстане. А., 1987, 111—112-6.&lt;/ref&gt;.

Қарастырылып отырған кезеңдегі Кеңестердін Қазақстанда пайдаболуы мен қызметінің сипаты көбіне-көп оның орталықта пайда болу құбылысымен ұқсас болып келеді. Сонымен бірге бұл процестін көптеген өзіндік ерекшеліктері де болды. Алғашқы Кеңестер Қазақстанда монархияны құлатқан бетте пайда бола бастағанымен, ол өлкенің әр өңірінде уақыт жағынан да, оған қатысқан саяси күштердің арасалмағы бойынша да түрліше қалыптасты.

Мәселен, Петропавл гарнизонында алғашқы Кеңестер [[1916 жыл]]ғы желтоқсанда Батыс Сібір әскери-социалистік одақ өкілдерінен РСДЖП мүшелерінің ұйымдастыруымен құрылды. 2-4 наурыз аралығында жұмысшылар Кеңесі мен солдат депутаттары Кеңесінің сайлауы өтті. 14 наурызда олар өзара бірікті. Кеңестер белгілі бір кешеуілдермен Семейде және Верныйда (9 наурыз), [[Қостанай]]да (18 наурыз), Түркістанда (22 наурыз), [[Павлодар]]да (19 сәуір) құрылған болатын.

Наурыз-сәуір ішінде жұмысшы депутаттарының Кеңестері Әулие-атада, Перовскіде, Доссорда, Қазалыда, Черняевте, Ақтөбеде, Павлодарда, [[Өскемен]]де, Риддерде, Қарқаралыда және өлкенің басқа да көптеген қалаларында пайда болды.

Ал [[Орал]]ға келетін болсақ, онда Атқару комитетінің құрамына Мемлекеттік Думаның, Орал қазақ әскерінің, гарнизонның жұмысшы, солдат, офицерлерінің, сондай-ақ қазақ жұртшылығының өкілдері кірді. Наурыздың ортасында бұл Атқару комитетінің құрамында 200 адам болды. Мұнда жұмысшы депутаттары Кеңесінің қызметін жұмысшы топ, ал солдаттар депутаттары Кеңесінің ісін әскери комитет жүргізді.

Большевик А.Н. Морозов басшылық еткен Черняевтен (Шымкенттен) және РСДЖП жергілікті ұйымының басшысы A.M. Поволоцкий (меньшевик-интернационалист) басқарған Петропавлдан басқа Қазақстандағы қалған Кеңестердің барлығына дерлік социалист-революционерлер (ЭСЭР) партиясының мүшелері билік етті. Кеңестерді Семейде [[1902 жыл]]дан, яғни әсер партиясының негізі қаланған күннен бастап осы партияда болған П.C. Юдин, Верныйда Домашев, Қазалыда Н. Эйдельман басқарды.

Жер-жерде жұмысшы депутаттарының Кеңестерімен бір мезгілде солдат депутаттарының Кеңестері құрыла бастады. 1917 жылғы 4 наурызда Көкшетау жергілікті гарнизонының солдаттары полиция мен жергілікті құраманы қарусыздандырып, қазақ жүздіктерімен бірге солдат және қазақ депутаттарының атқару комитетін сайлады. 1917 жылы 16 сәуірде Зайсан қаласында (Семей облысы) жергілікті гарнизонный солдаттары солдат депутаттарының Кеңесін ұйымдастырды. Оны Петроград солдат депутаттарының Кеңесі қолдап, одан өз тапсырыстары мен жұмыс бағдарламасын жіберуді сұрады. 17 наурызда Әулиеата гарнизонының солдаттары мен офицерлері депутаттарының Комитеті құрылып, комитеттің президиумы сайланды.

Қазақстанда жұмысшы және солдат депутаттары Кеңестерінің құрылу процесі негізінен 1917 жылы сәуір-мамырда аяқталды.

Қазақстанның жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңестері бір-бірімен, сондай-ақ Петроград Кеңесімен, Ташкент, Орынбор, Омбы, Саратов, Астрахан Кеңестерімен, сонымен бірге Қазақстанның жекелеген облыстарының әкімшілік орталығы болып табылатын немесе өлкенің көптеген қалаларымен дәстүрлі саяси-[[экономика]]лық байланысы бар басқа да қалаларындағы Кеңестерімен едәуір тығыз байланыс орнатты.

Уақытша үкіметтің жергілікті органдарының қалыптасуы және Кеңестердің кең ауқымды жүйесінің ұйымдасуы кезеңінде (наурыз-сәуірдің басы) олардың арасында белгілі мөлшерде өзара түсіністік орнады, алайда оны одан әрі нығайту барысында келіспеушіліктер де байқалды.

Атқару комитеттері мен Кеңестер патшалық әкімшілік жүйені жою мақсатымен бірлескен жұмыстар жүргізді, жер-жердегі саяси тұтқындарды босатты, әлеуметтік бағыттағы және қаланы жабдықтау, салық жинау тәрізді кезек күттірмейтін мәселелерді шешумен шұғылданды, 1916 жылы ұлт-азаттық көтеріліске қатысқан қашқындарды Қытайдан кері қайтару шараларын іске асырды. Кеңестер мен Атқару комитеттерінің осындай бірқатар түсіністікпен атқарған іс-әрекеттері көңіл қуантты. Сәуірдін басында «Гурьевский вестник» газетінде Доссор Атқару комитетінің «Бүкіл әлем Ресей халықтары мен таптарының ұйымшылдығын, табандылығын, бірлігін көрді... Соғыстың жеңіспен аяқталары да алыс емес...» &lt;ref&gt;Сонда: Омбы облыстық мемлекеттік мұрағаты, 188 -к., 2 т., 12-іс, 19-п.&lt;/ref&gt;. деген үндеуі жарияланды. Алайда тура осы күні, газет редакторы В. Старцев аталған үндеуді теруге берген күні большевиктердің он жылдық эмиграциядан енді ғана оралған көсемі В.И. Ленин Петроградта: «Ресейде, таптардың бірлігі болган емес және болмайды да, буржуазия халықты көпе-көрінеу алдап отыр. Ұранымыз былай болуға тиіс: «Уақытша үкіметке ешқандай қолдау болмасын,... бүкіл елде төменнен жоғарыға дейін жұмысшы, батрақ және шаруа депутаттары Кеңестерінің республикасы... Барлық помешиктік жерлер тәркіленсін. Елдегі бүкіл жер мемлекет меншігіне берілсін» &lt;ref&gt;Казахстан в огне гражданской войны. А., 1960, 200-6.&lt;/ref&gt;.   деп мәлімдеді. Көп кешікпей большевиктердің сәуір (VII) конференциясында бұл ережелер: «Ресейдің құрамына кіретін барлық ұлттар үшін ерікті түрде бөлініп шығуға және жеке мемлекет құруға құқы бар екені мойындалуға тиіс»&quot; деген талаптармен толықтырылды.

Большевиктер көсемі өз партиясының ұстанған бағыты «буржуазиялық-демократиялық төңкерісті социалистік төңкеріске ұластыру керек» деп атап көрсетіп, төңкерістің жаңа бағытының «барлық билік Кеңестерге берілсін» деген ұранын анықтап берді. Оны жүзеге асыру қосөкіметтілікті жойып, бірыңғай Кеңестерді орнатуға алып келуге тиіс болды. В.И. Лениннің ұраны бірден қолдау тапты, себебі елде соғыс тудырған қиындықтар — аштық, қымбатшылық, жаппай күйзеліс, әлеуметтік және ұлттық езгінің күшеюі - бәрі де етек жайып, шегіне жетіп тұрған еді.

Уақытша үкіметті қолдау немесе оған қарсы болу, Кеңестерді қолдау немесе оған қарсы болу. Күн тәртібіндегі мәселе негізінен осылай нақты қойылды. Бұл бүкіл елді, сонымен бірге Қазақстанды да негізгі үш - оншыл, орта (центристер), солшыл саяси лагерьге бөлді. Егер 1917 жылға дейін осы лагерьлердің әрқайсысы монархист (оншыл), либерал (центристер), социалист (солшыл) ұғымын білдіріп келсе, енді айтарлықтай алмастырулар жүрді. Сырттай, саяси аренадан кетерде, монархистер либералдармен жақындасты, ал олар негізінен өздерінің идеялық ұстанымдарында қалғанмен, оқиғаның барысында саяси қозғалыстың оң канатына айналды. Социалистердің арасы екіге жарылды: көптеген Кеңестердің тізгінін ұстап отырған және либералдық партиялармен, бірінші кезекте кадеттермен тығыз байланыс орнатқан өздеріне біршама сенімді элементтер орталықты құрады. Социалистердің бағдарламалық құжаттарында жерді мемлекет меншігіне алып, помещиктердін жерін шаруаларға беру, фабрикаларды, зауыттарды, қалалық шаруашылықтарды әлеуметтендіру (яғни [[қоғам]]дастыру), адамдардың еңбегін қорғау туралы жиі айтылды, бұл социалистерді солға ауытқытып, Ленинге, большевиктерге жақындатты. Істің барысы - Кеңестер мен Уақытша үкіметтің блогы, ең болмағанда қол жеткізілгендерді (саяси бостандықты, билік құрылымдарына қатысу) жүзеге асыруға талпыну - либералдармен одақтасуға мәжбүр етті.

Сол қанатта большевиктер партиясы, солшыл әсерлер және солшыл меньшевиктердің аздаған бөлігі (интернационалистер) болды. Оларға сондай-ақ анархистер мен ұлттық-демократиялық бағыттағы солшыл элементтер қосылды.

Қазақстандағы саяси топтасу көп ұлтты құрамда болуына орай елеулі өзіндік ерекшелікке ие болды. Мұнда оң қанат, орталық секілді, табансыздық танытып, олар көбінесе бір-бірімен қосылып кетіп жатты. Оң қанатта Уақытша үкіметтің жергілікті әкімшілігі – Атқару комитеттерінің басшылары, облыстық және уездік комиссарлар болды. Олардың саяси тіректері ретінде кадеттер партиясының, халықтық социалистердің ұйымдары мен топтары, қазақтың ұлттық комитеттері, оралдық, орынборлық, сібірлік және жетісулық қазақтардың басшылары, «Шура-[[ислам]]и» партиясының комитеттері (Әулиеата, Черняев, Түркістан, Қазалы, Перовск) қызмет етті, соңғылары әсерлермен одақ құра отырып, орта (центриста) саясатты ұстанды.
Қазақстандық центристер бүкіл көктем мен жазда әжептәуір сенім артарлық деңгейде көрінді. Онда Черняев Кеңесінен басқа Кеңестердің бәрін өз қолына алған әсерлер үстем жағдайда болды. Меньшевиктерге келетін болсақ, олар аса белсенділік көрсеткен жоқ, олардың басты назары РСДЖП-ның біріккен ұйымдарындағы большевиктермен жүргізілетін күреске ауды. Сол қанат ақпан жеңісінен кейінгі алғашқы айларда өте әлсіз болды. Большевиктер тек [[Шымкент]] жұмысшы депутаттарының кеңесін ғана бақылады, Петропавл, Перовск, Қазалы Кеңестерінде бір-бірден депутаттары ғана болды. Уақытша үкіметпен ымыраға келмеу бағытын анықтап берген және революциялық күштердің либералдармен арадағы одағын қатаң сынға алған Лениннің Сәуір тезистері баспасөзге жарияланғаннан кейін оң қанат та, орталық та большевиктерге ашық түрде қарсы шықты.

Әсерлер 27 маусымда Петропавл қалалық Кеңесінің мәжілісінде Ленин мен оның жақтастарының іс-қимылын «барып тұрған зиянды әрі жол беруге болмайтын әрекет» деп бағалаған қарар қабылдады. Олар «Лениннің жұрт алдында сөйлеуіне және онын Сібір орталықтарына келуіне қарсы» наразылық білдірді.&lt;ref&gt;Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. А., 1992, 116, 117, 188-6.&lt;/ref&gt;.

Ақтобе Кеңесі басшылары депутаттар құрамынан большевик В.Ф. Зенченконы шығарып тастауға қол жеткізген большевиктік-үгіт насихатты «жол беруге болмайтын әрекет» деп жариялады.
Қазақ ұлттық-демократиялық қозғалысы аса қайшылықты жағдайға тап болды. Ол 1917 жылы сәуір-мамыр айларында жалпы халықтық талқыға салыну керек деп есептелген мәселелерді қарау үшін бүкіл Қазақстан бойынша облыстық және уездік съездер өткізді.&lt;ref&gt;Туркестан в начале XX века: К истории истоков..., 22-6.&lt;/ref&gt;. Ақмола облыстық қазақ ұйымындағы съезде А. Тұрлыбаев, Е. Итбаев және М. Дулатовтардың басшылығымен 150 делегат халыққа білім беру, қаржы, дін, әйел, земство қызметі мәселелеріне тоқталды. Семейде съезге дайындық жасау мен өткізу ісін Ж. Ақбаев, Ә. Ермеков, X. Ғаббасов, Р. Мәрсековтер қолға алды. Қазақ коғамындағы әйелдер тағдыры туралы мәселені қатаң түрде қойған Н.С. Құлжанованың жан даусы қалаларда, облыстарда, тіпті Батыс Сібірде естіліп жатты. Барлық съездер Уақытша үкіметті қолдау және соғысты «жеңіспен аяқтағанға дейін жеткізу керек» деп мәлімдеді. Оралда, Орынборда, Ақтөбеде, Ташкентте делегаттар жер бағдарламасын тиянақтылықпен әзірлеу, ұлт мәселесін шешу туралы сөз етті. Бірақ та олардың партияны басқаратын одақтастары (кадеттер), сондай-ақ билікке қол жеткізуге ұмтылып келе жатқан социалист-революционерлер қазақ халқының ұлттық мүдде-зарын естуге таскерең еді. Орал облысындағы Уақытша үкіметтің комиссары Т. Бизянов өзінің халыққа жасаған үндеуінде самодержавие арқылы ауыл еңбеккерлерінен алынып қойылғандардың ешқайсысы кері қайтарылмайтынын жеткізді. «Қазақтардың жерге, өзен, көл және т.б. иелік ету құқықтарына келетін болсақ, Уақытша үкімет бұл құқықтар тарихи жолмен қалыптасқанын, оған ешкім де қол сұға алмайтынын қолдайды» &lt;ref&gt;Сонда, 24-6.&lt;/ref&gt;. деп мәлімдеді.

Әсерлер партиясының Түркістан өлкелік съезінің құжаттарынан да суық леп есе бастады. Бұл өңірдің жергілікті тұрғындарына автономия беру туралы мәселе бойынша делегаттар қабылдаған қарарда былай деп атап көрсетті: өлке халқы мәдени-экономикалық дамуы жағынан артта қалған. Патша үкіметі кез келтен оркениетті бастамаларды тежеп отырды. Түркістанды әскери жолмен басқару қандай да бір өзгеріске ұмтылуды тұншықтырумен болды. Өңір халқының бірде-бір өз интеллигенциясы жоқ. «Сол себепті съезд өлкеге автономиялық еркіндік және жалпы мемлекеттік, қалалық басқару ұйымдарының кең көлемді жүйесін құру мүмкіндігін беру қажет деп есептейді».&lt;ref&gt;Сейфуллин С. Тернистый путь. А., 1975, 100-6.&lt;/ref&gt;. Басқасының барлығы Ресейге тиесілі болуы керек. Ал ол - саясат, экономика, қаржы, әскери іс, полиция, сот және т.б. Батыс Сібір әсерлерінің конференциясы да қазақ халқының ұлттық мүдде-зарын мүлде елемеді.&lt;ref&gt;Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998, 152, 150-6.&lt;/ref&gt;.

Тұтастай алғанда, Уақытша үкімет те, оның жергілікті ұйымдары да қазақ халкының ұлттық мәселелеріне таскерең күйінде қалды.

==Дереккөздер==
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы.
ISBN 978-601-282-055-3, т. 4
ISBN 978-601-282-026-3

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>rsnjhd398p41ojahpe5qq19w2h2ecd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстанның индустрияландыру кезеңіндегі оқиғалары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198299</id>
    <revision>
      <id>3602505</id>
      <parentid>2524574</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72757" sha1="lqgo708omwi7d7q82q178esxlryqyt0" xml:space="preserve">'''Қазақстан индустрияландыру кезеңінде'''
[[1925 жыл]]ы желтоқсанда БК(б)П XIV съезінде белгіленген Кеңес Одағын [[индустрияландыру]]ды жүзеге асыру ісі [[Қазақстан]]да бірқатар қиындықтарға кездесті, олар негізінен [[қазақ]] елінің бодандық өткенімен және [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық, мәдени [[өмір]]де артта қалуымен байланысты болды.

Бұл қиындықтардың көбі [[республика]]да [[халық]] шаруашылығын, әсіресе өнеркәсіп пен транспортты қалпына келтіру ісінің тым созылып кетуінен де күрделеніп, асқына түсті және осы жағдай [[Қазақстан]]ның индустрияландыру жолымен табысты ілгерілеуі үшін басты кедергіге айналды.

==Индустрияландырудың қиындықтары мен ерекшеліктері==
Бірінші дүниежүзілік [[соғыс]]тың және [[Азамат]] соғысының ауыртпалығын бастан кешірген Қазақстаннын артта қалған отарлық [[экономика]]сы елдің өнеркәсібі дамыған аймақтарына қарағанда анағұрлым ауыр жағдайда қалды. Соғыс әрекеттерінен,әсіресе өнеркәсіп пен транспорт қатты зардап шеккен еді. Ірі өнеркәсіптің жалпы өнімі [[1920 жыл]]ы [[1913 жыл]]мен салыстырғанда екі есе, ал өндіріс жабдықтарын өндіру 4,5 есе, мұнай өндіру 4 есе қысқарды, мыс және полиметалл кендерін шығару, мыс балқыту тоқтап қалды, көптеген кең орындары мен көмір [[шахта]]ларын су басты немесе электр стансаларының қирауы, жабдықтардың бүлінуі т.б. себептерден жұмыстарын тоқтатты. Транспорт, әсіресе теміржол көлігі апатты жағдайда болатын: паровоздардың жартысынан көбі және вагондардың 90%-ға жуығы күрделі жөндеуді қажет етті, жүздеген көпір қиратылды, бәрінен де жол шаруашылығы көп зиян шекті, жарамсыздарын алмастыруға рельстер мен шпалдар жетіспеді. [[Ел]]іміз жаңа экономикалық саясатқа көшіп жатқан кезенде басталған Қазақстан өнеркәсібі мен транспортындағы қалпына келтіру жұмыстары жалпы алғанда шаруашылық күйзелістерінен ғана емес, республикада ашаршылықтың басталуына себеп болған 1920-1921 жылдардағы жүт кезінде малдың көптеп шығын болуы, сондай-ақ [[1921 жыл]]ғы құрғақшылық салдарларынан да зор қиыншылықпен жүргізілді.

1920-1921 жылдары жекелеген кәсіпорындар ғана қалыпқа келтіріле бастады, ал тұтастай алғанда бұл үрдіс [[1922 жыл]]дың екінші жартысында ғана өрістеді. [[Республика]]ның халық шаруашылығын қалпына келтіруде [[1923 жыл]] бетбұрыс кезеңіне айналды. Алдыңғы кезекте ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдеу кәсіпорындары қалпына келтірілді, оған 1922 жылы алынған егіс өнімділігі ықпал етті. Қостанай, Орал және Семей губернияларында, Павлодарда т.б. қалаларда ірі диірмендер іске қосылды, бұл ұн тарту өнеркәсібін жедел қалыптастыруға жағдай жасады. [[Солтүстік]] Қазақстанда май шайқау зауыттары жұмыс істей бастады, жаңадан 20 май зауыты салынды. Тамақ өнеркәсібінің басқа салаларында да ілгері басушылық байқалды, мәселен, 1923 жылғы тамызда ірі мөлшердегі күрделі қаржыны қажет етпейтін Илецк және Коряковск тұз шығару кәсіпшіліктері қайтадан жұмыс істей бастады.

Баяу болса да, республиканың оңтүстігінде мақта тазарту зауыттарының, жеңіл өнеркәсіптің тері илеу, жүн жуу т.б. кәсіпорындарының жұмысы жанданып келе жатты. Петропавлдағы қалпына келтірілген пима басу, қой терісін өңдеу, тері илеу және шойын құю зауыттары 1923 жылы біртұтас кәсіпорынға біріктіріліп, өнеркөсіп комбинаты құрылды. [[Алматы]]да, [[Шымкент]]те және [[Талғар]]да тері илеу зауыттарының жұмысы жандана бастады.

Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіру ісінде де кейбір игі қадамдар жасалды. Мұнай өнеркәсібі бәрінен жеделірек қатарға қосылды: [[Ембі]] және [[Доссор]] көсіпшіліктері [[1925 жыл]]дың өзінде [[1913 жыл]]ғы деңгейден асып түсті. [[Өндіріс]]ті [[техника]]лық жағынан қайта құру ісі жүргізілді, мұнай өндіруге тереңнен соратын насостар қолданылды, кәсіпорындарды электрлендіру өріс алды, жабдықтар жаңартылды, кең барлаудың геофизикалық әдістері пайдаланылды. [[Полиграфия]]лық өнеркәсіп те біршама ілгері басып, соғысқа дейінгі деңтейге тез көтеріліп келе жатты, осының нәтижесінде қазақ және орыс тілдеріндегі газеттер басылымы көбейді.

Риддерде шахталарды, рудниктерді, байыту фабрикаларын, электр стансаларын, теміржолды, басқа да нысандарды қалпына келтіру жөнінде біршама жұмыстар атқарылды, алайда жабдықтар мен ақшалай қаржының жетіспеушілігінен бұл кәсіпорындар техникалық күзет жағдайына көшіріліп, [[1925 жыл]]ы ғана Риддер кәсіпорындарын қалпына келтіру жұмыстары қайтадан қолға алынды.  [[Қарағанды]] және [[Екібастұз]] көмір өндірістері, Спасск зауыты, Успен кен орны және басқа да тау-кен өндірісі орындары мен тау-кен зауыттарының кәсіпорындары тоқтап тұрды. 1925 жылдың аяғында ғана Қарсақбай мыс балқыту зауыты мен [[Байқоңыр]] — Қарсақбай-[[Жезқазған]] тар табанды теміржолын қалпына келтіру жұмыстары басталды.

Жаңа экономикалық саясат жағдайларында өнеркәсіпті басқару жүйесі жетілдірілді, Бүкілодақтық халық шаруашылығы кеңесінің (БХ ШК) Республикалық өнеркәсіптік бюросы Халық шаруашылығының орталық кеңесі (ХШОК) болып қайта құрылды, ал кәсіпорындар бағыныштылық сатысына қарай одақтық, ресейлік, аралас-федеративтік, республикалық және губерниялық (жергілікті) болып бөлінді. Неғұрлым ірі кәсіпорындар негізінде шаруашылық есеп жүйесі бойынша, кеңестік трестер атанған бірлестіктер құрылды. [[Орал]]-[[Ембі]] мұнай тресі, «Алтайполиметалл» тресі, Атбасар түсті металдар тресі, «Золоторуда» тресі (Қостанай аумағындағы алтын кең орындарының тобы) одақтық маңыздағы кәсіпорындарға айналды. Екібастұз және Риддер кәсіпорындарын РКФСР Бүкілодақтық халық шаруашылығы кеңесінің (БХШК) мандаты негізінде Қазақстанның Халық шаруашылығының орталық кеңесі (ХШОК) басқарды. Осы кеңестінтікелей басшылығына Илецк тұз тресі, [[Павлодар]] тұз тресі, «Южно-Урал-золото», «Ақжал золото» трестері, [[Орынбор]] және [[Петропавл]] тері-елтірі трестері, Қазақстан балық тресі берілді. Жыл өткен сайын Қазақстанның үлкенді-кішілі кәсіпорындарына, әсіресе өнімдері КСРО-ның индустриялық жағынан дамыған аймақтарына жөнелтіліп отыратын өнеркәсіптің өнім өндіруші салаларына (мұнай, түсті металлургия және т.б.) орталықтың басшылық ықпалы күшейе берді. Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыты барған сайын айқындала түсті.

Транспортқа ерекше көңіл бөлінді, себебі оның жұмысын дұрыстап жолға қоймай, жаңа экономикалық саясаттың негізгі міндетін — қала мен ауыл, өнеркәсіп орындары мен ауыл шаруашылығы арасындағы экономикалық байланыстарды қалпына келтіру мақсатын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Республиканың негізгі теміржол арқауы — [[Орынбор]] —[[Ташкент]] күре жолына көп мөлшерде паровоздар мен вагондар, отын-көмір, ТЖХК (Теміржол халық комиссариаты) салғыртынан жиналған әр түрлі материалдар бөлініп, кәсіби біліктілігі жоғары теміржол мамандары, көлік-тасымал шаруашылығының білікті басшылары жіберіліп отырды. Жетісу теміржолының Луговой стансасына, одан ары Пішпек стансасына дейінгі жалғасы, Петропавл – [[Көкшетау]] жолы, сондай-ақ [[Оңтүстік]]-[[Сібір]] магистралінің Славгород — Құлынды - Павлодар желісі және т.б. сияқты жаңа жолдар, әсіресе «астық желілері» жедел салынды. Бастапқы екі желі [[Жетісу]] мен Солтүстік Қазақстаннан елдің орталық аймақтарына астық тасуға, ал соңғысы Коряков кәсіпшіліктерінен тұзәк етуге арналды.

Алайда Қазақстанда оның отар ел болған кезеңінен қалған экономикалық артта қалушылығының, құрал-жабдықтардың, ақшалай қаржының және білікті мамандардың жетіспеушілігінің, сондай-ақ жергілікті қиындықтардың себебінен өнеркәсіп пен транспорты қалпына келтіру ісі баяу қарқынмен жүргізілді, бұл кезең [[1927 жыл]]дың аяғына дейін жалғасты.

Түсті металлургия саласында оның барлық кәсіпорындарының 60%-ынан астамы жұмыс істеді. [[1926 жыл]]дың қарсаңында республиканың өнеркәсібі [[1913 жыл]] деңгейінің 61%-ына ғана, ал ауыл шаруашылығы 82,9%-ына жете алды.

Сөйтіп, Қазақстандағы өнеркәсіп пен транспорты қалпына келтіру ісі еліміз индустрияландыруға көшіп жатқан кезде аяқталды. Сол кезге дейін өнеркәсіп пен транспорттағы мемлекеттік сектор едәуір нығайып, дами бастады. [[Мемлекет]] иелігіне алынған жеке меншік кәсіпорындар негізінде пайда болған бұл сектордың Қазақстандағы бүкіл өнеркәсіптегі үлес салмағы 64%-на, ал ірі өнеркәсіпте 97,2%-ға жетті. Барлық теміржол желілері, сондай-ақ кемешілік ісі, кеме айлақтарын т.с.с. қосқандағы ірі су жолдары мемлекет меншігінде болды. Жеке меншіктік секторды дамытуға және сауда еркіндігіне жол беретін жаңа экономикалық саясат жағдайында Қазақстанда басқадай экономикалық құрылым айтарлықтай дамымады.

Солай дегенмен де, бұл кенже қалған, [[революция]]ға дейінгі, отарлық деңгей болатын, ол Қазақстанның дамуына индустрияландыру жағдайында берік те дербес негіз бола алмас еді, ал жана экономикалық саясат жағдайында жұмыс істеген өнеркәсіп орындары мен теміржолдар техникалық жағынан артта қалушылық, өндірісте және азық-түлік пен шикізаттарды тасымалдау ісінің мейлінше ала-құлалығы, жол қатынастарының әлсіздігі, кейде заманға сай жол қатынастарының болмауы себептері нәтижесінде 20-жылдардың екінші жартысында — 30-жылдарда [[Мәскеу]]дің, [[Ленинград]]тың, Донбастың, [[Орал]]дың, КСРО-ның басқа да дамыған аймақтарының кәсіпорындары сияқты жергілікті «индустрияландыру құралы» бола алмады. Оның үстіне ескі кәсіпорындар мен теміржолдарды [[техника]]лық жағынан жаңғырту немесе оларды жаңадан салу бағытындағы алғашқы қадамдарға жергілікті тұртындар арасында білікті жұмысшылардын болмауы, ақшалай қаржының, құрылыс материалдарының жетіспеушілігі т.б. тікелей кедергі болып отырды.

Қазақстанның индустриялық дамуын тежеген қиындықтардың бірі - оның аумағының геологиялық тұрғыдан аз зерттелуі еді. Төңкеріске дейінгі уақыттардың өзінде көмірдің, мұнайдың, түсті металдардың, басқа да пайдалы қазбалардың аса бай қоры бар кең орындары туралы мәліметтер көп болғанымен, Кеңес өкіметіне дейін жер аумағының 94%-ы мүлде зерттелмеген болатын. Алғашқы бесжылдық жоспар жасалған уақытта сол кен орындарының көпшілігі «ақтаңдақ» денгейінде қалды, жергілікті жоспарлау органдарының әлсіздігі де бұған себеп болды. Осы және басқа да кемшіліктер себебінен КСРО-ның алғашқы бесжылдық жоспарында Қазақстанның мұқтаждыкқары мен мүмкіндіктері тиісті деңгейде ескерілмеді. Сондықтан да КСРО-ның Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің 1930 жылғы 1 қыркүйектегі қаулысында «халық шаруашылығы құрылысының бесжылдық жоспарында Қазақ АКСР-нің мұқтаждықтары мен онын құрылысындағы мүмкіндіктер толық есепке алынбаған»,&lt;ref&gt;Алампиев П.М. Ликвидация экономического неравенства народов Советского Востока и социалистическое размещение промышленности (Исторический опыт Казахской ССР). М„ 1958, 22-29, 210-6.&lt;/ref&gt;.  - деп атап өтуі кездейсок емес. Осыган байланысты КСРО-ның бесжылдық жоспарында көбінесе елдін негізгі табиғи қорларының толық зерттелмеуі, әсіресе өнеркәсіптік бағытта бағамдалмауы кең көлемді зерттеулерді, ізденістер мен барлауды Қазақстанның өнеркәсіптік жоспарының аса маңызды сипатына айналдырады, бұл жұмыстар келесі бесжылдықта салынатын құрылыс нысандарын даярлап қана қоймай, сонымен бірге осы бесжылдыққа белгіленген іс-жоспарларды жүзеге асыруды жалғастыруға, нақтылауға, түбегейлі есепке алуға тиіс»,&lt;ref&gt;Пятилетний план народно-хозяйственного строительства СССР. Т. II. М., 1929, 310-6.&lt;/ref&gt;. - деп ерекше атап өтілді.

==Геологиялық зерттеу==
Қазақстанның кең-байтақ аумағын геологиялық жағынан жедел зерттеуге зор күш жұмсалды. 1928-1929 жылдары Геологиялық басқарма тарапынан 50-ден астам барлау партиясы Қазақстанның жер қойнауларын зерттеумен айналысты. «Қару голь» «Алтайполиметалл», «Балхашстрой», «Казполиметалл» сияқты аса ірі жаңа құрылыстардың жанынан геологиялық-барлау бөлімдері құрылды, арнаулы Қазақстан геологиялық-барлау тресі ұйымдастырылды, «Эмбанефть» құрамында Орталық ғылыми-зерттеу зертханасы, «Актюбникель» жанында геологиялық барлау қызметі жэәне т.б. ашылды. Ал 1931 жылдары Қазақстанның байлығын зерттейтін экспедициялар саны 140-қа жетті.

[[Геология]]лық зерттеулер үшін Орталықтан да, Қазақстанның жергілікті орындарынан да мол қаржы мен күш-қуат бөлініп отырды, бұл ірі-ірі, көбінесе теңдесі жоқ жаңа кен орындарын ашуға мүмкіндік берді. Бұл ең алдымен түсті және қара металдардың, көмір мен мұнайдың барланған қорларына қатысты еді. 1928 жылы Қоңырат, (М.Т. Русаков), [[1930 жыл]]ы Бозшакөл (Р.А. Борукаев), Жезқазған (К.И. Сэтбаев) мыс кендерінің; Кенді Алтайда, Қаратау және Жоңғар Алатауы тауларында қорғасынның: Атасу темір кенінің (1931 жыл), одан соң Ақтөбе облысында хромит және никель кендерінің, фосфориттің; Индерде бораттын қоры мол көздері ашылды. Сондай-ақ Орал-Ембі аумағында жаңа мұнай көздері табылды, оның үстіне Қарағандының жеке жатқан ірі кен орны емес, тұтас бір көмірлі аймақ екендігі анықталды.&lt;ref&gt;История Казахской ССР. Т. 4, 417-6.&lt;/ref&gt;.

Осындай жедел жұмыстар нәтижесінде Орталық, Шығыс және Батыс Қазақстанда республиканың жаңа ғылыми геологиялық картасы жасалды және елдің барлық аумағы (Бетпақдаланың, [[Үстірт]]тің т.б. кейбір жерлерін қоспағанда) Ұлы Отан соғысы қарсаңында геологиялық тұрғыда барланды. Кейіннен Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш президенті К-И. Сәтбаев: «Қазақстан геологиялық зерттеулердің аса жоғары тиімділігінің арқасында КСРО-да және дүние жүзінде шикізаттың маңызды түрлерінің сан алуандығы бойынша жетекші орынға ие. Олардың ішінде қара металдардың (темір, марганец, хром, ванадий) түсті металдардың (мыс, қорғасын, мырыш, кадмий, алюминий, никель), сирек металдардың (вольфрам, молибден т.б.), бағалы металдардың (алтын, күміс) кендері, жаңғыш қазбалар (тас және қоныр көмірлер, мұнай, жаңғыш сланецтер), минералды тұздар (фосфориттік, калий т.б. тұздар) негізгілері болып табылады»,&lt;ref&gt;Наука Советского Казахстана. А.-А., 1960, 58-6.&lt;/ref&gt;.  — деп атап откен болатын. Мүнын бәрі Қазақстанды КСРО-ның дамыған аймақтарының өнеркәсібін қажетті шикізатпен қамтамасыз ететін орталыққа айналдырды. Қазақстанды геологиялық зерттеудегі олқылықтар КСРО-ны индустрияландыру жағдайында осылай толықтырылды.

Жергілікті, сондай-ақ орталық жоспарлау органдарының кемшін тұстары бірінші бесжылдық жоспарды орындау барысында біртіндеп қалыпқа келтірілді. Қазақстанды шаруашылық және әлеуметтік-мәдени жағынан дамытудың бесжылдық жоспарының VI Бүкілқазақстандық партия конференциясының және БК(б)П XV съезінің (екеуі де 1927 жыл, қараша) нұсқаулары бойынша жасалғаны жұртшылыққа белгілі. Геологиялық зерттеулердің жетістіктері, олардың негізінде түсті металлургия, мұнай, көмір т.б. пайдалы қазба байлықтарының жаңа кен орындарын игеру туралы түскен нақты ұсыныстар, сондай-ақ ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін жаңа кәсіпорын құрылыстарының салынуы, сонымен бірге жоспарлау органдары жинақтаған тәжірибе республика басшылығына жалпы бірінші бесжылдықтың, әсіресе оның қалған үш жылының жоспарлы тапсырмаларын қайта қарау жөнінде Орталыққа өтініш жасауға мүмкіндік берді. Қазақстан халық шаруашылығының бірінші бесжылдықта дамуы көрсеткіштерін нақтылау және толықтыру жөніндегі ұсыныстар республиканың жаңа астанасы [[Алматы]]да өткен VII Бүкілқазақстандық партия конференциясында (1930 жылғы 30 мамыр - 6 маусым) талқыланып, қорытындыланды.&lt;ref&gt;Под знаменем ленинских идей. А.-А., 1973, 404-405-6.&lt;/ref&gt;. Осының бәрін негізге ала отырып, БК(б)П ОК-нің Саяси бюросы 1930 жылғы 15 акқпанда Қазақстанның шаруашылық және элеуметтік-мәдени дамуының 1928-[[1933 жыл]]дарға арналған бесжылдык жоспарын арнайы қарап, елдің тиісті халық комиссариаттарына және Мемлекеттік жоспарлау комитетіне екі айлық мерзімде бесжылдықтың қалған үш жылына арналған жоспарлы тапсырмаларды белгілеп шығу жөнінде ұсыныс жасады. Қазақ АКСР-нің бірінші бесжылдықта шаруашылық және әлеуметтік-мәдени дамуының қайта жасалған жоспары КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетінде қаралып (1930 жылғы 24 тамыз), Еңбек және Қорғаныс Кеңесі оны мақұлдады (1930 жылғы 1 қыркүйек), ал 1930 жылғы 1 қыркүйекте оны КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі түпкілікті бекітті.&lt;ref&gt;История индустриализации Казахской ССР (1926—1941 жж.). Документы и материалы. В двух томах. Т. 1. А.-А., 1967, 217-233, 441-6.&lt;/ref&gt;.

Қазақстанның индустриялық дамуындағы қиындықтардың шиеленісуіне тағы бір себеп болған жағдай - жаңа өнеркәсіптік және транспорттық құрылыс көп жағдайларда тиісті техникалық құжатнамасыз басталды, жаңа құрылыстарды құрылыс материалдарымен, ақшалай қаржымен, техникамен, [[механизм]]дермен, көлікпен, жұмыс күшімен, ал құрылысшыларды тұрғын үймен, азық-түлікпен, ауыз сумен, санитарлық-емдеу қызметтерімен т.с.с. қамтамасыз ету мүмкіндіктері жете қарастырылмады.

Днепро СЭС-пен қатар Кеңес Одағындағы аса ірі құрылыс ретінде саналған, аты аңызға айналған Түрксіб магистралі революцияға дейінгі жоба-сызбасы бойынша салынды, құрылыс барысында осы күре жолдың оңтүстік бөлігінде [[Қордай]] және Шоқпар нұсқаларынын, ал солтүстік бөлігінде Балқаш және Лeпci жобаларын қорғаушылар арасында қызу айтыс-талас өршіді. Осы екі тұста да оңтайлы нұсқаны таңдап алғанша біршама уақыт және қосымша қаржы шығын болды.&lt;ref&gt;Асшбеков М.Х. Формирование и развитие кадров железнодорожников Казахстана (1917—1970 жж.). А.-А., 1973, 84-6.; Соныкі. О деятельности Комитета содействия постройке Туркестано-Сибирской железной дороги при СНК РСФСР // Известия АН КазССР. Серия общественных наук, 1969, №6, 34-46-6.&lt;/ref&gt;. 1927 жылы Семей қаласында құрылысы жүргізілген тері зауыты мен шұға фабрикасында жобалық-сметалық құжаттар «қайта-қайта жасалып, құрылысты бастау қарсаңында дайын болмады. Құрылыс материалдары болмай, оларды сол жерде шаруашылық әдіспен шұғыл түрде дайындауға тура келді. Кәсіби білікті құрылыс жұмысшылары мен мамандар жетіспеді. Олар көрші аудандардан әкелінді».&lt;ref&gt;Жакупбеков С.К. История легкой индустрии Казахстана. А.-А., 1984, 56-6.&lt;/ref&gt;. Осындай жагдайлар 20-30-жылдары көптеген ірі кәсіпорындардың құрылыстарында да байқалды.

Қазақстанды индустрияландырудың сонымен бірге өзіндік ерекшеліктері болды, олар жоғарыда аталған және басқа да қиындықтарды жеңу үрдісінің өзгешеліктерімен, сондай-ақ табиғи, еңбек және экономикалық-техникалық қорлар деңгейімен де сипатталады. Бұл ерекшеліктер республиканың бүкіл индустриялық болмыс-келбетінде өз ізін қалдырды, өнеркәсіпті, құрылысты және транспортты дамытудың 20-жылдардың екінші жартысындағы және 30-жылдардағы ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның кеңестік дәуірдегі тарихының кейінгі кезеңдеріндегі де бағыттарын айқындауға ықпал етті. Қазақстанның индустриялық дамуының зерттеліп отырған кезеңіндегі кейбір ерекшеліктерін қарастырайық.
# Ол, ен алдымен, Қазақстанның индустриялық дамуының КСРО бойынша, сондай-ақ көптеген басқа республикаларды жеке-жеке алғандағы тиісті көрсеткіштерді салыстырғанда байқалатын көтеріңкі қарқыны. Егер Кеңес Одағы бойынша өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 1940 жылы 1913 жылғы деңгейге қарағанда 7,7 есе болса, Қазақстан бойынша 7,8 есеге жетті, оның үстіне Қазақстан бұл жатынан [[Молдавия]] (5,8), [[Әзірбайжан]] (5,9), Өзбекстан (4,7), [[Түркіменстан]] (6,7), [[Украина]] (7,3) сияқты бірқатар одақтас республикалардың алдына шықты. Сөйтіп Қазақстан өнеркәсіптік өнім көлемінің өcyi бойынша [[1940 жыл]]ы [[Одақ]] ішіндегі 15 республика арасында [[Ресей]]ден (8,7), [[Қырғызстан]]нан (9,9), Грузиядан (10), Тәжікстаннан (8,8) және Армениядан (8,7) кейін алтыншы орынды иеленді.&lt;ref&gt;Народное хозяйство СССР за 60 лет. Юбилейный стат. ежегодник. М, 1977, 177-6.&lt;/ref&gt;.
# Индустрияландыру жағдайында Қазақстанның өнеркәсіптік дамуы негізінен жаңа құрылыстардың, басқаша айтсақ, қайта құрылған Риддер мен Қарсқбайды қоспағанда, тақыр жерде кәсіпорындар тұрғызу есебінен жүзеге асырылды. Қазақстанда жағдайдың мұндай болу себебі, Мәскеудегі, [[Ленинград]]тағы, [[Донбас]]тағы, [[Харьков]]тағы немесе [[Днепр]] жағалауларындағы сияқты бүкіл елді индустрияландырудың құралына немесе тірек базасына айналған өнеркәсіпті аудандар мұнда болған жоқ. Сондықтан республикада, жергілікті жерлерде өнеркәсіп орындары, сондай-ақ теміржол құрылыстары елсіз және жартылай елді аймақтарда жүргізілді, қазіргі заманғы байланыс тораптарының, құрылыс материалдарының, кәсіби жұмыс күшінің, қаржының, сол сияқты тұрғын жайлардың, ауыз судың т.с.с. болмауы себебінен аса күрделі қиындықтарды жеңуге көп күш жұмсалды. Қарағанды көмір алабы, Балқаш мыс балқыту, [[Шымкент]] және [[Ертіс]] қорғасын зауыттары, [[Жезқазған]], [[Қоңырат]] кен орындары т.б. кеніштер, [[Ембі]] т.б. мұнай кәсіпшіліктері, [[Түрксіб]], [[Гурьев]] — Қандыағаш — [[Орск]], [[Ақмола]]-[[Қарғалы]], Илецк-Орал теміржолдары осылай салынды.
# Аса ірі кәсіпорындар - өз заманының соңғы жетістіктері техникасымен жарақтандырылған, шикізат пен электр қуатын тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін, өндірістік процестерді мамандандыру және ірілендіру негізінде өзара байланысты комбинаттар жана өнеркәсіптік құрылысқа тән сипатта қалыптасты. Өнім көлемі мен жұмыс күшінің құрамы бойынша, сондай-ақ белгілі бір аймақтағы әлеуметтік-экономикалық және мәдени маңызы жағынан да ерекшеленетін осы комбинаттар қалалардың пайда болуына ықпал етіп, сол жердегі өнеркәсіп ошақтарының орталықтарына айналды. Құрамында 17 шахтасы (1931 жыл), ГРЭС (1933 жыл), Нұра су құбыры (1933 жыл), байыту фабрикасы (1933 жыл) бар «Қарағанда уголь» тресі, «Казполиметалл», «Алтайполиметалл», [[Ақтөбе]] химия. Семей етконсерві, Гурьев балық консервілеу, Алматы жеміс-көкөніс, Семей шұға комбинаттары т.б. - осындай кәсіпорындар санатына жатты.&lt;ref&gt;Алампиев П.М. Ликвидация экономического неравенства народов Советского Востока. М., 1957, 210-6.; Под знаменем ленинских идей. А.-А., 1973, 404-405-6.&lt;/ref&gt;.
# Индустрияландыру жағдайларында Қазақстанда ауыр өнеркәсіп, ең алдымен оның көмір, мұнай және түсті металдар өндіретін салалары басым дамыды. Бұл салалар одақтық келемде басты мамандандыру арқауына айналып, бұдан кейінгі кезде де жалпы республика индустриясының үлес салмағын айқындайтын болды.
# Ауыр өнеркәсіптің, әсіресе мұнай, көмір және түсті металдар салаларының тұрғызылған кәсіпорындары одақтық маңызға ие болды, өйткені жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарымен қатар олар одақтық индустрияны қажетті шикізатпен қамтамасыз етіп отырды, осыған байланысты республика арнайы кәсіби мамандандыру ісін жүргізді.
# Соғысқа дейін бесжылдықтар кезінде кеңінен дамығанына қарамастан, Қазақстан өнеркәсібінің кемшін, олқы тұстары да байқалып жатты: қалай болса да, машина жасау саласы жоқтың қасында болды; металл өңдеу жекелеген зауыттардың жөндеу шеберханаларымен және механикалық цехтарымен шектелді; қара металлургия, бірқатар құрылыс материалдарының (цемент, әйнек), жеңіл және тамақ өнеркәсібінің кейбір түрлерінің өндірісі болмады. Осы кемшін жақтарының ішінде бәрінен бұрын машина жасау ісінін - қалай болғанда, индустрияландырудың негізгі өзегінің болмауы Қазақстанның өнеркәсіптік дамуын тежеп отырды. Қазақстанға станоктар мен жабдықтар Орталықтан, Ленинградтан, Оралдан, Украинадан және басқа да аймақтардан әкелінетін.&lt;ref&gt;Алампиев П.М. Көрсет. енбегі, 229-235, 282-283-6.&lt;/ref&gt;.
# Осы кезеңде ауыр индустрияның түсті металлургия, мұнай, көмір т.б. шығару сияқты өндіру салаларымен қатар алдынғы қатарға транспорт, әсіресе теміржол құрылысы шығарылды. Көмірдің, мұнайдың және түсті металдардың асабай кен орындарын Қазақстанның кең-байтақ аумағында қазіргі замандық қатынас жолдарынсыз игеру қиындықтары осы өткір мәселені шұғыл түрде шешуді талап етті. Жоспарланған жол желілері түгелдей салынбағанмен, 1928-1940 жылдары республиканың теміржол торабы 50% дерлік өсіп, ұзындығы 6581 км-ге жетті. Бұл жылдары Сібірді Орта Азиямен және Қазақстанның Оңтүстігімен жалғастырған Түркістан-Сібір теміржолы, Трансқазақстан магистралінің негізгі бөліктері (Петропавл-Көкшетау-Ақмола, [[Ақмола]]-[[Қарағанды]], [[Қарағанды]]-[[Бертіс]], Жарық—[[Жезқазған]]) салынды, бұл тораптар Орталық Қазақстанның табиғи байлықтарын игеруде зор рөл атқарды; Рубцовск-Риддер желісі Шығыс Қазақстанның түсті металлургиялық кәсіпорындарына қызмет көрсетті, ал Орал—Илецк теміржолы республиканың батыс аудандарын [[Орынбор]] өлкесімен және [[Ресей]]дің басқа да өнеркәсібі өркендеген облыстарымен байланыстырды.&lt;ref&gt;Асшбеков М.Х. В сб.: Некоторые особенности социалистической индустриализации Казахстана. Рабочий класс и индустриальное развитие СССР. Всесоюзная конференция. Тезисы, доклады и сообщения. М., 1972, 155-157-6.; Соныкі. Индустриализация Казахстана и ее социально-экономические последствия. «Мысль», 1993. №4, 85-86-6. жэне баскалар.&lt;/ref&gt;.

Жоғарыда аталған қиындықтар мен ерекшеліктер, сондай-ақ күрделі қоғамдық-саяси жағдай және Қазақстанның артта қалған экономикасының ауыр жағдайы 20-жылдарда және 30-жылдардың басында республиканы индустрияландыру және ұлттық жұмысшы кадрларды даярлау мәселесі манайында қым-қигаш күрес туғызды. Бірнеше көзқарас пайда болды. Біреулер «көшпенділіктен социализмге» өтудің мүмкін еместігін және көшпенділік өмір салтының қазақ халқының ерекшелігі екендігін, сондықтан да индустрияландырудың «ұлттық табиғи ерекшелікті» бұзатындығын көлденең тартты.&lt;ref&gt;Большевик Казахстана, 1931. №5, 18-6.&lt;/ref&gt;. Енді біреулер — өнеркәсіпті тықпалау, жұмысшы тапты қалыптастыру «табиғаттан тыс», «Қазақстан үшін мүмкін емес іс», «артта қалған көшпенді халық», «шектен тыс индустрияландырудың қарқынын көтере алмайды», «қазақтандыру өндірісті қымбаттатады», «ал қазақ бәрібір жұмыс істемейді, ол даланы аңсайды» сияқты пікірлерді дәлелдеуге тырысты.&lt;ref&gt;Революционный Восток, 1935. №5, 93-6.&lt;/ref&gt;. Үшінші жақ республиканың Одақ құрамында дәйекті дамуының қажеттігі, бірақ Қазақстанның ерекше мүдделерімен санаспау идеясын жақтады. Олар «шикізат базасы ретіндегі ауыл шаруашылығымен байланысты ұсақ өнеркәсіпті ұлғайту мен оның жұмысын жақсарту жөніндегі партия ұстанған бағыт шүбәсіз дұрыс» &lt;ref&gt;Советская степь, 1928. 15 ақпан; Большевик Казахстана, 1931. №5, 17-18-6.; Голощекин Ф.И. Казахстан на путях социалистического переустройства (статьи и речи). М. - А.-А., 1931 және басқалар.&lt;/ref&gt;. деп дәлелдеді. Төртіншілер шет аймақтар шикізат базасы ғана болып қалмауы керек және индустрияландыруды жүргізгенде республиканың ерекшеліктерін ескеру қажет деген пікірді ортаға салды.&lt;ref&gt;Советская степь, 1928. 15 ақпан.&lt;/ref&gt;.

Алғашқы екі көзқарас өміршен болмағандықтан соңғы екеуінің арасында күрес өрістей түсті. Үшінші ұстаным жақтастарының бірі К. Сарымолдаев «Қазақстан алдында да, бүкіл Одақ алдында тұрған міндеттер тұр, сондықтан ортақ міндеггерден оқшауланатындай Қазақстанның сондайлық «артықшылығы» жоқдеп есептеді.&lt;ref&gt;Большевик Казахстана, 1931, №5, 18-6.&lt;/ref&gt;. Айта кету керек, К. Сарымолдаев өлкелік партия комитеті басшылығының, оның бірінші хатшысы Ф.И. Голощекиннің жаңсақ ұстанымы шеңберінен шыға алмады. Ф.И. Голощекин: «Алып құрылыстар республика өнеркәсібіндегі басты буын емес, бастысы - жергілікті ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту»,&lt;ref&gt;VI Всеказахстанская конференция ВКП(б). 15-23 қараша 1927 г. Стеногр. отчет. Кзыл-Орда, 1927, 108-6.&lt;/ref&gt;. - деп мәлімдеді.

Ұсақ және орта өнеркәсіпті, негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндейтін кәсіпорындарды дамытудың, содан келіп, КСРО-ны индустрияландыру жағдайында республика өнеркәсібінің шикізаттық бағыт-бағдарын қалыптастырудың қажеттілігі мен дұрыстығын БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің және автономия үкіметінің атынан Ф.И. Голощекин, О. Исаев, К. Сарымолдаев т.б. насихаттады және мұны жүзеге асыруға әрекеттенді. Мәселен, БК(б)П Өлкомының хатшысы Ф.И. Голощекин «Большевик Казахстана» журналында (1927, №2) жарияланған мақаласында: Қазақстан үшін «өнеркәсіп саласында негізгісі ірі емес, ұсақ және орта буында (жарма жасаушы, жүн жуатын, май шайқайтын кәсіпорындар, жөндеу шеберханалары т.с.с.), басқаша айтқанда, ауыл шаруашылығымен айналысатын және оны рентабелді ететін істер» &lt;ref&gt;Большевик Казахстана, 1927, 58-6.&lt;/ref&gt;. деп жазды. VI Бүкілқазақстандық партия конференциясында (1927 жылғы 15—23 қараша) ол: «Мен екі жыл бойы біздің өнеркәсібіміздің басты буыны алып құрылыстар салу емес, жергілікті ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту екендігін насихаттап келемін... Ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту мәселесінің Қазақстан экономикасын одан әрі жетілдірудегі маңызының күн өткен сайын артып келе жатқандығын біз қазір ескеруіміз керек»,&lt;ref&gt;VI Всеказахстанская конференция ВКП(б). 15-23 қараша 1927 г. Кзыл-Орда, 1927, 52-53-6.&lt;/ref&gt;.— деп ерекше атап өтті.

[[Көмір]]дің, [[мұнай]]дың, түсті металдардың және басқа да пайдалы қазбалардың аса бай қоры бар екендігіне, сондай-ақ жергілікті мекендерде республиканың аграрлық жағдайына сәйкес жұмыс күштерінің жетіп-артылатынына қарамастан, Ф.И. Голощекин: «Біздің даму сипатымыз бойынша және КСРО-ның жалпы міндеттеріне сәйкес, жергілікті ерекшеліктеріміз бен міндеттерімізге орай Қазақ АКСР-і ортақ бесжылдыққа одақтық онеркәсіптің мал және егін шаруашылығы өнімдерін дайындайтын шикізат базасыретінде кіруі керек»,&lt;ref&gt;Сонда, 58-59-6.&lt;/ref&gt;.  — деп сендірді. Сонымен біргеФ.И. Голощекин Қазақстан маңызын одақтық өнеркәсіпке ықпал ететін шикізат аймағы ретінде көтермеледі. Ол: «Одақтық өнеркәсіп, бәлкім, бізге жүн, ет, мал терісі т.б. жөнінен тәуелді шығар, бұл біздің бұдан әрі дамуымызда орасан мән-маңызы болатын техникалық дақылдарды айтпаған күннің өзінде» &lt;ref name=&quot;Сонда, 59-6&quot;&gt;Сонда, 59-6.&lt;/ref&gt;. — деп атап өтті.

Осы ұстанымға сүйене отырып, Ф.И. Голощекин: «КазАКСР-і көлеміндеті индустрияландыру дегеніміз — ауыл шаруашылығының бұдан мәдениеттірек түрлеріне, оның тауарлылығын арттыруға, ел ішінде тұтынуға және одақтық өнеркәсіпті қамтамасыз етуге арналған өнім көлемін ұлғайтуға қаржы құю. «Осы кәсіпорындар үшін біз қаржы және күш-қуат» таба аламыз»,&lt;ref name=&quot;Сонда, 59-6&quot;/&gt;. — деген тұжырым жасады. Ф.И. Голощекин Қазақстанның болашақтағы индустриялық дамуын ірі зауыттармен және фабрикалармен емес, жарма ұсақтайтын, жүн жуатын, май шайқайтын, жөндеу жұмыстарымен айналысатын, жергілікті өнеркәсіптін басқа да ұсақ және орта кәсіпорындарымен байланыстыру тұрғысынан ғана көреді, деп қарсыластары оны әділ сынады.

Ф.И. Голощекиннің және БК(б)П Өлкелік комитетінің, Қазақ АКСР-і үкіметінің басқа да басшыларының осы ұстанымын БК(б)П ОК-нің Ортаазиялық бюросының төрағасы И.А. Зеленский қуаттады. Ол өзінің «Басты бағыт» атты мақаласында («Правда Востока», 1927,7 қазан): «Орта Азия республикаларының міндеті — ең алдымен біздің капиталистік әлемге тәуелділігімізді азайтатын және әлсірететін шикізат шаруашылығының салаларын дамыту», - деп жазды.

Ірі саяси қайраткер, Қазақстан өнеркәсібін [[экономика]]лық мақсатты сара бағытпен дамыту пікірін қолдайтын басты тұлғаның бірі - С. Сәдуақасов VI партконференцияда республика индустриясының шикізаттық бағыт-бағдары туралы пікірдегі Ф.И. Голощекинге қарсы шықты. Ол: «Өнеркәсіп мәселесі — қазақ кедейінің тағдыры, қазақстандық кедей тағдыры ауылмен ғана емес, қаламен де байланысты, өйткені XII съездің өзінде-ақ ұлттық шеткі аймақтарды тек шикізат аудандарына айналдыруды көздеген патшалық үкіметтің қарғыс атқан мұрасынан құтылуымыздың қажеттігі жайлы айтылды»,&lt;ref&gt;Сонда, 53, 59-6.&lt;/ref&gt;. — деп дәлелді пікірлер айтты. С. Сәдуақасов: «Қай жерде тері болса, сол жерде тері зауыттары, қай жерде жүн болса, сол жерде жүн жуу және шұға фабрикалары салынсын»,&lt;ref&gt;Сонда, 181-6.&lt;/ref&gt;. — деп республика өнеркәсібін экономикалық сара жолмен дамытута шақырды.

Ф.И. Голощекиннің Қазақстан тиімді ауыл шаруашылығын дамыта отырып, одақтық өнеркәсіптің шикізаттық базасына айналуға тиіс деген пікірін теріске шығара келіп, С. Сәдуақасов былай деді: «Өнеркәсіп дамымаса (Қазақстанда), біз ауыл шаруашылығын қалай дамытпақпыз? Ауыл шаруашылығы бізде теміржол т.б. арқылы дамитын болады, ал оның өзі өз кезегінде өнеркәсіп болып табылады. Бұл мағынада мен индустрияландыру туралы айтып тұрмын, менің индустрияландыру туралы пікірімді осы мағынада түсіну керек».&lt;ref&gt;Сонда, 181-182-6.&lt;/ref&gt;.

С. Сәдуақасовтың Кеңес Одағын индустрияландыру жағдайында Қазақстанның өнеркәсібі мен транспортын дамытудың жолдары мен әдістері туралы көзқарастары оның БК(б)П XV съезі (1927 жыл, 9—12 желтоқсан) қарсаңында пікірталас материалы ретінде «Правда» газетіне жолдаған «Ұлттар және ұлт өкілдері» атты байыпты мақаласында &lt;ref&gt;Сонда, 182-6.&lt;/ref&gt;. толық көрініс тапты. Бұл мақалада Сәдуақасов: «Егер империалистік орыс буржуазиялық үкіметі шет аймақтардан тек шикізат тасып, фабрикалар мен зауытгарды өз қол астында шоғырландырса, социалистік өнеркәсіп шаруашылық мүддесі жолындағы жөн-жосықпен дамуға тиіс»,&lt;ref&gt;Большевик, 1928. №1, 56-64-6.&lt;/ref&gt;. «өнеркәсіпті шикізат көздеріне жақындату қажет»,&lt;ref name=&quot;Сонда, 56-57-6&quot;&gt;Сонда, 56-57-6.&lt;/ref&gt;. - деп ерекше атап көрсетті. Оның пікірінше, «егер қалпына келтіру кезеңі еріксіз «қарғыс атқан» мұраның кейбір ұлттарды шын мәніндегі теңсіздік жағдайда шеттету түріндегі белгісімен өтсе, онда қайта құру маусымы «алдымызда тұрған қиындықтарды міндетті түрде жене отырып, ондай мұраны жоюға тиіс». Ол «артта қалған аймақтарды социалистік құрылысқа тартудың барлық мәні

Өз пікірін дәлелдеу үстінде С. Сәдуақасов Қазақстанда өнеркәсіпті дамыту үшін бірқатар елеулі қиындықтарға қарамастан, барлық жағдайлар бар екендігін көрсетті, оның пікірінше, «шикізат қана емес, жұмыс қолдары мен отын да бар», «Қазақстанның, Өзбекстанның, Түркіменстанның миллиондаған кедейлері болса», сондай-ақ «Қазақстанның көпмиллиардты тас көмір және мұнай қоры бар», ал байланыс жолдарына келер болсақ, деп атап өтті ол, жаңа «теміржол құрылысы да — индустрияландыру мәселесінің бір бөлігі».

Осындай көзқарастары үшін С. Сәдуақасов Қазақстан Компартиясы мен республика үкіметінің тарапынан ғана емес, бүкілодақтық деңгейде де сыңаржақ, әділетсіз сынға ұшырады. Оның көзқарастары бұрмаланып, Қазақстанда тұйық шаруашылық құруға, республиканы КСРО-дан бөліп әкетуге ұмтылушылық ретінде бағаланды, ал өзі «ұлтшыл-уклонист» деп жарияланды.

Өлкелік Комитеттің VI Бүкілқазақстандық партконференциясына берген есебінде Ф.И. Голощекин «Сәдуақасовтың индустрияландыруы» &lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;&gt;Сонда, 57-6.&lt;/ref&gt;. деп айдар тағып, бұл мәселеге арнайы тоқталды. Онда ол [[Қазақстан]] өзінің артта қалғандығына қарамастан, «[[Одақ]]та және пролетариатын басшылығымен, оның көмегімен» «жедел қарқынмен алға басып қана қоймай, сонымен бірге социализмге қарай бет алатындығы» туралы ой әлі де кейбіреулерге оншалықты түсінікті емес, бұған әлі де сенімсіздікпен қарайтындар, күдікшілдер, сары уайымға салынушылар, түсінігі таяз жолдастар, буржуазиялық бұра тартушылар бар» &lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;/&gt;. екендігі туралы атап өтті. Сәдуақасовтың жеке өз басы жайында сөзге көшкен ол оның «біріншіден, Кеңестік Социалисты Республикалар Одағының мәнін және пролетариат диктатурасының артта қалған ұлттық республикалардың дамуына тигізетін ықпалын түсінбейтіндігін немесе түсінгісі келмейтіндігін, екіншіден, оның ойы Қазақстанның дамуы дербес, КСРО-дан тәуелсіз мемлекеттің дамуы, мәселен, КСРО-ның империализмге қатынасы іспетті деп ойлайтын буржуазиялық ұлтшылдар пікірімен сәйкес»,&lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;/&gt;. – деп дәлелдеп бақты.

==Голощекиннің Зеленскиді қоштауы==
Ф.И. Голощекинді И.А. Зеленский қоштап: «Республикалардағы шаруашылықты тұйық шаруашылық жүйе сияқты құру бағыты тұтас алғандағы социалистік шаруашылықты өркендету көзқарасымен қарағанда зиянды және қауіпті, - деп дәлелдеді ол, - ...Тұйық шаруашылық идеясын жақтаушылар бізге таптық жағынан жау пиғылдағы элементтер болып табылады. Орта Азиядағы шаруашылықты дербес дамытудың идеологы — белгілі панисламдық қайраткер Мұстафа Шоқаев».&lt;ref&gt;Сонда, 55-59-6.&lt;/ref&gt;.

С. Сәдуақасов өз кезегінде Ф. И. Голощекин мен И. А. Зеленскийдің дөрекі сипатта саясиландырылған ой-пікірлері мен айыптауларына қолда бар шикізат базаларында жаңа кәсіпорындарды тұрғызудың шаруашылық мүддесі жағынан дұрыстығы, теміржолдардағы қосалқы тасымалдарды жою қажеттігі туралы дәлелдерін қарсы қойды. Сәдуақасов «Өлке комитеті хатшысымен «теориялық айтыстың ұлт өкілі үшін үмітсіз іс екенін» мойындай отырып, Голощекин көзқарастарындағы «айқын келеңсіздіктерді» көрсетуден тайынбады. «Шаруашылықтың мүддесі жолындағы жөн-жоба өзі ұсынған топшылауын қолдайтынын» (кәсіпорындарды шикізат көздеріне жақынырақ орналастыру қажеттігі туралы) көрсете отырып, Сәдуақасов: «Голощекин өнеркәсіпті ауыл шаруашылығының артына апарып тіркемекші, сөйтіп, Қазақстанның мәңгі шаруа қамытын киген ел болуын қалайды» деп жазды. [[Экономика]]лық тиімді жайттарға сүйене отырып, ол мынадай сауал тастайды: «Голощекин жолдас жүн жуатын жерден неліктен әрі бара алмайды, дұрысы барғысы келмейді? Сол жерде шұға фабрикаларын ұйымдастыру ісі өзінен-өзі сұранып тұр. Жуылған жүнді апарып, одан соң сол жүннен жасалған «мәскеулік» шұғаны қайта әкеліп жүргенше, Қазақстаннан дайын шұғаны бірден алып кету теміржолдардың өзіне жақсы ғой».&lt;ref name=&quot;Сонда, 56-57-6&quot;/&gt;.

И. А. Зеленскийдің әр республикада тұйық шаруашылық құру («айтуға да күлкілі») жөніндегі сыңаржақ бағыт бар (ұлтшылдарда деп оқыңыз) деген пікірін теріске шығара келе, С. Сәдуақасов өз қарсыластарына мынадай сұрақ қояды: «Орта [[Азия]]дан мақта тасымалдау - ол жақсы, ал ол жердей дайын тоқыма матаны әкетуді тұйық шаруашылық деп атау қандай қағидадан шыққан?» Өз пікірін ол былай деп тұжырымдайды: «Олай болмайды, Зеленский жолдас! Дәл сол шаруашылық мақсат көзқарасы бойынша өнеркәсіпті шикізат көздеріне жақындату қажет».&lt;ref&gt;Большевик, 1928, 57-58-6.&lt;/ref&gt;.

[[Ұлт]]тық республикалардың өндіріс орындарын қолда бар шикізат базаларынан құруға ұмтылысы Орталық тарапынан да сыңға ұшырады. КСРО [[Халық]] Комиссарлары Кеңесінің төрағасы A.M. Рыков Кеңестердің Бүкілодақтық IV съезінде былай деді: «Егер индустрияландыру дегеніміз әрбір әкімшілік бірлігінде индустрияны қайткен күнде де дамыту деген козқараста болсақ... біздің Одағымыздың кейбір бөліктерінде тұйық шаруашылық құруға ұмтылыс болса, біз өте көп және өте үлкен қателіктерге ұрынуымыз мүмкін».&lt;ref&gt;Сонда, №1, 58-6.&lt;/ref&gt;. С. Сәдуақасов А.И. Рыковтың бұл сөздерін басқа губерниялармен, облыстармен және республикалармен салыстырғанда «өнеркәсібі жағынан немесе еш нәрсесі жоқ, әйтпесе қолда бары мүлде аз» ұлттық шет аймақтар үшін тән сипат деп баталады. Сондықтан да С. Сәдуақасов мынадай пікірде болды: «Рыков жолдастың ұлттық республикалардың өздерінде бар базаның негізінде әр түрлі кәсіпорындар құруға көмектесу жөніндегі өтініштерін тұйық шаруашылыққа ұмтылыс деп атауы - қате. Біздің ойымызша, индустриясы дамыған шаруашылықтың алғашқы қауымдық құрылыстан бірден-бір айырмашылығы — ол ешқашан тұйық болып қалмайды», ал «ұлттық шет аймақтар шикізат базасы болудан неғұрлым тезірек құтылса, соғұрлым Одақ бірлігі мен оның жеке бөліктері арасындағы өзара тәуелділік ұлғая түседі».&lt;ref name=&quot;Сонда, 59-6&quot;/&gt;.

Тұтас алғанда, С. Сәдуақасов сол кездегі [[Қазақстан]]ның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы жағдайын бағамдай отырып, мынадай қорытындыға келеді: «XII парт съездің шет аймақтарды тек шикізат аудандарына айналдыруға ұмтылған патшалықтың және орыс буржуазиясының саясатын жою» &lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;/&gt;. туралы нұсқауы шет аймақтарда, атап айтқанда, Орта Азияда және Қазақстанда жеткіліксіз, немесе дұрысырақ айтсақ, мүлде жеткіліксіз денгейде жүзеге асырылуда».&lt;ref&gt;Правда, 1927. 27 сәуір.&lt;/ref&gt;. С. Сәдуақасов бұл жағдайдың басты себебі мынада деп білді: «Орталық органдар өз жұмысында ұлттық мәселе мәнін толық ескермеді. Өнеркәсіпті алдағы уақытта дамыту бесжылдығы шет аймақтар мұқтаждықтары ескерілмей жасалды».&lt;ref&gt;Большевик, 1928. №1, 59-60-6.&lt;/ref&gt;. Сәдуақасовтың бұл тұжырымы әділ болатын әрі шындыққа сәйкес келді. Алғашқы бесжылдық (1928—1932 жылдар) жоспарын жасаудағы осы елеулі кемшілікті КСРО Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесінің төрағасы В.В. Құйбышев та мойындады. Ол жекелеген аудандарды дамыту жөнінде бесжылдықта нақтылық пен айқындылықтың болмағаның атап өткен болатын. «Әрбір жеке ауданның болмыс-келбеті қандай болады — бұл сауалға бесжылдық нақты жауап бермеді».&lt;ref&gt;КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Том 2. 1917-1924. М„ 1970, 438-6.&lt;/ref&gt;. С. Сәдуақасовтың бесжылдық жоспардың «шет аймақтар мұқтаждығы ескерілмей жасалғаны» туралы тұжырымының әділ екендігін бұл жоспардың Орталықта ғана емес, сонымен бірге Қазақстанда да қалай жасалып, қалай бекітілгені жайлы мәліметтер айқындайды. Бұл туралы республиканың 20—30-жылдардағы индустриялық дамуындағы қиындықтарға байланысты жоғарыда айтылды.

Сонымен, 20-жылдардың екінші жартысында және 30-жылдардың басында Қазақстанды индустрияландыру жолдары туралы болған қызу пікірталаста Ф. И. Голощекин бастаған партиялық-кеңестік ұстаным жеңіске жетті және бұл [[Қазақстан]] [[өнер]] кәсібінің бүкіл кеңестік кезеңде шикізаттық бағыт-бағдарда болатындығын шешіп берді.

==Дереккөздер==
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы.

ISBN 978-601-282-055-3, т. 4
ISBN 978-601-282-026-3

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>lqgo708omwi7d7q82q178esxlryqyt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602522</id>
      <parentid>3602505</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Геологиялық зерттеу */</comment>
      <origin>3602522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72776" sha1="aiqw470hwkje8cparq370mgkx0eu5k1" xml:space="preserve">'''Қазақстан индустрияландыру кезеңінде'''
[[1925 жыл]]ы желтоқсанда БК(б)П XIV съезінде белгіленген Кеңес Одағын [[индустрияландыру]]ды жүзеге асыру ісі [[Қазақстан]]да бірқатар қиындықтарға кездесті, олар негізінен [[қазақ]] елінің бодандық өткенімен және [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық, мәдени [[өмір]]де артта қалуымен байланысты болды.

Бұл қиындықтардың көбі [[республика]]да [[халық]] шаруашылығын, әсіресе өнеркәсіп пен транспортты қалпына келтіру ісінің тым созылып кетуінен де күрделеніп, асқына түсті және осы жағдай [[Қазақстан]]ның индустрияландыру жолымен табысты ілгерілеуі үшін басты кедергіге айналды.

==Индустрияландырудың қиындықтары мен ерекшеліктері==
Бірінші дүниежүзілік [[соғыс]]тың және [[Азамат]] соғысының ауыртпалығын бастан кешірген Қазақстаннын артта қалған отарлық [[экономика]]сы елдің өнеркәсібі дамыған аймақтарына қарағанда анағұрлым ауыр жағдайда қалды. Соғыс әрекеттерінен,әсіресе өнеркәсіп пен транспорт қатты зардап шеккен еді. Ірі өнеркәсіптің жалпы өнімі [[1920 жыл]]ы [[1913 жыл]]мен салыстырғанда екі есе, ал өндіріс жабдықтарын өндіру 4,5 есе, мұнай өндіру 4 есе қысқарды, мыс және полиметалл кендерін шығару, мыс балқыту тоқтап қалды, көптеген кең орындары мен көмір [[шахта]]ларын су басты немесе электр стансаларының қирауы, жабдықтардың бүлінуі т.б. себептерден жұмыстарын тоқтатты. Транспорт, әсіресе теміржол көлігі апатты жағдайда болатын: паровоздардың жартысынан көбі және вагондардың 90%-ға жуығы күрделі жөндеуді қажет етті, жүздеген көпір қиратылды, бәрінен де жол шаруашылығы көп зиян шекті, жарамсыздарын алмастыруға рельстер мен шпалдар жетіспеді. [[Ел]]іміз жаңа экономикалық саясатқа көшіп жатқан кезенде басталған Қазақстан өнеркәсібі мен транспортындағы қалпына келтіру жұмыстары жалпы алғанда шаруашылық күйзелістерінен ғана емес, республикада ашаршылықтың басталуына себеп болған 1920-1921 жылдардағы жүт кезінде малдың көптеп шығын болуы, сондай-ақ [[1921 жыл]]ғы құрғақшылық салдарларынан да зор қиыншылықпен жүргізілді.

1920-1921 жылдары жекелеген кәсіпорындар ғана қалыпқа келтіріле бастады, ал тұтастай алғанда бұл үрдіс [[1922 жыл]]дың екінші жартысында ғана өрістеді. [[Республика]]ның халық шаруашылығын қалпына келтіруде [[1923 жыл]] бетбұрыс кезеңіне айналды. Алдыңғы кезекте ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдеу кәсіпорындары қалпына келтірілді, оған 1922 жылы алынған егіс өнімділігі ықпал етті. Қостанай, Орал және Семей губернияларында, Павлодарда т.б. қалаларда ірі диірмендер іске қосылды, бұл ұн тарту өнеркәсібін жедел қалыптастыруға жағдай жасады. [[Солтүстік]] Қазақстанда май шайқау зауыттары жұмыс істей бастады, жаңадан 20 май зауыты салынды. Тамақ өнеркәсібінің басқа салаларында да ілгері басушылық байқалды, мәселен, 1923 жылғы тамызда ірі мөлшердегі күрделі қаржыны қажет етпейтін Илецк және Коряковск тұз шығару кәсіпшіліктері қайтадан жұмыс істей бастады.

Баяу болса да, республиканың оңтүстігінде мақта тазарту зауыттарының, жеңіл өнеркәсіптің тері илеу, жүн жуу т.б. кәсіпорындарының жұмысы жанданып келе жатты. Петропавлдағы қалпына келтірілген пима басу, қой терісін өңдеу, тері илеу және шойын құю зауыттары 1923 жылы біртұтас кәсіпорынға біріктіріліп, өнеркөсіп комбинаты құрылды. [[Алматы]]да, [[Шымкент]]те және [[Талғар]]да тері илеу зауыттарының жұмысы жандана бастады.

Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын қалпына келтіру ісінде де кейбір игі қадамдар жасалды. Мұнай өнеркәсібі бәрінен жеделірек қатарға қосылды: [[Ембі]] және [[Доссор]] көсіпшіліктері [[1925 жыл]]дың өзінде [[1913 жыл]]ғы деңгейден асып түсті. [[Өндіріс]]ті [[техника]]лық жағынан қайта құру ісі жүргізілді, мұнай өндіруге тереңнен соратын насостар қолданылды, кәсіпорындарды электрлендіру өріс алды, жабдықтар жаңартылды, кең барлаудың геофизикалық әдістері пайдаланылды. [[Полиграфия]]лық өнеркәсіп те біршама ілгері басып, соғысқа дейінгі деңтейге тез көтеріліп келе жатты, осының нәтижесінде қазақ және орыс тілдеріндегі газеттер басылымы көбейді.

Риддерде шахталарды, рудниктерді, байыту фабрикаларын, электр стансаларын, теміржолды, басқа да нысандарды қалпына келтіру жөнінде біршама жұмыстар атқарылды, алайда жабдықтар мен ақшалай қаржының жетіспеушілігінен бұл кәсіпорындар техникалық күзет жағдайына көшіріліп, [[1925 жыл]]ы ғана Риддер кәсіпорындарын қалпына келтіру жұмыстары қайтадан қолға алынды.  [[Қарағанды]] және [[Екібастұз]] көмір өндірістері, Спасск зауыты, Успен кен орны және басқа да тау-кен өндірісі орындары мен тау-кен зауыттарының кәсіпорындары тоқтап тұрды. 1925 жылдың аяғында ғана Қарсақбай мыс балқыту зауыты мен [[Байқоңыр]] — Қарсақбай-[[Жезқазған]] тар табанды теміржолын қалпына келтіру жұмыстары басталды.

Жаңа экономикалық саясат жағдайларында өнеркәсіпті басқару жүйесі жетілдірілді, Бүкілодақтық халық шаруашылығы кеңесінің (БХ ШК) Республикалық өнеркәсіптік бюросы Халық шаруашылығының орталық кеңесі (ХШОК) болып қайта құрылды, ал кәсіпорындар бағыныштылық сатысына қарай одақтық, ресейлік, аралас-федеративтік, республикалық және губерниялық (жергілікті) болып бөлінді. Неғұрлым ірі кәсіпорындар негізінде шаруашылық есеп жүйесі бойынша, кеңестік трестер атанған бірлестіктер құрылды. [[Орал]]-[[Ембі]] мұнай тресі, «Алтайполиметалл» тресі, Атбасар түсті металдар тресі, «Золоторуда» тресі (Қостанай аумағындағы алтын кең орындарының тобы) одақтық маңыздағы кәсіпорындарға айналды. Екібастұз және Риддер кәсіпорындарын РКФСР Бүкілодақтық халық шаруашылығы кеңесінің (БХШК) мандаты негізінде Қазақстанның Халық шаруашылығының орталық кеңесі (ХШОК) басқарды. Осы кеңестінтікелей басшылығына Илецк тұз тресі, [[Павлодар]] тұз тресі, «Южно-Урал-золото», «Ақжал золото» трестері, [[Орынбор]] және [[Петропавл]] тері-елтірі трестері, Қазақстан балық тресі берілді. Жыл өткен сайын Қазақстанның үлкенді-кішілі кәсіпорындарына, әсіресе өнімдері КСРО-ның индустриялық жағынан дамыған аймақтарына жөнелтіліп отыратын өнеркәсіптің өнім өндіруші салаларына (мұнай, түсті металлургия және т.б.) орталықтың басшылық ықпалы күшейе берді. Қазақстан экономикасының шикізаттық бағыты барған сайын айқындала түсті.

Транспортқа ерекше көңіл бөлінді, себебі оның жұмысын дұрыстап жолға қоймай, жаңа экономикалық саясаттың негізгі міндетін — қала мен ауыл, өнеркәсіп орындары мен ауыл шаруашылығы арасындағы экономикалық байланыстарды қалпына келтіру мақсатын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Республиканың негізгі теміржол арқауы — [[Орынбор]] —[[Ташкент]] күре жолына көп мөлшерде паровоздар мен вагондар, отын-көмір, ТЖХК (Теміржол халық комиссариаты) салғыртынан жиналған әр түрлі материалдар бөлініп, кәсіби біліктілігі жоғары теміржол мамандары, көлік-тасымал шаруашылығының білікті басшылары жіберіліп отырды. Жетісу теміржолының Луговой стансасына, одан ары Пішпек стансасына дейінгі жалғасы, Петропавл – [[Көкшетау]] жолы, сондай-ақ [[Оңтүстік]]-[[Сібір]] магистралінің Славгород — Құлынды - Павлодар желісі және т.б. сияқты жаңа жолдар, әсіресе «астық желілері» жедел салынды. Бастапқы екі желі [[Жетісу]] мен Солтүстік Қазақстаннан елдің орталық аймақтарына астық тасуға, ал соңғысы Коряков кәсіпшіліктерінен тұзәк етуге арналды.

Алайда Қазақстанда оның отар ел болған кезеңінен қалған экономикалық артта қалушылығының, құрал-жабдықтардың, ақшалай қаржының және білікті мамандардың жетіспеушілігінің, сондай-ақ жергілікті қиындықтардың себебінен өнеркәсіп пен транспорты қалпына келтіру ісі баяу қарқынмен жүргізілді, бұл кезең [[1927 жыл]]дың аяғына дейін жалғасты.

Түсті металлургия саласында оның барлық кәсіпорындарының 60%-ынан астамы жұмыс істеді. [[1926 жыл]]дың қарсаңында республиканың өнеркәсібі [[1913 жыл]] деңгейінің 61%-ына ғана, ал ауыл шаруашылығы 82,9%-ына жете алды.

Сөйтіп, Қазақстандағы өнеркәсіп пен транспорты қалпына келтіру ісі еліміз индустрияландыруға көшіп жатқан кезде аяқталды. Сол кезге дейін өнеркәсіп пен транспорттағы мемлекеттік сектор едәуір нығайып, дами бастады. [[Мемлекет]] иелігіне алынған жеке меншік кәсіпорындар негізінде пайда болған бұл сектордың Қазақстандағы бүкіл өнеркәсіптегі үлес салмағы 64%-на, ал ірі өнеркәсіпте 97,2%-ға жетті. Барлық теміржол желілері, сондай-ақ кемешілік ісі, кеме айлақтарын т.с.с. қосқандағы ірі су жолдары мемлекет меншігінде болды. Жеке меншіктік секторды дамытуға және сауда еркіндігіне жол беретін жаңа экономикалық саясат жағдайында Қазақстанда басқадай экономикалық құрылым айтарлықтай дамымады.

Солай дегенмен де, бұл кенже қалған, [[революция]]ға дейінгі, отарлық деңгей болатын, ол Қазақстанның дамуына индустрияландыру жағдайында берік те дербес негіз бола алмас еді, ал жана экономикалық саясат жағдайында жұмыс істеген өнеркәсіп орындары мен теміржолдар техникалық жағынан артта қалушылық, өндірісте және азық-түлік пен шикізаттарды тасымалдау ісінің мейлінше ала-құлалығы, жол қатынастарының әлсіздігі, кейде заманға сай жол қатынастарының болмауы себептері нәтижесінде 20-жылдардың екінші жартысында — 30-жылдарда [[Мәскеу]]дің, [[Ленинград]]тың, Донбастың, [[Орал]]дың, КСРО-ның басқа да дамыған аймақтарының кәсіпорындары сияқты жергілікті «индустрияландыру құралы» бола алмады. Оның үстіне ескі кәсіпорындар мен теміржолдарды [[техника]]лық жағынан жаңғырту немесе оларды жаңадан салу бағытындағы алғашқы қадамдарға жергілікті тұртындар арасында білікті жұмысшылардын болмауы, ақшалай қаржының, құрылыс материалдарының жетіспеушілігі т.б. тікелей кедергі болып отырды.

Қазақстанның индустриялық дамуын тежеген қиындықтардың бірі - оның аумағының геологиялық тұрғыдан аз зерттелуі еді. Төңкеріске дейінгі уақыттардың өзінде көмірдің, мұнайдың, түсті металдардың, басқа да пайдалы қазбалардың аса бай қоры бар кең орындары туралы мәліметтер көп болғанымен, Кеңес өкіметіне дейін жер аумағының 94%-ы мүлде зерттелмеген болатын. Алғашқы бесжылдық жоспар жасалған уақытта сол кен орындарының көпшілігі «ақтаңдақ» денгейінде қалды, жергілікті жоспарлау органдарының әлсіздігі де бұған себеп болды. Осы және басқа да кемшіліктер себебінен КСРО-ның алғашқы бесжылдық жоспарында Қазақстанның мұқтаждыкқары мен мүмкіндіктері тиісті деңгейде ескерілмеді. Сондықтан да КСРО-ның Еңбек және Қорғаныс Кеңесі мен Халық Комиссарлары Кеңесінің 1930 жылғы 1 қыркүйектегі қаулысында «халық шаруашылығы құрылысының бесжылдық жоспарында Қазақ АКСР-нің мұқтаждықтары мен онын құрылысындағы мүмкіндіктер толық есепке алынбаған»,&lt;ref&gt;Алампиев П.М. Ликвидация экономического неравенства народов Советского Востока и социалистическое размещение промышленности (Исторический опыт Казахской ССР). М„ 1958, 22-29, 210-6.&lt;/ref&gt;.  - деп атап өтуі кездейсок емес. Осыган байланысты КСРО-ның бесжылдық жоспарында көбінесе елдін негізгі табиғи қорларының толық зерттелмеуі, әсіресе өнеркәсіптік бағытта бағамдалмауы кең көлемді зерттеулерді, ізденістер мен барлауды Қазақстанның өнеркәсіптік жоспарының аса маңызды сипатына айналдырады, бұл жұмыстар келесі бесжылдықта салынатын құрылыс нысандарын даярлап қана қоймай, сонымен бірге осы бесжылдыққа белгіленген іс-жоспарларды жүзеге асыруды жалғастыруға, нақтылауға, түбегейлі есепке алуға тиіс»,&lt;ref&gt;Пятилетний план народно-хозяйственного строительства СССР. Т. II. М., 1929, 310-6.&lt;/ref&gt;. - деп ерекше атап өтілді.

==Геологиялық зерттеу==
Қазақстанның кең-байтақ аумағын геологиялық жағынан жедел зерттеуге зор күш жұмсалды. 1928-1929 жылдары Геологиялық басқарма тарапынан 50-ден астам барлау партиясы Қазақстанның жер қойнауларын зерттеумен айналысты. «Қару голь» «Алтайполиметалл», «Балхашстрой», «Казполиметалл» сияқты аса ірі жаңа құрылыстардың жанынан геологиялық-барлау бөлімдері құрылды, арнаулы Қазақстан геологиялық-барлау тресі ұйымдастырылды, «Эмбанефть» құрамында Орталық ғылыми-зерттеу зертханасы, «Актюбникель» жанында геологиялық барлау қызметі жэәне т.б. ашылды. Ал 1931 жылдары Қазақстанның байлығын зерттейтін экспедициялар саны 140-қа жетті.{{Citation needed}}

[[Геология]]лық зерттеулер үшін Орталықтан да, Қазақстанның жергілікті орындарынан да мол қаржы мен күш-қуат бөлініп отырды, бұл ірі-ірі, көбінесе теңдесі жоқ жаңа кен орындарын ашуға мүмкіндік берді. Бұл ең алдымен түсті және қара металдардың, көмір мен мұнайдың барланған қорларына қатысты еді. 1928 жылы Қоңырат, (М.Т. Русаков), [[1930 жыл]]ы Бозшакөл (Р.А. Борукаев), Жезқазған (К.И. Сэтбаев) мыс кендерінің; Кенді Алтайда, Қаратау және Жоңғар Алатауы тауларында қорғасынның: Атасу темір кенінің (1931 жыл), одан соң Ақтөбе облысында хромит және никель кендерінің, фосфориттің; Индерде бораттын қоры мол көздері ашылды. Сондай-ақ Орал-Ембі аумағында жаңа мұнай көздері табылды, оның үстіне Қарағандының жеке жатқан ірі кен орны емес, тұтас бір көмірлі аймақ екендігі анықталды.&lt;ref&gt;История Казахской ССР. Т. 4, 417-6.&lt;/ref&gt;.

Осындай жедел жұмыстар нәтижесінде Орталық, Шығыс және Батыс Қазақстанда республиканың жаңа ғылыми геологиялық картасы жасалды және елдің барлық аумағы (Бетпақдаланың, [[Үстірт]]тің т.б. кейбір жерлерін қоспағанда) Ұлы Отан соғысы қарсаңында геологиялық тұрғыда барланды. Кейіннен Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш президенті К-И. Сәтбаев: «Қазақстан геологиялық зерттеулердің аса жоғары тиімділігінің арқасында КСРО-да және дүние жүзінде шикізаттың маңызды түрлерінің сан алуандығы бойынша жетекші орынға ие. Олардың ішінде қара металдардың (темір, марганец, хром, ванадий) түсті металдардың (мыс, қорғасын, мырыш, кадмий, алюминий, никель), сирек металдардың (вольфрам, молибден т.б.), бағалы металдардың (алтын, күміс) кендері, жаңғыш қазбалар (тас және қоныр көмірлер, мұнай, жаңғыш сланецтер), минералды тұздар (фосфориттік, калий т.б. тұздар) негізгілері болып табылады»,&lt;ref&gt;Наука Советского Казахстана. А.-А., 1960, 58-6.&lt;/ref&gt;.  — деп атап откен болатын. Мүнын бәрі Қазақстанды КСРО-ның дамыған аймақтарының өнеркәсібін қажетті шикізатпен қамтамасыз ететін орталыққа айналдырды. Қазақстанды геологиялық зерттеудегі олқылықтар КСРО-ны индустрияландыру жағдайында осылай толықтырылды.

Жергілікті, сондай-ақ орталық жоспарлау органдарының кемшін тұстары бірінші бесжылдық жоспарды орындау барысында біртіндеп қалыпқа келтірілді. Қазақстанды шаруашылық және әлеуметтік-мәдени жағынан дамытудың бесжылдық жоспарының VI Бүкілқазақстандық партия конференциясының және БК(б)П XV съезінің (екеуі де 1927 жыл, қараша) нұсқаулары бойынша жасалғаны жұртшылыққа белгілі. Геологиялық зерттеулердің жетістіктері, олардың негізінде түсті металлургия, мұнай, көмір т.б. пайдалы қазба байлықтарының жаңа кен орындарын игеру туралы түскен нақты ұсыныстар, сондай-ақ ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін жаңа кәсіпорын құрылыстарының салынуы, сонымен бірге жоспарлау органдары жинақтаған тәжірибе республика басшылығына жалпы бірінші бесжылдықтың, әсіресе оның қалған үш жылының жоспарлы тапсырмаларын қайта қарау жөнінде Орталыққа өтініш жасауға мүмкіндік берді. Қазақстан халық шаруашылығының бірінші бесжылдықта дамуы көрсеткіштерін нақтылау және толықтыру жөніндегі ұсыныстар республиканың жаңа астанасы [[Алматы]]да өткен VII Бүкілқазақстандық партия конференциясында (1930 жылғы 30 мамыр - 6 маусым) талқыланып, қорытындыланды.&lt;ref&gt;Под знаменем ленинских идей. А.-А., 1973, 404-405-6.&lt;/ref&gt;. Осының бәрін негізге ала отырып, БК(б)П ОК-нің Саяси бюросы 1930 жылғы 15 акқпанда Қазақстанның шаруашылық және элеуметтік-мәдени дамуының 1928-[[1933 жыл]]дарға арналған бесжылдык жоспарын арнайы қарап, елдің тиісті халық комиссариаттарына және Мемлекеттік жоспарлау комитетіне екі айлық мерзімде бесжылдықтың қалған үш жылына арналған жоспарлы тапсырмаларды белгілеп шығу жөнінде ұсыныс жасады. Қазақ АКСР-нің бірінші бесжылдықта шаруашылық және әлеуметтік-мәдени дамуының қайта жасалған жоспары КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитетінде қаралып (1930 жылғы 24 тамыз), Еңбек және Қорғаныс Кеңесі оны мақұлдады (1930 жылғы 1 қыркүйек), ал 1930 жылғы 1 қыркүйекте оны КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі түпкілікті бекітті.&lt;ref&gt;История индустриализации Казахской ССР (1926—1941 жж.). Документы и материалы. В двух томах. Т. 1. А.-А., 1967, 217-233, 441-6.&lt;/ref&gt;.

Қазақстанның индустриялық дамуындағы қиындықтардың шиеленісуіне тағы бір себеп болған жағдай - жаңа өнеркәсіптік және транспорттық құрылыс көп жағдайларда тиісті техникалық құжатнамасыз басталды, жаңа құрылыстарды құрылыс материалдарымен, ақшалай қаржымен, техникамен, [[механизм]]дермен, көлікпен, жұмыс күшімен, ал құрылысшыларды тұрғын үймен, азық-түлікпен, ауыз сумен, санитарлық-емдеу қызметтерімен т.с.с. қамтамасыз ету мүмкіндіктері жете қарастырылмады.

Днепро СЭС-пен қатар Кеңес Одағындағы аса ірі құрылыс ретінде саналған, аты аңызға айналған Түрксіб магистралі революцияға дейінгі жоба-сызбасы бойынша салынды, құрылыс барысында осы күре жолдың оңтүстік бөлігінде [[Қордай]] және Шоқпар нұсқаларынын, ал солтүстік бөлігінде Балқаш және Лeпci жобаларын қорғаушылар арасында қызу айтыс-талас өршіді. Осы екі тұста да оңтайлы нұсқаны таңдап алғанша біршама уақыт және қосымша қаржы шығын болды.&lt;ref&gt;Асшбеков М.Х. Формирование и развитие кадров железнодорожников Казахстана (1917—1970 жж.). А.-А., 1973, 84-6.; Соныкі. О деятельности Комитета содействия постройке Туркестано-Сибирской железной дороги при СНК РСФСР // Известия АН КазССР. Серия общественных наук, 1969, №6, 34-46-6.&lt;/ref&gt;. 1927 жылы Семей қаласында құрылысы жүргізілген тері зауыты мен шұға фабрикасында жобалық-сметалық құжаттар «қайта-қайта жасалып, құрылысты бастау қарсаңында дайын болмады. Құрылыс материалдары болмай, оларды сол жерде шаруашылық әдіспен шұғыл түрде дайындауға тура келді. Кәсіби білікті құрылыс жұмысшылары мен мамандар жетіспеді. Олар көрші аудандардан әкелінді».&lt;ref&gt;Жакупбеков С.К. История легкой индустрии Казахстана. А.-А., 1984, 56-6.&lt;/ref&gt;. Осындай жагдайлар 20-30-жылдары көптеген ірі кәсіпорындардың құрылыстарында да байқалды.

Қазақстанды индустрияландырудың сонымен бірге өзіндік ерекшеліктері болды, олар жоғарыда аталған және басқа да қиындықтарды жеңу үрдісінің өзгешеліктерімен, сондай-ақ табиғи, еңбек және экономикалық-техникалық қорлар деңгейімен де сипатталады. Бұл ерекшеліктер республиканың бүкіл индустриялық болмыс-келбетінде өз ізін қалдырды, өнеркәсіпті, құрылысты және транспортты дамытудың 20-жылдардың екінші жартысындағы және 30-жылдардағы ғана емес, сонымен бірге Қазақстанның кеңестік дәуірдегі тарихының кейінгі кезеңдеріндегі де бағыттарын айқындауға ықпал етті. Қазақстанның индустриялық дамуының зерттеліп отырған кезеңіндегі кейбір ерекшеліктерін қарастырайық.
# Ол, ен алдымен, Қазақстанның индустриялық дамуының КСРО бойынша, сондай-ақ көптеген басқа республикаларды жеке-жеке алғандағы тиісті көрсеткіштерді салыстырғанда байқалатын көтеріңкі қарқыны. Егер Кеңес Одағы бойынша өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемі 1940 жылы 1913 жылғы деңгейге қарағанда 7,7 есе болса, Қазақстан бойынша 7,8 есеге жетті, оның үстіне Қазақстан бұл жатынан [[Молдавия]] (5,8), [[Әзірбайжан]] (5,9), Өзбекстан (4,7), [[Түркіменстан]] (6,7), [[Украина]] (7,3) сияқты бірқатар одақтас республикалардың алдына шықты. Сөйтіп Қазақстан өнеркәсіптік өнім көлемінің өcyi бойынша [[1940 жыл]]ы [[Одақ]] ішіндегі 15 республика арасында [[Ресей]]ден (8,7), [[Қырғызстан]]нан (9,9), Грузиядан (10), Тәжікстаннан (8,8) және Армениядан (8,7) кейін алтыншы орынды иеленді.&lt;ref&gt;Народное хозяйство СССР за 60 лет. Юбилейный стат. ежегодник. М, 1977, 177-6.&lt;/ref&gt;.
# Индустрияландыру жағдайында Қазақстанның өнеркәсіптік дамуы негізінен жаңа құрылыстардың, басқаша айтсақ, қайта құрылған Риддер мен Қарсқбайды қоспағанда, тақыр жерде кәсіпорындар тұрғызу есебінен жүзеге асырылды. Қазақстанда жағдайдың мұндай болу себебі, Мәскеудегі, [[Ленинград]]тағы, [[Донбас]]тағы, [[Харьков]]тағы немесе [[Днепр]] жағалауларындағы сияқты бүкіл елді индустрияландырудың құралына немесе тірек базасына айналған өнеркәсіпті аудандар мұнда болған жоқ. Сондықтан республикада, жергілікті жерлерде өнеркәсіп орындары, сондай-ақ теміржол құрылыстары елсіз және жартылай елді аймақтарда жүргізілді, қазіргі заманғы байланыс тораптарының, құрылыс материалдарының, кәсіби жұмыс күшінің, қаржының, сол сияқты тұрғын жайлардың, ауыз судың т.с.с. болмауы себебінен аса күрделі қиындықтарды жеңуге көп күш жұмсалды. Қарағанды көмір алабы, Балқаш мыс балқыту, [[Шымкент]] және [[Ертіс]] қорғасын зауыттары, [[Жезқазған]], [[Қоңырат]] кен орындары т.б. кеніштер, [[Ембі]] т.б. мұнай кәсіпшіліктері, [[Түрксіб]], [[Гурьев]] — Қандыағаш — [[Орск]], [[Ақмола]]-[[Қарғалы]], Илецк-Орал теміржолдары осылай салынды.
# Аса ірі кәсіпорындар - өз заманының соңғы жетістіктері техникасымен жарақтандырылған, шикізат пен электр қуатын тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін, өндірістік процестерді мамандандыру және ірілендіру негізінде өзара байланысты комбинаттар жана өнеркәсіптік құрылысқа тән сипатта қалыптасты. Өнім көлемі мен жұмыс күшінің құрамы бойынша, сондай-ақ белгілі бір аймақтағы әлеуметтік-экономикалық және мәдени маңызы жағынан да ерекшеленетін осы комбинаттар қалалардың пайда болуына ықпал етіп, сол жердегі өнеркәсіп ошақтарының орталықтарына айналды. Құрамында 17 шахтасы (1931 жыл), ГРЭС (1933 жыл), Нұра су құбыры (1933 жыл), байыту фабрикасы (1933 жыл) бар «Қарағанда уголь» тресі, «Казполиметалл», «Алтайполиметалл», [[Ақтөбе]] химия. Семей етконсерві, Гурьев балық консервілеу, Алматы жеміс-көкөніс, Семей шұға комбинаттары т.б. - осындай кәсіпорындар санатына жатты.&lt;ref&gt;Алампиев П.М. Ликвидация экономического неравенства народов Советского Востока. М., 1957, 210-6.; Под знаменем ленинских идей. А.-А., 1973, 404-405-6.&lt;/ref&gt;.
# Индустрияландыру жағдайларында Қазақстанда ауыр өнеркәсіп, ең алдымен оның көмір, мұнай және түсті металдар өндіретін салалары басым дамыды. Бұл салалар одақтық келемде басты мамандандыру арқауына айналып, бұдан кейінгі кезде де жалпы республика индустриясының үлес салмағын айқындайтын болды.
# Ауыр өнеркәсіптің, әсіресе мұнай, көмір және түсті металдар салаларының тұрғызылған кәсіпорындары одақтық маңызға ие болды, өйткені жеңіл және тамақ өнеркәсібі кәсіпорындарымен қатар олар одақтық индустрияны қажетті шикізатпен қамтамасыз етіп отырды, осыған байланысты республика арнайы кәсіби мамандандыру ісін жүргізді.
# Соғысқа дейін бесжылдықтар кезінде кеңінен дамығанына қарамастан, Қазақстан өнеркәсібінің кемшін, олқы тұстары да байқалып жатты: қалай болса да, машина жасау саласы жоқтың қасында болды; металл өңдеу жекелеген зауыттардың жөндеу шеберханаларымен және механикалық цехтарымен шектелді; қара металлургия, бірқатар құрылыс материалдарының (цемент, әйнек), жеңіл және тамақ өнеркәсібінің кейбір түрлерінің өндірісі болмады. Осы кемшін жақтарының ішінде бәрінен бұрын машина жасау ісінін - қалай болғанда, индустрияландырудың негізгі өзегінің болмауы Қазақстанның өнеркәсіптік дамуын тежеп отырды. Қазақстанға станоктар мен жабдықтар Орталықтан, Ленинградтан, Оралдан, Украинадан және басқа да аймақтардан әкелінетін.&lt;ref&gt;Алампиев П.М. Көрсет. енбегі, 229-235, 282-283-6.&lt;/ref&gt;.
# Осы кезеңде ауыр индустрияның түсті металлургия, мұнай, көмір т.б. шығару сияқты өндіру салаларымен қатар алдынғы қатарға транспорт, әсіресе теміржол құрылысы шығарылды. Көмірдің, мұнайдың және түсті металдардың асабай кен орындарын Қазақстанның кең-байтақ аумағында қазіргі замандық қатынас жолдарынсыз игеру қиындықтары осы өткір мәселені шұғыл түрде шешуді талап етті. Жоспарланған жол желілері түгелдей салынбағанмен, 1928-1940 жылдары республиканың теміржол торабы 50% дерлік өсіп, ұзындығы 6581 км-ге жетті. Бұл жылдары Сібірді Орта Азиямен және Қазақстанның Оңтүстігімен жалғастырған Түркістан-Сібір теміржолы, Трансқазақстан магистралінің негізгі бөліктері (Петропавл-Көкшетау-Ақмола, [[Ақмола]]-[[Қарағанды]], [[Қарағанды]]-[[Бертіс]], Жарық—[[Жезқазған]]) салынды, бұл тораптар Орталық Қазақстанның табиғи байлықтарын игеруде зор рөл атқарды; Рубцовск-Риддер желісі Шығыс Қазақстанның түсті металлургиялық кәсіпорындарына қызмет көрсетті, ал Орал—Илецк теміржолы республиканың батыс аудандарын [[Орынбор]] өлкесімен және [[Ресей]]дің басқа да өнеркәсібі өркендеген облыстарымен байланыстырды.&lt;ref&gt;Асшбеков М.Х. В сб.: Некоторые особенности социалистической индустриализации Казахстана. Рабочий класс и индустриальное развитие СССР. Всесоюзная конференция. Тезисы, доклады и сообщения. М., 1972, 155-157-6.; Соныкі. Индустриализация Казахстана и ее социально-экономические последствия. «Мысль», 1993. №4, 85-86-6. жэне баскалар.&lt;/ref&gt;.

Жоғарыда аталған қиындықтар мен ерекшеліктер, сондай-ақ күрделі қоғамдық-саяси жағдай және Қазақстанның артта қалған экономикасының ауыр жағдайы 20-жылдарда және 30-жылдардың басында республиканы индустрияландыру және ұлттық жұмысшы кадрларды даярлау мәселесі манайында қым-қигаш күрес туғызды. Бірнеше көзқарас пайда болды. Біреулер «көшпенділіктен социализмге» өтудің мүмкін еместігін және көшпенділік өмір салтының қазақ халқының ерекшелігі екендігін, сондықтан да индустрияландырудың «ұлттық табиғи ерекшелікті» бұзатындығын көлденең тартты.&lt;ref&gt;Большевик Казахстана, 1931. №5, 18-6.&lt;/ref&gt;. Енді біреулер — өнеркәсіпті тықпалау, жұмысшы тапты қалыптастыру «табиғаттан тыс», «Қазақстан үшін мүмкін емес іс», «артта қалған көшпенді халық», «шектен тыс индустрияландырудың қарқынын көтере алмайды», «қазақтандыру өндірісті қымбаттатады», «ал қазақ бәрібір жұмыс істемейді, ол даланы аңсайды» сияқты пікірлерді дәлелдеуге тырысты.&lt;ref&gt;Революционный Восток, 1935. №5, 93-6.&lt;/ref&gt;. Үшінші жақ республиканың Одақ құрамында дәйекті дамуының қажеттігі, бірақ Қазақстанның ерекше мүдделерімен санаспау идеясын жақтады. Олар «шикізат базасы ретіндегі ауыл шаруашылығымен байланысты ұсақ өнеркәсіпті ұлғайту мен оның жұмысын жақсарту жөніндегі партия ұстанған бағыт шүбәсіз дұрыс» &lt;ref&gt;Советская степь, 1928. 15 ақпан; Большевик Казахстана, 1931. №5, 17-18-6.; Голощекин Ф.И. Казахстан на путях социалистического переустройства (статьи и речи). М. - А.-А., 1931 және басқалар.&lt;/ref&gt;. деп дәлелдеді. Төртіншілер шет аймақтар шикізат базасы ғана болып қалмауы керек және индустрияландыруды жүргізгенде республиканың ерекшеліктерін ескеру қажет деген пікірді ортаға салды.&lt;ref&gt;Советская степь, 1928. 15 ақпан.&lt;/ref&gt;.

Алғашқы екі көзқарас өміршен болмағандықтан соңғы екеуінің арасында күрес өрістей түсті. Үшінші ұстаным жақтастарының бірі К. Сарымолдаев «Қазақстан алдында да, бүкіл Одақ алдында тұрған міндеттер тұр, сондықтан ортақ міндеггерден оқшауланатындай Қазақстанның сондайлық «артықшылығы» жоқдеп есептеді.&lt;ref&gt;Большевик Казахстана, 1931, №5, 18-6.&lt;/ref&gt;. Айта кету керек, К. Сарымолдаев өлкелік партия комитеті басшылығының, оның бірінші хатшысы Ф.И. Голощекиннің жаңсақ ұстанымы шеңберінен шыға алмады. Ф.И. Голощекин: «Алып құрылыстар республика өнеркәсібіндегі басты буын емес, бастысы - жергілікті ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту»,&lt;ref&gt;VI Всеказахстанская конференция ВКП(б). 15-23 қараша 1927 г. Стеногр. отчет. Кзыл-Орда, 1927, 108-6.&lt;/ref&gt;. - деп мәлімдеді.

Ұсақ және орта өнеркәсіпті, негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өндейтін кәсіпорындарды дамытудың, содан келіп, КСРО-ны индустрияландыру жағдайында республика өнеркәсібінің шикізаттық бағыт-бағдарын қалыптастырудың қажеттілігі мен дұрыстығын БК(б)П Қазақ Өлкелік комитетінің және автономия үкіметінің атынан Ф.И. Голощекин, О. Исаев, К. Сарымолдаев т.б. насихаттады және мұны жүзеге асыруға әрекеттенді. Мәселен, БК(б)П Өлкомының хатшысы Ф.И. Голощекин «Большевик Казахстана» журналында (1927, №2) жарияланған мақаласында: Қазақстан үшін «өнеркәсіп саласында негізгісі ірі емес, ұсақ және орта буында (жарма жасаушы, жүн жуатын, май шайқайтын кәсіпорындар, жөндеу шеберханалары т.с.с.), басқаша айтқанда, ауыл шаруашылығымен айналысатын және оны рентабелді ететін істер» &lt;ref&gt;Большевик Казахстана, 1927, 58-6.&lt;/ref&gt;. деп жазды. VI Бүкілқазақстандық партия конференциясында (1927 жылғы 15—23 қараша) ол: «Мен екі жыл бойы біздің өнеркәсібіміздің басты буыны алып құрылыстар салу емес, жергілікті ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту екендігін насихаттап келемін... Ұсақ және орта өнеркәсіпті дамыту мәселесінің Қазақстан экономикасын одан әрі жетілдірудегі маңызының күн өткен сайын артып келе жатқандығын біз қазір ескеруіміз керек»,&lt;ref&gt;VI Всеказахстанская конференция ВКП(б). 15-23 қараша 1927 г. Кзыл-Орда, 1927, 52-53-6.&lt;/ref&gt;.— деп ерекше атап өтті.

[[Көмір]]дің, [[мұнай]]дың, түсті металдардың және басқа да пайдалы қазбалардың аса бай қоры бар екендігіне, сондай-ақ жергілікті мекендерде республиканың аграрлық жағдайына сәйкес жұмыс күштерінің жетіп-артылатынына қарамастан, Ф.И. Голощекин: «Біздің даму сипатымыз бойынша және КСРО-ның жалпы міндеттеріне сәйкес, жергілікті ерекшеліктеріміз бен міндеттерімізге орай Қазақ АКСР-і ортақ бесжылдыққа одақтық онеркәсіптің мал және егін шаруашылығы өнімдерін дайындайтын шикізат базасыретінде кіруі керек»,&lt;ref&gt;Сонда, 58-59-6.&lt;/ref&gt;.  — деп сендірді. Сонымен біргеФ.И. Голощекин Қазақстан маңызын одақтық өнеркәсіпке ықпал ететін шикізат аймағы ретінде көтермеледі. Ол: «Одақтық өнеркәсіп, бәлкім, бізге жүн, ет, мал терісі т.б. жөнінен тәуелді шығар, бұл біздің бұдан әрі дамуымызда орасан мән-маңызы болатын техникалық дақылдарды айтпаған күннің өзінде» &lt;ref name=&quot;Сонда, 59-6&quot;&gt;Сонда, 59-6.&lt;/ref&gt;. — деп атап өтті.

Осы ұстанымға сүйене отырып, Ф.И. Голощекин: «КазАКСР-і көлеміндеті индустрияландыру дегеніміз — ауыл шаруашылығының бұдан мәдениеттірек түрлеріне, оның тауарлылығын арттыруға, ел ішінде тұтынуға және одақтық өнеркәсіпті қамтамасыз етуге арналған өнім көлемін ұлғайтуға қаржы құю. «Осы кәсіпорындар үшін біз қаржы және күш-қуат» таба аламыз»,&lt;ref name=&quot;Сонда, 59-6&quot;/&gt;. — деген тұжырым жасады. Ф.И. Голощекин Қазақстанның болашақтағы индустриялық дамуын ірі зауыттармен және фабрикалармен емес, жарма ұсақтайтын, жүн жуатын, май шайқайтын, жөндеу жұмыстарымен айналысатын, жергілікті өнеркәсіптін басқа да ұсақ және орта кәсіпорындарымен байланыстыру тұрғысынан ғана көреді, деп қарсыластары оны әділ сынады.

Ф.И. Голощекиннің және БК(б)П Өлкелік комитетінің, Қазақ АКСР-і үкіметінің басқа да басшыларының осы ұстанымын БК(б)П ОК-нің Ортаазиялық бюросының төрағасы И.А. Зеленский қуаттады. Ол өзінің «Басты бағыт» атты мақаласында («Правда Востока», 1927,7 қазан): «Орта Азия республикаларының міндеті — ең алдымен біздің капиталистік әлемге тәуелділігімізді азайтатын және әлсірететін шикізат шаруашылығының салаларын дамыту», - деп жазды.

Ірі саяси қайраткер, Қазақстан өнеркәсібін [[экономика]]лық мақсатты сара бағытпен дамыту пікірін қолдайтын басты тұлғаның бірі - С. Сәдуақасов VI партконференцияда республика индустриясының шикізаттық бағыт-бағдары туралы пікірдегі Ф.И. Голощекинге қарсы шықты. Ол: «Өнеркәсіп мәселесі — қазақ кедейінің тағдыры, қазақстандық кедей тағдыры ауылмен ғана емес, қаламен де байланысты, өйткені XII съездің өзінде-ақ ұлттық шеткі аймақтарды тек шикізат аудандарына айналдыруды көздеген патшалық үкіметтің қарғыс атқан мұрасынан құтылуымыздың қажеттігі жайлы айтылды»,&lt;ref&gt;Сонда, 53, 59-6.&lt;/ref&gt;. — деп дәлелді пікірлер айтты. С. Сәдуақасов: «Қай жерде тері болса, сол жерде тері зауыттары, қай жерде жүн болса, сол жерде жүн жуу және шұға фабрикалары салынсын»,&lt;ref&gt;Сонда, 181-6.&lt;/ref&gt;. — деп республика өнеркәсібін экономикалық сара жолмен дамытута шақырды.

Ф.И. Голощекиннің Қазақстан тиімді ауыл шаруашылығын дамыта отырып, одақтық өнеркәсіптің шикізаттық базасына айналуға тиіс деген пікірін теріске шығара келіп, С. Сәдуақасов былай деді: «Өнеркәсіп дамымаса (Қазақстанда), біз ауыл шаруашылығын қалай дамытпақпыз? Ауыл шаруашылығы бізде теміржол т.б. арқылы дамитын болады, ал оның өзі өз кезегінде өнеркәсіп болып табылады. Бұл мағынада мен индустрияландыру туралы айтып тұрмын, менің индустрияландыру туралы пікірімді осы мағынада түсіну керек».&lt;ref&gt;Сонда, 181-182-6.&lt;/ref&gt;.

С. Сәдуақасовтың Кеңес Одағын индустрияландыру жағдайында Қазақстанның өнеркәсібі мен транспортын дамытудың жолдары мен әдістері туралы көзқарастары оның БК(б)П XV съезі (1927 жыл, 9—12 желтоқсан) қарсаңында пікірталас материалы ретінде «Правда» газетіне жолдаған «Ұлттар және ұлт өкілдері» атты байыпты мақаласында &lt;ref&gt;Сонда, 182-6.&lt;/ref&gt;. толық көрініс тапты. Бұл мақалада Сәдуақасов: «Егер империалистік орыс буржуазиялық үкіметі шет аймақтардан тек шикізат тасып, фабрикалар мен зауытгарды өз қол астында шоғырландырса, социалистік өнеркәсіп шаруашылық мүддесі жолындағы жөн-жосықпен дамуға тиіс»,&lt;ref&gt;Большевик, 1928. №1, 56-64-6.&lt;/ref&gt;. «өнеркәсіпті шикізат көздеріне жақындату қажет»,&lt;ref name=&quot;Сонда, 56-57-6&quot;&gt;Сонда, 56-57-6.&lt;/ref&gt;. - деп ерекше атап көрсетті. Оның пікірінше, «егер қалпына келтіру кезеңі еріксіз «қарғыс атқан» мұраның кейбір ұлттарды шын мәніндегі теңсіздік жағдайда шеттету түріндегі белгісімен өтсе, онда қайта құру маусымы «алдымызда тұрған қиындықтарды міндетті түрде жене отырып, ондай мұраны жоюға тиіс». Ол «артта қалған аймақтарды социалистік құрылысқа тартудың барлық мәні

Өз пікірін дәлелдеу үстінде С. Сәдуақасов Қазақстанда өнеркәсіпті дамыту үшін бірқатар елеулі қиындықтарға қарамастан, барлық жағдайлар бар екендігін көрсетті, оның пікірінше, «шикізат қана емес, жұмыс қолдары мен отын да бар», «Қазақстанның, Өзбекстанның, Түркіменстанның миллиондаған кедейлері болса», сондай-ақ «Қазақстанның көпмиллиардты тас көмір және мұнай қоры бар», ал байланыс жолдарына келер болсақ, деп атап өтті ол, жаңа «теміржол құрылысы да — индустрияландыру мәселесінің бір бөлігі».

Осындай көзқарастары үшін С. Сәдуақасов Қазақстан Компартиясы мен республика үкіметінің тарапынан ғана емес, бүкілодақтық деңгейде де сыңаржақ, әділетсіз сынға ұшырады. Оның көзқарастары бұрмаланып, Қазақстанда тұйық шаруашылық құруға, республиканы КСРО-дан бөліп әкетуге ұмтылушылық ретінде бағаланды, ал өзі «ұлтшыл-уклонист» деп жарияланды.

Өлкелік Комитеттің VI Бүкілқазақстандық партконференциясына берген есебінде Ф.И. Голощекин «Сәдуақасовтың индустрияландыруы» &lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;&gt;Сонда, 57-6.&lt;/ref&gt;. деп айдар тағып, бұл мәселеге арнайы тоқталды. Онда ол [[Қазақстан]] өзінің артта қалғандығына қарамастан, «[[Одақ]]та және пролетариатын басшылығымен, оның көмегімен» «жедел қарқынмен алға басып қана қоймай, сонымен бірге социализмге қарай бет алатындығы» туралы ой әлі де кейбіреулерге оншалықты түсінікті емес, бұған әлі де сенімсіздікпен қарайтындар, күдікшілдер, сары уайымға салынушылар, түсінігі таяз жолдастар, буржуазиялық бұра тартушылар бар» &lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;/&gt;. екендігі туралы атап өтті. Сәдуақасовтың жеке өз басы жайында сөзге көшкен ол оның «біріншіден, Кеңестік Социалисты Республикалар Одағының мәнін және пролетариат диктатурасының артта қалған ұлттық республикалардың дамуына тигізетін ықпалын түсінбейтіндігін немесе түсінгісі келмейтіндігін, екіншіден, оның ойы Қазақстанның дамуы дербес, КСРО-дан тәуелсіз мемлекеттің дамуы, мәселен, КСРО-ның империализмге қатынасы іспетті деп ойлайтын буржуазиялық ұлтшылдар пікірімен сәйкес»,&lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;/&gt;. – деп дәлелдеп бақты.

==Голощекиннің Зеленскиді қоштауы==
Ф.И. Голощекинді И.А. Зеленский қоштап: «Республикалардағы шаруашылықты тұйық шаруашылық жүйе сияқты құру бағыты тұтас алғандағы социалистік шаруашылықты өркендету көзқарасымен қарағанда зиянды және қауіпті, - деп дәлелдеді ол, - ...Тұйық шаруашылық идеясын жақтаушылар бізге таптық жағынан жау пиғылдағы элементтер болып табылады. Орта Азиядағы шаруашылықты дербес дамытудың идеологы — белгілі панисламдық қайраткер Мұстафа Шоқаев».&lt;ref&gt;Сонда, 55-59-6.&lt;/ref&gt;.

С. Сәдуақасов өз кезегінде Ф. И. Голощекин мен И. А. Зеленскийдің дөрекі сипатта саясиландырылған ой-пікірлері мен айыптауларына қолда бар шикізат базаларында жаңа кәсіпорындарды тұрғызудың шаруашылық мүддесі жағынан дұрыстығы, теміржолдардағы қосалқы тасымалдарды жою қажеттігі туралы дәлелдерін қарсы қойды. Сәдуақасов «Өлке комитеті хатшысымен «теориялық айтыстың ұлт өкілі үшін үмітсіз іс екенін» мойындай отырып, Голощекин көзқарастарындағы «айқын келеңсіздіктерді» көрсетуден тайынбады. «Шаруашылықтың мүддесі жолындағы жөн-жоба өзі ұсынған топшылауын қолдайтынын» (кәсіпорындарды шикізат көздеріне жақынырақ орналастыру қажеттігі туралы) көрсете отырып, Сәдуақасов: «Голощекин өнеркәсіпті ауыл шаруашылығының артына апарып тіркемекші, сөйтіп, Қазақстанның мәңгі шаруа қамытын киген ел болуын қалайды» деп жазды. [[Экономика]]лық тиімді жайттарға сүйене отырып, ол мынадай сауал тастайды: «Голощекин жолдас жүн жуатын жерден неліктен әрі бара алмайды, дұрысы барғысы келмейді? Сол жерде шұға фабрикаларын ұйымдастыру ісі өзінен-өзі сұранып тұр. Жуылған жүнді апарып, одан соң сол жүннен жасалған «мәскеулік» шұғаны қайта әкеліп жүргенше, Қазақстаннан дайын шұғаны бірден алып кету теміржолдардың өзіне жақсы ғой».&lt;ref name=&quot;Сонда, 56-57-6&quot;/&gt;.

И. А. Зеленскийдің әр республикада тұйық шаруашылық құру («айтуға да күлкілі») жөніндегі сыңаржақ бағыт бар (ұлтшылдарда деп оқыңыз) деген пікірін теріске шығара келе, С. Сәдуақасов өз қарсыластарына мынадай сұрақ қояды: «Орта [[Азия]]дан мақта тасымалдау - ол жақсы, ал ол жердей дайын тоқыма матаны әкетуді тұйық шаруашылық деп атау қандай қағидадан шыққан?» Өз пікірін ол былай деп тұжырымдайды: «Олай болмайды, Зеленский жолдас! Дәл сол шаруашылық мақсат көзқарасы бойынша өнеркәсіпті шикізат көздеріне жақындату қажет».&lt;ref&gt;Большевик, 1928, 57-58-6.&lt;/ref&gt;.

[[Ұлт]]тық республикалардың өндіріс орындарын қолда бар шикізат базаларынан құруға ұмтылысы Орталық тарапынан да сыңға ұшырады. КСРО [[Халық]] Комиссарлары Кеңесінің төрағасы A.M. Рыков Кеңестердің Бүкілодақтық IV съезінде былай деді: «Егер индустрияландыру дегеніміз әрбір әкімшілік бірлігінде индустрияны қайткен күнде де дамыту деген козқараста болсақ... біздің Одағымыздың кейбір бөліктерінде тұйық шаруашылық құруға ұмтылыс болса, біз өте көп және өте үлкен қателіктерге ұрынуымыз мүмкін».&lt;ref&gt;Сонда, №1, 58-6.&lt;/ref&gt;. С. Сәдуақасов А.И. Рыковтың бұл сөздерін басқа губерниялармен, облыстармен және республикалармен салыстырғанда «өнеркәсібі жағынан немесе еш нәрсесі жоқ, әйтпесе қолда бары мүлде аз» ұлттық шет аймақтар үшін тән сипат деп баталады. Сондықтан да С. Сәдуақасов мынадай пікірде болды: «Рыков жолдастың ұлттық республикалардың өздерінде бар базаның негізінде әр түрлі кәсіпорындар құруға көмектесу жөніндегі өтініштерін тұйық шаруашылыққа ұмтылыс деп атауы - қате. Біздің ойымызша, индустриясы дамыған шаруашылықтың алғашқы қауымдық құрылыстан бірден-бір айырмашылығы — ол ешқашан тұйық болып қалмайды», ал «ұлттық шет аймақтар шикізат базасы болудан неғұрлым тезірек құтылса, соғұрлым Одақ бірлігі мен оның жеке бөліктері арасындағы өзара тәуелділік ұлғая түседі».&lt;ref name=&quot;Сонда, 59-6&quot;/&gt;.

Тұтас алғанда, С. Сәдуақасов сол кездегі [[Қазақстан]]ның әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуы жағдайын бағамдай отырып, мынадай қорытындыға келеді: «XII парт съездің шет аймақтарды тек шикізат аудандарына айналдыруға ұмтылған патшалықтың және орыс буржуазиясының саясатын жою» &lt;ref name=&quot;Сонда, 57-6&quot;/&gt;. туралы нұсқауы шет аймақтарда, атап айтқанда, Орта Азияда және Қазақстанда жеткіліксіз, немесе дұрысырақ айтсақ, мүлде жеткіліксіз денгейде жүзеге асырылуда».&lt;ref&gt;Правда, 1927. 27 сәуір.&lt;/ref&gt;. С. Сәдуақасов бұл жағдайдың басты себебі мынада деп білді: «Орталық органдар өз жұмысында ұлттық мәселе мәнін толық ескермеді. Өнеркәсіпті алдағы уақытта дамыту бесжылдығы шет аймақтар мұқтаждықтары ескерілмей жасалды».&lt;ref&gt;Большевик, 1928. №1, 59-60-6.&lt;/ref&gt;. Сәдуақасовтың бұл тұжырымы әділ болатын әрі шындыққа сәйкес келді. Алғашқы бесжылдық (1928—1932 жылдар) жоспарын жасаудағы осы елеулі кемшілікті КСРО Халық шаруашылығының Жоғарғы Кеңесінің төрағасы В.В. Құйбышев та мойындады. Ол жекелеген аудандарды дамыту жөнінде бесжылдықта нақтылық пен айқындылықтың болмағаның атап өткен болатын. «Әрбір жеке ауданның болмыс-келбеті қандай болады — бұл сауалға бесжылдық нақты жауап бермеді».&lt;ref&gt;КПСС в резолюциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК. Том 2. 1917-1924. М„ 1970, 438-6.&lt;/ref&gt;. С. Сәдуақасовтың бесжылдық жоспардың «шет аймақтар мұқтаждығы ескерілмей жасалғаны» туралы тұжырымының әділ екендігін бұл жоспардың Орталықта ғана емес, сонымен бірге Қазақстанда да қалай жасалып, қалай бекітілгені жайлы мәліметтер айқындайды. Бұл туралы республиканың 20—30-жылдардағы индустриялық дамуындағы қиындықтарға байланысты жоғарыда айтылды.

Сонымен, 20-жылдардың екінші жартысында және 30-жылдардың басында Қазақстанды индустрияландыру жолдары туралы болған қызу пікірталаста Ф. И. Голощекин бастаған партиялық-кеңестік ұстаным жеңіске жетті және бұл [[Қазақстан]] [[өнер]] кәсібінің бүкіл кеңестік кезеңде шикізаттық бағыт-бағдарда болатындығын шешіп берді.

==Дереккөздер==
Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 4-том. – Алматы: «Атамұра», 2010, 752 бет, суретті, карталы.

ISBN 978-601-282-055-3, т. 4
ISBN 978-601-282-026-3

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тарих]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>aiqw470hwkje8cparq370mgkx0eu5k1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198354</id>
    <revision>
      <id>3602571</id>
      <parentid>3563935</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:31:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7814" sha1="hlu7vmbk4z6r0zfo6w9w6amkhijz8te" xml:space="preserve">{{Тарихи мемлекеттер
 |атауы                    = {{nobold|{{small|1920—1925:}}}}&lt;br&gt;Қырғыз Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы&lt;br /&gt;قىرعىز اۆتونوميالى كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسى &lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|ru|Киргизская Автономная Социалистическая Советская Республика}}}}&lt;hr&gt;{{nobold|{{small|1925—1936:}}}}&lt;br&gt;Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы &lt;br /&gt; قازاق اۆتونوميالى كەڭەستىك سوسياليستىك رەسپۋبليكاسى &lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|ru|Казахская Автономная Социалистическая Советская Республика}}}} &lt;hr&gt; Қазағыстан / قازاعىستان


 |статусы                  =Автономиялы [[Кеңестік республика|Кеңестік]] [[Социализм|Социалистік]] [[республика]] 
 |p1=Алаш автономиясы|flag_p1=Flag_of_Alash_Autonomy.svg|байрақ                   = Flag_of_The_Kazakh_Autonomous_Socialist_Soviet_Republic_(1920-36).svg
 |елтаңбасы                = Coat of Arms of the Kazakh ASSR (1927-1937).gif
 |байрақ_сипаттамасы=[[Қазақстан туы#Тарихи байрақтар|Байрағы]]|елтаңба_сипаттамасы=[[Қазақстан елтаңбасы#Тарихи елтаңбалар|Елтаңбасы]]|карта                    = Карта КАССР.png
 |size                     = 280 px
 |сипаттамасы              = 
 &lt;!-- |type_before         = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Құрушы мемлекеттер»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Алдыңғысы».--&gt;
 |құрылуы                  = [[26 тамыз]] [[1920 жыл]]
 |ыдырауы                  = [[5 желтоқсан]] [[1936 жыл]]
 &lt;!-- |type_after               = егер бұл параметр үлгіде кездесетін болса,
онда келесіні жазу керек: «Ыдырағаннан кейінгі мемлекеттер…»,
әйтпесе, оны өшіріңіз. Онда былай шығады: «Кейінгісі».--&gt;
 |s1=Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|flag_s1=Flag_of_the_Kazakh_Soviet_Socialist_Republic_(1937–1940).svg|астана                   = [[Орынбор]] (1920—1925) &lt;br /&gt; [[Қызылорда]] (1925—1927)&lt;br&gt; 1927 жылдан бастап [[Алматы]]
 |тілі                     =[[Қазақ тілі|қазақша]], [[орыс тілі|орысша]] 
 |аумағы                   = 2 983 564 км² ([[Қарақалпақ автономиялы облысы|Қарақалпақ АО]]-мен бірге, 1930 жылға дейін)&lt;br&gt;2 852 619 км² ([[Қарақалпақ автономиялы облысы|Қарақалпақ АО]]-сыз, 1930 жылдан кейін)
 |халқы                    = 6 503 000+ адам (1926)
 |басқару_формасы          =[[Унитарлы мемлекет|Унитарлы]] [[Кеңестік республика]] 
 |басқарушылар_титулы2     = &lt;!--келесі басқарушының титулы өзгеріп кеткен жағдайда қолданылады--&gt;
 }}
[[Сурет:ҚАКСР.jpeg|300px|thumb|right|1932 жылдағы Қазақ АКСР-і]]
'''Қазақ Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы,''' немесе '''Қазақ АКСР''' ([[Жаңәліп|лат. жазу]] ''Qazaq Aptonom Sotsijalistik Sovettik Respublikasь, Qazaƣьstan'') — қазіргі [[Қазақстан]] аумағындағы [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]] құрамындағы әкімшілік-шекаралық бірлік, [[Қазақтар|Қазақ]] ұлттық [[Автономия|автономиясы]]. 1920 жылы 26 тамызда БОАК мен РКФСР ХКК-і РКФСР құрамында &quot;Қазақ АКСР-ін құру туралы&quot; декрет жариялады. Ал [[1925 жыл]]дың [[15 маусым]]ынан [[1936 жыл]]дың [[5 желтоқсан]]ына дейін өмір сүрді. Бастапқыда бұл автономия '''Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы''' (1920-1925) деп аталып келді, кейіннен 1925 жылы ҚазАКСР орталық атқару комитетінің төрағасы &quot;қырғыз&quot; деген атауды &quot;қазақ&quot; деген атаумен алмастыру туралы қаулысымен Қазақ АКСР-ы деп аталынды.

ҚазАКСР-ның әкімшілік орталығы алдымен [[Қызылорда]] (1925—1929), кейіннен 1929 жылдан бастап [[Алматы]] қаласына көшірілді.{{sfn|КНЭ|2004|с=190}}.

== Шекарасы ==
[[1932 жыл]]дары батысында Төменгі-Волжск өлкесімен, солтүстік-бастысында - Ортаңғы-Волжск өлкесімен, солтүстігінде - Орал облысымен, солтүстік-шығысында Батыс Сібір өлкесімен, оңтүстігінде - Орталық Азия Кеңестік республикаларымен, оңтүстік-шығысында Қытаймен шекарала жатты.

== Ауданы және Халқы ==
Ауданы ([[1933 жыл]]ғы [[1 қаңтар]]ында) 2 853 мың шаршы км. құрады. Халқы - 1931 жылдың 1 қаңтарындағы санағы бойынша -  7 260,5&amp;nbsp;мың&amp;nbsp; адам, оның ішінде қала тұрғындары ([[1926 жыл]]ығы санақ) - 911,2&amp;nbsp;мың&amp;nbsp; адам болды.
== Қазревком мүшелері ==
* '''''С.Меңдешев''''' (1882-1937)
{{main|Сейітқали Меңдешұлы Меңдешев}}
**1912 жылы коммунистік партия мүшесі, Бөкей губерниялық атқару комитетінің төрағасы;
**1919 жылы Қазревком төрағасының орынбасары;
**1920-1925 жылдары Қазақ АКСР Атқару Комитетінің төрағасы;
**1937 жылы репрессия құрбаны болды.
*'''''Ә.Т.Жангелдин'''''(1884-1953)
{{main|Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин}}
**1915 жылы коммунистік партия мүшесі;	
**1916 жылы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі, Торғай әскери комиссары;	
**1918 жылы Торғай облыстық Кеңесі атқару комитетінің төрағасы;	
**1918 жылы Қазревком төрағасының орынбасары.	
*'''''А.Байтұрсынұлы'''''(1873-1937)	
{{main|Ахмет Байтұрсынұлы}}
**&quot;Алаш&quot; партиясын құрушылардың бірі - &quot;Қазақ&quot; газетінің редакторы;	
**1919 жылдан Қазревком мүшесі, оқу министрі;
**1937 жылы репрессия құрбаны болды.
	
== Дереккөздер ==
	
&lt;references/&gt;
	
[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>hlu7vmbk4z6r0zfo6w9w6amkhijz8te</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ален</title>
    <ns>0</ns>
    <id>205910</id>
    <revision>
      <id>3602265</id>
      <parentid>3601714</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10686" sha1="oxr5teui248dnbaiykq4a933xv4z5pp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Ален 
 |шынайы атауы            = Ahlen 
 |сурет                   = Bahnhof Ahlen (Westf).nnw.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Ahlen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=45 |lat_sec=48 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=53 |lon_sec=28 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Варендорф 
 |кестедегі аудан         = Варендорф (аудан){{!}}Варендорф 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           =Мэр 
 |басшысы                  = Александр Бергер (2020-2025) 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 123,14 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 80 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 52 666 
  |санақ жылы             = 2025 
  |тығыздығы              =427,73 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02382, 02388, 02528 
 |пошта индексі           = 59227, 59229 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WAF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 5 70 004 
 |ортаққордағы санаты     = Ahlen 
 |сайты                   = http://www.ahlen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ален''' ({{lang-de|Ahlen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Варендорф (аудан)|Варендорф]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 52,666 адамды құрайды (31 желтоқсан 2024 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Amtliche Bevölkerungszahlen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 123,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 5 70 004''. Қаланың басшысы — Александр Бергер

== Тарихы ==

==== Орта ғасырлар ====
Қаланың аты алғаш рет шамамен [[850 жыл|850]] жылы аталды. Оның мәні мен Елтаңбамен байланысы түсініксіз күйінде қалып отыр. Аален епископтық орталықтың айналасындағы елді мекен ретінде Версе өзенінің қиылысына жақын маңдағы маңызды жолдардың қиылысында пайда болды. Мұнда [[XII ғасыр|XII]] ғасырда алыс қашықтықтағы сауда дами бастады, ал [[XIII ғасыр|XIII]] ғасырда Любекте жергілікті көпестер туралы айтылған. Қала Ганзалық лиганың мүшесі болды және [[1254 жыл|1254]] жылы Рейн конфедерациясына қосылды.&lt;ref&gt;Heribert Bohn: ''Ahlen.'' Kunstverlag Bühn, München 1980, S. 7.&lt;/ref&gt;

[[1271 жыл|1271]] жылы Ахленде бес мұнарасы бар қала қабырғасы салынды, бірақ оны бөлшектеу [[1765 жыл|1765]] жылы басталды. XIII ғасырда қаланың тез өскені соншалық, [[1285 жыл|1285]] жылы жаңа приход - Сент Варфоломей - Әулие Мария приходына қосылып, Ахленді Вестфалиядағы ең үлкен қалалардың біріне айналды. Халықтың бұл өсуіне жаңа қалада фермерлер класын тудырған ауылдан көшіп келу ықпал етті.

[[XIV ғасыр|XIV]] ғасырда [[оба]] Аленнің өсуін тоқтатты. [[1389 жыл|1389]] жылға қарай қалада тек 63 отбасы қалды. [[1454 жыл|1454]] жылға қарай халық саны 1300-ге жетті (212 отбасы), ал қаланың өзі төрт бірдей кварталға бөлінді. Квартал тұрғындары өз қабырғаларының учаскелерін және ортақ жайылымдарды күзетеді. Осы кезеңде епископтың бекіністерінде жеті асыл отбасы да тұрды.

==== Пруссия билігі ====
[[1803 жыл|1803]] жылы 1854 халқы бар Ален [[Пруссия|Пруссияның]] қол астына өтті, ал [[1815 жыл|1815]] жылдан бастап ол тез өсе бастады. [[1871 жыл|1871]] жылы 3535 тұрғыны бар ауылшаруашылық елді мекенінен [[1964 жыл|1964]] жылы 44203 тұрғыны бар өнеркәсіптік қалаға айналды. [[1846 жыл|1846]]/[[1847 жыл|47]] жылдары [[Кёльн|Кельн]]-[[Минден]] темір жолының салынуы негізгі фактор болды, бұл көліктік артықшылықтарды қамтамасыз етті және Вестфалия мен Эйфель аймағынан жұмысшылардың ағынын тартты. 1847 жылы қалада [[Синагога діни қауым|синагогалық]] округ құрылды.

==== Индустрияландыру ====
Ален [[Индустрияландыру|индустрияландыруы]] [[1880 жыл|1880]] жылдары [[Металлургия|металл өңдеуден]] және стронцианитті өндірудегі қысқаша серпілістен басталды. [[Герман империясы|Германияның]] әртүрлі аймақтарынан келген білікті жұмысшылардың ағыны қалаға эмаль бұйымдарын шығаруға мамандануға мүмкіндік берді. [[1968 жыл|1968]] жылға қарай мұндай зауыттардың саны бестен 20-ға дейін өсіп, жергілікті өнеркәсіптің әлемдік беделін қалыптастырды. [[Машина жасау]], аяқ киім жасау, [[ағаш өңдеу]] де қатар дамыды. Эйфель аймағымен көшіп-қонушылардың байланысының арқасында бұрынғы жұмысшылар Ален эмаль бұйымдарының қарқынды саудасын құрды.

==== Екінші дүниежүзілік соғыс ====
[[1945 жыл|1945]] жылы 31 наурызда дәрігер Пол Розенбаум полицияны таратып, кедергілерді жойып, Ахленді американдық әскерлерге соғыссыз тапсырды. Қаланы қираудан құтқарғаны үшін алғыс ретінде орталық алаңға оның есімі берілді. Соғыс кезінде неміс шахтерлерінің тапшылығы 26 лагерьде тұратын 6000-ға жуық әскери тұтқындар мен жер аударылғандардың мәжбүрлі еңбегі есебінен өтелді. Соғыстан кейін бұрынғы жұмысшылардың кек алу жағдайлары тіркелді, бірақ жергілікті зауыттың бір иесі өзінің мәжбүрлі жұмысшыларын жасырын тамақтандыру арқылы қуғын-сүргіннен құтылды.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:St. Michael Ahlen.nnw.jpg|Әулие Майклдың епископтық орта мектебі (2014 жыл).
Сурет:Bahnhof Ahlen (Westf).nnw.jpg|Станция ғимараты (2018).
Сурет:Kunstmuseum Ahlen.nnw.jpg|Ален өнер мұражайы (2014 жыл).
Сурет:Kino Ahlen.nnw.jpg|Алендегі кинотеатр (2014 жыл).
Сурет:St. Marien Ahlen.nnw.jpg|Алендегі Әулие Мария шіркеуі (2014 жыл).
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.ahlen.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Варендорф ауданы:Қалалар}}
{{NorthRhineWestphalia-geo-stub}}

[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>oxr5teui248dnbaiykq4a933xv4z5pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айторф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206085</id>
    <revision>
      <id>3602262</id>
      <parentid>3601660</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11955" sha1="pj2ewb7eyet752eg4vjaoldcte8c6ut" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Айторф 
 |шынайы атауы            = Eitorf 
 |сурет                   =Eitorf_Ortszentrum.JPG  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Eitorf COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=46 |lat_sec=11 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=27 |lon_sec=6 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Рейн-Зиг 
 |кестедегі аудан         = Рейн-Зиг (аудан){{!}}Рейн-Зиг 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 58 ішкі аудан 
 |басшының түрi           =Мэр 
 |басшысы                  = Райнер Вихоф (2020–2025) 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 70,06 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 95 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 19,172 
  |санақ жылы             = 2025 
  |тығыздығы              =274 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02243 
 |пошта индексі           = 53783 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = SU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 3 82 016 
 |ортаққордағы санаты     = Eitorf 
 |сайты                   = http://www.eitorf.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Айторф''' ({{lang-de|Eitorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Рейн-Зиг (аудан)|Рейн-Зиг]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 19 386 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html Amtliche Bevölkerungszahlen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729073506/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-07-29 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 70,06 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 3 82 016''. Муниципалитеттің басшысы — Рюдигер Шторх.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 58 қалалық ауданға бөлінеді.

== Тарихы ==
==== Ерте кезең ====
Бұл аумақты бастапқыда сугамбрилер, кейін тенктерилер мен рифуар [[Франктер|франкілері]] мекендеген, олар ақырында [[Рим империясы|Рим билігінің]] мұрагерлері болды. Франк және [[Саксония|саксон]] елді мекендерін Köttingen жер-су атаулары және -хаузенге аяқталатын атаулар дәлелдейді. [[Ұлы Карл]] империясының бөлінуі кезінде жерлер Луигермандық және [[Лотарингия]] патшалықтарының құрамына кірді, ал оттондықтардың тұсында олар Төменгі Лотарингия құрамына кірді. Кейінірек бұл аймақ империяның Төменгі Рейн округінің бір бөлігі болды, онда Берг герцогтығы құрылды.

==== Орта ғасырлар ====
Эйторф алғаш рет [[1144 жыл|1144]] жылғы құжатта Вилич аббаттығының меншігі ретінде аталды, ол оны [[978 жыл|978]] жылы Палатиндік мұрадан алған. Елді мекенде [[Империалық рыцарьлар|рыцарьлық]] резиденциялар, соның ішінде аман қалған Вельтерод сарайы болды. Мертенде сондай-ақ ескі қамал мен [[монастырь]] болған, кейін олардың орнына елді мекеннің кіреберісінде қатар салынған жаңа ғимараттар пайда болды.

==== Жаңа заман ====
[[XVI ғасыр|XVI]] ғасырда Айторф аудандық сотының орны болды. Қала [[XVII ғасыр|XVII]]-[[XVIII ғасыр|XVIII]] ғасырлардағы соғыстарды, соның ішінде халықтың үштен бірінің өмірін қиған [[Отыз жылдық соғыс|Отыз жылдық соғысты]] бастан өткерді. [[1806 жыл|1806]] жылға дейін приход [[Бланкенберг]] ауданына тиесілі болды және әкімшілік бірліктерге (хоншафттарға) бөлінді, олар XVIII ғасырдың ортасында төртке дейін қысқарды (Айторф, Халфт, [[Линкенбах]] және [[Мертендорф (Тюрингия)|Мертен]]). [[1744 жыл|1744]] жылы жергілікті сот Хеннеф-Уартқа көшірілді.

==== Француз билігі ====
[[1806 жыл|1806]] жылы Берг герцогтігі [[Наполеон Бонапарт|Наполеонға]] өтіп, Айторф бірнеше муниципалитеттерді біріктіретін аттас [[Кантон|кантонның]] орталығына айналды. [[1809 жыл|1809]]–[[1810 жыл|1810]] жылдары мұнда сүзек індеті басталып, [[1813 жыл|1813]] жылы қала «Орыс көтерілісі» — әскерге шақыруға қарсы сәтсіз көтеріліс аймағына түсті.&lt;ref&gt;Klas E. Everwyn: ''„[https://www.zeit.de/1990/06/bald-sind-die-russen-hier/komplettansicht Bald sind die Russen hier]“.''&lt;/ref&gt;

==== Пруссия билігі ====
[[1813 жыл|1813]] жылы Наполеон жеңілгеннен кейін Айторф [[Пруссия]] билігіне өтіп, [[Випперфюрт|Випперфурт]] округінің бір бөлігі болды. [[1816 жыл|1816]] жылдан бастап Айторф муниципалитетінің құрамына осы аттас муниципалитет пен Мертеннің жаңа ауданы кірді. Әкімшілік реформалар кезінде облыс Рейн провинциясының, ал [[1825 жыл|1825]] жылы біріккен Зигкреис округінің құрамына енді.

==== Бірінші дүниежүзілік соғыс ====
Айторфтың 300-ге жуық тұрғыны [[Бірінші дүниежүзілік соғыс|Бірінші дүниежүзілік соғыста]] сарбаз ретінде қаза тапты. [[1918 жыл|1918]] жылдан [[1926 жыл|1926]] жылға дейін Рейнді басып алу кезінде Айторф француз оккупация аймағымен шекаралас қала болды.&lt;ref&gt;Hermann Josef Ersfeld: ''Eitorfer Bild-Chronik, ein Beitrag zur Ortsgeschichte 1850–1950.'' Eigenverlag, Eitorf 1980.&lt;/ref&gt;

==== Екінші дүниежүзілік соғыс ====
[[1945 жыл|1945]] жылы Айторф екі жаппай бомбалау рейдінен қатты зардап шекті, қала орталығын қиратып, көптеген шығынға ұшырады. 26 наурызда американдық әскерлер алға жылжыған кезде шегініп жатқан әскерлер Мертен, Бурауэль, Келтерс және Альзенбахтағы көпірлерді жарып жіберді. [[Гитлерге қарсы одақ|Одақтастар]] Линдшайд жотасын басып алып, муниципалитетті атқылап, әкімшілікті шегінуге, ал тұрғындарды қаланы тастап кетуге мәжбүр етті.

==== Бүгінгі күні ====
[[1969 жыл|1969]] жылдың 1 тамызынан бастап Айторф [[Рейн-Зиг (аудан)|Рейн-Зиг ауданының]] бөлігі болды, шекарасын сақтап қалды, бірақ аудандық сотынан айырылды. [[2005 жыл|2005]] жылы Wolle Schöller компанисясы өз жұмысын тоқтатты, ал [[2027 жыл|2027]] жылдың соңына қарай аймақтағы ең ірі жұмыс беруші ZF автобөлшектер зауыты жабылады. Айторф [[жұмыссыздық деңгейі]] жоғары және табысы төмен экономикалық тұрғыдан нашар [[муниципалитет]] болып қала береді.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Rathaus Eitorf.jpg|Айторф ратуша ғимараты тікелей базар алаңында орналасқан.
Сурет:Bourauel.JPG|Браулер көшесіндегі ауыл айқышы.
Сурет:Villa Gauhe2.jpg|Зауыт иесі Джулиус Гауштың бұрынғы вилласы.
Сурет:Forstamt Eitorf.jpg|Айторф қаласының орман шаруашылығы бұрынғы Вилла Бауманнда орналасқан.
Сурет:Eitorf, Gewerbegebiet.jpg|Айторф, алдыңғы қатарда Зиг өзені бар өнеркәсіптік аймақ.
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.eitorf.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Рейн-Зиг ауданы:Қалалар}}
[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>pj2ewb7eyet752eg4vjaoldcte8c6ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меттман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>206496</id>
    <revision>
      <id>3602263</id>
      <parentid>3601675</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15422" sha1="1rccs0x0bgguhxzekkapc34fmoggsfm" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Меттман 
 |шынайы атауы            = Mettmann 
 |сурет                   = Blick_auf_Stadt_Mettmann.JPG  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Mettmann COA.svg 
 |ту                      =Flagge_Mettmann.svg 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=15 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=6 |lon_min=58 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |кестедегі аймақ         = Солтүстік Рейн-Вестфалия 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Меттман 
 |кестедегі аудан         = Меттман (аудан){{!}}Меттман 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           =Мэр 
 |басшысы                  = Андре Бэр (2025-2030) 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 42,52 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 125 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 39,542 
  |санақ жылы             = 2025 
  |тығыздығы              =929,1 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 02104 
 |пошта индексі           = 40822 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ME 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 05 1 58 024 
 |ортаққордағы санаты     = Mettmann 
 |сайты                   = http://www.mettmann.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Меттман''' ({{lang-de|Mettmann}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Солтүстік Рейн-Вестфалия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Дюссельдорф (округ)|Дюссельдорф]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Меттман (аудан)|Меттман]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 39300 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 42,52 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''05 1 58 024''. Қаланың басшысы — Бодо Новодворски.

== Тарихы ==
Ежелгі «strata coloniensis» сауда жолында орналасқан [[Лотарингия]] ауылы Медамана туралы алғаш рет 904 жылы Король Луи Баланың жарғысында айтылған. Оның атауының этимологиясы [[Милан|Миланға]] ұқсас, ал елді мекеннің ресми тарихы 1100 жылдан астам уақыт бұрын басталды.

[[1363 жыл|1363]] жылы Меттман Берг және Юльич округінің сегіз әкімшілік орталығының біріне айналды. Кливс графынан тәуелсіздік алған қала қабырғаларды тұрғызу, мэрді сайлау және салықтар алу құқығына ие болды, бұл оның белсенді коммерциялық дамуына ықпал етті.

[[1806 жыл|1806]] жылы Меттман Йоахим Мюрат тұсында Берг Ұлы Герцогтігінің құрамына кірді, ал мэр «Мэсье ле Мэй» атағын алды. Он жылдық француз билігі мен [[1813 жыл|1813]] жылы [[Наполеондық соғыстар|Наполеон жеңіліске]] ұшырағаннан кейін қала [[1822 жыл|1822]] жылы Рейн провинциясының бір бөлігі болып, [[Пруссия|Пруссияға]] өтті.

Алайда Пруссия билігі ұнамсыз болды. [[1848 жыл|1848]]–[[1849 жыл|49]] жылдардағы толқулар кезінде полиция жергілікті билікке емес, [[Берлин|Берлинге]] есеп берді. Берлин [[Дюссельдорф|Дюссельдорфтың]] бюрократиясын басқа Пруссия аймақтарының шенеуніктерімен толтырып, Рейнландты колония ретінде қарастырды.

[[1945 жыл|1945]] жылы 16 сәуірде Меттманды [[АҚШ әскері|АҚШ әскерлері]] босатып, британдық әкімшілендіруге тапсырды, бұл қайта [[Демократия|демократияландыру]] процесін бастады. [[1946 жыл|1946]] жылдан бастап қала Солтүстік Рейн-Вестфалияның, [[1949 жыл|1949]] жылдан [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] бөлігі болды.

== Демографиялық деректер ==
[[Сурет:Kirchenensemble Mettmann.JPG|нобай|Шіркеу кешені: христиан қауымы, протестанттық шіркеу, католик шіркеуі.]]
1945 жылдан кейін Меттманның халқы [[Польша Халық Республикасы|Польшаға]] берілген бұрынғы шығыс аумақтарынан [[Немістер|немістердің]] қоныс аудару есебінен айтарлықтай өсті. Соғыс кезіндегі қираулардың болмауы және оның дамыған аймақта орналасуының арқасында қала «экономикалық ғажап» кезінде тез гүлденді.

[[1960 жыл|1960]] жылдардағы жұмыс күшінің тапшылығы [[Жерорта теңізі]] елдерінен, ең алдымен, мәдениеттері қаланың күнделікті өміріне терең еніп кеткен [[Италия]] мен [[Түркия|Түркиядан]] жұмысшылардың жаппай ағынына әкелді. Кейінірек [[Ливан]] мен [[Балқан түбегі|Балқаннан]] келген босқындар, сондай-ақ [[Шығыс Еуропа|шығыс еуропалықтар]] халықты көбейтті. Бүгінгі таңда [[Түріктер|түрік]], [[Күрдтер|күрд]], [[Поляктар|поляк]], балқан және басқа қауымдастықтар Рейн-Вестфал қоғамына жақсы [[Интеграция|интеграцияланған]] күйде өздерінің ерекше белгілерін сақтайды.

== Экономика және инфрақұрылым ==
Меттман [[XIX ғасыр|XIX]] ғасырдан бері [[пышақ]] өнеркәсібінің орталығы ретінде белгілі, бұл дәстүрді Mono компаниясы жалғастырды. Қалада сонымен қатар Eismann ([[Мұздатылған көкөніс және жеміс - жидектер|мұздатылған тағамдар]]), Centralin ([[аяқ киім]] күтімі), RHEWA (өнеркәсіптік салмақ өлшеу) және Klotz Technics (еңбек қауіпсіздігі) сияқты ірі компаниялар орналасқан.&lt;ref&gt;''[http://rhewa-waagen.pl/ RHEWA – Бастысы].''&lt;/ref&gt; металл өңдеу компаниясы Gust Оверхофф мұнда [[1895 жыл|1895]] жылдан бері жұмыс істейді. Қаланың инфрақұрылымы мен бизнесін Regiobahn көлік компаниясы, Takeover музыкалық MGMT агенттігі  және On Rail пойыз операторы толықтырады.&lt;ref&gt;''[http://takeover.de/ Takeover MGMT].''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://www.on-rail.com/unternehmen/ Eisenbahnfahrzeuge ::: On Rail GmbH: Unternehmen].''&lt;/ref&gt;

[[1907 жыл|1907]] жылдан бастап Меттманның ең ірі жеке жұмыс берушісі жыл сайынғы айналымы 190 000 тонна болатын [[Автомобиль өнеркәсібі|автомобиль өнеркәсібіне]] арналған иілгіш шойын өндіруші Fondium (бұрынғы Георг Фишер) болды. Қалада сонымен қатар NTN корпорациясының, оның еншілес кәсіпорны ITW Dynatec және Egeria штаб-пәтерінің өндіріс орындары орналасқан.

[[XXI ғасыр|XXI ғасырдың]] басында әйгілі Gold-Zack компаниясы Меттманнан кетті. [[1960 жыл|1960]] жылы [[Вупперталь|Вуппертальдан]] көшкеннен кейін ол шығыс өнеркәсіптік аймақта сегіз гектар жерді алып жатты. [[1996 жыл|1996]] жылы компания өз брендін Prym тобына сата отырып, қаржылық қызметтерге назар аударды. [[2003 жыл|2003]] жылы ол [[Банкроттық|банкрот]] деп жарияланды.&lt;ref&gt;[https://www.schoene-aktien.de/goldzack_alte_aktien.html Дүние жүзіндегі тарихи өнер туындылары мен салтанатты қағаздар – Голд Зак].&lt;/ref&gt;

== Транспорт жүйесі ==
[[Сурет:MEBahnhof.jpg|нобай|Теміржол вокзалының тарихи ғимараты.]]
[[Сурет:MEBahn.jpg|нобай|Бүгінгі күні Региобан темір жолы ескі Рейн бағытымен өтеді.]]

=== Теміржол ===
[[Дюссельдорф]]-[[Дортмунд]] теміржол желісі, үш қалалық станциясы бар Региобан S28 бағыты бойынша Меттман арқылы өтеді. Дюссельдорфқа дейін жол жүру уақыты 20 минут, [[Вупперталь|Вуппертальға]] дейін 15 минут. [[2020 жыл|2020]] жылдың желтоқсанында желі Вупперталь орталық станциясына дейін ұзартылды.&lt;ref&gt;''[https://www.regio-bahn.de/aktuelles/betriebsstart-wuppertal Betriebsstart Wuppertal - RegioBahn].''&lt;/ref&gt;

=== Автомобильдік қозғалыс ===
[[Сурет:Straßennetz Großraum Düsseldorf.png|нобай|Дюссельдорфтың үлкен аймағындағы автомобиль жолдары желісі, оған Меттманда кіреді.]]
1970 жылдары А 31 (бұрынғы А 113) автожолының Меттман арқылы өтетін бөлігін ұзарту, оның ішінде Обметмандағы жол айрығын, екі пандус пен [[Шварцбах]] пен Дюссель өзендерінің үстіндегі виадуктарды салу жоспары жасалды. Алайда, бұл жоба [[1980 жыл|1980]] жылы толығымен тоқтатылды.&lt;ref&gt;''[https://www.autobahn-online.de/ehem/a31.html A31].''&lt;/ref&gt;

=== Әуе қозғалысы ===
Дюссельдорф әуежайы шамамен 20 км, [[Кёльн|Кельн]]/[[Бонн]] әуежайы шамамен 50 км, [[Дортмунд]] әуежайы шамамен 60 км және Визедегі Төменгі Рейн әуежайы Меттманнан солтүстік-батысқа қарай шамамен 90 км қашықтықта орналасқан.

== Білім саласы ==
[[Сурет:FHDW (Fachhochschule der Deutschen Wirtschaft) Marie-Curie-Straße Innovationspark Mettmann-West 20090906-1.JPG|нобай|Қолданбалы экономикалық ғылымдар университеті.]]
Қалада әртүрлі типтегі мектептер, сонымен қатар музыка мектебі, ересектерге арналған білім беру орталығы, қалалық кітапхана және қаланың кең мұрағаты бар. [[2009 жыл|2009]] жылдың қазан айынан бастап, FHDW (Қолданбалы экономикалық ғылымдар университеті) ашылуымен Меттман университеттік қала болды.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Сурет:Kino Weltspiegel Mettmann.JPG|«Вельцпигель» кино орталығы.
Сурет:MEKirche.jpg|Евангелдік шіркеу, Фрейхейтштрассе.
Сурет:Polizeipräsidium (Kreis) Mettmann 20090813.JPG|Меттман аудандық полициясының бас кеңсесі.
Сурет:Goldberger Mühle am Goldberger Teich (Mettmann) 20090823.jpg|Голдбергер тоғанындағы Голдбергер диірмені.
Сурет:Mettman, zicht op kerk vanaf Johannes Flintropstrasse foto1 2012-03-27 12.13.JPG|Меттман, Иоганнес-Флинтроп-Штрассе шіркеу мұнарасы.
Сурет:Mettmann-2016.jpg|Меттман, солтүстіктен көрініс.
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.mettmann.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Меттман ауданы:Қалалар}}
[[Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия елді мекендері]]</text>
      <sha1>1rccs0x0bgguhxzekkapc34fmoggsfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васбюттель</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210220</id>
    <revision>
      <id>3602349</id>
      <parentid>2951410</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4519" sha1="kitz6joomb9835miv9l41s4osadyf3c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Васбюттель 
 |шынайы атауы            = Wasbüttel 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Wasbuettel.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=24 |lat_sec=41 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=35 |lon_sec=35 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Гифхорн 
 |кестедегі аудан         = Гифхорн (аудан){{!}}Гифхорн 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Лотар Лау 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,51 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 67 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1891 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05374 
 |пошта индексі           = 38553 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = GF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 1 51 037 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Васбюттель''' ({{lang-de|Wasbüttel}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Гифхорн (аудан)|Гифхорн]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1891 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 6,51 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 51 037''. Муниципалитеттің басшысы — Лотар Лау.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Гифхорн ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>kitz6joomb9835miv9l41s4osadyf3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ватлинген</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210221</id>
    <revision>
      <id>3602350</id>
      <parentid>3350578</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4150" sha1="iuyjvrwi3q94fgh9vhdknht1gmdnt4o" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Ватлинген 
 |шынайы атауы            = Wathlingen 
 |сурет                   = Wathlingen, evangelische Kirche St. Marien.jpg 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Wathlingen COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=32 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=9 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Целле 
 |кестедегі аудан         = Целле (аудан){{!}}Целле 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Торстен Хармс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 17,68 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 43 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 6079 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05144 
 |пошта индексі           = 29339 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = CE 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 51 021 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.wathlingen.de/ wathlingen.de
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ватлинген''' ({{lang-de|Wathlingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Целле (аудан)|Целле]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6079 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 17,68 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 51 021''. Муниципалитеттің басшысы — Торстен Хармс.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.wathlingen.de/ Ресми сайты]

{{Германия:Целле ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>iuyjvrwi3q94fgh9vhdknht1gmdnt4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ведемарк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210222</id>
    <revision>
      <id>3602351</id>
      <parentid>2951455</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:21:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4872" sha1="apbr0pojt58xwwt2gxfhdniap6d9kpk" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Ведемарк 
 |шынайы атауы            = Wedemark 
 |сурет                   = Ortsblick Berkhof (Wedemark) IMG 5099.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Wedemark.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=32 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ганновер 
 |кестедегі аудан         = Ганновер (аудан){{!}}Ганновер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 16 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Тярк Бартельс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 173 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 48 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 29063 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05130, 05072, 05131 
 |пошта индексі           = 30900 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = H 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 41 019 
 |ортаққордағы санаты     = Wedemark 
 |сайты                   = http://www.wedemark.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Ведемарк''' ({{lang-de|Wedemark}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ганновер (аудан)|Ганновер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 29063 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 173 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 41 019''. Муниципалитеттің басшысы — Тярк Бартельс.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 16 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.wedemark.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ганновер ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>apbr0pojt58xwwt2gxfhdniap6d9kpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210223</id>
    <revision>
      <id>3602353</id>
      <parentid>2951554</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4679" sha1="1kkyrr08z5w6wwkq04kixhq16avn45g" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Венер 
 |шынайы атауы            = Weener 
 |сурет                   = Alter Hafen Weener.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Weener-Wappen.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=10 |lat_sec=9 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=21 |lon_sec=23 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Лер 
 |кестедегі аудан         = Лер (аудан){{!}}Лер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 9 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Вильхельм Дресман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 81 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 5 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 15710 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04951 
 |пошта индексі           = 26826 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LER 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 57 021 
 |ортаққордағы санаты     = Weener 
 |сайты                   = http://www.weener.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Венер''' ({{lang-de|Weener}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Лер (аудан)|Лер]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 15710 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 81 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 57 021''. Қаланың басшысы — Вильхельм Дресман.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 9 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.weener.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Лер ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>1kkyrr08z5w6wwkq04kixhq16avn45g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венцен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210224</id>
    <revision>
      <id>3602355</id>
      <parentid>3348089</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4771" sha1="pmdokha9293f33hk48wxhzrgl44x9zp" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Венцен 
 |шынайы атауы            = Weenzen 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Weenzen.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=1 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=40 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Хильдесхайм 
 |кестедегі аудан         = Хильдесхайм (аудан){{!}}Хильдесхайм 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Дитер Бухгаге 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 4,16 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 230 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 406 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05185 
 |пошта индексі           = 31096 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = HI 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 54 040 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.weenzen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Венцен''' ({{lang-de|Weenzen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Хильдесхайм (аудан)|Хильдесхайм]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 406 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 4,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 54 040''. Муниципалитеттің басшысы — Дитер Бухгаге.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.weenzen.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928230505/http://www.weenzen.de/ |date=2007-09-28 }}

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Хильдесхайм ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>pmdokha9293f33hk48wxhzrgl44x9zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верблек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210225</id>
    <revision>
      <id>3602357</id>
      <parentid>2951609</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4655" sha1="mbu74dlfpiaxqyhpwtl9nuj0ew8jr2n" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Верблек 
 |шынайы атауы            = Wehrbleck 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Wehrbleck COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=38 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=42 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Дипхольц 
 |кестедегі аудан         = Дипхольц (аудан){{!}}Дипхольц 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Хайнрих Швенкер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 27,93 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 39 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 759 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04274 
 |пошта индексі           = 27259 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = DH 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 51 045 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.wehrbleck.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Верблек''' ({{lang-de|Wehrbleck}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Дипхольц (аудан)|Дипхольц]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 759 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 27,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 51 045''. Муниципалитеттің басшысы — Хайнрих Швенкер.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.wehrbleck.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Дипхольц ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>mbu74dlfpiaxqyhpwtl9nuj0ew8jr2n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Веннигзен (Дайстер)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210229</id>
    <revision>
      <id>3602354</id>
      <parentid>2951567</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4956" sha1="bsjead91qnpw0g8je0c6v6jukt9vks8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Веннигзен (Дайстер) 
 |шынайы атауы            = Wennigsen (Deister) 
 |сурет                   = Brunnen Klosteramthof.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Wennigsen (Deister).png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=16 |lat_sec=27 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=34 |lon_sec=15 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ганновер 
 |кестедегі аудан         = Ганновер (аудан){{!}}Ганновер 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 8 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Христоф Майнеке 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 53,78 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 99 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 14 072 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05103, 05109,&lt;br /&gt;05105, 05045 
 |пошта индексі           = 30974 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = H 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 2 41 020 
 |ортаққордағы санаты     = Wennigsen 
 |сайты                   = http://www.wennigsen.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Веннигзен (Дайстер)''' ({{lang-de|Wennigsen (Deister)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ганновер (аудан)|Ганновер]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 14 072 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 53,78 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 41 020''. Муниципалитеттің басшысы — Христоф Майнеке.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.wennigsen.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ганновер ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>bsjead91qnpw0g8je0c6v6jukt9vks8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Венцендорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210230</id>
    <revision>
      <id>3602356</id>
      <parentid>2951584</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:23:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4823" sha1="dfqfn4i5ht28vx4eav2p8krgzuafzic" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Венцендорф 
 |шынайы атауы            = Wenzendorf 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen Gemeinde Wenzendorf.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=21 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=46 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Харбург 
 |кестедегі аудан         = Харбург (аудан){{!}}Харбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Манфред Корс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 21,47 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 64 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1383 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04165 
 |пошта индексі           = 21279 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 53 039 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.hollenstedt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Венцендорф''' ({{lang-de|Wenzendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1383 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 21,47 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 039''. Муниципалитеттің басшысы — Манфред Корс.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.hollenstedt.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>dfqfn4i5ht28vx4eav2p8krgzuafzic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вердум</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210231</id>
    <revision>
      <id>3602358</id>
      <parentid>2951632</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4839" sha1="q221njquqn2jg14lqv3k75u5b97oojz" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Вердум 
 |шынайы атауы            = Werdum 
 |сурет                   = Erdholländer in Werdum.JPG 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =DEU_Landkreis_Wittmund_COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=39 |lat_sec=24 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=43 |lon_sec=11 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Виттмунд 
 |кестедегі аудан         = Виттмунд (аудан){{!}}Виттмунд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 3 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Фридхельм Хас 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 18,45 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 2 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 716 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 049 74 
 |пошта индексі           = 26427 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WTM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 62 017 
 |ортаққордағы санаты     = Werdum 
 |сайты                   = http://www.werdum.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Вердум''' ({{lang-de|Werdum}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Виттмунд (аудан)|Виттмунд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 716 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 18,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 62 017''. Муниципалитеттің басшысы — Фридхельм Хас.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.werdum.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Виттмунд ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>q221njquqn2jg14lqv3k75u5b97oojz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верлабургдорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210232</id>
    <revision>
      <id>3602359</id>
      <parentid>2951660</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:24:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4846" sha1="n1mlvp6igihpkll1hxve3kfhr3uzl7j" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Верлабургдорф 
 |шынайы атауы            = Werlaburgdorf 
 |сурет                   = [[Сурет:Werlaburgdorf in WF.svg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =DEU_Landkreis_Wittmund_COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=3 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=32 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Вольфенбюттель 
 |кестедегі аудан         = Вольфенбюттель (аудан){{!}}Вольфенбюттель 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Франк Эстерхельвег 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12,01 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 100 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 744 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05335 
 |пошта индексі           = 38315 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WF 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 1 58 034 
 |ортаққордағы санаты     = Werlaburgdorf 
 |сайты                   = http://www.werlaburgdorf.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Верлабургдорф''' ({{lang-de|Werlaburgdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Вольфенбюттель (аудан)|Вольфенбюттель]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 744 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 12,01 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 1 58 034''. Муниципалитеттің басшысы — Франк Эстерхельвег.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.werlaburgdorf.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Вольфенбюттель ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>n1mlvp6igihpkll1hxve3kfhr3uzl7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верльте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210233</id>
    <revision>
      <id>3602360</id>
      <parentid>2951663</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4813" sha1="hvyopb1lllk0cgrae4vxye1khvc0g89" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Верльте 
 |шынайы атауы            = Werlte 
 |сурет                   = Werlte Bibelgarten.JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Werlte COA.gif 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=51 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=41 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эмсланд 
 |кестедегі аудан         = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 5 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Вильфрид Любс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 63,75 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 32 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9445 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 059 51 
 |пошта индексі           = 49757 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = EL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 54 057 
 |ортаққордағы санаты     = Werlte 
 |сайты                   = http://www.werlte.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Верльте''' ({{lang-de|Werlte}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 9445 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 63,75 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 057''. Муниципалитеттің басшысы — Вильфрид Любс.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.werlte.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>hvyopb1lllk0cgrae4vxye1khvc0g89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Верпело</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210234</id>
    <revision>
      <id>3602361</id>
      <parentid>2951704</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4529" sha1="367n2w6cjf5kd62c26uijkmx5v9p9ou" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Верпело 
 |шынайы атауы            = Werpeloh 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Wappen von Werpeloh.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=53 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=30 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Эмсланд 
 |кестедегі аудан         = Эмсланд (аудан){{!}}Эмсланд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Херман Гротёхан 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 35,34 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 50 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1093 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05952 
 |пошта индексі           = 49751 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = EL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 54 058 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Верпело''' ({{lang-de|Werpeloh}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Эмсланд (аудан)|Эмсланд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1093 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 35,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 54 058''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Гротёхан.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Эмсланд ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>367n2w6cjf5kd62c26uijkmx5v9p9ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вестерхольт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210238</id>
    <revision>
      <id>3602366</id>
      <parentid>2951762</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4685" sha1="k3czs8ler8xzpvj26c4hujr0vzd0vpq" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Вестерхольт 
 |шынайы атауы            = Westerholt 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 =DEU_Landkreis_Wittmund_COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=35 |lat_sec=32 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=27 |lon_sec=33 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Виттмунд 
 |кестедегі аудан         = Виттмунд (аудан){{!}}Виттмунд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Айлерт Й. Айлерс 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 14,63 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 3 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 2310 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 049 75 
 |пошта индексі           = 26556 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WTM 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 62 018 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.holtriem.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Вестерхольт''' ({{lang-de|Westerholt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Виттмунд (аудан)|Виттмунд]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2310 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 14,63 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 62 018''. Муниципалитеттің басшысы — Айлерт Й. Айлерс.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.holtriem.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Виттмунд ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>k3czs8ler8xzpvj26c4hujr0vzd0vpq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вестерстеде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210239</id>
    <revision>
      <id>3602364</id>
      <parentid>2951760</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="g6umtcktrthydm9l1rr6tj4dr5suwum" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Вестерстеде 
 |шынайы атауы            = Westerstede 
 |сурет                   = Westerstede 2012 02.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Westerstede COA.png 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=15 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=55 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Аммерланд 
 |кестедегі аудан         = Аммерланд (аудан){{!}}Аммерланд 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 24 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Клаус Грос 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 179 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 6 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 22 003 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04488, 04409 
 |пошта индексі           = 26655 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WST 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 4 51 007 
 |ортаққордағы санаты     = Westerstede 
 |сайты                   = http://www.westerstede.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Вестерстеде''' ({{lang-de|Westerstede}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]].  [[Аммерланд (аудан)|Аммерланд]] ауданының құрамына енеді.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 22 003 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 179 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 4 51 007''. Қаланың басшысы — Клаус Грос.

Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 24 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.westerstede.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Аммерланд ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>g6umtcktrthydm9l1rr6tj4dr5suwum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вестертимке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210240</id>
    <revision>
      <id>3602365</id>
      <parentid>2951761</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4805" sha1="2nsrvx011tbmhbrquzkqe3zof0d64fu" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Вестертимке 
 |шынайы атауы            = Westertimke 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Westertimke COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=14 |lat_sec=13 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=7 |lon_sec=55 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ротенбург-на-Вюмме 
 |кестедегі аудан         = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ханс-Йоахим Николаус 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 12,05 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 30 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 630 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04289 
 |пошта индексі           = 27412 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ROW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 57 053 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.tarmstedt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Вестертимке''' ({{lang-de|Westertimke}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 630 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 12,05 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 053''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Йоахим Николаус.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.tarmstedt.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>2nsrvx011tbmhbrquzkqe3zof0d64fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вестервальзеде</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210241</id>
    <revision>
      <id>3602363</id>
      <parentid>2951758</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4956" sha1="3i9nskwq4zd9rka0dilklnvavoj287p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Вестервальзеде 
 |шынайы атауы            = Westerwalsede 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = Westfeld Wappen.jpg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=21 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=22 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ротенбург-на-Вюмме 
 |кестедегі аудан         = Ротенбург-на-Вюмме (аудан){{!}}Ротенбург-на-Вюмме 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 4 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Йохен Хестерман 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 20,11 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 50 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 782 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04269 
 |пошта индексі           = 27386 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = ROW 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 57 054 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.bothel.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Вестервальзеде''' ({{lang-de|Westerwalsede}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ротенбург-на-Вюмме (аудан)|Ротенбург-на-Вюмме]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 782 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 20,11 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 57 054''. Муниципалитеттің басшысы — Йохен Хестерман.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.bothel.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Ротенбург-на-Вюмме ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>3i9nskwq4zd9rka0dilklnvavoj287p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Велле (Төменгі Саксония)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210929</id>
    <revision>
      <id>3602352</id>
      <parentid>2951513</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4717" sha1="kf7smsa495fim4w30yaqn0k4hi1gv7d" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Велле (Төменгі Саксония) 
 |шынайы атауы            = Welle (Niedersachsen) 
 |сурет                   =  
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Welle COA.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=13 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=48 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Харбург 
 |кестедегі аудан         = Харбург (аудан){{!}}Харбург 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           =  
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Рюдигер Нельке 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 19,93 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 49 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 1225 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 04188 
 |пошта индексі           = 21261 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = WL 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 53 038 
 |ортаққордағы санаты     =  
 |сайты                   = http://www.tostedt.de/ 
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Велле (Төменгі Саксония)''' ({{lang-de|Welle (Niedersachsen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Харбург (аудан)|Харбург]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1225 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 19,93 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 53 038''. Муниципалитеттің басшысы — Рюдигер Нельке.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.tostedt.de/ Ресми сайты]

{{Төменгі Саксония аудандары}}
{{Германия:Харбург ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>kf7smsa495fim4w30yaqn0k4hi1gv7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Весте (Төменгі Саксония)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>210931</id>
    <revision>
      <id>3602362</id>
      <parentid>3368979</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4706" sha1="jvngaru1j1v8opant5fmi2kwyjlw3ys" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = муниципалитет 
 |қазақша атауы           = Весте (Төменгі Саксония) 
 |шынайы атауы            = Weste (Niedersachsen) 
 |сурет                   = Weste 01 ies.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Германия 
 |елтаңба                 = DEU Weste COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=53 |lat_min=4 |lat_sec=0 
  |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=42 |lon_sec= 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Германия жерлері{{!}}Жер 
 |аймағы                  = Төменгі Саксония 
 |кестедегі аймақ         = Төменгі Саксония 
 |аудан түрі              = Германия ауданы{{!}}Ауданы 
 |ауданы                  = Ильцен 
 |кестедегі аудан         = Ильцен (аудан){{!}}Ильцен 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 7 ішкі аудан 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                  = Ахим Ритцер 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 25,27 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 59 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 995 
  |санақ жылы             = 2010 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 05828 
 |пошта индексі           = 29599 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = UE 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды 
 |сандық идентификаторы   = 03 3 60 026 
 |ортаққордағы санаты     = Weste 
 |сайты                   =  
 |сайт тілі               = de 
}} 
'''Весте (Төменгі Саксония)''' ({{lang-de|Weste (Niedersachsen)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]].  [[Ильцен (аудан)|Ильцен]] ауданының құрамына енеді.

Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 995 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).&lt;ref&gt;[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&amp;CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}&lt;/ref&gt; Алып жатқан жер аумағы 25,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 3 60 026''. Муниципалитеттің басшысы — Ахим Ритцер.

Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 7 қалалық ауданға бөлінеді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Германия:Ильцен ауданы:Қалалар}}
{{LowerSaxony-geo-stub}}

[[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]]</text>
      <sha1>jvngaru1j1v8opant5fmi2kwyjlw3ys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Целль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>303125</id>
    <revision>
      <id>3602292</id>
      <parentid>2768840</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SpinnerLaserzthe2nd</username>
        <id>101961</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:CHE Zell (Luzern) COA.png]] → [[File:CHE Zell LU COA.svg]]</comment>
      <origin>3602292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3993" sha1="1xcy7ri4jl0vo7wc1jv6gizgyzivndx" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Целль 
 |шынайы атауы            = Zell LU 
 |сурет                   = [[Сурет:Zell LU 193.jpg|330px]] 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Zell LU COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=7 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=56 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 13.87 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 589 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 1938 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6144, 6152 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1150 
 |ортаққордағы санаты     = Zell LU 
 |сайты                   = http://www.zell-lu.ch 
 |сайт тілі               = 
}} 

'''Целль''' ({{lang-de|Zell LU}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1938 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 13.87 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1150'', [[пошта индексі]] — 6144, 6152.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.zell-lu.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}
{{Швейцария:Виллизау округі:Қалалар}} 

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>1xcy7ri4jl0vo7wc1jv6gizgyzivndx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602308</id>
      <parentid>3602292</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3900" sha1="ata6ubyyaqmiuacu8z6mh34byv9qpfr" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = коммуна 
 |қазақша атауы           = Целль 
 |шынайы атауы            = Zell LU 
 |сурет                   = Zell LU 193.jpg
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Швейцария 
 |елтаңба                 = CHE Zell LU COA.svg 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=7 |lat_sec=59 
  |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=56 |lon_sec=0 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Швейцария әкімшілік бөлінісі{{!}}Кантоны 
 |аймағы                  = Люцерн 
 |кестедегі аймақ         = Люцерн (кантон){{!}}Люцерн  
 |аудан түрі              = Швейцария округтерінің тізімі{{!}}Округі 
 |ауданы                  = Виллизау 
 |кестедегі аудан         = Виллизау (округ){{!}}Виллизау 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Мэр{{!}}Бургомистрі
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 13.87 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 589 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = неміс тілі
  |тұрғыны                = 1938 
  |санақ жылы             = 2006 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +1 
 |DST                     = бар 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 6144, 6152 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = LU 
 |идентификатор түрі      = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды
 |сандық идентификаторы   = 1150 
 |ортаққордағы санаты     = Zell LU 
 |сайты                   = http://www.zell-lu.ch 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Целль''' ({{lang-de|Zell LU}}) — [[Швейцария]]ның [[Люцерн (кантон)|Люцерн]] кантонында орналасқан коммуна. [[Виллизау (округ)|Виллизау]] округінің құрамына кіреді.

[[2006 жыл]]ғы  мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 1938 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 13.87 км² шамасында. [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|Ресми идентификациялық коды]] — ''1150'', [[пошта индексі]] — 6144, 6152.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.zell-lu.ch Ресми сайты]

{{Switzerland-geo-stub}}

[[Санат:Люцерн елді мекендері]]</text>
      <sha1>ata6ubyyaqmiuacu8z6mh34byv9qpfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Талқылау:Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова</title>
    <ns>1</ns>
    <id>338055</id>
    <revision>
      <id>3602419</id>
      <parentid>1284288</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аты жөні */ жаңа бөлім</comment>
      <origin>3602419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="372" sha1="fr1e2q4rdd43v3whctdtosiiejwra26" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}

== Аты жөні ==

Оның әпкесінің аты Нұрмұхамбет па Нұрмұхаммед па? .. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 10:06, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>fr1e2q4rdd43v3whctdtosiiejwra26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602420</id>
      <parentid>3602419</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RaiymbekZh</username>
        <id>170385</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аты жөні */</comment>
      <origin>3602420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="370" sha1="duewjbrzjolsmq3lnoenjgnth0vclg6" xml:space="preserve">{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}

== Аты жөні ==

Оның әкесінің аты Нұрмұхамбет па Нұрмұхаммед па? .. [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 10:06, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>duewjbrzjolsmq3lnoenjgnth0vclg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>491233</id>
    <revision>
      <id>3602527</id>
      <parentid>3602154</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3602527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17099" sha1="59shg1xmuclna058bjha1buwzrjrzma" xml:space="preserve">{{ambox
 |type       = notice
 |text       = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. &lt;br /&gt;

&lt;small&gt;Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&amp;uselang=kk X!'s Tools]-тан  алынған.&lt;/small&gt;
}}
{{StatInfo}}
== Шартты белгілер ==
[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген;
[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Админ әрекеттері
|-
| Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары ||
|-
| Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары ||
|-
| Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері
|-
| Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары  ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері 
|-
| [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы
|-
|}

== Тізім ==
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --&gt;
{|class=&quot;wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader&quot; style=&quot;text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff&quot;
|-
!&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;#&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;Админ аты&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]&lt;/div&gt;||&lt;div style=&quot;background-color:#ffffff&quot;&gt;[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]
|-
|align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35183]||623||26||18||263||28||3||34046||8||0||168||0||0||0||0
|-
|align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28569]||275||6||9||1307||42||7||26221||22||7||300||21||7||328||17
|-
|align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0
|-
|align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0
|-
|align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0
|-
|align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0
|-
|align=center|8||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|11||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 2464]||264||7||6||310||8||13||1845||0||4||7||0||0||0||0
|-
|align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0
|-
|align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1276]||70||0||3||6||2||1||1171||0||0||7||16||0||0||0
|-
|align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1168]||37||0||0||11||17||0||1092||0||0||11||0||0||0||0
|-
|align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0
|-
|align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1
|-
|align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 828]||116||89||10||13||13||2||559||0||0||22||3||0||1||0
|-
|align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0
|-
|align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0
|-
|align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0
|-
|align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 444]||1||0||0||16||3||2||402||1||0||13||6||0||0||0
|-
|align=center|22||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 353]||15||0||7||20||4||1||291||0||0||15||0||0||0||0
|-
|align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0
|-
|align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0
|-
|align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 72]||0||0||0||3||0||0||62||5||0||2||0||0||0||0
|-
|align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --&gt;
{{clear}}


== Администраторлардың_нақты_белсенділіктері ==
Белсенділіктердің түспен белгіленуі:

* &lt;span style=&quot;background-color:#00ff33&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#00ccff&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180])
* &lt;span style=&quot;background-color:#ff3300&quot;&gt;[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]&lt;/span&gt; — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360&lt;])


{{Wikistats}}

[[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]]</text>
      <sha1>59shg1xmuclna058bjha1buwzrjrzma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lotto-Belisol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491948</id>
    <revision>
      <id>3602371</id>
      <parentid>1922667</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T01:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3602371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="872" sha1="evwjegipbewei5oet7osga4yk9zaalj" xml:space="preserve">[[Сурет:Henninger Turm-2005-DAVITAMON-LOTTO.jpg|250px|нобай]]
'''Lotto-Belisol''' (''UCI Team Code: LTB'') — [[1985 жыл]]ы құрылған [[Бельгия|бедьгиялық]] кәсіби [[UCI ProTour]] [[Тас жол велоспорты|тас жол велокомандасы]]. 

== Тарихы ==
Команда бельгиядағы ''Lotto'' ұлттық лотореясының қаржы қолдауымен 1985 жылы құрылды. [[2003 жыл]]ы бельгиялық Domo велокомандасымен біріктірілді.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.lottobelisol.be/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125111422/http://www.lottobelisol.be/ |date=2012-01-25 }}

{{UCI ProTeams}}
{{UCI ProTour}}

[[Санат:Велосипед командалары]]</text>
      <sha1>evwjegipbewei5oet7osga4yk9zaalj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Белсенді қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>492279</id>
    <revision>
      <id>3602200</id>
      <parentid>3601722</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>36112</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Рейтингті жаңарту</comment>
      <origin>3602200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21886" sha1="afygcrvjhbmcgjallhqaiawc2j1srom" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:4279}}]] || {{Permissions|1nter pares}}
|-
| 2 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:2159}}]] || {{Permissions|Sagzhan}}
|-
| 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1427}}]] || {{Permissions|Мағыпар}}
|-
| 4 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:1275}}]] || {{Permissions|Nurken}}
|-
| 5 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:682}}]] || {{Permissions|Kasymov}}
|-
| 6 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:312}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 7 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:303}}]] || {{Permissions|Ashina}}
|-
| 8 || [[User:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] || [[Special:Contributions/Rasulbek Adil|{{formatnum:294}}]] || {{Permissions|Rasulbek Adil}}
|-
| 9 || [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] || [[Special:Contributions/TalgatSnow|{{formatnum:286}}]] || {{Permissions|TalgatSnow}}
|-
| 10 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:198}}]] || {{Permissions|Casserium}}
|-
| 11 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:185}}]] || {{Permissions|Салиха}}
|-
| 12 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:184}}]] || {{Permissions|Almatrkh}}
|-
| 13 || [[User:Nurkhan|Nurkhan]] || [[Special:Contributions/Nurkhan|{{formatnum:181}}]] || {{Permissions|Nurkhan}}
|-
| 14 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:179}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}}
|-
| 15 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:153}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}}
|-
| 16 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:143}}]] || {{Permissions|Орел Карл}}
|-
| 17 || [[User:Madeniet Baskarmasy|Madeniet Baskarmasy]] || [[Special:Contributions/Madeniet Baskarmasy|{{formatnum:123}}]] || {{Permissions|Madeniet Baskarmasy}}
|-
| 18 || [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] || [[Special:Contributions/Jumadulla1997|{{formatnum:106}}]] || {{Permissions|Jumadulla1997}}
|-
| 19 || [[User:Хулкар Абдимоминова|Хулкар Абдимоминова]] || [[Special:Contributions/Хулкар Абдимоминова|{{formatnum:104}}]] || {{Permissions|Хулкар Абдимоминова}}
|-
| 20 || [[User:Тоғжан Урумова|Тоғжан Урумова]] || [[Special:Contributions/Тоғжан Урумова|{{formatnum:103}}]] || {{Permissions|Тоғжан Урумова}}
|-
| 21 || [[User:19642206g|19642206g]] || [[Special:Contributions/19642206g|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|19642206g}}
|-
| 22 || [[User:Тохтарқызы|Тохтарқызы]] || [[Special:Contributions/Тохтарқызы|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Тохтарқызы}}
|-
| 23 || [[User:Dariga Zhumagaliyeva|Dariga Zhumagaliyeva]] || [[Special:Contributions/Dariga Zhumagaliyeva|{{formatnum:101}}]] || {{Permissions|Dariga Zhumagaliyeva}}
|-
| 24 || [[User:Janugyl|Janugyl]] || [[Special:Contributions/Janugyl|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Janugyl}}
|-
| 25 || [[User:Сқақ Зере|Сқақ Зере]] || [[Special:Contributions/Сқақ Зере|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Сқақ Зере}}
|-
| 26 || [[User:Нұрсүлу Нұрым|Нұрсүлу Нұрым]] || [[Special:Contributions/Нұрсүлу Нұрым|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Нұрсүлу Нұрым}}
|-
| 27 || [[User:Гулжайна Усен|Гулжайна Усен]] || [[Special:Contributions/Гулжайна Усен|{{formatnum:100}}]] || {{Permissions|Гулжайна Усен}}
|-
| 28 || [[User:Әйгерім Дәуітбекқызы|Әйгерім Дәуітбекқызы]] || [[Special:Contributions/Әйгерім Дәуітбекқызы|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Әйгерім Дәуітбекқызы}}
|-
| 29 || [[User:Sagat Ardak|Sagat Ardak]] || [[Special:Contributions/Sagat Ardak|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Sagat Ardak}}
|-
| 30 || [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] || [[Special:Contributions/Сауле Жантелиева|{{formatnum:98}}]] || {{Permissions|Сауле Жантелиева}}
|-
| 31 || [[User:Ayala Ulankyzy|Ayala Ulankyzy]] || [[Special:Contributions/Ayala Ulankyzy|{{formatnum:97}}]] || {{Permissions|Ayala Ulankyzy}}
|-
| 32 || [[User:Мүсірманқұлқызы Қаракөз|Мүсірманқұлқызы Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Мүсірманқұлқызы Қаракөз|{{formatnum:96}}]] || {{Permissions|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}
|-
| 33 || [[User:Асимова Гульнафис|Асимова Гульнафис]] || [[Special:Contributions/Асимова Гульнафис|{{formatnum:93}}]] || {{Permissions|Асимова Гульнафис}}
|-
| 34 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:89}}]] || {{Permissions|ShadZ01}}
|-
| 35 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:84}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}}
|-
| 36 || [[User:Таттибаева Гулжас|Таттибаева Гулжас]] || [[Special:Contributions/Таттибаева Гулжас|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Таттибаева Гулжас}}
|-
| 37 || [[User:Айжан Жарылқасынқызы|Айжан Жарылқасынқызы]] || [[Special:Contributions/Айжан Жарылқасынқызы|{{formatnum:78}}]] || {{Permissions|Айжан Жарылқасынқызы}}
|-
| 38 || [[User:Бекасыл Бейбітұлы|Бекасыл Бейбітұлы]] || [[Special:Contributions/Бекасыл Бейбітұлы|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Бекасыл Бейбітұлы}}
|-
| 39 || [[User:ТАШКЕНТ|ТАШКЕНТ]] || [[Special:Contributions/ТАШКЕНТ|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|ТАШКЕНТ}}
|-
| 40 || [[User:Aigul ao|Aigul ao]] || [[Special:Contributions/Aigul ao|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Aigul ao}}
|-
| 41 || [[User:Ержан Айдынбаев|Ержан Айдынбаев]] || [[Special:Contributions/Ержан Айдынбаев|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Ержан Айдынбаев}}
|-
| 42 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}}
|-
| 43 || [[User:Nurdaulet12|Nurdaulet12]] || [[Special:Contributions/Nurdaulet12|{{formatnum:70}}]] || {{Permissions|Nurdaulet12}}
|-
| 44 || [[User:Еркежан Сейтқазы|Еркежан Сейтқазы]] || [[Special:Contributions/Еркежан Сейтқазы|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Еркежан Сейтқазы}}
|-
| 45 || [[User:Төлеген Мереке|Төлеген Мереке]] || [[Special:Contributions/Төлеген Мереке|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Төлеген Мереке}}
|-
| 46 || [[User:Gaukhar1980|Gaukhar1980]] || [[Special:Contributions/Gaukhar1980|{{formatnum:69}}]] || {{Permissions|Gaukhar1980}}
|-
| 47 || [[User:Kshetunsky|Kshetunsky]] || [[Special:Contributions/Kshetunsky|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Kshetunsky}}
|-
| 48 || [[User:Толғанай Нұрахан|Толғанай Нұрахан]] || [[Special:Contributions/Толғанай Нұрахан|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Толғанай Нұрахан}}
|-
| 49 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 50 || [[User:С.Жания|С.Жания]] || [[Special:Contributions/С.Жания|{{formatnum:66}}]] || {{Permissions|С.Жания}}
|-
| 51 || [[User:Бабаханова|Бабаханова]] || [[Special:Contributions/Бабаханова|{{formatnum:65}}]] || {{Permissions|Бабаханова}}
|-
| 52 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:62}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}}
|-
| 53 || [[User:Нурулла Жанар|Нурулла Жанар]] || [[Special:Contributions/Нурулла Жанар|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Нурулла Жанар}}
|-
| 54 || [[User:Оразбаева Жанна|Оразбаева Жанна]] || [[Special:Contributions/Оразбаева Жанна|{{formatnum:61}}]] || {{Permissions|Оразбаева Жанна}}
|-
| 55 || [[User:Арнұр Б|Арнұр Б]] || [[Special:Contributions/Арнұр Б|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Арнұр Б}}
|-
| 56 || [[User:Aralim|Aralim]] || [[Special:Contributions/Aralim|{{formatnum:57}}]] || {{Permissions|Aralim}}
|-
| 57 || [[User:Тіл ортаалығы Шелек|Тіл ортаалығы Шелек]] || [[Special:Contributions/Тіл ортаалығы Шелек|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Тіл ортаалығы Шелек}}
|-
| 58 || [[User:Tecumseh*1301|Tecumseh*1301]] || [[Special:Contributions/Tecumseh*1301|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Tecumseh*1301}}
|-
| 59 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Wikuiser}}
|-
| 60 || [[User:Абилмансур706|Абилмансур706]] || [[Special:Contributions/Абилмансур706|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Абилмансур706}}
|-
| 61 || [[User:Джунусбеков Марат|Джунусбеков Марат]] || [[Special:Contributions/Джунусбеков Марат|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Джунусбеков Марат}}
|-
| 62 || [[User:Carlos186|Carlos186]] || [[Special:Contributions/Carlos186|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Carlos186}}
|-
| 63 || [[User:Әмина Н|Әмина Н]] || [[Special:Contributions/Әмина Н|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Әмина Н}}
|-
| 64 || [[User:Тарлан1488|Тарлан1488]] || [[Special:Contributions/Тарлан1488|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|Тарлан1488}}
|-
| 65 || [[User:Тұрысбек Жанеля 7д|Тұрысбек Жанеля 7д]] || [[Special:Contributions/Тұрысбек Жанеля 7д|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Тұрысбек Жанеля 7д}}
|-
| 66 || [[User:Dariga Dairbekova|Dariga Dairbekova]] || [[Special:Contributions/Dariga Dairbekova|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Dariga Dairbekova}}
|-
| 67 || [[User:Шерзод Раманкулов|Шерзод Раманкулов]] || [[Special:Contributions/Шерзод Раманкулов|{{formatnum:47}}]] || {{Permissions|Шерзод Раманкулов}}
|-
| 68 || [[User:Шелек филиалы|Шелек филиалы]] || [[Special:Contributions/Шелек филиалы|{{formatnum:42}}]] || {{Permissions|Шелек филиалы}}
|-
| 69 || [[User:Нұрмахан Айзере|Нұрмахан Айзере]] || [[Special:Contributions/Нұрмахан Айзере|{{formatnum:41}}]] || {{Permissions|Нұрмахан Айзере}}
|-
| 70 || [[User:Itsasau|Itsasau]] || [[Special:Contributions/Itsasau|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Itsasau}}
|-
| 71 || [[User:Нұржігіт Айару|Нұржігіт Айару]] || [[Special:Contributions/Нұржігіт Айару|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Нұржігіт Айару}}
|-
| 72 || [[User:Мақан Айша Бауыржанқызы|Мақан Айша Бауыржанқызы]] || [[Special:Contributions/Мақан Айша Бауыржанқызы|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Мақан Айша Бауыржанқызы}}
|-
| 73 || [[User:Нұрахын Али|Нұрахын Али]] || [[Special:Contributions/Нұрахын Али|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Нұрахын Али}}
|-
| 74 || [[User:Шерова Ринат Амангелдиевна|Шерова Ринат Амангелдиевна]] || [[Special:Contributions/Шерова Ринат Амангелдиевна|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Шерова Ринат Амангелдиевна}}
|-
| 75 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}}
|-
| 76 || [[User:Гульнар Рысбекқызы|Гульнар Рысбекқызы]] || [[Special:Contributions/Гульнар Рысбекқызы|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Гульнар Рысбекқызы}}
|-
| 77 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Aldogarov}}
|-
| 78 || [[User:Meyirim|Meyirim]] || [[Special:Contributions/Meyirim|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Meyirim}}
|-
| 79 || [[User:Baobaba1984|Baobaba1984]] || [[Special:Contributions/Baobaba1984|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Baobaba1984}}
|-
| 80 || [[User:Қарағанды обл. тіл басқармасы|Қарағанды обл. тіл басқармасы]] || [[Special:Contributions/Қарағанды обл. тіл басқармасы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}
|-
| 81 || [[User:ТыныштықбайНурали|ТыныштықбайНурали]] || [[Special:Contributions/ТыныштықбайНурали|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|ТыныштықбайНурали}}
|-
| 82 || [[User:Z.Aldyar|Z.Aldyar]] || [[Special:Contributions/Z.Aldyar|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Z.Aldyar}}
|-
| 83 || [[User:Баура Илесбекқызы|Баура Илесбекқызы]] || [[Special:Contributions/Баура Илесбекқызы|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Баура Илесбекқызы}}
|-
| 84 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}}
|-
| 85 || [[User:Құралай Мұратқызы|Құралай Мұратқызы]] || [[Special:Contributions/Құралай Мұратқызы|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Құралай Мұратқызы}}
|-
| 86 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}}
|-
| 87 || [[User:~2026-23396-91|~2026-23396-91]] || [[Special:Contributions/~2026-23396-91|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|~2026-23396-91}}
|-
| 88 || [[User:Мейрмугамжановна|Мейрмугамжановна]] || [[Special:Contributions/Мейрмугамжановна|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Мейрмугамжановна}}
|-
| 89 || [[User:Aidana001|Aidana001]] || [[Special:Contributions/Aidana001|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Aidana001}}
|-
| 90 || [[User:Beket0vv|Beket0vv]] || [[Special:Contributions/Beket0vv|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Beket0vv}}
|-
| 91 || [[User:Абдулла Айзере|Абдулла Айзере]] || [[Special:Contributions/Абдулла Айзере|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|Абдулла Айзере}}
|-
| 92 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Kaiyr}}
|-
| 93 || [[User:Айдана Жаппарқызы|Айдана Жаппарқызы]] || [[Special:Contributions/Айдана Жаппарқызы|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Айдана Жаппарқызы}}
|-
| 94 || [[User:Baratrass|Baratrass]] || [[Special:Contributions/Baratrass|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Baratrass}}
|-
| 95 || [[User:Жұмәділ Қаракөз|Жұмәділ Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Жұмәділ Қаракөз|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Жұмәділ Қаракөз}}
|-
| 96 || [[User:Гульназисапанова|Гульназисапанова]] || [[Special:Contributions/Гульназисапанова|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Гульназисапанова}}
|-
| 97 || [[User:Madi Dos|Madi Dos]] || [[Special:Contributions/Madi Dos|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Madi Dos}}
|-
| 98 || [[User:Аида Кажмухановна|Аида Кажмухановна]] || [[Special:Contributions/Аида Кажмухановна|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Аида Кажмухановна}}
|-
| 99 || [[User:Ілиясұлы осман|Ілиясұлы осман]] || [[Special:Contributions/Ілиясұлы осман|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Ілиясұлы осман}}
|-
| 100 || [[User:Мурат Аруна|Мурат Аруна]] || [[Special:Contributions/Мурат Аруна|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Мурат Аруна}}
|-
| 101 || [[User:Kudaibergen Yerassyl|Kudaibergen Yerassyl]] || [[Special:Contributions/Kudaibergen Yerassyl|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kudaibergen Yerassyl}}
|-
| 102 || [[User:Жұмахан Сұлтан|Жұмахан Сұлтан]] || [[Special:Contributions/Жұмахан Сұлтан|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Жұмахан Сұлтан}}
|-
| 103 || [[User:Мейіржан Ерсаинов|Мейіржан Ерсаинов]] || [[Special:Contributions/Мейіржан Ерсаинов|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Мейіржан Ерсаинов}}
|-
| 104 || [[User:NomadAlshyn|NomadAlshyn]] || [[Special:Contributions/NomadAlshyn|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|NomadAlshyn}}
|-
| 105 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}}
|-
| 106 || [[User:Lanananna|Lanananna]] || [[Special:Contributions/Lanananna|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Lanananna}}
|-
| 107 || [[User:Айдос Қаракөз|Айдос Қаракөз]] || [[Special:Contributions/Айдос Қаракөз|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Айдос Қаракөз}}
|-
| 108 || [[User:Гулмира Исатай|Гулмира Исатай]] || [[Special:Contributions/Гулмира Исатай|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Гулмира Исатай}}
|-
| 109 || [[User:Смағзам Жансұлу|Смағзам Жансұлу]] || [[Special:Contributions/Смағзам Жансұлу|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Смағзам Жансұлу}}
|-
| 110 || [[User:Байгалиева Жадыра|Байгалиева Жадыра]] || [[Special:Contributions/Байгалиева Жадыра|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Байгалиева Жадыра}}
|-
| 111 || [[User:Naemabd|Naemabd]] || [[Special:Contributions/Naemabd|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Naemabd}}
|-
| 112 || [[User:Жанна Ж|Жанна Ж]] || [[Special:Contributions/Жанна Ж|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Жанна Ж}}
|-
| 113 || [[User:Beksultan228|Beksultan228]] || [[Special:Contributions/Beksultan228|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Beksultan228}}
|-
| 114 || [[User:Бауыржан Ерасыл|Бауыржан Ерасыл]] || [[Special:Contributions/Бауыржан Ерасыл|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Бауыржан Ерасыл}}
|-
| 115 || [[User:Дамир Исиргепов|Дамир Исиргепов]] || [[Special:Contributions/Дамир Исиргепов|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Дамир Исиргепов}}
|-
| 116 || [[User:Meru3em|Meru3em]] || [[Special:Contributions/Meru3em|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Meru3em}}
|-
| 117 || [[User:Zhaniya yerikovna|Zhaniya yerikovna]] || [[Special:Contributions/Zhaniya yerikovna|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Zhaniya yerikovna}}
|-
| 118 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 119 || [[User:Aisha707|Aisha707]] || [[Special:Contributions/Aisha707|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Aisha707}}
|-
| 120 || [[User:TrueNomadEditor|TrueNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TrueNomadEditor|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|TrueNomadEditor}}
|-
| 121 || [[User:NnnnoNam|NnnnoNam]] || [[Special:Contributions/NnnnoNam|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|NnnnoNam}}
|-
| 122 || [[User:Топчикмед|Топчикмед]] || [[Special:Contributions/Топчикмед|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Топчикмед}}
|-
| 123 || [[User:Нұрали Н|Нұрали Н]] || [[Special:Contributions/Нұрали Н|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Нұрали Н}}
|-
| 124 || [[User:~2026-27217-62|~2026-27217-62]] || [[Special:Contributions/~2026-27217-62|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-27217-62}}
|-
| 125 || [[User:Muqtarkyzy Ayaru|Muqtarkyzy Ayaru]] || [[Special:Contributions/Muqtarkyzy Ayaru|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Muqtarkyzy Ayaru}}
|-
| 126 || [[User:SpinnerLaserzthe2nd|SpinnerLaserzthe2nd]] || [[Special:Contributions/SpinnerLaserzthe2nd|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|SpinnerLaserzthe2nd}}
|-
| 127 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}}
|-
| 128 || [[User:-wuppertaler|-wuppertaler]] || [[Special:Contributions/-wuppertaler|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|-wuppertaler}}
|-
| 129 || [[User:On The Hidden Mountain|On The Hidden Mountain]] || [[Special:Contributions/On The Hidden Mountain|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|On The Hidden Mountain}}
|-
| 130 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Amherst99}}
{{/end}}</text>
      <sha1>afygcrvjhbmcgjallhqaiawc2j1srom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстандағы «қайта құру» саясаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505491</id>
    <revision>
      <id>3602605</id>
      <parentid>3544305</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42313" sha1="b97d3gj1avfcr9a02hs9qeqddn2ea7i" xml:space="preserve">'''Қазақстандағы «[[қайта құру]]» саясаты (1985-1991 жж.)'''.
[[Сурет:Горбачёв М.С.jpg|500x300px|нобай|оңға|Горбачёв М.С.]]

==Дағдарыс алдындағы қоғамның жағдайы==
КСРО құрамындағы барлық одақтас республикаларда 1980 жылдан кейін аса күрделі жағдай басталды. Мұндай жағдай елдің әлеуметтік, экономикалық нышандарының жоқтығынан туып еді. 1985 жылы наурыз айында КОКП Орталық комитетінің Бас хатшысы болып М.С.Горбачев сайланды. Қызметінің алғашқы күнінен бастап елдегі дағдарыс жағдайының себептерін ашу үшін батыл шаралар жүргізіп, күн тәртібіне кадр мәселесін қойды. КОКП Орталық комитетінің саяси бюросы мен президиумы жасына келген қарт адамдардан құралды. 1982—1985 жылдарда Л. И. Брежнев, М. А. Суслов және У.Черненко қайтыс болды.[М. С. Горбачев экономикалық реформаны жүргізуді бастау үшін жас кадрларды тарта отырып, өз “командасын” жинады. Партия жөне мемлекет басшылығына көптеген жаңа адамдар келді.
1985  жылы 23 сәуірде КОКП Орталық комитетінің пленумы болды. Пленумда М. С. Горбачев баяндама жасап, социалистік қоғамды дамытудың жаңа міндеттерін белгіледі. Қоғамды түбегейлі өзгерту жөне өлеуметтік экономиканы дамытуды тездетуді тапсырды. Қоғамдағы адамдардың рөлін арттыра отырып, өндірісте тәртіпті күшейту, еңбекке ынталандыруды жетілдіру көзделді. Өнеркәсіп салаларының құрылымын жаңарту, инвестициялық жүйені дамыту арқылы экономиканы модернизациялауға көп көңіл бөле отырып, машина жасау өнеркәсібін дамытуды 1,7 есеге арттыру міндеттерін белгіледі.&lt;ref&gt;http://kitaptar.com/node/1120 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140225140734/http://kitaptar.com/node/1120 |date=2014-02-25 }}&lt;/ref&gt; КОКП ОК-нің 1987 жылғы қаңтардағы пленумында бүкіл партия мен қоғам қызметінің мақсаты қайта құру жарияланды. Қайта құру &quot;демократия көбірек болсын&quot;, &quot;заңдылық пен тәртіп көп болсын&quot;, &quot;патриотизм мол болсын&quot; осындай көзқарастардың қалыптасуына әкеп соқтырды. 

==Дағдарыстың себептері==
===Саяси саладағы белгілері===
1. Басшылықтың өзгерістерді жүзеге асыру қажеттігін түсінуге қабілетсіздігі және дәрменсіздігі. &lt;br /&gt;
2. Қоғамдық өмірдің, экономикалық қызметтің, азаматтардың жеке өмірінің бір орталықтан басқарылуы. &lt;br /&gt;
3. Партиялық және мемлекеттік функциялардың бірігуі мен төрешілденуі. &lt;br /&gt;
4. Заңдылықтың бұзылуы. &lt;br /&gt;
5. Жариялылықтың болмауы.

===Экономикалық салада дағдарыстың белгілері=== 
- Шаруашылықты жүргізудің шығындық тәсілі. &lt;br /&gt;
- Ғылыми-техникалық және технологиялық прогресте артта қалушылық. &lt;br /&gt;
- Бақылаусыз басқару аппараты. &lt;br /&gt;
- Инфляция. &lt;br /&gt;
- Товар зәрулігі.
===Әлеуметтік саладағы оның негізгі белгілері===
- Халықтың тұрмыс деңгейінің нашарлауы. &lt;br /&gt;
- Теңгермешілдік. &lt;br /&gt;
- Әлеуметтік әділеттіліктің жиі бұзылуы. &lt;br /&gt;
- Күнделікті тіршіліктің бұрмалануы. &lt;br /&gt;
- Ұлтаралық қатынастардағы шиеленістер. &lt;br /&gt;
- Маскүнемдік, нашақорлық, ұрлық, парақорлық, жезөкшелік және коррупция.&lt;br /&gt;
Сонымен, [[КСРО]] қоғам дамуының жаңа бетбағытына мұқтаж жағдайда тұрды.

==Қайта құру бағыты==
[[Сурет:1988 CPA 5941.jpg|400x200px|нобай|оңға| Пошта маркасы]]
1985 жылғы наурызда Н.У.Черненко қайтыс болғаннан кейін КОКП ОК-нің Бас хатшысы қызметіне М.С.Горбачев сайланды. 1985 жылы сәуірде КОКП ОК-тың пленумында әлеуметтік, экономикалық дамуды жеделдету мәселесіне сәйкес экономикалық құрылымды қайта құру бағыты жарияланды. М.С.Горбачев саясатының ұрандары: жариялылық жеделдету, қайта құру. Бұл қайта құру бағыты 1986 жылғы КОКП-ның XXVII съезінде мақұлданды. Сонымен партия елде жаңару бағытына бастауға міндет алды.
Қайта құру ешқандай бағдарламасыз, ғылыми айқындамасыз жүргізілді. Бұл бағыттың қияли болжамдары көп болды. Қайта құру бағыты алғышқы кезден бастап сәтсіздікке ұшырай бастады. Бұған Мәскеуде В.В.Гришин, Ленинградта Г.В.Романов, Қазақстанда Д.А.Қонаев, Әзірбайджанда Г.Әлиев сияқты басшылар кінәлі деп шешілді. Қайта құру бағыты мемлекетті сол кезде алғышарты қалыптасқан аса ірі дағдарыстан құтқара алмады. Қоғамдағы жағдай күннен күнге қиындай берді.
Қайта құру бағытының қарама-қайшылығы.
1987 жылы қантар айында болып өткен КОКП ОК-нің Пленумында «Қайта құру және партияның кадр саясаты туралы» мәселе талқыланды. Қаулының кемшіліктері: 
1. Дағдарыстың нақты себептерін көрсете алмады. 
2. Жаппай өзгерістердің символына айналып, сөз жүзінде ғана салтанат құрды.
1987 жылғы маусым Пленумы басқару ісін түбірлі қайта құру мәселеріне арналды. Пленум әзірлеген құжаттар негізінде «Мемлекеттік кәсіпорын туралы заң» қабылданды. Бұл заңда тауар-ақша қатынастарының рөлі айқындалды. Мемлекеттік кәсіпорындар дербес тауар өндірушілер ретінде қарастырылды. Шаруашылықты жүргізудің экономикалық әдістерін меңгеруге көшуге негіз жасалды. Ұзақ мерзімді жоспарлау орнына мемлекеттік тапсырыстар жүйесі енгізілді.
Алайда, бұл шаралар іске асырылмады. Қоғамның саяси құрылымдарын жаңартпайынша, шаруашылықты жүргізудің жаңа әдістері нәтиже бермейтіндігі айқын болды. Халық шаруашылығындағы жағдай ауырлай түсті. Дүкен сөрелерінен күнделікті тұтынатын тауарлар жоғала бастады, азық-түлік түрлері нашарлады.
1988 жылғы маусым айында болған КОКП XIX Бүкілодақтық конфернцияда қоғамның әлеуметтік экономикалық жүйесіне талдау жасалып мынандай шешімдер қабылдады:
1. Саяси жүйеге реформа жүргізбейінше әлеуметік – экономикалық өзгерістер жасау мүмкін еместегін мойындау. &lt;br /&gt;
2. Демократияландыру мен жариялылық. &lt;br /&gt;
3. Төрешілдікке қарсы күрес. &lt;br /&gt;
4. Халықтық реформа жүргізу. &lt;br /&gt;
5. Әлеуметтік әділеттік ұстанымдарын жүзеге асыру.&lt;br /&gt;
Осыдан кейін қайта құруды жүргізу үшін ең алдымен саяси жүйеге реформа еңгізу керек болды.&lt;ref&gt;http://e-history.kz/kz/contents/view/1552 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307175052/http://e-history.kz/kz/contents/view/1552 |date=2014-03-07 }}&lt;/ref&gt;

==Қоғамның саяси және әлеуметтік өміріндегі қайшылықтар мен кемшіліктер==
80-жылдарға қарай халық шаруашылығын жоспарлауындағы және өндіргіш күштерді орналастырудағы әміршіл-әкімшіл жүйенің жіберген кемшіліктері мен қайшылықтарының нәтижесі тоқырау құбылыстарын тұғызды. Республика шикізат көзі ретінде қала берді. Рухани идеологиялық өмірде отарлау жүйесінің толық ықпалында болды. Ғылым мен ағарту саласын қаржыландырудың «қалдықты» ұстанымы сақталды. Ұлттық мәдениет, салт-дәстүрлер, тіл өте ауыр жағдайға тірелді. Тек қана 1954-1986 жылдар аралығында қазақ тілінде білім беретін 600-ге жуық мектеп жабылды. Қазақ тілінің қолдану аясы өте тарылды. Сол кезде билікте отырғандарды тіл тағдыры толғандырмады.
Аса маңызды мәселелердің барлығы тек Москвада ғана шешіліп отырды. Республикалар егемендегі сөз жүзінде ғана болды.
Қазақстан партия басшысы Д.Қонаев (1912-1993 жж.) өз жұмысында көптеген кемшіліктерге жол берді. Д.Қонаевтің өзіне республика халықтарының арасында табынушылық пайда болды. Оның маңындағылар республикадағы күрделі әлеуметтік-экономикалық, рухани, экологиялық жағдайларға немқұрайды қарады.

==Желтоқсан оқиғасы (1986 ж.)==
[[Сурет:99462436e73b28d71391b903eb9b7a63 big.jpg|300x300px|нобай|Жастардың алаңға шығуы]]
1986 жылғы желтоқсан оқиғасына орталықтың өктемдік әрекеттері мен демократиялық принциптері арасындағы қайшылықтар және шовинистік саясат т.б. қалыптасқан жағдайлар нарызылықтың негізгі себептері болды.
Наразылықтың сылтауы 1986 жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы орталық Комитетінің V пленумы болды. Пленумда Г.П.Разумовский ұсынысымен Қазақстанды көп уақыт бойы басқарған [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Д.Қонаевты]] орнынан босатып, мемлекет басшылығына республика халқына бейтаныс Ульяновск облысы партия комитетінің бірінші хатшысы болған [[Г.В.Колбин]] тағайындалды. Ел басшылығының ауыстырылуына арналған бұл пленум 18 минутқа ғана созылды. Орталықтың бұл әрекеті барып тұрған саяси қателік және қазақ халқының мүддесін мүлде елемеушілік болды.

===Оқиға барысы===
[[Сурет:99462436e73b28d71391b903eb9b7a63 big.jpg|300x300px|нобай|Желтоқсан оқиғасы]]
1986 жылы 17 желтоқсанда Алматыда жастар толқуы басталды. Кейін бұл толқу республиканың басқа қалаларына тарады. Шеру бейбіт және саяси сипатта болды. Жастар шеруі құқық бұзушылық, ұлтшылдық сипаттан аулақ болды. Наразылықтың басты қозғаушы күші студенттер, жастар болды. Бюрократиялық жүйеге үйренген республика басшылары жастар пікірін тыңдағылары келмей, олардың тез таралуын талап етті. Шеруді тарқату мақсатында республика басшылары Алматы Гарнизоны, басқа да әскери күштер көмегімен жастар жиналған [[Республика алаңы (Алматы)|Брежнев алаңын]] қоршады. Демонстрацияны тоқтату мақсатында КСРО-ның кейбір өңірлерінен ішкі әскер бөлімдері әкелінді.
Осыншама ірі күштер сапер күрегі, үйретілген иттер, су шашатын машиналар, сойындар т.б. қарулар көмегімен демонстрацияны тоқтатты. Қоғамдық тәртіп сақшылары өрескел қатыгездікке барып, көп адамдардың қаза табуына жол берілді. Республика басшылары бұл жағдайға көз жұма қарады.
Шеруге қатысқандарды тергеу ісі өте қатал, заңсыз жүргізілді. Тергеу камераларына, қаланың сыртына әкетілгендерінің саны 8,5 мың болды. Көптеген жастар оқу орындарынан, комсомолдан шығарылды.
[[Желтоқсан көтерілісі|Желтоқсан оқиғасына]] қатысқандарының ішінен [[Қайрат Рысқұлбеков]], Ербол Сыпатаев, Ляззат Асанова, Сәбира Мұхамеджанова сияқты жастар жақсыз өктем биліктің құрбандары болды. Біраз уақыттан кейін сол кезде айыпталған 99 адамның 46-ы ақталды, 83 адам 1,5 жылдан 15 жылға дейін бас бостандығынан айырылды, 52 адам партия қатарынан, 787 адам комсомол қатарынан шығарылды. 1138 адам комсомолдық сөгіс алды, жоғары оқу орындарының 12 ректоры қызметінен алынды, 271 студент оқудан шығарылды, ішкі істер министрлігінен 1200 адам, денсаулық сақтау және көлік министрлігінен 309 адам жұмыстан шығарылды. Желтоқсан құрбаны Қайрат Рысқұлбеков 1988 жылы мамырда қайтыс болды. 1996 жылы 9 желтоқсанда оған [[Халық қаһарманы|«Халық қаһарманы»]] атағы берілді. 1987 жылғы КОКП ОК-ті Алматыдағы 1986 жылғы желтоқсан оқиғасын «Қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деп бағалады.
Желтоқсан оқиғасы КСРО-ның ыдырауын тездетті. Кейіннен партия желтоқсан оқиғасында жіберілген қателерді мойындады. КСРО халық депутаттарының 1 съезінде ақын, қоғам қайраткері М.Шаханов желтоқсандағы орталықтың жүргізген іс-әрекетін қатты сынап, тұңғыш рет мінбеде сөз сөйледі. Бұл желтоқсан шындығын ашудағы алғашқы қадам болды.

Михаил Горбачёв өзінің естеліктерінде кейінірек Колбиннің Қазақстанға тағайындалуымен орын алған кадрлық қателікті мойындады:
{{Колбинге байланысты жасалған қателікті түзету талап етілді. Бұл біздің ұлтаралық қатынастар саласындағы алғашқы ірі қателігіміз болды, мен оны қайталамауға ұйғардым. Бәріміз де қазақтар өз республикасын өздері басқаруы тиіс деген қорытындыға келдік те, жаңа басшыларының кім болуы керектігін өздерінің шешуіне қалдырдық.&lt;ref name=omirim&gt;{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 171-213 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}&lt;/ref&gt;

==Кеңес саяси жүйесіндегі реформалар==
1989 жылы мамыр-маусым айларында КСРО халық депутаттарының 1 съезі өтті. Бұрынғы жылдардан өзгешілігі съезде саясаттағы, экономикадағы және қоғамдық өмірдің әлеуметтік-рухани салаларындағы жағдайларға өткір сыни және табанды талдау жасалып, кеңес қоғамына төнген дағдарыстың себептерін іздеу әрекеттері жасалды. Съезд барлық дәрежедегі партиялық және мемлекеттік органдар қызметінің арасын ажырату мәселесіне арнайы тоқталды. Бұл съезден кейін Компартияның билігі өз беделінен айрыла бастады. М.Горбачев бастаған партия басшыларының С.Е. Лихачев, П. Соломенцев т.б. қызметіне сын айтылу көбейді. Партиямен қатар комсомол, кәсіподақ қызметтері де үздексіз сыналды.
КСРО халық депутаттарының 1 съезінде жаңа одақтық келісім шарттары жасау мәселесі көтерілді. Бірқатар одақтас республикаларда егемендік туралы декларация қабылданды (Балтық жағалауы республикалары, Украина, Қырғыстан).
1990 жылы 25 қазанда Қазақстан өзінің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация жариялады.
КСРО басшыларының шындықты бағалап, түсінуге қабілетсіздігі, республика халықтарының ыңғайына барғысы келмеуі олардың беделін түсірді. Ресей Федерациясы да өзінің егемендігін жариялады. Ресей «КСРО-ң бел омыртқасы» болып есептелгендіктен, бұл кеңес жүйесіне берілген өте ірі сөққы болды. Соған қарамастан, КСРО-ның болашағы туралы мәселе түпкілікті шешілмей, ол ірі ел ретінде тіршілік ете берді.

===Жергілікті кадрларды тағайындау===
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы лауазымына ұсынылған бірқатар кандидатуралар қаралды. 1989 жылы 22 маусымда бұл лауазымға [[Нұрсұлтан Назарбаев]] сайланды. КОКП ОК басшылығының арасында Назарбаевтың тағайындалуына қарсыластар да болды, олар «Назарбаев ыңғайсыз», бағыныштылықтан шығып, басқарылмайтын болады деп мәлімдеді. Содан кейін Горбачев оларға бір сөйлеммен қарсылық білдірді: «Бір ыңғайсыз Назарбаев бүкіл ыңғайсыз Қазақстанға қарағанда жақсы». Нәтижесінде, жабық, жасырын дауыс беру нәтижесінде Орталық Комитеттің 158 мүшесінен тұратын Назарбаевтың кандидатурасын 154 адам қолдады&lt;ref name=omirim/&gt;.

Сайланғаннан кейін пленумда сөйлеген сөзінде Назарбаев қайта құру саясаты туралы өз пікірін білдірді:

{{Quote| Біздің партиямыз бен республикамыздың тарихындағы мұндайлық бетбұрыс сәтте Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетіне және маған жүктелген күллі жауапкершілікті түсінемін. 

Адамдар көптеген өмірлік маңызы зор әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси проблемалардың, сонын ішінде тоқырау кезінде көмескілендіріп немесе айтылмай келген ұлтаралық қатынастар саласындағы проблемалардың шешілуін қайта құрумен байланыстырады.Олардың қаншалықты күрделі екенін соңғы жылдардың оқиғалары көрсетеді. Дегенмен, оларды шешу жолдары айқындалды. Енді тек белгіленгенді неғұрлым белсенді түрде жүзеге асыру қажет.

Бұл мәселелердегі менің ұстанымым барлығыңызға аян. Ол КСРО халық депутаттарының I съезінде сөйлеген сөзімде айқын тұжырымдалғанды. Мен қазақстандықтардың мүдделерін білдіруге тырыстым және ол біздің республикамыздың сайланған бір топ депутаттардың ортық тұғырнамасы болатын. Сол бағдарламаны жүзеге асыру бағытын табандылықпен ұстанамын деп сіздерді сендіргім келеді. Республиканың бірінші басшысы үшін халық мүддесіен жоғары ештеңе жоқ деп есептеймін.&lt;ref name=omirim/&gt;}}

Дипломат және саясаткер Александр Дзасохов өзінің естеліктерінде 1990 жылдың күзінде Горбачёв одан Алматыға баруды және Нұрсұлтан Назарбаевтың КСРО вице-президенті лауазымына орналасуға келісімін алуды сұрағанын айтты. Горбачев «өзінің ниетін Назарбаевты өзінің қасында ұстау ниетімен негіздеді. Вице-президент лауазымын енгізуді Горбачев мемлекеттік басқару жүйесін нығайтудың негізгі қадамдарының бірі ретінде қарастырды. Нұрсұлтан Әбішұлының кандидатурасының пайдасына басты дәлел экономикалық және саяси шындықты терең білумен ұштастыра отырып, орасан зор республиканы басқарудың табысты тәжірибесі болды. Назарбаевтың біздің көпұлтты мемлекетіміздің табиғатын жақсы түсінгені де маңызды болды». Кейіннен Горбачёв Назарбаевтың жаңартылған одақтың Үкімет басшысы қызметін атқаруын жоспарлағанын еске алды, бірақ бұл жоспарлар МТЖК-ге байланысты жүзеге асырылмады.&lt;ref name=omirim/&gt;

==Қоғамдық – саяси қозғалыстар==
[[Сурет:20120619104808.jpg|500x300px|нобай|Невада-Семей қозғалысы]]
80 жылдардың аяғына қарай демократиялық процестің жандауына байланысты Қазақ КСР-де қоғамдық ұйымдар құрыла бастады.
1989 жылдың көктемінде Қазақстанда алғашқы болып «Невада - Семей» экологиялық қозғалысы құрылды. Бұл қозғалыстың лидері ақын О.Сулейменов болды. Қозғалыстың мақсаты – республика жеріндегі Семей және басқа полигондарды жабу, полигон зардабын шеккен халыққа көмек көрсету. Қозғалыс төрағасы - О. Сулейменов пен қоғам қайраткері М. Шахановтың бастамасымен Балқаш және Арал проблемалары бойынша комитет құрылды. Комитеттің негізгі мақсаты Арал төңірегіндегі экологиялық апаттың зардабын шеккендерге көмек беру, теңіздің экологиялық апатына үкімет назарын аудару болды.
1989 жылы «Әділет» коғамы құрылды. Қоғамның негізгі мақсаты ұжымдастыру кезіндегі ашаршылық, сталиндік репрессия шындығын ашу болды. Бұдан басқа Қазақстанда «Азамат», «Ақиқат», «Қазақ тілі», «Мұсылман әйелдер лигасы» сияқты қоғамдық саяси қозғалыстар құрылды.

1990 жылы «Азат» азаматтық қозғалысы құрылды. Басты мақсаты Қазақстанның мемлекеттік егемендігін алу болды.
1990 жылы ұлтаралық «Единство» қозғалысы құрылды. Қозғалысқа ғылыми-техникалық интеллигенция өкілдері кірді. Осы кезде «Желтоқсан» партиясы құрылды. Бұл партияның құрамына 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қатысқандар кірді.
1991 жылы «Азат» азаматтық қозғалысының партиясы құрылды.
Жастар өздерінің саяси қозғалысы «Алаш» партиясын құрды.
1991 жылы Қазақстан социал-демократиялық партиясы құрылды. 1990 жылы Қазақстанда 100-ден аса қоғамдық-саяси қозғалыс болды. Алматыда ғана 40-қа жуық саяси қозғалыс жұмыс істеді. Бұл кезде Қазақстандағы көптеген қоғамдық – саяси қозғалыстар әлсіз және қалыптасу кезінде болды. «Невада - Семей», «Қазақ тілі» сияқты қоғамдық қозғалыстар біршама мықты, көптеген мүшелері мен белгілі дәрежедегі қаржылық қорлары бар ірі қозғалыстар болды.
1990 жылдың аяғына қарай қатарында 800 мыңға жуық коммунист болған Қазақстан коммунистік партиясы сан жағынан неғурлым көп саяси күш болды.
Дегенмен, бүкіл елімізде компартияға деген халықтың сенімсіздігі күшейді. Бұл жағдай компартия беделінің түсуіне айтарлықтай әсер етті. 1990 жылы компартия мүшелерінің 42% - ы өз еркімен партия қатарынан шықты. Осы жылы партия мүшелерінің қатары 49000-ға кеміді.
90-жылдардың басына қарай Қазақстанда бұрын патша үкіметінің жазалаушы күші болған қазақтар ұйымы пайда болды. 1991 жылы 15 қыркүйекте Орал қаласында қазақтар патша үкіметіне қызмет етуінің 400 жылдығын мерекелеуге шешім қабылдады. Бұл, шындығында, қазақ халқының ұлттық мүддесімен сонаспағандықтың дәлелі. «Азат», «Желтоқсан», «Парасат» қозғалыстары бұл әрекетке ашық түрде қарсы шықты. Жаппай қақтығысқа ұласа жаздаған бұл әрекет жоғарыда аталған қозғалыстар мен құқық қорғау органдарының араласуымен тоқтатылды. Кез келген қоғамдық ұйымдардың абайсыз іс - әрекеттері үлкен қасіретке айналуы мүмкін екендігіне Оралдағы оқиғалар тағы да көз жеткізді.

==1991 жылғы тамыз бүлігі==
[[Сурет:894931.jpg|400x300px|нобай|Мәскеуге енгізілген әскерлер]]
5 тамыз күні М. С. Горбачев отбасымен бірге Қырымда құрылысы жаңадан аяқталған Форосқа демалуға кетті. М. С. Горбачев демалысқа кеткеннен кейін ел билігін Мемлекеттік төтенше жағдай комитеті өз қолына алады. 18 тамызда Форосқа ГКЧП (Мемлекеттік төтенше жағдай комитеті) мүшелері —  Бакланов, Шенин, Болдин, Варенников жөне Плеханов барып, М. С. Горбачевтің елде төтенше жағдай жариялау туралы құжатқа қол қоюын талап етті. М. С. Горбачев құжатқа қол қоюдан бас тартты.
ГКЧП-ның басшылары вице-президент Г. И. Янаев, В. С. Павлов, Д. Т. Язов, Б. К. Пуго, В. Крючков, В. А. Стародубцев, А. И. Тизяков жөне Бакланов болды.
19—21 тамыз күндері ГКЧП басшылары Мәскеу төңірегіне әскерлерді әкелді. Бірақ, нақты іс-өрекеттерге бармады. Мәскеу қаласында демократиялық күштердің шақыруымен 500 мың адам қатысқан саяси шеру болды. Жиналғандар алдында Б. Н. Ельцин сөз сөйлеп, ГКЧП-ның іс-өрекеттерін антиконституциялық, антидемократиялық деп бағалады. ГКЧП мүшелері ешқандай қарсылық көрсетпеді. 1 тамызда ГКЧП мүшелері Форосқа барып, М. С. Горбачевті Мөскеу қаласына өкелді. 22 тамызда ГКЧП басшылары тұтқындалды. Елдегі билік Б. Н. Ельциннің қолына көшті. 23 тамызда РКФСР Жоғарғы кеңесінде М. С. Горбачевтің КОКП-ты таратуға келісім беруі үзілді-кесілді талап етілді. М. С. Горбачев КОКП-ты тарату туралы келісімге қол қойды. Б. Н. Ельцин РКФСР компартиясын таратты.
1991 жылы 8 желтоқсанда Белорусияның Беловеж Пущесында үш славян мемлекетінің басшылары — Б. Ельцин (РКФСР), Л. Кравчук (Украина) жөне С. Шушкевич (Белоруссия) кездесіп, “Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы халықаралық құқық негізінде өзінің өмір сүруін тоқтатты” деген мәлімдеме жариялады. 10 желтоқсанда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының (ТМД) құрылғандығы (ратификацияланды) бекітілді. 1991 жылы 16 желоқсанда Қазақстан Республикасы өз төуелсіздігін жариялады. 21 желтоқсанда Алматы қаласында бұрынғы 11 ел басшылары бас қосып, ТМД елдерінің ынтымағы ретінде Алматы декларациясына қол қойды. КСРО ыдырап, оның орнына жаңа одақ — ТМД құрылды. 1991 жылы 25 желтоқсанда М. С. Горбачев теледидардан сөз сөйледі. Ол “ТМД елдері одағының құрылуы, КСРО деген елдің жойылуы менің КСРО Президенті қызметінен бас тартуыма әкелді” деді. Кешкі сағат 19-дан 38 минут кеткенде Кремльдің үстіндегі КСРО-ның қызыл жалауы түсіріліп, оның орнына қызыл, ақ және көк бояулы Ресей жалауы ілінді. Сөйтіп, XX ғасыр тарихындағы ең ірі держава — КСРО деген ел тарих қойнауына кірді.

==КСРО-ның сыртқы саясаты==
70-жылдардың соңында КСРО- ның өз өскерлерін Ауғанстанға кіргізуі “қырғи-қабақ” соғыс саясатының жаңадан басталуына әкелді. АҚШ жөне оның одақтастары КСРО-ға қарсы күш көрсету саясатын жалғастыра отырып, “жұлдыздар соғысы” доктринасын қабылдады. Бүл КСРО Үкіметі үшін өте ауыр болды. Кеңес мемлекеті сыртқы саясатта Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдеріндегі “барқыт” революциясынан қорғанып, кеңестік диктат саясатын жалғастырды. 80-жылдардан бастап КСРО сыртқы саясатта жаңаша ойлау доктринасын жариялады. 1985 жылы КОКП-Ның Орталық комитетінің сөуір пленумында М. С. Горбачев сыртқы саясаттағы жаңа доктринасын белгілеп, американ-кеңес қарым-қатынастарындағы келіссөздерді жаңа бағытқа көшірді. 1985 жылы күзде Женева қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган кездесті. 2000 жылға дейін ядролық қаруды таратпау жөне қысқарту туралы келісімдерді жалғастыруға келісті.
1985 жылы қазан айында Исландия астанасы Рейкявик қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган кездесті. Орта қашықтықтағы зымыран- дарды қысқарту туралы келіссөздер жүргізілді. М. С. Горбачевтың сыртқы саясаттағы жаңаша ойлау түжырымдамасын көптеген Батыс Еуропа елдері қолдады. Бейбіт қатар өмір сүру саясатын жалғастыру арқылы КСРО өзінің диктаттық саясатынан бас тарта бастады. 1987 жылы 8 желтоқсанда Вашингтон қаласында М. С. Горбачев пен Р. Рейган үшінші рет кездесті. Олар орта жөне қысқа қашықтықтағы зымырандарды жоюға келісті. 1989—1991 жылдардағы Орталық жөне Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдеріндегі демократиялық револю­ция нөтижесінде бүл елдерде социализмнен капитализмге өту процесі жүрді.
1989 жылы желтоқсанда АҚШ Президенті Дж. Буш (үлкен) жөне КСРО Президенті М. С. Горбачев Мальта аралында кездесті. Екі ел стратегиялық қаруларды 50 %-ға қысқартуға келісті. Химиялық қару-жарақты жоюға келісті. 1989 жылы қарашада Берлин қабырғасы құлатылып, бүл “қырғи-қабақ” соғыс саясатының символына айналды. 1990 жылы 3 қазанда екі Германия мемлекеті біріктірілді. Еуропада Герман Федеративтік Республикасы — біртүтас неміс мемлекеті құрылды. М. С. Горбачев пен Г. Коль екі мемлекетті біріктіруге зор еңбек сіңіріп, тарихта қалды. 1989 жылы 15 ақпанда КСРО Ауғанстаннан Кеңес өскерлерін шығарды. 1990 жылы М. С. Горбачев Нобель сыйлығын алды. 1990—1991 жылдарда КСРО-ның ішкі дамуындағы дағдарыс пен ұлтараздық, жергілікті соғыстар КСРО-ның халықаралық қатынастағы беделін түсірді. Халықаралық қатынаста бір полюстің ықпалы күшейе түсті. 1991 жылы АҚШ-тың Иракқа қарсы “құмдағы дауыл” соғыс жылдарында айтарлықтай қолдау жасай алмай, бейтараптық саясат ұстанды. КСРО үлы державалық саясатынан айырылды. 1991 жылы 28 маусымда Социалистік елдер арасындағы ынтымақ ұйымы, Өзара экономикалық кеңес ұйымы өз жүмысын тоқтатты. 1991 жылы 1 шілдеде Прага қаласында Варшава келісіміне мүше елдер өскери одақтың жұмысын тоқтатқандығы туралы келісімге қол қойды. КСРО-ның құлауынан кейін Төуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) ұйымы құрылып, КСРО-ның мүрагері —  Ресей Федерациясының жаңа тарихы басталды.

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:КСРО саясаты]]</text>
      <sha1>b97d3gj1avfcr9a02hs9qeqddn2ea7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Й</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510535</id>
    <revision>
      <id>3602252</id>
      <parentid>3491682</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wikuiser</username>
        <id>172895</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кодтар кестесі */</comment>
      <origin>3602252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4185" sha1="tasylyen4j1adfk0v9sokfizbxt78vf" xml:space="preserve">[[Сурет:Cyrillic letter Short I.svg|thumb|left|110px| ]]
{{Қазақ әліпбиі (кирил)}}
[[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px| ]]
'''Й''', '''й''' немесе '''қысқа и''' — кириллицаға негізделген әліпби әрпі.

Тіл алдының жуықтануынан жасалатын дауыссыз дыбысты белгілейтін таңба. Й ауыз жолды үнді дыбысқа жатады. &quot;Й&quot; әрпі көбінесе сөздің орта, соңғы буындарында жазылады (мысалы, тайлақ, тай, айна, тоғай). &lt;ins&gt;[[Қазақ тілі|Қазақ тілінде]] (өз төл сөздерінде) й - дыбысы сөз басында келмейді. Қазақ тілінің заңдылықтары бойынша ондай сөз Ж-ға айланады. Мысалы: Түрікше һәм Қазақша: yer (йер)-жер, yür (йүр)-жүр, yay (йай)-жай (бір зат жайында мағнасында), ye (йе)-же және т.б&lt;/ins&gt;. Й сөз басында көбінесе, қазақ тіліне орыс тілі арқылы&lt;ins&gt; басқа тілдерден&lt;/ins&gt; енген сөздерде ғана келеді (йодизм, йот)&lt;ins&gt; немесе халықаралық терминдерде, мемлекет, жер-су есімдерінде: Йемен, йети және т.б.&lt;/ins&gt;&lt;ref&gt; Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 5 том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1962&lt;/ref&gt;.

== Кодтар кестесі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
 ! Код
 ! Регистр
 ! Ондық&lt;br /&gt; код
 ! 16-лық&lt;br /&gt; код
 ! 8-дік&lt;br /&gt; код
 ! Екілік код
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; | [[Юникод]]&lt;br /&gt;(монолитті)
 | Бас
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 1049
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 0419
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 002031
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 00000100 00011001
 |-
 | Кіші
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 1081
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 0439
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 002071
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 00000100 00111001
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; | [[Юникод]]&lt;br /&gt;(жіктеу)
 | Бас
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 68682502
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 0418 0306
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 00406001406
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 00000100 00011000 00000011 00000110
 |-
 | Кіші
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 70779654
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 0438 0306
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 00416001406
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 00000100 00111000 00000011 00000110
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; | [[ISO 8859-5]]
 | Бас
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 185
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | B9
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 271
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 10111001
 |-
 | Кіші
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 217
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | D9
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 331
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 11011001
 |-
 | rowspan=&quot;2&quot; | [[KOI 8]]
 | Бас
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 234
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | EA
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 352
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 11101010
 |-
 | Кіші
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 202
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | CA
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 312
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 11001010
 |-
 | rowspan=2 | [[Windows 1251]]
 | Бас
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 201
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | C9
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 311
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 11001001
 |-
 | Кіші
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 233
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | E9
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 351
 | style=&quot;text-align:right;&quot; | 11101001
 |}

[[HTML]] жүйесінде бас әріп «Й»-ны &amp;amp;#1049; немесе &amp;amp;#x419;, ал кіші «й» әріпін - &amp;amp;#1081;  немесе &amp;amp;#x439; деп белгілейді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Commons|Cyrillic alphabet}}

[[Санат:Кириллица]]</text>
      <sha1>tasylyen4j1adfk0v9sokfizbxt78vf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518288</id>
    <revision>
      <id>3602536</id>
      <parentid>2155532</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <origin>3602536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21800" sha1="n06x9iwpx3l7ao0l3zi2na0izy1rh3f" xml:space="preserve">==Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру==

'''Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру''' – Кеңестік жүйенің қазақ қоғамын дәстүрлі даму жолынан тайдыру үшін жүзеге асырған саяси-шаруашылықтың шаралары. Алғашқы жылдардан бастап-ақ Қазақ өлкесінің табиғи-климаттық және әлеуметтік ерекшеліктерін ескере қоймаған кеңестік әміршіл-әкімшіл жүйе 20-жылдардың ортасына қарай көшпелі қазақ шаруаларының отырықшыландыру мәселесіне назар аудара бастады. Бүкілресейлік ОАК  пен РКФСР ХКК 1924 жылы 17 сәуірдегі ережесі бүкіл елде шаруалар қожалықтарын күшпен ұжымдастыру науқанына ықпал жасады. Жаңадан құрылатын колхоздар көшпелі және жартылай көшпелі бола алмайтын еді. Оның үстіне бүкіл одақтағы барлық көшпелі және жартылай көшпелі шаруалар қожалықтарының 80 %- ға жуығы осы қазақ жерінде болатын. Мемлекеттік жоспарлау бойынша Қазақстандағы көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтар сандары 706 мыңды, жұмыс істеуші 7 млн-нан астам адам құрады. Қазақстан өлкелік партия  комитетінің бюросы 1929 жылы 6-қарашадағы мәжілісінде 1929 – 1930 жылдар, яғни отырықшыландырудың алғашқы жылында, осы шарамен кем дегенде барлық қожалықтардың 12 %-ын қамтуды ( 84000-нан астам) жергілікті органдарға міндеттеді. Қаулыда көшпелі тұрмыстың «социалистік құрылыспен үйлесе алмайтындығы» тағы да атап көрсетілді. Өлкелік партия комитетінің 1930 жылы 19 –қаңтардағы қаулысы бұл жұмысты жаппай ұжымдастыру негізінде күшейте түсу қажеттігіне баса назар аударды. 

Көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын отырықшыландыру туралы мәселе Қазақ АКСР ОАК-нің 1930 жылы қаңтарда  болып өткен 2-сессиясында жан-жақты әңгіме болып, онда «Қазақ халқын отырықшыландыру жолдары туралы» арнайы қаулы қабылданды. Онда қабылданған шешімдері орындау үшін Қазақ АКСР ХКК-нің жанынан Отырықшыландыру жөнінде тұрақты комитет құрылды. 1930 жылға арналған отырықшыландыру аудандарын анықтау туралы мәселе осы комитеттің ақпанда болған мәжілісінде арнайы қаралды. Бірінші бесжылдықта 380 мың қазақтың көшеплі және жартылай көшпелі қожалықтарын отырықшыландыру көзделді. Алайда, шын мәнінде, осы кезеңде нақты отырықшыланғандар 70,5 мың ғана қожалық болып шықты. Бұл отырықшыландыруға тиісті қазақ қожалықтарының 17,6 % ғана еді. Қазақстан басшылығы отырықшыландыру үрдісін Бүкілодақтық екпінді шараға айналдыруға барынша күш салды. Осы мақсатпен жергілікті жерлерде Қазақстан одақтағы  көшпелі халықтар арасындағы отырықшыландыру пионері болуы тиіс ұсыныс та белең алды. Алайда, мұның ешқайсысы да одақтық үкімет тарапынан қолдау таба қойған жоқ. Орталық бұл жылдары жаппай ұжымдастыру шараларын жүргізуді алғашқы орынға қойды. Республика басшылығының ұжымдастыруды отырықшыландыру негізінде жүргізу туралы ұсыныстары қабылданбай, керісінше «жоғарыдан» отырықшыландыру ұжымдастыру негізінде жүзеге асыру талап етілді. 

Отырықшыландыру шараларын жүзеге асыруды қиындата түскен басты нәрсе – оған деген бюрократиялық және әкімшіл-әміршіл біржақты көзқарастың орын алуы еді. Осының әсерінен отырықшылана бастаған шаруаны құрылыс материалдарымен қамтамасыз ету мүмкін болмай қалды. Бұл, әсіресе, Қазақстаннан тыс жерлерден ағаш тасып әкелуге байланысты жұмыстарда анық көрініс берді. Ағашпен қамтамасыз ету жоспарлары орындалмай, жаңа құрылыстар бар болғаны 25 -30 % құрылыс материалдарымен ғана қамтамасыз етілді. Ағаш дайындайтын одақтық мекемелер Қазақстанға арнап ағаш тасымалдауға немкетті қарады. Отырықшыландыру үрдісі басталғанда техникалық жабдықтау мәселесі аса үлкен қажеттілікке айналды. Сондықтан, отырықшыланатын қазақ ауылдарын соқамен, тырмамен, тұқым сепкіш машинамен алдын-ала қамтамасыз ету жоспарлары белгіленді. Алайда, Мәскеудегі орталықтардың отырықшыландырудың өзіне жеткілікті көңіл бөлмеуі, ал республика басшылығының өздері бекіткен машинамен жабдықтау жоспарының орындалуын қадағаламауы салдарынан жоспарда белгіленген аз ғана техниканың өзі де қазақ ауылына уақытында жетпей қалды. Арнайы шаруашылық машиналарына бөлінген қаржыны өндіріп алуда жүгенсіздіктер орын алды. Қазақстан үкіметінің шешімі  бойынша машинамен жабдықтауға бөлінген кредитті халықты отырықшыландырудың төртінші жылынан бастап қана төлей бастаулары керек еді. Ал, жергілікті басшы органдар болса бұл тәртіпті о бастан-ақ бұзып, машинаны босатқан бетте оның құнының 30-40 % -ын алдын-ала жедел төлеуді талап етті. Мұның өзі отырықшыландыру барысында бар малын қауымдастырып, өздері қайыршылана бастаған халықтың тұрмысын ауырлата түсті. Жергілікті жерлерге машиналар жеткізу ісіне немқұрайлы қарау да орын алды. Егер егіншілік аудандарына шөп шабатын машиналар апарылса, ал мал шаруашылығымен айналысатындарға топырақ өңдейтіндер жеткізілді. Бұрынғы көшпелі қазақтың ауыл шаруашылығы машиналарының тілін білмеуі, машинамен жабдықтаушы ұйымдар тарапынан үйретудің болмауы  отырықшыланған шаруаны бұрынғыша ата-баба әдісімен жұмыс жасауға – шалғымен орып, ағаш соқамен жыртуға мәжбүр етті. Еш қозғалыссыз, ашық аспан астында жатқан машиналар тозып бітті. Мамандар жетіспеді. Округтік органдардың қазақ аудандарын қажетті мамандармен қамтамасыз етуге немкетті қараулары салдарынан материалдық жағынан қамтамасыз етілмеген, пәтері жоқ және қазақ тілін білмейтін мамандары отырықшыландыру аудандарында көп тұрақтамады. Қазақстанға сырттан келген келімсектерден құралған өндіріс орындары мен кеңшарлардың қазақ шаруаларына қол ұшын бермеуі де отырықшыландыру үрдісін қиындата түскен еді. Қазақстандағы ірі одақтық кәсіпорындар басшыларының байырғы халықтан өнеркәсіп пролетариатын жасауға көңіл бөлмеулері де отырықшыланатын қазақтарды жұмысшылар қатарына тарту жоспарын 66 % -ға ғана орындауға мүмкіндік берді. 

Қазақстандағы жаппай күшпен отырықшыландыру үрдісі, негізінен, қазақ халқының өзінің қаражатымен қаржыландырылды. Ал мемлекеттік органдар бөлген қаражат бұл шараны жүзеге асыруда қосымша қолдау түрінде ғана көрінді. Отырықшыландыру аудандарын қажетті әртүрлі мамандармен қамтамасыз ету ісі және мамандардың жергілікті жерлерде тұрақтамауы, қазақ ауылының мәдени-әлеуметтік өмірі басшы адамдар назарынан тыс қалып отырды.  1930 жылға дейін қазақ балаларының оқығаны туралы деректер мүлде жоқ. Ал 1932 жылы қыркүйектегі деректерде мектепте қамтылған оқу жасындағы қазақтар 45 % болған. Отырықшыландыру барысында саяси қуғын – сүргін қатар жүргізілді. Отырықшыландыру қарқыны төмен аудандардағы басшылар егер де басқа ұлт өкілдері болса, олар ұлыдержавалық « шовинизмге», ал олар қазақтар болса онда жергілікті  «ұлтшылдық » пиғылға бой ұрды деп айыпталды. Шовинизм көрінісі – қазақтарды отырықшыландыруға бөлінген қаржыны еуропалық селоларға жіберу, сондай-ақ, отырықшыландыру ісін тек қазақтарға қатысты нәрсе ретінде түсіну, еуропалық ұжымшылардың және кеңшарлардың қазақтар шаруашылықтарын қамқорлыққа алуға немқұрайлы қараулары болды. Ал, ұлтшыл деп отырықшыландыру үрдісін кезекті арандатушылық, қазақтар қожалықтары эволюциялық жолмен бірітіндеп дамуы керек, көшпелі шаруашылық Қазақстан табиғатына бейімделген қажеттілік дегендей пікір білдірушілер кінәланді. Сонымен бірге отырықшыландыруды тек сырттан қазақ жеріне қоныстанушыларды жермен қамтамасыз ету үшін жүргізіліп жатқан шара деп түсіндіретіндерге де ұлтшылдар ретінде айып тағылды. Бұл жұмысты жүзеге асыру барысында «оңшыл», «солшыл» деп айыпталғандар да аз болған жоқ. Отырықшыландыру шараларына немкетті және жауапсыз қарағандар «оңшыл», ағым өкілдеріне, отырықшыландыруды барлық, соның ішінде мал шаруашылығы аудандарында да бірдей деңгейде және қарқындата жүргізу керек деп ұрандаушылар «солшыл» ретінде сипатталды. Осындай әртүрлі саяси кінәлаулардан қаймыққан жергілікті басшылар отырықшыландыруға байланысты шараларды, жоғарыдан келген нұсқауларды орындауға тырысып бақты. Ал мұның өзі алғашқы бес жылдық жоспарға сәйкес белгіленген отырықшыландыру жоспарларын орындау қарқынын үдете түсуге себеп болды. 1930 – 1933 жылдардағы жоспарларда Қазақстанда отырықшыланатын қожалықтар саны жыл сайын 20000-ға өсіп отыратын болды. Ал бұл, өлкелік партия комитетінің болжауынша бесжылдықтың тұсында қазақ аудандарындағы егістік көлемін 1 млн. гектардан 5 млн. гектарға дейін өсіруге ықпал етуі тиіс еді. Қағазда белгіленген осы жоспарлардың орындалуына орын алған нақты кемшіліктер кедергі жасады. Ешқандай даярлық және түсіндіру жұмыстары жүргізілмеді. Кейбір қожалықтар тіптен өздерінің отырықшыланып жатқанын білген де жоқ. Отырықшыландыруға қажетті орындар  батпақты сайлар аңғарларынан, суы жоқ, егін егуге жарамсыз жерлерден «таңдап» алынды. Мұндай жағымсыз көріністердің орын алуына Қазақстан үкіметінің жерге орналастыру мәселесіне жете мән бермеуі де тікелей себепкер болды. Отырықшылану жөніндегі республикалық комитеттің жерге  орналастыру және суландыру мәселесіне арналған қаражатты басқа мақсатқа – отырықшыландыру аудандарында құрылыстар салуға жұмсауы да осының көрінісі еді. Жерге орналастырушы және гидротехник мамандарды материалдық жағынан ынталандыруға  жете мән бермеген Қазақстан үкіметі, оларға қысым жасауға және оларды жазалауға әрқашан да бейім тұрды. Мұндай отырықшыландыру жөніндегі тұрақты комитеттің жекелеген мамандарды «бүлдірушілік» әрекеттері үшін тұтқынға алу және сотқа тарту туралы ұсыныстар жасаулары орын алды. Топырақтанушылардың немесе агрономдардың арасында өз міндеттеріне жауапсыз, үстірт және немкетті қарағандар да кездескен. Олар кейде жергілікті халықтың мүддесін де, пікірлерін де ескермей, жерді өз беттерінше өлшеп, белгілеп картаға түсірді  және аудандық қызметкерлерді үгіттеп, олардың келісімдерін алды. Кейіннен осы жерлерде отырықшыландыру іс жүзінде басталған кезде бұл жерлерде тұщы судың жеткіліксіздігі, топырақтың құнарсыздығы анықталып, бұл орындарды қайтадан өзгертуге тура келді.

Осындай «тәртіпсіздіктер» кезінде әшкерелеп, оларға кінәлілердіайқындап жазалау үшін отырықшыландыру жөніндегі тұрақты комитеттің жанынан «жұмыс үштігі» құрылды. Оның міндеті отырықшыландырудың республикалық комитетіне көмектесу болды. Кеңестік жазалау органдарымен  тығыз байланысты болған, Конституцияға қайшы бұл үштік жергілікті жерлерде отырықшыландыру үрдісінің қарқынын күштеп жеделдете түсуге елеулі үлес қосты. Жұмысты қиындата түскен тағы бір мәселе – Қазақстан партия ұйымының басшысы Ф. Голощекиннің отырықшылануы шаруаларға деген көзқарасының дұрыс еместігі еді. Оның ойынша, тұрғын үй, баспана мәселесі екінші қатарға жатқызылды. Ол отырықшыландыруда шаруашылық мәселелері – шөп шабу, егіншілікпен айналасуға үйрету бірінші кезекте тұруы керек деп санады. Ал, шаруа екі жылдай киіз үйде отыра тұруы және бірітіндеп өз күшімен баспананы өзі салып алуы тиіс болды. Осыдан келіп Ф.Голощекин отырықшыландыруға байланысты құрылысты шаруаның отбасына арналған баспана салудан емес, алғаш қора-қопсылар, яғни шаруашылық құрылыстарын салудан бастауды ұсынады. Мұндай қате көзқарас және жұмыс барысындағы асыра сілтеулер ауыр зардаптарға ұрындырды. 1930 жылдан бастап қазақтардың қоныстарынан ауа көшулері үдей түсті. Көп кешікпей-ақ босқын қазақтар Қазақстанның өз ішінде шұғыл көбейді және олар көрші республикалар аумағына қоныс аударды. Олардың саны 1 млн.  адамнан асып түсті. Осылайша отырықшыландыру саясаты шын мәнінде сәтсіздікке ұшырады, Қазақстанда 1931-1933 жылдары қолдан жасалған алапат аштықтың кең өріс алуына зор ықпал жасады. Зорлап отырықшыландыру науқанында орын алған өрескел кемшіліктер жаңа шаруашылықтық-саяси науқанда босқындарды орналастыру барысында бірітіндеп жойылды. Алайда, қазақтар эволюциялық өркендеудің табиғи, дәстүрлі шаруашылық жолынан тайдырған зорлап отырықшыландыру шаралары демографиялық және рухани тұрғыдан қазақ халқының өмірінде қасіретті ауыр іздер қалдырды. 

==Дереккөздері==
Қ 18 '''Қазақстан тарихы'''. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: &quot;Аруна Ltd.&quot; ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X

Омарбеков Т.,'''20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті'''. Алматы, 1997ж.

[[Санат:Қазақстан тарихы]]</text>
      <sha1>n06x9iwpx3l7ao0l3zi2na0izy1rh3f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жасылбас тағанақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523306</id>
    <revision>
      <id>3602323</id>
      <parentid>2908599</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:44:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2981" sha1="4qit66av62cep06gfepldupwuxgh43x" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22705001 |title=''Lanius collurio'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Lanius collurio 5.jpg
| image_caption = Adult male 
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum =  [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passerine|Passeriformes]]
| familia = [[shrike|Laniidae]]
| genus = ''[[Lanius]]''
| species = '''''L. collurio'''''
| binomial = ''Lanius collurio''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
}}
[[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.40.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Lanius collurio'']]
ЖасылбасТАҒАНАҚ (қарқанақ) (Lanius collurio) - Қазақстан фаунасындағы кішкене тағанақтардың (24-35 г) 4 түрінің біреуі. 
==Биологиялық сипаттама==
Қалған қарқанақтардан айырмашылығы құйрық реңіне байланысты: құйрық түбі - ақ, ұшына дейінгі үштен бір бөлігі - қара. Аталығының жоны - қоңыр қызғылтсары, басы - сұр, бауыры - солғын қызғылт реңкті ақ; қанаты - шағын ақ «көзтартарлары» бар қошқыл түсті. Аналығының бүкіл жоны - қызғылтсары, тіпті құйрығы да қоңырқай реңді, ал көмескілеу көлденең белгілері бар бауырының реңі ақ. Жас құстар аналыққа ұқсас. Ұялары бұталарда болады, салындыға мамыр-маусымда 4-8 теңбілді жұмыртқалар салады. Жұмыртқаларды аналығы екі аптаға жуық басады, ал соңы-нан аналық соншама уақыт балапандарды аталықпен бірлесіп тағы қоректендіреді. Балапандарды ұядан ұшып кеткеннен кейін де ата-енелері тағы бір ай қосымша жемдейді. 
==Таралуы==
Бүкіл Еуропаны және Азияның айтардықтай бөлігін мекен ететін қарқанақтарды және олардың өмір сүру дағдысын сипаттайтын қолда бар әдебиеттердің көпшілігі дәл осы түрге жатқызады. Кешірек - мамырда ұшып келетін болғандықтан, бір жазда бір рет балапан өргізеді. Қазақстан аумағынан тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тағанақтар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>4qit66av62cep06gfepldupwuxgh43x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602324</id>
      <parentid>3602323</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="0ghrshxlef9nidrlpl9cucgu7a12mi1" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref&gt;{{IUCN|id=22705001 |title=''Lanius collurio'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Lanius collurio 5.jpg
| image_caption = Adult male 
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum =  [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passerine|Passeriformes]]
| familia = [[shrike|Laniidae]]
| genus = ''[[Lanius]]''
| species = '''''L. collurio'''''
| binomial = ''Lanius collurio''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
}}
[[Сурет:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.40.jpg|thumb|''Cuculus canorus canorus'' + ''Lanius collurio'']]
'''Жасылбас тағанақ''' (қарқанақ) (Lanius collurio) — Қазақстан фаунасындағы кішкене тағанақтардың (24–35 г) 4 түрінің біреуі.

==Биологиялық сипаттама==
Қалған қарқанақтардан айырмашылығы құйрық реңіне байланысты: құйрық түбі - ақ, ұшына дейінгі үштен бір бөлігі - қара. Аталығының жоны - қоңыр қызғылтсары, басы - сұр, бауыры - солғын қызғылт реңкті ақ; қанаты - шағын ақ «көзтартарлары» бар қошқыл түсті. Аналығының бүкіл жоны - қызғылтсары, тіпті құйрығы да қоңырқай реңді, ал көмескілеу көлденең белгілері бар бауырының реңі ақ. Жас құстар аналыққа ұқсас. Ұялары бұталарда болады, салындыға мамыр-маусымда 4-8 теңбілді жұмыртқалар салады. Жұмыртқаларды аналығы екі аптаға жуық басады, ал соңы-нан аналық соншама уақыт балапандарды аталықпен бірлесіп тағы қоректендіреді. Балапандарды ұядан ұшып кеткеннен кейін де ата-енелері тағы бір ай қосымша жемдейді. 
==Таралуы==
Бүкіл Еуропаны және Азияның айтардықтай бөлігін мекен ететін қарқанақтарды және олардың өмір сүру дағдысын сипаттайтын қолда бар әдебиеттердің көпшілігі дәл осы түрге жатқызады. Кешірек - мамырда ұшып келетін болғандықтан, бір жазда бір рет балапан өргізеді. Қазақстан аумағынан тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тағанақтар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>0ghrshxlef9nidrlpl9cucgu7a12mi1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіші тағанақ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523307</id>
    <revision>
      <id>3602321</id>
      <parentid>2406349</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2296" sha1="m39oxc0ooo9ew19kg1itegtam5dnp57" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22705038 |title=''Lanius minor'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Lesser Grey Shrike by Daniel Bastaja.jpg
| range_map =Lanius minor distr.png
| range_map_caption = &lt;br/&gt;{{legend0|#FF8041|Summer|border=solid 1px black}}  {{legend0|#0000FF|Winter|border=solid 1px black}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum =  [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[shrike|Laniidae]]
| genus = ''[[Lanius]]''
| species = '''''L. minor'''''
| binomial = ''Lanius minor''
| binomial_authority = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788
}}
Кіші ТАҒАНАҚ (Lanius minor) - маңдайы қара, ашық сұр реңді едәуір ірі денелі (45-60 г) тағанақ. 
==Биологиялық сипаттама==
Басқа тағанақтардан гөрі ағашқа үйір, қомақты жақсы жылы қалыпқа келтірілген ұясын көбінесе, әсіресе елді мекенде, ағаш басына биігірек орналастырады. Қылығы және дауысы басқа тағанақтардікіндей. Салындыдағы 4-8 қоңыр және сұр теңбілді жасылдау жұмыртқаларды аналық басады, оны аталығы мезгіл-мезгіл алмастырып, қоректендіреді, қорғайды. Балапандарды ата-енелері бірлесіп жемдейді. Басқа тағанақтар сияқты кіші тағанақ та азық қалдығын тікенектерге шаншып қояды. Әрқашан жұптасып немесе жалғыз-жалғыздан болады, балапандары ұядан ұшқан соң да топ түзбейді. 
==Таралуы==
Қазақстанда мамырдың ортасынан қыркүйектің ортасына дейін болады. Африкада қыстайды.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тағанақтар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>m39oxc0ooo9ew19kg1itegtam5dnp57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602322</id>
      <parentid>3602321</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2306" sha1="rsaktcqft1ounjkzy9k2mh42ia1uct5" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=IUCN&gt;{{IUCN|id=22705038 |title=''Lanius minor'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;
| image = Lesser Grey Shrike by Daniel Bastaja.jpg
| range_map =Lanius minor distr.png
| range_map_caption = &lt;br/&gt;{{legend0|#FF8041|Summer|border=solid 1px black}}  {{legend0|#0000FF|Winter|border=solid 1px black}}
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum =  [[Хордалылар]]
| classis = [[Құстар]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[shrike|Laniidae]]
| genus = ''[[Lanius]]''
| species = '''''L. minor'''''
| binomial = ''Lanius minor''
| binomial_authority = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1788
}}
'''Кіші тағанақ''' (Lanius minor) — маңдайы қара, ашық сұр реңді едәуір ірі денелі (45–60 г) тағанақ.

==Биологиялық сипаттама==
Басқа тағанақтардан гөрі ағашқа үйір, қомақты жақсы жылы қалыпқа келтірілген ұясын көбінесе, әсіресе елді мекенде, ағаш басына биігірек орналастырады. Қылығы және дауысы басқа тағанақтардікіндей. Салындыдағы 4-8 қоңыр және сұр теңбілді жасылдау жұмыртқаларды аналық басады, оны аталығы мезгіл-мезгіл алмастырып, қоректендіреді, қорғайды. Балапандарды ата-енелері бірлесіп жемдейді. Басқа тағанақтар сияқты кіші тағанақ та азық қалдығын тікенектерге шаншып қояды. Әрқашан жұптасып немесе жалғыз-жалғыздан болады, балапандары ұядан ұшқан соң да топ түзбейді. 
==Таралуы==
Қазақстанда мамырдың ортасынан қыркүйектің ортасына дейін болады. Африкада қыстайды.
== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Тағанақтар]]
[[Санат:Еуразия құстары]]</text>
      <sha1>rsaktcqft1ounjkzy9k2mh42ia1uct5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манас (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527422</id>
    <revision>
      <id>3602557</id>
      <parentid>3522484</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:59:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8694" sha1="a98awfumhnbh14kdg2ax6vnom3e3f4o" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = облыстық мағынадағы қала
 |қазақша атауы           = Манас
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Манас}}
 |сурет                  = Въезд в Джалал-Абад (Киргизия).JPG
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба              =  Seal of Jalal-Abad.gif
 |ту                      = Flag of Manas.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 150px
 |ту ені                  = 170px
  |lat_deg= 40|lat_min= 56|lat_sec=0 
  |lon_deg= 73|lon_min= 00|lon_sec=0
  |CoordAddon = type:city(70400)_region:KG
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                   = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = мэр
 |басшысы                   = Эрнист Ормоков
 |құрылған уақыты         = 1870
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Жалялабат (1936 жылға дейін)'' &lt;br&gt; ''Жалалабат (2025 жылға дейін)''
 |статус алуы               =  1877
 |жер аумағы                  = 24,6 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 763
 |климаты                 = континенталды
 |ресми тілі              = Қырғыз тілі
  |тұрғыны                = 170 450 
  |санақ жылы             = 2024
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қырғыздар]] &lt;br /&gt;[[өзбектер]] &lt;br /&gt; [[орыстар]] &lt;br /&gt;  [[татарлар]] &lt;br /&gt; [[қазақтар]] &lt;br /&gt; [[украиндар]]
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3722
 |пошта индексі           = 715600
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = D, 04
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Jalalabat
 |сайты                   = http://jalalabad.kg/
 |сайт тілі               = ru
 |сайт тілі 2            = ky
}}
{{мағына|Манас}}
'''Манас&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/newskaz/qyrgyzstanda-zalalabat-qalasynyn-atauy-manas-bolyp-ozgeredi-el-astanasyn-kosirui-mumkin-be Жалалабат қаласының атауы Манас болып өзгереді. Ел астанасын көшіруі мүмкін бе]&lt;/ref&gt;''' ({{lang-ky|Манас}}, 2025 жылға дейін — '''Жалалабат''') — [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]]ндағы қала, [[Жалалабат облысы]]ның әкімшілік орталығы. [[Ферғана аңғары]]нда, [[Бішкек]]–[[Ош]] тас жолының бойында орналасқан. 

== Географиялық сипаттамасы ==
Манас — Қырғыз Республикасының үшінші ірі қаласы, елдің оңтүстігінде Тянь-Шань тауларының етегінде теңіз деңгейінен 763 метр биіктікте орналасқан. Сонымен қатар ірі шипажай. Жергілікті термалды бұлақтар біздің дәуірімізге дейінгі 2 ғасырда белгілі болған және емдік қасиеттерімен танымал. Аңыз бойынша, бұл аймақта Киелі кітаптағы Әйүп пайғамбар барған қасиетті Чашма-Аюб бұлағы орналасқан.

1916 жылы салынған темір жол Магнасты Әндіжанмен байланыстырып, қалада өндірістің дамуына жағдай жасады. Қала арқылы [[Көгарт]] өзені ағады.

== Климаты ==
Құрлықтық, құрғақ. Жазғы температура Цельсий бойынша 40 градусқа дейін жетеді. Күз жылы және шуақты, анда-санда жаңбыр жауады. Қысы жұмсақ, қаңтардың орташа температурасы -3-5 градус цельсий. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 460 миллиметр.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Манас экономикасы және әлеуметтік инфрақұрылымы жақсы дамыған өнеркәсіптік қала. Қазіргі уақытта қалада 50-ге жуық кәсіпорын, ​​Қырғыз-Канада мұнай өңдеу зауыты, [[травертин]], әктас және ұлутас тау-кен өндірісі де жұмыс істейді. Тас өңдеу зауыты, коммерциялық құрал-жабдықтар шығаратын зауыт, мақта талшығы, темекі ашыту, ұн тарту зауыттары айтарлықтай тиімді болып саналады. Басқа салаларға алкогольдік сусындарды өндіру, ағаш өңдеу және жиһаз өндірісі кіреді. Қалада бірнеше банк мекемелері және көптеген көтерме және бөлшек сауда нүктелері бар.

Қалада университеттер, музыка және өнер мектептері, мұражай, театр, филармония, кітапханалар бар.

== Көрнекі орындары ==
Қаладан бес шақырым жерде, Аюб-Тау шоқыларының баурайында үлкен Жалал-Абад курорттық кешені орналасқан. Арстанбап демалыс аймағында демалушылар биіктігі 35 және 80 метр сарқырамаларды тамашалай алады. Арша ормандарымен қоршалған көркем Құтманкөл көлі, ал Бабаш-Ата жотасының жанында 1900 метр биіктікте Қарасу көлі жатыр.

Тянь-Шань тауларының Шатқал жотасының сілемдерінде жаңғақ-жеміс ормандарын сақтау үшін 1959 жылы құрылған Сары-Шелек биосфералық резерваты орналасқан. Қорықтың кейбір бөлімдері геоботаникалық мұражайлар болып табылады. Манаста 199 шаршы метрді құрайтын аймақтағы ең көне тарихи мұражайдың үйі, сонымен қатар үш мәдени және демалыс саябағы бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2684-Dzhalal-Abad.html|title=Қырғызстан. Жалал-Абад облысы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-23 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.citykr.kg/jalalabat.php На сайте Ассоциации городов Киргизии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213141034/http://www.citykr.kg/jalalabat.php |date=2014-12-13 }}
* [http://www.jalal-abad.kg Сайт города Жалал-Абад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141213190514/http://jalal-abad.kg/ |date=2014-12-13 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>a98awfumhnbh14kdg2ax6vnom3e3f4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Уикидеңгей</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537752</id>
    <revision>
      <id>3602418</id>
      <parentid>3602066</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3602418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60649" sha1="c0ghrv68y4egeo677kf5idewu2l2i7h" xml:space="preserve">'''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|editcount}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]&lt;/span&gt;)

== Деңгей сипаттамасы ==
[[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]]
[[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500 — 999 өңдеме)

[[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000 — 2 499 өңдеме)

[[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500 — 4 999 өңдеме)

[[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000 — 9 999 өңдеме)

[[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}}  — Қоңыртүлек (10 000 — 24 999 өңдеме)

[[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000 — 49 999 өңдеме)

[[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000 — 99 999 өңдеме)

[[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар  (100 000+ өңдеме)

== Рейтинг ==
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
&lt;center&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!№
!Қатысушы аты
!Өңдеме саны
!Мақала тексеруі
!Тіркелген уақыты
![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]]
|-
|1
|{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}}
| data-sort-value=&quot;120022&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022]
| data-sort-value=&quot;109&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109]
|2012-12-28
|{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}}
|-
|2
|{{Қатысушы-түж6|Kasymov}}
| data-sort-value=&quot;95710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 95 710]
| data-sort-value=&quot;1092&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1092]
|2011-10-03
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|3
|{{Қатысушы-түж6|Салиха}}
| data-sort-value=&quot;86370&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 370]
| data-sort-value=&quot;170&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170]
|2012-07-28
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|4
|{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}}
| data-sort-value=&quot;84035&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 035]
| data-sort-value=&quot;194&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194]
|2017-08-21
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|5
|{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}}
| data-sort-value=&quot;81458&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 81 458]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2020-06-29
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|6
|{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}}
| data-sort-value=&quot;55533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 533]
| data-sort-value=&quot;64&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64]
|2012-03-14
|{{stars|*|*|*|*|*|*|*}}
|-
|7
|{{Қатысушы-түж6|Casserium}}
| data-sort-value=&quot;48315&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 48 315]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2017-06-26
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|8
|{{Қатысушы-түж6|Sibom}}
| data-sort-value=&quot;41112&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2010-01-17
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|9
|{{Қатысушы-түж6|Ulan}}
| data-sort-value=&quot;30436&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2007-12-01
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|10
|{{Қатысушы-түж6|AlefZet}}
| data-sort-value=&quot;25095&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2006-05-18
|{{stars|-|*|*|*|*|*|*}}
|-
|11
|{{Қатысушы-түж6|1nter pares}}
| data-sort-value=&quot;24933&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 24 933]
| data-sort-value=&quot;45&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 45]
|2023-12-17
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|12
|{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}}
| data-sort-value=&quot;24505&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505]
| data-sort-value=&quot;979&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979]
|2013-10-20
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|13
|{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}}
| data-sort-value=&quot;21868&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|14
|{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}}
| data-sort-value=&quot;21328&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 21 328]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2018-10-22
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|15
|{{Қатысушы-түж6|Nurken}}
| data-sort-value=&quot;18788&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 18 788]
| data-sort-value=&quot;35&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 35]
|2021-07-07
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|16
|{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}}
| data-sort-value=&quot;17193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 17 193]
| data-sort-value=&quot;104&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 104]
|2014-01-01
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|17
|{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}}
| data-sort-value=&quot;16952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 16 952]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2009-06-18
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|18
|{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}}
| data-sort-value=&quot;16069&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 069]
| data-sort-value=&quot;173&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173]
|2010-05-14
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|19
|{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}}
| data-sort-value=&quot;14709&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709]
| data-sort-value=&quot;73&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73]
|2013-06-16
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|20
|{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}}
| data-sort-value=&quot;13723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 723]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2014-09-25
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|21
|{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}}
| data-sort-value=&quot;12577&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|22
|{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}}
| data-sort-value=&quot;11661&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-10
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|23
|{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}}
| data-sort-value=&quot;11164&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 164]
| data-sort-value=&quot;56&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 56]
|2009-09-23
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|24
|{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}}
| data-sort-value=&quot;10031&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 031]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2012-02-12
|{{stars|-|-|*|*|*|*|*}}
|-
|25
|{{Қатысушы-түж6|Тұран}}
| data-sort-value=&quot;8361&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8361]
| data-sort-value=&quot;11&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11]
|2022-06-01
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|26
|{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}}
| data-sort-value=&quot;8336&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8336]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2012-11-25
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|27
|{{Қатысушы-түж6|Kas77777}}
| data-sort-value=&quot;8187&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8187]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|28
|{{Қатысушы-түж6|Daniyar}}
| data-sort-value=&quot;8001&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|29
|{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}}
| data-sort-value=&quot;7906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 7906]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2020-01-06
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|30
|{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}}
| data-sort-value=&quot;7856&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 7856]
| data-sort-value=&quot;42&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42]
|2022-05-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|31
|{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}}
| data-sort-value=&quot;7842&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|32
|{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}}
| data-sort-value=&quot;7596&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|33
|{{Қатысушы-түж6|Ashina}}
| data-sort-value=&quot;7417&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7417]
| data-sort-value=&quot;15&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15]
|2011-03-07
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|34
|{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}}
| data-sort-value=&quot;7123&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7123]
| data-sort-value=&quot;22&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22]
|2023-11-13
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|35
|{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}}
| data-sort-value=&quot;7012&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012]
| data-sort-value=&quot;12&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12]
|2010-04-22
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|36
|{{Қатысушы-түж6|SSE}}
| data-sort-value=&quot;6974&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|37
|{{Қатысушы-түж6|GaiJin}}
| data-sort-value=&quot;6703&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6703]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|—
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|38
|{{Қатысушы-түж6|Bekus}}
| data-sort-value=&quot;6528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|39
|{{Қатысушы-түж6|Alamgir}}
| data-sort-value=&quot;6196&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2007-09-16
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|40
|{{Қатысушы-түж6|Аскаров}}
| data-sort-value=&quot;6193&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|41
|{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}}
| data-sort-value=&quot;6142&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-31
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|42
|{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}}
| data-sort-value=&quot;6101&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|43
|{{Қатысушы-түж6|Aghia7}}
| data-sort-value=&quot;6046&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|44
|{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}}
| data-sort-value=&quot;5455&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-09
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|45
|{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}}
| data-sort-value=&quot;5200&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5200]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-12-18
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|46
|{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}}
| data-sort-value=&quot;5000&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2021-05-11
|{{stars|-|-|-|*|*|*|*}}
|-
|47
|{{Қатысушы-түж6|Nick jan}}
| data-sort-value=&quot;4652&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-16
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|48
|{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}}
| data-sort-value=&quot;4522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-03-06
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|49
|{{Қатысушы-түж6|Coffee86}}
| data-sort-value=&quot;4321&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4321]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-25
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|50
|{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}}
| data-sort-value=&quot;4182&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4182]
| data-sort-value=&quot;20&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 20]
|2012-09-21
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|51
|{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}}
| data-sort-value=&quot;3759&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2020-09-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|52
|{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}}
| data-sort-value=&quot;3683&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|53
|{{Қатысушы-түж6|Majilis}}
| data-sort-value=&quot;3630&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-05-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|54
|{{Қатысушы-түж6|Esetok}}
| data-sort-value=&quot;3578&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-11-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|55
|{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}}
| data-sort-value=&quot;3545&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|56
|{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}}
| data-sort-value=&quot;3516&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|57
|{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}}
| data-sort-value=&quot;3396&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3396]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2022-11-22
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|58
|{{Қатысушы-түж6|Makenzis}}
| data-sort-value=&quot;3392&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3392]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-11-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|59
|{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}}
| data-sort-value=&quot;3310&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|60
|{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}}
| data-sort-value=&quot;3273&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-18
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|61
|{{Қатысушы-түж6|Hardworking}}
| data-sort-value=&quot;3272&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|62
|{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}}
| data-sort-value=&quot;3227&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|63
|{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}}
| data-sort-value=&quot;3168&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|64
|{{Қатысушы-түж6|Qanattan}}
| data-sort-value=&quot;3117&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3117]
| data-sort-value=&quot;5&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5]
|2024-02-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|65
|{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}}
| data-sort-value=&quot;3041&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-14
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|66
|{{Қатысушы-түж6|Meruyert}}
| data-sort-value=&quot;2952&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-30
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|67
|{{Қатысушы-түж6|Абылай}}
| data-sort-value=&quot;2950&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-15
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|68
|{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}}
| data-sort-value=&quot;2877&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 2877]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2016-03-26
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|69
|{{Қатысушы-түж6|Dauren}}
| data-sort-value=&quot;2871&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|70
|{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}}
| data-sort-value=&quot;2822&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2015-12-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|71
|{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}}
| data-sort-value=&quot;2700&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-01
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|72
|{{Қатысушы-түж6|Merey}}
| data-sort-value=&quot;2684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|73
|{{Қатысушы-түж6|Магпар}}
| data-sort-value=&quot;2680&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-12-11
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|74
|{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}}
| data-sort-value=&quot;2595&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 2595]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2024-10-23
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|75
|{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}}
| data-sort-value=&quot;2532&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|76
|{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}}
| data-sort-value=&quot;2530&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|*|*|*}}
|-
|77
|{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}}
| data-sort-value=&quot;2475&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2016-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|78
|{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}}
| data-sort-value=&quot;2471&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|79
|{{Қатысушы-түж6|G55}}
| data-sort-value=&quot;2468&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|80
|{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}}
| data-sort-value=&quot;2447&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2447]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|81
|{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}}
| data-sort-value=&quot;2445&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|82
|{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}}
| data-sort-value=&quot;2424&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|83
|{{Қатысушы-түж6|Рахман999}}
| data-sort-value=&quot;2304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2022-10-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|84
|{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}}
| data-sort-value=&quot;2249&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2249]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2026-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|85
|{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}}
| data-sort-value=&quot;2247&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2014-02-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|86
|{{Қатысушы-түж6|Drift}}
| data-sort-value=&quot;2233&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|87
|{{Қатысушы-түж6|Egorkz}}
| data-sort-value=&quot;2232&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|88
|{{Қатысушы-түж6|Mira01}}
| data-sort-value=&quot;2229&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-30
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|89
|{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}}
| data-sort-value=&quot;2215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|90
|{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}}
| data-sort-value=&quot;2208&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-07
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|91
|{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}}
| data-sort-value=&quot;2175&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-07-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|92
|{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}}
| data-sort-value=&quot;2036&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2010-04-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|93
|{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}}
| data-sort-value=&quot;1986&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 1986]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-03-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|94
|{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}}
| data-sort-value=&quot;1938&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938]
| data-sort-value=&quot;4&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4]
|2019-11-22
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|95
|{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|96
|{{Қатысушы-түж6|Daneker}}
| data-sort-value=&quot;1857&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-08
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|97
|{{Қатысушы-түж6|Esen48}}
| data-sort-value=&quot;1808&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|98
|{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}}
| data-sort-value=&quot;1800&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-12-25
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|99
|{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}}
| data-sort-value=&quot;1795&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795]
| data-sort-value=&quot;101&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101]
|2015-11-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|100
|{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}}
| data-sort-value=&quot;1794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 1794]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2025-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|101
|{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}}
| data-sort-value=&quot;1710&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-01-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|102
|{{Қатысушы-түж6|Nelli}}
| data-sort-value=&quot;1666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|103
|{{Қатысушы-түж6|Araichik}}
| data-sort-value=&quot;1622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|104
|{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}}
| data-sort-value=&quot;1613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2019-08-27
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|105
|{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}}
| data-sort-value=&quot;1599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1599]
| data-sort-value=&quot;6&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6]
|2018-05-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|106
|{{Қатысушы-түж6|2rk}}
| data-sort-value=&quot;1552&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|107
|{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}}
| data-sort-value=&quot;1519&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1519]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-04-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|108
|{{Қатысушы-түж6|Gliwi}}
| data-sort-value=&quot;1506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-05-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|109
|{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}}
| data-sort-value=&quot;1496&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-26
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|110
|{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}}
| data-sort-value=&quot;1490&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|111
|{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}}
| data-sort-value=&quot;1480&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-19
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|112
|{{Қатысушы-түж6|DinDK}}
| data-sort-value=&quot;1383&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|113
|{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}}
| data-sort-value=&quot;1371&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|114
|{{Қатысушы-түж6|Tulya}}
| data-sort-value=&quot;1344&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|115
|{{Қатысушы-түж6|Ayauly}}
| data-sort-value=&quot;1337&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|116
|{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}}
| data-sort-value=&quot;1314&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-09-06
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|117
|{{Қатысушы-түж6|Tarih}}
| data-sort-value=&quot;1304&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|118
|{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}}
| data-sort-value=&quot;1283&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|119
|{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}}
| data-sort-value=&quot;1278&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2020-04-17
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|120
|{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}}
| data-sort-value=&quot;1277&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277]
| data-sort-value=&quot;65&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65]
|2016-06-23
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|121
|{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}}
| data-sort-value=&quot;1248&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-10-04
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|122
|{{Қатысушы-түж6|Шілде}}
| data-sort-value=&quot;1223&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|123
|{{Қатысушы-түж6|IL68}}
| data-sort-value=&quot;1215&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1215]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:IL68|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2017-05-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|124
|{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}}
| data-sort-value=&quot;1178&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|125
|{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}}
| data-sort-value=&quot;1156&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2021-01-13
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|126
|{{Қатысушы-түж6|Aimanber}}
| data-sort-value=&quot;1150&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|127
|{{Қатысушы-түж6|Ziv}}
| data-sort-value=&quot;1140&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1140]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-12-09
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|128
|{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}}
| data-sort-value=&quot;1136&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|129
|{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}}
| data-sort-value=&quot;1126&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2015-11-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|130
|{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}}
| data-sort-value=&quot;1119&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|131
|{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1096]
| data-sort-value=&quot;16&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16]
|2024-02-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|132
|{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}}
| data-sort-value=&quot;1096&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-11
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|133
|{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}}
| data-sort-value=&quot;1083&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-28
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|134
|{{Қатысушы-түж6|Kafarik}}
| data-sort-value=&quot;1075&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-12-24
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|135
|{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}}
| data-sort-value=&quot;1054&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-02
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|136
|{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}}
| data-sort-value=&quot;1049&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-18
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|137
|{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}}
| data-sort-value=&quot;1048&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1048]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-29
|{{stars|-|-|-|-|-|*|*}}
|-
|138
|{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}}
| data-sort-value=&quot;993&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|139
|{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}}
| data-sort-value=&quot;987&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|140
|{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}}
| data-sort-value=&quot;976&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-11-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|141
|{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}}
| data-sort-value=&quot;973&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|142
|{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}}
| data-sort-value=&quot;964&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|143
|{{Қатысушы-түж6|Aselhan}}
| data-sort-value=&quot;948&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|144
|{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}}
| data-sort-value=&quot;931&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931]
| data-sort-value=&quot;9&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9]
|2024-09-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|145
|{{Қатысушы-түж6|Adiladil}}
| data-sort-value=&quot;906&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-09
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|146
|{{Қатысушы-түж6|NErnur98}}
| data-sort-value=&quot;880&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|147
|{{Қатысушы-түж6|Касымхан}}
| data-sort-value=&quot;866&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|148
|{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}}
| data-sort-value=&quot;865&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|149
|{{Қатысушы-түж6|Mukhin}}
| data-sort-value=&quot;850&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|150
|{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}}
| data-sort-value=&quot;830&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|151
|{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}}
| data-sort-value=&quot;820&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|152
|{{Қатысушы-түж6|Dambler}}
| data-sort-value=&quot;819&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|153
|{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}}
| data-sort-value=&quot;813&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|154
|{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}}
| data-sort-value=&quot;801&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-11-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|155
|{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}}
| data-sort-value=&quot;794&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-02-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|156
|{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}}
| data-sort-value=&quot;790&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-09-18
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|157
|{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}}
| data-sort-value=&quot;789&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|158
|{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}}
| data-sort-value=&quot;787&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|159
|{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}}
| data-sort-value=&quot;785&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-12-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|160
|{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}}
| data-sort-value=&quot;780&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2015-01-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|161
|{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}}
| data-sort-value=&quot;777&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|162
|{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}}
| data-sort-value=&quot;763&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-01-22
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|163
|{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}}
| data-sort-value=&quot;743&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2022-02-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|164
|{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}}
| data-sort-value=&quot;739&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|165
|{{Қатысушы-түж6|Mariko}}
| data-sort-value=&quot;734&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-26
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|166
|{{Қатысушы-түж6|Rake}}
| data-sort-value=&quot;726&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-02
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|167
|{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 723]
| data-sort-value=&quot;3&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3]
|2008-07-14
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|168
|{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}}
| data-sort-value=&quot;723&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|169
|{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}}
| data-sort-value=&quot;722&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2015-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|170
|{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}}
| data-sort-value=&quot;720&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-05-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|171
|{{Қатысушы-түж6|Alfiya}}
| data-sort-value=&quot;719&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|172
|{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}}
| data-sort-value=&quot;697&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 697]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-02-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|173
|{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}}
| data-sort-value=&quot;695&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|174
|{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}}
| data-sort-value=&quot;693&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693]
| data-sort-value=&quot;7&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7]
|2023-01-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|175
|{{Қатысушы-түж6|Cekli829}}
| data-sort-value=&quot;690&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|176
|{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}}
| data-sort-value=&quot;684&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|177
|{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}}
| data-sort-value=&quot;676&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|178
|{{Қатысушы-түж6|Saken kun}}
| data-sort-value=&quot;673&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-01-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|179
|{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}}
| data-sort-value=&quot;672&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 672]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-05-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|180
|{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}}
| data-sort-value=&quot;671&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-08-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|181
|{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}}
| data-sort-value=&quot;666&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 666]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-07-06
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|182
|{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}}
| data-sort-value=&quot;658&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-03-04
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|183
|{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}}
| data-sort-value=&quot;656&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-23
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|184
|{{Қатысушы-түж6|Баха}}
| data-sort-value=&quot;654&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|185
|{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}}
| data-sort-value=&quot;651&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-03-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|186
|{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}}
| data-sort-value=&quot;645&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-02-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|187
|{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}}
| data-sort-value=&quot;642&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|188
|{{Қатысушы-түж6|IArhunI}}
| data-sort-value=&quot;640&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 640]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-12-15
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|189
|{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}}
| data-sort-value=&quot;639&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-08-03
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|190
|{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}}
| data-sort-value=&quot;624&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 624]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-08-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|191
|{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}}
| data-sort-value=&quot;622&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2021-04-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|192
|{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}}
| data-sort-value=&quot;620&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2017-09-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|193
|{{Қатысушы-түж6|Aseke16}}
| data-sort-value=&quot;617&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 617]
| data-sort-value=&quot;1&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1]
|2014-01-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|194
|{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}}
| data-sort-value=&quot;615&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 615]
| data-sort-value=&quot;19&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19]
|2022-01-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|195
|{{Қатысушы-түж6|Makhanov}}
| data-sort-value=&quot;613&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|196
|{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}}
| data-sort-value=&quot;601&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-01-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|197
|{{Қатысушы-түж6|Inkar}}
| data-sort-value=&quot;600&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-04-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|198
|{{Қатысушы-түж6|Mma}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|199
|{{Қатысушы-түж6|Юкке}}
| data-sort-value=&quot;599&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-29
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|200
|{{Қатысушы-түж6|Mary}}
| data-sort-value=&quot;597&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|201
|{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}}
| data-sort-value=&quot;587&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-03-31
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|202
|{{Қатысушы-түж6|Аскар}}
| data-sort-value=&quot;584&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2008-03-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|203
|{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}}
| data-sort-value=&quot;575&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-08-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|204
|{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-20
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|205
|{{Қатысушы-түж6|Badyroff}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|206
|{{Қатысушы-түж6|Нурия}}
| data-sort-value=&quot;569&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|207
|{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}}
| data-sort-value=&quot;565&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-04-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|208
|{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}}
| data-sort-value=&quot;562&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|209
|{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}}
| data-sort-value=&quot;558&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 558]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2025-10-24
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|210
|{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2022-08-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|211
|{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}}
| data-sort-value=&quot;555&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|212
|{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}}
| data-sort-value=&quot;547&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2014-10-17
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|213
|{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}}
| data-sort-value=&quot;541&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-11-19
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|214
|{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}}
| data-sort-value=&quot;534&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|215
|{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}}
| data-sort-value=&quot;533&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2012-06-11
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|216
|{{Қатысушы-түж6|Olkikz}}
| data-sort-value=&quot;529&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-07-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|217
|{{Қатысушы-түж6|Fornax}}
| data-sort-value=&quot;528&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2024-03-08
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|218
|{{Қатысушы-түж6|Dzhos}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|219
|{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527]
| data-sort-value=&quot;10&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10]
|2014-11-10
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|220
|{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}
| data-sort-value=&quot;527&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2013-09-21
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|221
|{{Қатысушы-түж6|Arachn0}}
| data-sort-value=&quot;523&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-02-05
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|222
|{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}}
| data-sort-value=&quot;522&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2011-06-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|223
|{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2016-12-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|224
|{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}}
| data-sort-value=&quot;520&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520]
| data-sort-value=&quot;8&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8]
|2014-12-27
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|225
|{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518]
| data-sort-value=&quot;2&quot; |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&amp;contribs=user&amp;target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&amp;namespace=0&amp;tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2]
|2018-05-12
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|226
|{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}}
| data-sort-value=&quot;518&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 518]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-04-01
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|227
|{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2018-01-07
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|228
|{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}}
| data-sort-value=&quot;514&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2017-10-13
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|229
|{{Қатысушы-түж6|Albergenius}}
| data-sort-value=&quot;510&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2009-03-30
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|-
|230
|{{Қатысушы-түж6|Friction27}}
| data-sort-value=&quot;506&quot; |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506]
| data-sort-value=&quot;0&quot; |0
|2020-08-16
|{{stars|-|-|-|-|-|-|*}}
|}
&lt;/center&gt;
&lt;!-- BOT:END --&gt;

{{Wikistats}}


[[Санат:Уикипедия:Анықтама]]
[[Санат:Уикипедия:Қауым]]</text>
      <sha1>c0ghrv68y4egeo677kf5idewu2l2i7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергей Венедиктович Сартаков</title>
    <ns>0</ns>
    <id>540006</id>
    <revision>
      <id>3602486</id>
      <parentid>3559156</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Sergey_Sartakov_02.jpg]]» деген «[[:File:Sergey_Sartakov_1984.jpg]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3602486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2194" sha1="eeskh3u9jqybx0evwol9az9oc8wew99" xml:space="preserve">[[Сурет:Sergey Sartakov 1984.jpg|нобай|1984]]
Сартаков Сергей Венедиктович (26.3.1908 ж.т., Омбы — 1.05.2005) — орыс кеңес жазушысы.

==Өмірі==
1951 жылдан КПСС мүшесі Теміржолшы семьясында туған. Жас кезінде Саян өңірінде аңшылық, орманшы кәсібімен айналысты.   Сартаков бірнеше рет РСФСР Жоғарғы кеңесінің депутаты болды. КСРО Жазушылар Одағы басқармасының секретары. (1967 жылдан ).
==Еңбектері==
Шығармасы 1934 жылдан жарық көрді. «Алексей Худогонов» атты алғашқы әңгімелер жинағы 1945 ж. шықты.  «Чунск бойымен» (1946) ,« Сал терістікке беттеп ағады» (1949), повестерін ,«Өзен үстіндегі ән » пьесасын (1947), « Терезе алдындағы бақ» (1959) әңгімелер кітабын т.б. шығармаларын жариялады. Сартаковтың кесек туындысы- «Саян жорталары» (1-3 кітап., 1940-1945) атты тарихи-революциялық роман. «Тас ірге» (1950), «Тау желі» (1957), «Мұз қазына» (1961) т.б. роман, повестері шықты. Екі кітаптан тұратын «Философия тасы» романын (1966) жариялады. «Алғашқы кездесу» әңгімелер жинағында (1967) В.И.Ленин жыне оның серіктерінің революциялық ісін суреттеді.
==Сыйлықтары==
Сартаков «Барвин повестері» үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын (1970) алды.
==Қолданылған әдебиет==
**Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 34 бет

[[Санат:1908 жылы туғандар]]
[[Санат:Жазушылар]]
[[Санат:Тұлғалар]]</text>
      <sha1>eeskh3u9jqybx0evwol9az9oc8wew99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ай сәулесі (телесериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>567452</id>
    <revision>
      <id>3602256</id>
      <parentid>3601833</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3602256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12429" sha1="067nd0pynpdlqqk1xa02vt1tezfp72m" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Ай сәулесі
 | Шынайы атауы = Moonlight
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = мистика&lt;br /&gt;детектив&lt;br /&gt;драма
 | формат =
 | авторы = Рон Козлов
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алекс О’Лафлин&lt;br /&gt;София Майлс&lt;br /&gt;Джейсон Доринг&lt;br /&gt;Шэннин Соссамон
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Тревор Моррис
 | мемлекет = {{USA}}
 | тілі = ағылшын
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 16
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Рон Козлов&lt;br /&gt;Тревор Мэнсон&lt;br /&gt;Джерард Бокаччио&lt;br /&gt;Джоэл Сильвер&lt;br /&gt;Род Холкомб&lt;br /&gt;Чип Йоханнссен&lt;br /&gt;Габриэль Стэнтон&lt;br /&gt;Гарри Верксмен&lt;br /&gt;Дэвид Гринуолт
 | продюсері = 
 | режиссёрі = 
 | операторы = 
 | сценарист = 
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 42 минут
 | студия = 
 | статусы = 
 | телеарна = CBS
 | бейне форматы = 16:9
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 28 қыркүйек 2007
 | соңғы рет көрсетілді = 16 мамыр 2008
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''«Ай сәулесі»''' ({{Lang-en|Moonlight}}) — Рон Козлов пен Тревор Мэнсон жасаған америкалық мистикалық-драмалық телесериал. Шоу CBS телеарнасында 2007 жылғы 28 қыркүйектен 2008 жылғы 16 мамырға дейін көрсетілді.

2008 жылғы 13 мамырда CBS ресми түрде сериалдың тоқтатылғанын мәлімдеді. Осыдан кейін Warner Bros. компаниясы сериалды басқа арналарға ұсынуға тырысқанымен, нәтиже болмады&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''TV Guide Staff''.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Мазмұны ==

Мик Сент-Джон — жеке детектив әрі сонымен қатар вампир. 1952 жылы, оған отыз жас болғанда, ол әдемі Каролинаға үйленді. Кейін анықталғандай, Каролина үш жүз жастағы вампир болып шықты. Микпен мәңгі бірге болуды қалаған ол алғашқы неке түні оны вампирге айналдырып жібереді, содан кейін Мик одан кетіп қалады. 1985 жылы Каролина Бет Тёрнер есімді төрт жасар қызды ұрлап кетеді. Беттың анасы Микті қызының ізін табу үшін жалдайды. Мик Бет пен Каролинаны тапқан кезде, ол өзінің бұрынғы әйелімен шайқасқа түседі, нәтижесінде Каролина өлді деп есептеледі. Содан бері Мик Беттен көз жазып қалмай, оны табиғаттан тыс қауіптерден жасырын түрде қорғап жүреді, бірақ өзі байқалмай қалады.

Қазіргі уақытта Мик әлі де жеке детектив болып жұмыс істейді, тірі адам қанын ішуден бас тартады және қарапайым адамдарға көмектеседі. Бет интернет-журналистке айналған, жиі қауіпті жағдайларға тап болады, олардың көбі вампирлермен байланысты. Ол кісі өлтіру ісін зерттеу кезінде Микпен қайта кездеседі, бірақ оны есінде сақтамаған еді. Ақырында Бет Миктің кім екенін біледі және тіпті онымен романтикалық қарым-қатынас орнатады, бірақ Миктің ең жақын досы, төрт жүз жастағы Джозеф Костан оған өлімді адамдармен қарым-қатынасқа араласпауға кеңес береді. Алайда кейін Мик пен Беттің өміріне таңғаларлық шындық араласады — Каролина тірі екені және қандай да бір жолмен адамға айнала алғаны анықталады. Бұл — Миктің ең үлкен арманы болатын…

== Рөлдерде ==

=== Негізгі құрамы ===
* Алекс О ' Лафлин — '''Мик Сент-Джон''', жеке детектив және 85 жастағы вампир&lt;ref name=&quot;moontv&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Howland, Kara''&amp;#x20;[http://community.tvguide.com/blog-entry/TV-Show-Blog/Moonlight/Episode-Recap-Thing/800023309&amp; Episode Recap: &quot;No Such Thing as Vampires&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718000724/http://community.tvguide.com/blog-entry/TV-Show-Blog/Moonlight/Episode-Recap-Thing/800023309%26 |date=2007-07-18 }}(недоступная ссылка&amp;nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://community.tvguide.com/blog-entry/TV-Show-Blog/Moonlight/Episode-Recap-Thing/800023309&amp; ''история''])
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
.&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Көптеген вампирларға қарағанда, Мик адамдығын жлғалтпау үшін, адамдарға себепсіз шабуылдамайды. Қанды тек донорлардан ішеді немесе мәітханада жұмыс істейтін  Гильермо атты вампирдан сатып алады.
* София Майлс — '''Бет Тернер''', Buzz Wire сайтында жұмыс істейтін сүйкімді, қызығушылығы мол қыз . Ол прокурор болып істейтін Джопен жақын қатынаста. Бірақ оның өмірі өзінің кім екенін жасырып жүрген Микті кездестіргеннен кейін өзгереді. Мику Сэн-Джонға бірте-бірте ғашық болады.
* Джейсон Доринг — '''Джозеф Костан''', төртжүз жасар вампир және Миктің жақсы досы мен тәлімгері&lt;ref name=&quot;moonvar&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Lowry, Brian''.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;the ringer&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«The Ringer». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Джозеф сондай-ақ, Мик сияқты өзіне қатаң моральдық шектеулер қоймайды&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Шэннин Соссамон — '''Коралина Дювал''', Микті вампирге айналдырған, оның бұрынғы әйелі. Мик ұзақ уақыт бойы оны өлтірдім деп ойлады, бірақ Коралин адамға айналу жолын білемін деп, адам ретінде оралды. Людовик XVI ханының вампир туысы болып табылады.

=== Екінші кезектегі құрамы ===
* Джейкоб Варгас — '''Гильермо Гасоль''', мәйіттерден қанды сорып, вампирлерді қанмен қамтамасыз етеді&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Брайан Дж. Уайт — '''лейтенант Карл Дэвис''', Миктің досы және Беттың танысы&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Джордан Белфи — '''Джош Линдси''', Беттың прокурор болып жұмыс істейтін жігіті. Өзін ұрлаған вампирлердің бірімен өлтірілген. 
* Тами Роман — '''Морин Уильямс''', Buzz Wire сайтының бастығы, вампирмен өлтірілген.
* Кевин Уайзман — '''Стив Бальфур''', Беттың Buzz Wire-дағы әріптесі&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Дэвид Блу — '''Логан Гриффен''', вампир, хакер, Миктің жиі көмек сұрайтын танысы&lt;ref name=&quot;The Mortal Cure&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«The Mortal Cure». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Love Lasts Forever&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«Love Lasts Forever». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Эрик Винтер — '''Бенджамин Тэлбот''', прокурордың көмекшісі, Микке жұмыс ұсынды&lt;ref name=&quot;Fated To Pretend&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«Fated To Pretend». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
== Мифология ==

Сериалда қабылданған ұғымдар вампирлер туралы ерекше мифологияға негізделген. Бұл әлемдегі вампирлер күн сәулесінің белгілі бір мөлшеріне төзе алады, бірақ тікелей күн сәулесі оларды тез құрғатады. Сондықтан Мик күндіз сыртқа шыққанда әрдайым бейсболка мен қара көзілдірік киіп, көлеңкеде жүруге тырысады.

«Мәңгілік рыцарь» телесериалындағы детектив-вампир Ник Найттан айырмашылығы, «Ай сәулесі» вампирлері адам қанын ішуге міндетті (жануар қаны жарамайды). Ал «Періште», «Баффи — вампирлерді жоюшы» және «Вампир күнделіктері» сериалдарынан өзгешелігі, ағаш қазық бұл вампирлерді өлтірмейді, тек уақытша сал етеді. Вампирлерді өлтірудің сенімді тәсілдері — басын кесу және өртеу. Күміс те олар үшін улы, бірақ қасиетті су, кресттер және сарымсақ оларға әсер етпейді. Фотосурет пен кинопленкада күмістің әсерінен олар бұлыңғыр көрінсе, цифрлық камералар мен видеожазбада бұл құбылыс байқалмайды.

Бұл әлемнің вампирлері қарапайым адамға қарағанда әлдеқайда күшті, жылдам және төзімді. Ник Найттан айырмашылығы, олар ұша алмайды, бірақ бес қабатты ғимараттардың төбесіне секіре алады. Сондай-ақ олардың жақында болған оқиғаларды иіс арқылы «қайта көру» сияқты ерекше қабілеті бар (бұл көрерменге флешбек ретінде көрсетіледі, ал Мик оны тек түйсік пен логика арқылы түсінеді). Сонымен қатар Мик болашаққа да көз жүгірте алады.

Гипноз қабілеті бұл вампирлерде жоқ, «Қан туыстығы» және «Вампир күнделіктері» сериалдарындағыдай емес.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:CBS телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>067nd0pynpdlqqk1xa02vt1tezfp72m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602257</id>
      <parentid>3602256</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <comment>/* Негізгі құрамы */</comment>
      <origin>3602257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12332" sha1="42wk4o28ae1v7wrlta0rl9nm63hdrxi" xml:space="preserve">{{Телесериал
 | Қазақша атауы = Ай сәулесі
 | Шынайы атауы = Moonlight
 | суреті = 
 | тақырыбы = 
 | сурет ені = 
 | жанры = мистика&lt;br /&gt;детектив&lt;br /&gt;драма
 | формат =
 | авторы = Рон Козлов
 | желісі = 
 | өндіріс = 
 | рөлдерде = Алекс О’Лафлин&lt;br /&gt;София Майлс&lt;br /&gt;Джейсон Доринг&lt;br /&gt;Шэннин Соссамон
 | баяндаушы = 
 | бет басы = 
 | композиторы = Тревор Моррис
 | мемлекет = {{USA}}
 | тілі = ағылшын
 | маусымдар = 1
 | сериялар саны = 16
 | сериялардың тізімі = 
 | атқарушы продюсері = Рон Козлов&lt;br /&gt;Тревор Мэнсон&lt;br /&gt;Джерард Бокаччио&lt;br /&gt;Джоэл Сильвер&lt;br /&gt;Род Холкомб&lt;br /&gt;Чип Йоханнссен&lt;br /&gt;Габриэль Стэнтон&lt;br /&gt;Гарри Верксмен&lt;br /&gt;Дэвид Гринуолт
 | продюсері = 
 | режиссёрі = 
 | операторы = 
 | сценарист = 
 | түсірілім орны = 
 | ұзақтығы = 42 минут
 | студия = 
 | статусы = 
 | телеарна = CBS
 | бейне форматы = 16:9
 | дыбыс форматы = 
 | көрсете бастады = 28 қыркүйек 2007
 | соңғы рет көрсетілді = 16 мамыр 2008
 | алдыңғы = 
 | келесі = 
 | байланысты = 
 | imdb_id = 
 | tv_com_id = 
 | сайт = 
}}
'''«Ай сәулесі»''' ({{Lang-en|Moonlight}}) — Рон Козлов пен Тревор Мэнсон жасаған америкалық мистикалық-драмалық телесериал. Шоу CBS телеарнасында 2007 жылғы 28 қыркүйектен 2008 жылғы 16 мамырға дейін көрсетілді.

2008 жылғы 13 мамырда CBS ресми түрде сериалдың тоқтатылғанын мәлімдеді. Осыдан кейін Warner Bros. компаниясы сериалды басқа арналарға ұсынуға тырысқанымен, нәтиже болмады&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''TV Guide Staff''.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Мазмұны ==

Мик Сент-Джон — жеке детектив әрі сонымен қатар вампир. 1952 жылы, оған отыз жас болғанда, ол әдемі Каролинаға үйленді. Кейін анықталғандай, Каролина үш жүз жастағы вампир болып шықты. Микпен мәңгі бірге болуды қалаған ол алғашқы неке түні оны вампирге айналдырып жібереді, содан кейін Мик одан кетіп қалады. 1985 жылы Каролина Бет Тёрнер есімді төрт жасар қызды ұрлап кетеді. Беттың анасы Микті қызының ізін табу үшін жалдайды. Мик Бет пен Каролинаны тапқан кезде, ол өзінің бұрынғы әйелімен шайқасқа түседі, нәтижесінде Каролина өлді деп есептеледі. Содан бері Мик Беттен көз жазып қалмай, оны табиғаттан тыс қауіптерден жасырын түрде қорғап жүреді, бірақ өзі байқалмай қалады.

Қазіргі уақытта Мик әлі де жеке детектив болып жұмыс істейді, тірі адам қанын ішуден бас тартады және қарапайым адамдарға көмектеседі. Бет интернет-журналистке айналған, жиі қауіпті жағдайларға тап болады, олардың көбі вампирлермен байланысты. Ол кісі өлтіру ісін зерттеу кезінде Микпен қайта кездеседі, бірақ оны есінде сақтамаған еді. Ақырында Бет Миктің кім екенін біледі және тіпті онымен романтикалық қарым-қатынас орнатады, бірақ Миктің ең жақын досы, төрт жүз жастағы Джозеф Костан оған өлімді адамдармен қарым-қатынасқа араласпауға кеңес береді. Алайда кейін Мик пен Беттің өміріне таңғаларлық шындық араласады — Каролина тірі екені және қандай да бір жолмен адамға айнала алғаны анықталады. Бұл — Миктің ең үлкен арманы болатын…

== Рөлдерде ==

=== Негізгі құрамы ===
* Алекс О ' Лафлин — '''Мик Сент-Джон''', жеке детектив және 85 жастағы вампир&lt;ref name=&quot;moontv&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Howland, Kara''&amp;#x20;[http://community.tvguide.com/blog-entry/TV-Show-Blog/Moonlight/Episode-Recap-Thing/800023309&amp; Episode Recap: &quot;No Such Thing as Vampires&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718000724/http://community.tvguide.com/blog-entry/TV-Show-Blog/Moonlight/Episode-Recap-Thing/800023309%26 |date=2007-07-18 }}(недоступная ссылка&amp;nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://community.tvguide.com/blog-entry/TV-Show-Blog/Moonlight/Episode-Recap-Thing/800023309&amp; ''история'']).&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Көптеген вампирларға қарағанда, Мик адамдығын жлғалтпау үшін, адамдарға себепсіз шабуылдамайды. Қанды тек донорлардан ішеді немесе мәітханада жұмыс істейтін  Гильермо атты вампирдан сатып алады.
* София Майлс — '''Бет Тернер''', Buzz Wire сайтында жұмыс істейтін сүйкімді, қызығушылығы мол қыз . Ол прокурор болып істейтін Джопен жақын қатынаста. Бірақ оның өмірі өзінің кім екенін жасырып жүрген Микті кездестіргеннен кейін өзгереді. Мику Сэн-Джонға бірте-бірте ғашық болады.
* Джейсон Доринг — '''Джозеф Костан''', төртжүз жасар вампир және Миктің жақсы досы мен тәлімгері&lt;ref name=&quot;moonvar&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Lowry, Brian''.&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;the ringer&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«The Ringer». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;. Джозеф сондай-ақ, Мик сияқты өзіне қатаң моральдық шектеулер қоймайды&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Шэннин Соссамон — '''Коралина Дювал''', Микті вампирге айналдырған, оның бұрынғы әйелі. Мик ұзақ уақыт бойы оны өлтірдім деп ойлады, бірақ Коралин адамға айналу жолын білемін деп, адам ретінде оралды. Людовик XVI ханының вампир туысы болып табылады.

=== Екінші кезектегі құрамы ===
* Джейкоб Варгас — '''Гильермо Гасоль''', мәйіттерден қанды сорып, вампирлерді қанмен қамтамасыз етеді&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Брайан Дж. Уайт — '''лейтенант Карл Дэвис''', Миктің досы және Беттың танысы&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Джордан Белфи — '''Джош Линдси''', Беттың прокурор болып жұмыс істейтін жігіті. Өзін ұрлаған вампирлердің бірімен өлтірілген. 
* Тами Роман — '''Морин Уильямс''', Buzz Wire сайтының бастығы, вампирмен өлтірілген.
* Кевин Уайзман — '''Стив Бальфур''', Беттың Buzz Wire-дағы әріптесі&lt;ref name=&quot;no vampires&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«No Such Thing as Vampires». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Дэвид Блу — '''Логан Гриффен''', вампир, хакер, Миктің жиі көмек сұрайтын танысы&lt;ref name=&quot;The Mortal Cure&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«The Mortal Cure». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Love Lasts Forever&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«Love Lasts Forever». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
* Эрик Винтер — '''Бенджамин Тэлбот''', прокурордың көмекшісі, Микке жұмыс ұсынды&lt;ref name=&quot;Fated To Pretend&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;episode&quot; style=&quot;font-style:normal&quot;&gt;«Fated To Pretend». &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;.
== Мифология ==

Сериалда қабылданған ұғымдар вампирлер туралы ерекше мифологияға негізделген. Бұл әлемдегі вампирлер күн сәулесінің белгілі бір мөлшеріне төзе алады, бірақ тікелей күн сәулесі оларды тез құрғатады. Сондықтан Мик күндіз сыртқа шыққанда әрдайым бейсболка мен қара көзілдірік киіп, көлеңкеде жүруге тырысады.

«Мәңгілік рыцарь» телесериалындағы детектив-вампир Ник Найттан айырмашылығы, «Ай сәулесі» вампирлері адам қанын ішуге міндетті (жануар қаны жарамайды). Ал «Періште», «Баффи — вампирлерді жоюшы» және «Вампир күнделіктері» сериалдарынан өзгешелігі, ағаш қазық бұл вампирлерді өлтірмейді, тек уақытша сал етеді. Вампирлерді өлтірудің сенімді тәсілдері — басын кесу және өртеу. Күміс те олар үшін улы, бірақ қасиетті су, кресттер және сарымсақ оларға әсер етпейді. Фотосурет пен кинопленкада күмістің әсерінен олар бұлыңғыр көрінсе, цифрлық камералар мен видеожазбада бұл құбылыс байқалмайды.

Бұл әлемнің вампирлері қарапайым адамға қарағанда әлдеқайда күшті, жылдам және төзімді. Ник Найттан айырмашылығы, олар ұша алмайды, бірақ бес қабатты ғимараттардың төбесіне секіре алады. Сондай-ақ олардың жақында болған оқиғаларды иіс арқылы «қайта көру» сияқты ерекше қабілеті бар (бұл көрерменге флешбек ретінде көрсетіледі, ал Мик оны тек түйсік пен логика арқылы түсінеді). Сонымен қатар Мик болашаққа да көз жүгірте алады.

Гипноз қабілеті бұл вампирлерде жоқ, «Қан туыстығы» және «Вампир күнделіктері» сериалдарындағыдай емес.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ телесериалдары]]
[[Санат:CBS телебағдарламалары]]</text>
      <sha1>42wk4o28ae1v7wrlta0rl9nm63hdrxi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lockheed C-130 Hercules</title>
    <ns>0</ns>
    <id>612003</id>
    <revision>
      <id>3602370</id>
      <parentid>3555106</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T01:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>105421</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3602370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125419" sha1="rd80un3zp5wplgv2ptak10gt2xvkbot" xml:space="preserve">{{Ұшу аппараты|атауы=C-130 Hercules|типі=әскери-көліктік|өндірушісі={{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Corporation]]&lt;br&gt;{{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Martin Corporation]]|мемлекеті=|суреті=Lockheed C-130 Hercules.jpg|қолтаңба=|жобалаушысы=|конструкторы=|алғашқы ұшуы=[[23 тамыз]], [[1954 жыл]]|эксплуатация басталуы=[[1956 жыл]]|эксплуатация аяқталуы=|статусы=|негізгі эксплуатанты=[[Алжир]], [[Ангола]], [[Аргентина]], [[Аустралия]], [[Аустрия]], [[Бангладеш]], [[Бельгия]], [[Боливия]], [[Ботсвана]], [[Бразилия]]|басқа эксплуатанттары=|өндіріс жылдары=[[1955 жыл]]дан бастап|шығарылған бірліктері=2300-ден көп (2009 жылға)|жобалау құны=|бірлігінің құны=$30,1 млн (C-130H, 1998), $66.5 млн (C-130J)&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120801025956/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=92 C-130 HERCULES] [http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=92|id=20091014}} (U.S. Air Force Factsheets)]&lt;/ref&gt;|базалық моделі=|бөлек мақалалары бар нұсқалар=[[Lockheed AC-130]], [[Lockheed EC-130V]]|ортаққордағы санаты=C-130 Hercules}}
'''Локхид C-130 Геркулес''' ({{lang-en|Lockheed C-130 Hercules}}) — орта және үлкен қашықтықтағы [[АҚШ авиациалық өнеркәсіп|америкалық]] [[әскери-көліктік ұшақ]]. [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[НАТО]] елдері және басқа да бірқатар елдердің негізгі әскери-көліктік ұшағы. 2014 жылы әлемдегі ең көп таралған әскери-көліктік ұшақ болып табылады&lt;ref&gt;World Air Forces 2015, p.8&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Сурет:Lockheed_C-130_Hercules_-Canadian_Forces_Base_Greenwood,_Nova_Scotia,_Canada-7Aug2013.jpg|нобай|309x309 нүкте|Канада Қарулы Күштерінің Гринвуд (Жаңа Шотландия) базасынан С-130]]
[[Сурет:C-130_airdrop.jpg|нобай|Сору парашютінің көмегімен шекті-кіші биіктіктен С-130 Шериданын M551 шығаруы (LAPES десанттау жүйесі)]]
Ұшақты жобалауы [[АҚШ ӘӘК]] тапсырысы бойынша басталды, ол ескірген тасымалдаушыларға [[C-119 Flying Boxcar]], [[C-47 Skytrain]], және [[C-46 Commando]] алмастыруды іздеген. АҚШ ӘӘК қолбасшылығының пікірінше, [[Корей соғысы]] тәжірибесінде тұжырымдалған жаңа машина жауынгерлік іс-қимылдарды жүргізудің өзгерген шарттарына жауап беруі тиіс болатын. Тапсырыс берушілер жобаға мынадай талаптар қойды: ұшақ 92 жолаушыны немесе толық жарақтармен және қарумен 72 сарбазды немесе қарумен 64 [[парашютші]] а қарумен, жарақтармен және парашютпен сыйдыруы тиіс. 1100 ұшу қашықтығы [[теңіз милі]] және бір қозғалтқыштың істен шығуы кезінде ұшуды жалғастыру мүмкіндігі талап етілді. Жеке талаппен дайындалмаған далалық [[әуе айлақ]]тардан ұшып шығу мүмкіндігі болды.

C-130-тің бірінші ұшуы [[23 шілде]] [[1954 жыл]]ы жасалынған — [[Бербанк (Калифорния)|Бербанк]], [[Калифорния]], өскемен технологиялық жабдықтар «[[Эдвардс (база)|Эдвардс»]]. Ұшу 61 минутқа созылды. Осыдан кейін «Локхид» фирмасы ұшақтың [[сериялы өндіріс]] тапсырысына ие болды.

С-130 түрлі модификациялары Вьетнам соғысынан бастап (Ливиядағы Каддафи күштерінің бомбалауынан басқа) АҚШтың қатысуымен барлық соғыстар мен әскери қақтығыстарда қолданылған.

[[1984 жыл]]ы '''НТТВ''' бағдарламасы бойынша эксперименталды ұшақ алғашқы ұшуын жасады. Бұдан әрі, осы бағдарлама бойынша атқарымдар негізінде қазіргі уақытта өндірілетін және пайдаланылатын терең жаңғыртылған С-130J «Супер Геркулес» (немесе «Геркулес-2») көліктік c-130J құрылды.  2000 жылы Boeing компаниясы борттық электронды жабдықтарды ауыстыруға және С-130 ескі модификациялар ресурсын ұзарту бойынша жұмыстарға 198-ге жуық машина («АМР» бағдарламасы) тапсырыс алды. 2010 жылға қарай АҚШ Қорғаныс министрлігінде өңдеу жиынтығының сметасы бекітілді, жұмыс құны 14 млн долларға, жалпы шығындар 1,4 млрд долларға бағаланады. Азаматтық тапсырыс берушілер үшін «Локхид L-100» индексіндегі ұшақтың демилитаризацияланған нұсқасы жасалды.

«Геркулестер» — 65 елде пайдаланылатын орташа жүк көтергіштігі ең көп таралған көлік ұшақтары — «Локхид» фирмасымен 50 жылдан астам уақыт салынуда. Осы уақыт ішінде (2009 жылғы жағдай бойынша) 2300-ден астам С-130 әскери-көлік және әртүрлі модификациядағы азаматтық L-100 шығарылды, оның ішінде АҚШ үшін шамамен 1170. Өзінің жақын аналогтарынан айырмашылығы - [[Ан-12]] және «[[Transport Allianz C. 160 Transall|Трансаль» С. 160]], «Геркулес» сериялық салынып жатыр және әлемдік нарықта тұрақты сұранысқа ие.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myrt.ru/news/kudishin/438-lokkhid-martin-s-130-gerkules.html|title=Тактикалық әскери-көліктік ұшақ|accessdate=2011-04-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/65jaBRhsR?url=http://myrt.ru/news/kudishin/438-lokkhid-martin-s-130-gerkules.html|archivedate=2012-02-26|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Конструкциясы ==
[[Сурет:Lockheed_Hercules_interior.jpg|нобай|250x250 нүкте|C-130-дың жүк кабинасы]]
Ұшақ көлік ұшақтары үшін классикалық схема бойынша салынған — [[жоғары жоспарлы]], төрт [[турбовинттік қозғалтқыш]]тармен, жоғары орналасқан [[артқы қанатшасы]]мен.
[[Фюзеляж]] артқы бөлігінде үлкен [[Тиеу-түсіру жұмыстары|тиеу люгі]] қима жоспарында дөңгелек.

[[Шасси]]і үш тіректі, алдыңғы тірегімен: доңғалақтардың алдыңғы жұпына, негізгі тіреулерде да екі доңғалақтан, бірақ жұптасып емес, тандемді.

Десант - көлік нұсқасында ұшақ экипажы екі ұшқыштан, штурманнан, борттық техника мен тиеу және десантациялау техникасынан тұрды. Бұдан әрі экипаж құрамы нақты модификацияға байланысты, 2-3 (C-130J) бастап 13 (AC-130U) дейін.

=== Күштік қондырғы ===
[[Сурет:C-130_wing_2006-06-05_F-0994L-526.jpg|нобай|250x250 нүкте|Қозғалтқыштар мен бұрандалар]]
Ұшақ үшін арнайы жаңа турбовинттік қозғалтқышы [[Allison T56]], сериялы өндірісі 1954 жылы басталды.
Т-56 өндіріс уақытында бірнеше ондаған модификациялардан өтті. С-130-дан басқа, бірқатар ұшақтар мен тікұшақтарға, сондай-ақ АҚШ ӘТК жауынгерлік кемелеріне «501K» индексіндегі автономды энергия торабы ретінде орнатылды. Коммерциялық әуе кемелеріне арналған қозғалтқыштың азаматтық нұсқасы «501-D» деп аталады. 
С-130 жаңа модификацияларында [[Rolls-Royce plc|Rolls-Royce]] AE 2100 қозғалтқыштары орнатылады.

Ұшақ ұзақ уақыт бойы шығарылады және тек жалпы компонентті сақтай отырып, бір-бірімен айтарлықтай ерекшеленетін түрлі модификациялар массасы бар. Атап айтқанда, шасси, отын жүйесі пысықталды, оның ішінде ауада жанармай құю жүйесі орнатылды. Электрондық жабдықтар бірнеше рет өзгерді, неғұрлым жетілдірілген қозғалтқыштар орнатылды. Ұшақтың бірнеше мамандандырылған модификациялары шығарылды, көліктен басқа — іздестіру-құтқару, май құюшылар, ретрансляторлар, барлаушылар, кедергілер қоюлары, атыс қолдауы, зымырандар телеметриясының ұшағы және т.б.
[[Сурет:C-130J_Co_Pilot's_Head-up_display.jpg|нобай|250x250 нүкте|C-130J екінші пилотының ӘӘИы (оңжағында)]]
Қару-жарақта тұрған '''C-130J''' көлік нұсқасының ең жетілдірілген модификациясы алты жақты әуе бұрандалары бар жаңа күш қондырғыларын, толық жаңартылған электрондық жабдықты алды,соның ішінде спутниктік навигация жүйесі орнатылды. Ұшақты басқару үшін енді екі пилот жеткілікті, кабинада көпфункционалды ҚЖБЖ-дисплейлер және алдыңғы шыныда индикация жүйесі орнатылған. Базадан тыс әуеайлақта ұшаққа техникалық қызмет көрсетуді оңайлату бойынша кешенді жұмыстар жүргізілді, бұл экипаж құрамынан техниканы алып тастауға мүмкіндік берді, атап айтқанда, әуеайлақтық қызмет көрсету құралдарынсыз шасси дөңгелектерін ауыстыруға болады. Десант-көлік және тиеу жабдықтары модификацияланған.

Базалық нұсқадан айырмашылығы, C-130J ұшақты басқарудың дистанциялық жүйесі толық құрастырылды [[ЭСБЖ]], рульдік беттер біршама жетілдірілді, қанатшасы өзгертілді, екі жақты [[жабулар]] және [[Спойлер (авиация)|спойлерлер қолданылған]].

== Модификациялары ==
* '''С-130А''' — Lockheed Model 82 прототипі негізіндегі бірінші модификация.
* '''[[Lockheed AC-130|AС-130А]]''' — Gunship II класты ЈС-130А базасындағы соққы ұшағы 4 7,62-мм алты оқпанды MXU-5470 Minigun пулеметтері және 4 20-мм алты оқпанды M61A1 Vulcan пушкалары. [[РЛС]] F-15A-1 NASAAR базасындағы қаруды басқару жүйесімен. [[Сурет:AC-130H_Spectre_jettisons_flares.jpg|нобай|309x309 нүкте|[[Lockheed AC-130]]H. Жылу ұстағыштарды ату.]]
* '''AС-130А Plain Jane''' — РЛС APQ-136, AWG-13 қару басқару жүйесі бар соққы ұшағы.
* '''AС-130А Surprise Package''' — РЛС APN-59N, APQ-133 және AVQ-17, ASD-5 Black Crow көлігін іздеу жүйесімен, теледидардық, лазерлік және ИҚ бағыттау жүйелерімен. Қару-жарақ-2 40-мм Bofors зеңбірек.
* '''AС-130А Pave Pronto''' — SUU-42A/A шағылыстырғыштарының [[РЭК]] ALQ-87 және 2 ПУ жүйесі бар соққы ұшағы.
* '''АС-130E Pave Aegis''' — 1971 жылы салынған соққы ұшағы екі 7,62-мм Minigun пулеметтері, екі 20-мм зеңбірек М61А1 және екі 40-мм зеңбірек Bofors немесе 105-мм қалдықсыз гаубицамен.
* '''АС-130E Pave Spectre I''' — РЛС APN-59N және AVQ-17, ASQ-5 Black Crow және APQ-150 көлігін іздеу жүйесімен, теледидар, лазерлік және ИК бағыттау жүйелерімен, APQ-18 қашықтығын анықтау жүйесімен және РЭБ ALQ-87 жүйесімен айдауылдарды жоюға арналған соққы ұшағы.
* '''С-130А-II''' — электрондық барлау жүргізу үшін модификацияланған С-130А ұшақтарын белгілеу..
* '''DC-130A '''(ерте''' GC-130A''') — [[ҰҰА|ұшқышсыз]] іске қосу үшін қайта жабдықталған C-130А ұшағын белгілеу.
* '''JC-130A''' — зымырандарды бақылау үшін модификацияланған С-130А ұшақтарын белгілеу.
* '''NS-130A''' — арнайы сынақтар үшін пайдаланылатын С-130А ұшақтарының белгіленуі.
* '''RC-130A''' — [[Аэрофотосурет|фотобарлау]] мақсаттары үшін жабдықталған С-130А ұшағын белгілеу.
* '''ТС-130А''' — С-130А оқу-жаттығу ұшағының белгіленуі.
* '''С-130В''' — отынның ұлғайтылған көлемі мен ұшу салмағы бар екінші сериялық нұсқа.
* '''С-130В-II '''(кейін''' RC-130B''') — электрондық барлау үшін модификацияланған С-130В ұшақтарын белгілеу.
* '''HC-130B''' — [[АҚШ жағалау күзеті]]нің 12 іздестіру және құтқару ұшақтарын белгілеу.
* '''JC-130B''' — ғарыштан түсетін капсулаларды табу үшін жабдықталған С-130В ұшақтарын белгілеу.
* '''КС-130В''' — екі С-130В ұшағын оттық құюшы ұшақтарға қайта жабдықталған белгілеу.
* '''VC-130B''' — JC-130B бір штабтық ұшағын уақытша белгілеу.

[[Сурет:USAF_Lockheed_LC-130_Hercules_1.jpg|нобай|Арктикалық (дөңгелекті-шаңғы шассиінде) С-130, Анкоридждегі Эльмендров-Ричардсон біріккен авиабазасы, 21-ші аралас қанаттың 17-ші тактикалық көліктік эскадрилья. Ашық есік күніне арналған статистикалық экспозиция]]

* '''WC-130B''' — [[ауа райы]]н барлау үшін қайта жабдықталған ұшақтардың белгіленуі.
* '''С-130D''' — [[Арктика]]да пайдалану үшін [[шаңғы шасси]]імен жабдықталған ұшақты белгілеу.
* '''С-130Е''' — қуаты 3020 кВт (4050 а. с.) Аллисон Т56-а-7 турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған отынның ішкі және сыртқы қоры ұлғайтылған ұшақтың үшінші сериялық нұсқасы.
* '''АС-130Е''' — С-130Е ұшақтарын оларды қару-жарақпен жабдықтағаннан кейін белгілеу.
* '''DC-130E''' — ұшқышсыз іске қосу үшін С-130Е ұшақтарын белгілеу.
* '''HC-130E''' — авиациялық-ғарыштық құтқару қызметінің құрамында экипажды жеткізу үшін жабдықталған с-130Е ұшақтарын белгілеу.
* '''JC-130E''' — сынау үшін бір С-130Е ұшағын уақытша белгілеу.
* '''MC-130Е''' — құпия пайдалану үшін қайта жабдықталғаннан кейін НС-130Е ұшақтарын белгілеу.
* '''NC-130E''' — сынауға арналған С-130Е ұшақтарының бірін уақытша белгілеу.
* '''NC-130H''' — [[Радио табу және бағыттау авиациялық кешені|АРАЖ]] [[Grumman E-2 Hawkeye]] ұшағының жаңа буынына арналған РЛС APS-145 сынауға арналған қайта жабдықталған ЕС-130V ұшу зертханасы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.navy.mil/view_single.asp?id=3052|title=An NC-130H provides an in-flight test bed for a Radar Modernization Program (RMP)|publisher=Official Website of the United States Navy|accessdate=2013-04-30|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GYFPnJPM?url=http://www.navy.mil/view_single.asp?id=3052|archivedate=2013-05-12|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;.
* '''WC-130E''' — ауа-райын барлауға арналған С-130Е ұшақтарын белгілеу.
* '''С-130F''' — АҚШ ӘТК жалпы мақсаттағы көлік ұшағы, с-130В аналогы, алдымен GV-1U белгісімен жеткізілген.
* '''КС-130F''' — GV-1 белгісіне қойылған және қуаты 3661 кВт (4910 а.к.) Аллисон Т56-а-16 турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған [[АҚШ теңіз-жаяу әскерлерінің корпусы|АҚШ теңіз корпусына]] арналған құюшы ұшақтың нұсқасы.
* '''LC-130F''' — Арктикада пайдалану үшін шаңғы шассиімен және т56-а-16 қозғалтқыштарымен жабдықталған төрт ұшақ; UV-1L белгісімен АҚШ ӘТК сатып алынды.
* '''С-130G''' — АҚШ ӘТК төрт көлік ұшағы; С-130Е сияқты, бірақ т56-а-16 қозғалтқыштары бар.
* '''ЕС-130G''' — С-130G төрт ұшағын [[Радиорелелік байланыс|радиорелелік]] төмен жиілікті байланыс станциясына қайта жабдықтағаннан кейін белгілеу.
* '''С-130Н''' — сериялық нұсқа, С-130Е аналогы, бірақ планер мен жүйелердің жетілдірулері және Т56-А-15 қозғалтқыштары бар, ұшуда 3362 кВт (4508 а.с.) біліктегі қуатты дамытатын.
* '''С-130Н(СТ)''' — Т56-А-15 қозғалтқыштарын орнатқаннан кейін MС-130Е ұшақтарының белгіленуі.
* '''С-130Н-МР '''(кейін''' РС-130Н''') — теңіздік патрульдеу және іздестіру-құтқару жұмыстары үшін С-130Н ұшағының нұсқасы.
* '''C-130H(S)''' — L-100-30 ұшағының ұзын фюзеляжы бар С-130Н ұшағының әскери сериялық нұсқасы.

[[Сурет:AC-130H_Spectre_(2152189791).jpg|нобай|300x300 нүкте|«Геркулестің» басты соққы модификациясы — AC-130]]

* '''АС-130Н''' — АС-130Е ұшақтарының Т56-А-15 қозғалтқыштарын орнатқаннан кейін белгіленуі және ауада қосымша құю мүмкіндігін қамтамасыз ету.
* '''DC-130H''' — ұшқышсыз іске қосу үшін қайта жабдықталған бір С-130Н ұшағын белгілеу.
* '''ЕС-130Н''' — Т56-А-15 қозғалтқыштарын орнатқаннан кейін ЕС-130Е ұшақтарын белгілеу.
* '''НС-130Н''' — атмосфераның тығыз қабаттарында бақылау радары және ғарыш экипаждарын іздеу жүйесі бар құтқару ұшағы.
* '''КС-130Н''' — жанармай құюшы ұшақ
* '''JHC-130H''' — Жерсеріктердегі деректері бар капсулаларды табу үшін қайта жабдықталған НС-130Н екі ұшақтың белгіленуі.
* '''VC-130H''' — аса маңызды тұлғалар үшін көлікке қайта жабдықталған НС-130Н екі ұшағын белгілеу (VIP).
* '''WC-130H''' — ауа-райын барлау үшін қайта жабдықталғаннан кейін НС-130Н 15 ұшағын белгілеу.
* '''[[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|С-130J Super Hercules]]''' — C-130Е одан әрі дамуы ұшақ Жаңа тежегіш жүйесімен, IV сериялы т56 қуатты қозғалтқышпен, борттық электронды-өлшеу аппаратурасы бар екі орындық кабинамен жабдықталған (EFIS)&lt;ref&gt;Әскери-көліктік ұшақ C-130J // «[[Зарубежное военное обозрение|Зарубежное военное обозрение»]], № 6, 1990. стр.76&lt;/ref&gt;. Википедияның ағылшын бөлігінде бұл ұшақ жеке мақала арналған: [[Lockheed Martin C-130J Super Hercules|C-130J Super Hercules]]. Lockheed Martin ресми сайтында ұшақ «белсенді өнімдер» ұсынысында көрсетілген.&lt;ref&gt;[http://www.lockheedmartin.com/us/products/c130/c-130j-variants/c-130j-super-hercules.html C-130J Super Hercules] // Lockheed Martin&lt;/ref&gt;.
* '''С-130К''' — Геркулес С. Mk 1 деген белгімен Ұлыбритания ӘӘК үшін Аллисон Т56-А-15 қозғалтқыштары бар опция; ұзартылған фюзеляжбен опция Геркулес С. Mk 3 деп белгіленген.
* '''НС-130N''' — экипаждары бар қону капсулаларын табу үшін 15 іздестіру-құтқару ұшақтарын белгілеу.
* '''НС-130Р''' — іздеу тікұшақтарының ауасында қосымша құю үшін жабдықталған НС-130Н аналогы.
* '''ЕС-130Q''' — АҚШ ӘТК-де ЕС-130G ұшағының жақсартылған нұсқасы релелік төмен жиілікті радиостанция ретінде жабдықталған.
* '''КС-130R''' — АҚШ Теңіз корпусы үшін жанармай құюшының нұсқасы, КС-130Н аналогы.
* '''LC-130R''' — С-130Н алты ұшағын шаңғы шассиі бар АҚШ ӘТК белгілеу.
* '''RC-130S''' — түнгі уақытта іздестіру-құтқару жұмыстарын жүргізуге арналған интенсивті жарық беру құралдарымен жабдықталған екі JC-130А ұшағын белгілеу.
* '''КС-130Т''' — жанармай құюшы-ұщақ. КС-130R аналогы, бірақ жетілдірілген авионикой қоса алғанда, өндірістің инерциялық навигациялық жүйесі, Омега, Такан, түрлі-түсті радар, жаңа автопилот және командалық-ұшу-навигациялық құрал.
* '''КС-130Т-30Н''' — КС-130Т ұшағы, бірақ С-130Н-30 ұшағының фюзеляжы бар, ішкі отын бактарының сыйымдылығын арттыруға мүмкіндік беретін 4.5 м (15 фут) ұзартылған. Екі машина 1991 жылдың соңында қойылды.
* '''АС-130U''' — АҚШ ӘӘК арнайы мақсаттағы 16-ші эскадрилья үшін MC-130Н Қарулы ұшағының нұсқасы.
* '''[[Lockheed EC-130V|ЕС-130V]]''' — қайта жабдықталған (General Dynamics) НС-130Н ұшақтың планеры. Фюзеляждың үстінен ағытқышта есірткіні тасымалдаушыларды ұстап алу мүмкіндігі үшін хауки (AN/APS-145) аэронавигациялық импульстік іздестіру радары орнатылған.
* '''L-100''' — қуаты 3020 кВт (4050 л. с) Аллисон 501-D22 турбовинтті қозғалтқыштары бар С-130 азаматтық көлік ұшағының нұсқасы.
* '''L-100-20''' — 2.54 м (8 фут 4 дюйм) ұзартылған L-100 ұшағының нұсқасы фюзеляжбен және қуаты 3362 кВт (4508 а.к.) Аллисон 501-D22 немесе 501-D22А турбовинтті қозғалтқышпен.
* '''L-100-30''' — L-100-20 аналогы, бірақ фюзеляжы 2,03 м (6 фут 8 дюйм) ұзартылған. L-100F Супер Геркулес: алты қабатты композициялық бұрандаларды қозғалысқа әкелген Аллисон GMA 2100 турбовинтті қозғалтқышпен жабдықталған азаматтық ұшақтың нұсқасы отын шығынын (17%-ға), неғұрлым жоғары (15% - ға) крейсерлік жылдамдықты азайтуды қамтамасыз етті және L-100F ұшағына салмағы 21000 кг (46300 фунт) 3200 км (1990 миль) астам қашықтыққа жүк тасымалдауға мүмкіндік берді.
* '''НТТВ''' — жоғары технологиялардың сынау стендінің нұсқасы — L-100-20 ұшағы. Қуаты 3915 кВт (5250 а.к.) IV сериялы Аллисон 501D қозғалтқышымен жабдықталған, қысқа ұшу және қону (STOL) ұшуларын зерттеу және дамытуға арналған. 1989 жылдың қарашасында ұшақ 53000 кг (130073 фунт) жүкімен 365 м (1198 фут) отырғызудан кейінгі жүрісті көрсетті.
* '''MС-130E Combat Talon I''' — арнайы мақсаттағы күштер ұшағы.
* '''MC-130H Combat Talon II''' — арнайы мақсаттағы күштің ұшағы ұлғайтылған жүктемемен.
* '''MC-130Р Combat Shadow''' — С-130 Hercules көп мақсатты көлік ұшағы негізінде әзірленген ерекше мақсаттағы күштердің көліктік ұшағы. Ұшақтың негізгі міндеттері-арнайы мақсаттағы күштерді түнгі жабдықтау, жау тылына терең ену топтарын іздеу және құтқару және арнайы мақсаттағы күштер тікұшақтарын қосымша құю. Ұшақ 1986 жылы қарулануға қабылданды. 1996 жылға дейін ұшақ НС-130 N/P деп белгіленген.

[[Сурет:World_operators_of_the_C-130_Hercules.svg|оңға|нобай|300x300 нүкте|C-130 әскери пайдаланушылары. Көк қазіргі операторлар, жасыл — бұрынғы.]]

== Жауынгерлік қолдану ==
[[Сурет:C-130_60528_MiG.JPG|солға|нобай|[[МиГ-17]] нысанасында америкалық C-130 барлауы. 1958 жыл]]
Барлау ұшағының нұсқасында С-130 [[Армения]] аумағының үстінен шпиондық ұшу кезінде МиГ-17 кеңес жойғыштарымен қағып, 1958 жылдың 2 қыркүйегінде [[Ереван]]ның солтүстік-батысына қарай 54 километрде құлап кетті.&lt;ref&gt;[http://www.nsa.gov/about/cryptologic_heritage/vigilance_park/shootdown_flight60528.shtml National Vigilance Park (The Shootdown of Flight 60528) — NSA/CSS]&lt;/ref&gt;.

=== Вьетнамдағы соғыс ===
[[Сурет:KD_C-130_wreckage.jpg|нобай|250x250 нүкте|[[Кхамдықта C-130 апат|Вьетнамда соғылған С-130 сынығытары]]]]
[[Сурет:Vietnam_war_museum_Ho_Chinh_Vietnamwar_City_bombs.jpg|нобай|250x250 нүкте|1975 жылы, ДРВ, сегіз C-130A-ға қосымша, CBU-55 кластерлік бомбаларын және 7-тонналық BLU-82-ны, соғыс кезінде қолданылатын ең қуатты бомбаларды алды]]
Америкалық С-130 Вьетнамдағы соғыс кезінде шабуылшы авиацияға арналған тасымалдаушылар, барлаушылар және бағыттаушылар ретінде, жанармай құюшылар және Солтүстік Вьетнамның бомбалауы кезінде ауыр стратегиялық бомбалаушылар үшін әуе командалық пункттер, сондай-ақ жер үсті әскерлерінің тікелей атыс қолдауының ұшақтары (АС-130 Spectre нұсқасы) ретінде пайдаланылды. Вьетнамда C-130 орындалған ең ерекше тапсырмалардың бірі 6804-кг бомбаны BLU-82 «Daisy Cutter» бомбасын бомбалау болды&lt;ref&gt;Әлемдік Авиация 143&lt;/ref&gt;. 15 мамыр 1975 америкалық C-130 [[Маягуэс оқиғасы|«Маягуэс» оқиғасында]] BLU-82 бомбасын («қызыл кхмерлерге») соңғы рет лақтырды.

«Геркулес» 37-мм снарядтың екі тиуінен сынған жағдай белгілі. Соғыс уақытында америкалық тарап 55 C-130, 6 [[Lockheed AC-130|AC-130]] және 4 KC-130 жоғалтты (көп бөлігі-жауынгерлік жоғалту).

Оңтүстік Вьетнамға C-47 ұшақтарын ауыстыру үшін 32 C-130A орнатылды &lt;ref&gt;C-130 Hercules: A History. Martin W Bowman. Pen and Sword Aviation, 2017&lt;/ref&gt;. Олар сондай-ақ 6804-кг бомба BLU-82 және 340-кг CBU-55 кассеталық позицияларға лақтыру үшін пайдаланды. Оңтүстік Вьетнам жағы жауынгерлік және техникалық себептер бойынша 9 Геркулестерді жоғалтты және 8 C-130 Тан Сон Нат авиабазасында [[трофей]] ретінде Солтүстік вьетнамалықтар жаулап алды &lt;ref&gt;Vietnam Air Losses: United States Air Force, Navy and Marine Corps fixed-wing aircraft losses in Southeast Asia 1961—1973 / Chris Hobson&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/types/Lockheed-C-130-Hercules/losses/2 ASN Aviation Safety Database]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Toperczer, Istvan. MiG-21 Units of the Vietnam War. Osprey 2001, No. 29. стр. 80-81&lt;/ref&gt;.

Америкалық өндірістің басып алынған C-130 және басқа ұшақтарынан 918-ші көлік авиаполк құрылды&lt;ref&gt;[http://www.scramble.nl/orbats/vietnam/summary Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181017082328/http://www.scramble.nl/orbats/vietnam/summary |date=2018-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

=== Одан әрі қызметі ===
АҚШтың ӘӘК 35-ші эскадрильяның С-130 ұшақтары 1963 жылдың екінші жартысында КХДР үстінен насихаттау парақшаларын шашу үшін ұшуларды орындады. Алғашқы ұшулардың бірінде, 1963 жылдың 6 тамызы солтүстіккорейлік жойғыш ұшқыштар С-130 35-ші әуе барлау, 6 адамнан тұратын экипаж қайтыс болды&lt;ref&gt;[http://www.sammcgowan.com/sops.html No explanation is given for the gap of more than a year and a half, but it is likely that it was because one of the first C-130 missions was shot down by North Korean fighters in August, 1963. Special Ops]&lt;/ref&gt;.

1964 жылда Франциядан ұшып шыққан 464-ші көлік қанатының Геркулестері бельгиялық десантниктерді [[Кисангани|Стенливильдің]] орнында ақ кепілдіктерінің босату кезінде бельгиялық [[Конго Республикасы|Конгода]] отырғызған.

=== Индонезия-малайзиялық конфронтация ===
Индонезиялық C-130 [[Индонезия-малазиялық конфронтация|Малайзиядағы ұрыс]] қимылдары кезінде десанттық операциялар жүргізді.

1964 жылы 3 қыркүйекте C-130B T-1307, Британдық  [[Gloster Javelin|«Джавелин»]] ұшағымен жойылып, 55 адам қаза тапты.
1965 жылдың 16 қыркүйегі C-130B T-1306 «достық атумен» соғылды. Қаза болған жоқ&lt;ref&gt;[https://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8127/ Airframe Details for C-130 #3598]&lt;/ref&gt;.

=== 1965 жылдың Үнді-пәкістандық соғыс ===
Пәкістандық C-130 1965 жылы [[Үндістан мен Пәкістан қарым-қатынастары|Үндістан-Пәкістан]] соғысына қатысты&lt;ref&gt;[http://www.orbat.info/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf IAF Combat Kills of Indo-Pak Air War 1965. B. Harry. 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110225137/http://www.orbat.info/cimh/iaf/IAF_1965war_kills.pdf |date=2017-11-10 }}&lt;/ref&gt;. 18 тамызда пәкістандық  «Геркулес» әуе айлағынан ұшқан кезде құлады&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19650818-0 Wednesday 18 August 1965]&lt;/ref&gt;. 7 қыркүйек күні [[Dassault Mystère IV|Mystere-IVA]] Үнді жойғыш ұшқыштарының ұшқыштары [[Саргодха]] авиабазасына ұшу кезінде 57 мм НҮРС көмегімен екі C-130 құртқан, Пәкістан бұл жағдайды растамады. 11 қыркүйекте пәкістандық «Геркулес» ұшқыштары Патханкотқа МиГ-21 Үнді жойғыш зеңбірегінен оқ атқан, ұшақ қона алды.&lt;ref&gt;[http://www.acig.org/artman/publish/article_327.shtml Indian Air-to-Air Victories since 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130915062655/http://www.acig.org/artman/publish/article_327.shtml |date=2013-09-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== 1971 жылдың Үнді-пәкістандық соғыс ===
C-130 Пәкістан мен Иран және басқа да достас Пәкістан елдері қолданған. Үнді деректері бойынша (фото бақылау деректері негізінде) соғыс барысында үш «Геркулес» аэродромдарында жойылып, екеуі зақымдалды. Олардың екеуі жойылды және екеуі [[Hawker Hunter|«Хантерлермен»]] зақымдалып, біреуі [[Су-7|Су-7БМК]] соққысымен жойылды.&lt;ref&gt;[http://www.orbat.info/cimh/iaf/IAF_1971_kills_rev1.pdf IAF Combat Kills — 1971 Indo-Pak Air War. B. Harry. 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080248/http://orbat.info/cimh/iaf/IAF_1971_kills_rev1.pdf |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

=== Одан әрі қызметі ===

* 1972 жылдың 20 қыркүйегі Суданның ӘӘК әуе кеңістігін бұзған үшін, бес Ливиялық әскери-көлік С-130 ұшақтары [[МиГ-21|МиГ-21МФ]] ұшақтарды [[Хартум]]ына қонуға мәжбүр етті. 399 Ливиялық сарбаз ұсталды&lt;ref&gt;Sudan, Civil War after 1955. Tom Cooper&lt;/ref&gt;.
* 1973 жылы 21 наурызда C-130B [[ӘӘК АҚШ]] [[Триполитания]]ның солтүстігінде бес [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Ливия]]лық жойқын жойқын күштерімен тұтқындалды. Тәртіп бұзушы зеңбірекпен оқ атылды, бірақ Ливияның аумағына қонуға мәжбүр болған жоқ&lt;ref&gt;[http://www.acig.info/CMS/?option=com_content&amp;task=view&amp;id=222&amp;Itemid=47 Libyan Wars, 1980—1989, Part 1]&lt;/ref&gt;.
* 1975 жылдың 8 тамызы Аргентинадағы аэродромнан ұшқаннан кейін, аргентиналық C-130E «Геркулес» бортында бомба жарылған, ұшақ жерге құлады. 14 экипаж мүшесінің 4-уі қаза тапты&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19750828-0 Thursday 28 August 1975] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.
* 1975 жылдың 25 қарашасы Эль-Ариш Египет қаласынан 56 шақырым жерде израильдік C-130H тауға соғылды, бортта болған барлық 20 адам қаза тапты&lt;ref&gt;[https://news.google.com/newspapers?id=iAlPAAAAIBAJ&amp;sjid=PQIEAAAAIBAJ&amp;dq=egypt%20plane&amp;pg=5682%2C1769910 Toledo Blade — Nov 27, 1975]&lt;/ref&gt;.
* 1976 жылы үш «Геркулес» [[&quot;Энтеббе&quot; операциясы|Энтеббе рейдіне]] кезінде израиль спецназымен пайдаланды.
* 1979 жылдың 7 сәуірі Ливияның C-130 [[Уганда]] аэродромынан ұшуда Танзания әскерлерімен [[РПГ-7]] арқылы құлатты&lt;ref&gt;[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=144&amp;Itemid=1 Uganda and Tansania, 1972—1979]&lt;/ref&gt;.

=== Батыс Сахарасындағы соғыс ===
Марокко жағы пайдаланды. [[Полисарио]]ның көтерілісшілері 1976 жылдың 4 желтоқсаны өзінің бірінші Геркулесті қағып кетті. 1980 жылы Полисарио жауынгерлерінің мәлімдемелері бойынша тағы бір С-130-ны қағып кетті. Қалыпты барлаудың болмауы Марокко әскерін Алжир шекарасында барлаушы ретінде C-130 пайдалануға мәжбүр етті. Полисарио жауынгерлері гуэльт үшін шайқастың бірінші күнінде 1981 жылдың 12 қазандары әуе командалық пост ретінде қолданылған C-130H қағып, бортта болған барлық қаза тапты&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19761204-0 Saturday 4 December 1976]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=228&amp;Itemid=47 Morocco, Mauritania &amp; West Sahara since 1972]&lt;/ref&gt;.

=== Ларнака әуежайындағы күрес ===
1978 жылдың 19 ақпанында [[Никосия]] Кипр қаласының қонақ үйінде екі [[террорист]] [[Мысыр|Мысыр азаматын]] атып, 11 адамды [[кепіл]]ге алды,содан кейін елден ұшып кету үмітінде оларды қалалық аэродромға алып келді. Әуежайда оларға төрт экипаж мүшесі бар [[Douglas DC-8|DC-8]] ұшағы берілді. Бұл уақытта Мысырдан көмек үшін C-130H 78 [[коммандос]]ы бар ұшып кетті. Киприоттар мысырлықтарды олардың рұқсатынсыз белсенді әрекет жасамауға шақырды. Кипр әуежайына қонғаннан кейін Египет коммандос лаңкестері бар ұшаққа шабуыл жасады. Жауап ретінде Кипр әскерлері Египет коммандосы бойынша от ашты; Кипр С-130-ға [[Танкіге қарсы басқарылатын зымыран|танкіге қарсы зымыранды]] іске қосты. Жарылыстан ұшақ қирады, ал сынықтар ішіндегі үш экипаж мүшелерін қаза тапқызды&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19780219-1 Sunday 19 February 1978]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Египетско-Ливийский конфликт&quot;&gt;[http://www.skywar.ru/libeg.html Египетско-Ливийский конфликт]&lt;/ref&gt;.

=== «Бүркіттің тырнағы» операциясы ===
АҚШ-тың ӘӘК «Геркулестер» 1980 жылдың 24 сәуірі [[«Бүркіттің тырнағы» операциясы]]ның кезінде [[Иран]]ның аумағында пайдаланылды. Оның барысында жер бетінде тұрған EC-130E жанармай құюшысы америкалық [[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|RH-53D]] тікұшағымен соғылды. Нәтижесінде «Геркулес» және тікұшақ толығымен жойылып, экипаждың бес адам қаза болды.

=== Иран-ирактық соғыс ===
[[Сурет:C-130_Iran_1988_DN-SN-89-02586.JPEG|нобай|C-130 Иран ӘӘК. 1988 жыл]]
Иран Иран-иракты соғысында «Геркулес» пайдаланды. Соғыс басталар алдында оның түрлі модификациядағы 52 ұшағы болды&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/persg/iraniraq/iraniraq.html ВВС в первой Ирано-Иракской войне]&lt;/ref&gt;.
{{Жасырын|Рамкасы=1px dashed #666666|Сілтеме=left|Тақырыпша_орны=left|Тақырыпша=белгісіз шығындар тізімі|Мәтін_еңістігі=normal|Тақырыпша_фоны=white|Мазмұны=[[1980 жыл]]дың [[22 қыркүйек|22 қыркүйегі]], соғыстың бірінші күні Мехрабад аэродромында, Ирак жойғыш-бомбалаушылардың соққы нәтижесінде [[МиГ-23|МиГ-23БН]] ирандық С-130E жойылды.&lt;ref&gt;[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=183&amp;Itemid=47 Early MiG-23M/MS Floggers in Action]&lt;/ref&gt;.

[[1980 жыл]]дың [[8 желтоқсан]]ында ирандық C-130 Сенандаджге, [[Керманшах]] провинциясында қону кезінде өздерінің зенитшілерімен қателікпен қағып кетті. Барлық экипаж қайтыс болды.

[[1981 жыл]]дың [[6 қаңтар]]ында ирандық C-130 Керманшах провинциясында апатқа ұшырады&lt;ref&gt;[http://www.skywar.ru/IRIAF8088.html Потери ВВС Ирана]&lt;/ref&gt;.

1981 жылдың [[29 қыркүйек|29 қыркүйегінде]] Кахрисак маңында ирандық C-130H қирады. Апат салдарынан қорғаныс министрі мен басқа да әскери өкілдерді қоса алғанда, 80 адам қаза болды&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19810929-0 Tuesday 29 September 1981]&lt;/ref&gt;.

[[1983 жыл]]дың ақпан айында ирандық C-130 [[МиГ-25]]-тың Ирак ұстаушысымен шығарылған ракетамен жойылды.

Сол жылы Ирак мәлімдемелері бойынша ирандық C-130 Ирактағы МиГ-21 жойқын жойқын жойқыны қағып кетті. «Геркулеc» шын мәнінде сенімді және әуеайлаққа оралды.

[[1984 жыл]]ы бір ирандық C-130 Ирактағы [[Dassault Mirage F1|Mirage F1]]. жойқын шабуылшысы болды.

[[1986 жыл]]дың 23 ақпанында Ирактағы МиГ-25 ұшағын ирандық EC-130E «Khoofash» радио-электрондық күрес ұшағын қағып кетті.&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/locwar/bv/mig25iraq/mig25_iraq.html МиГ-25 в Ираке]&lt;/ref&gt;.

15 қазан 1986, Ирак соққы ұшақтарының [[Бомбалау|бомбалық соққысының]] нәтижесінде 23 ирандық C-130 «Геркулес» жойылды» «Геркулес»&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19861015-0 Wednesday 15 October 1986]&lt;/ref&gt;.

1986 жылы 2 қарашада, Захеданнан 11 км жерде, тауға әскерді тасымалдайтын ирандық С-130 соғылды. Апат салдарынан 88-ші бронетанкалық дивизияның басым бөлігі экипаждың 7 мүшесі мен 96 сарбаз қаза болды&lt;ref&gt;Military aviation disasters: significant losses since 1908 / D. Gero, 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.google.com/newspapers?id=9KRAAAAAIBAJ&amp;sjid=paUMAAAAIBAJ&amp;dq=zahedan&amp;pg=1535%2C598719] // The Glasgow Herald — Nov 4, 1986&lt;/ref&gt;.

[[1987 жыл]]ы Ирак мәлімдемелері бойынша, ирандық C-130  [[Hawker Hunter|«Хантер»]] Ирак жойқын-ұшағымен жойылды. «Геркулес» шындығында сенімді және әуежайға оралды&lt;ref&gt;[http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=37&amp;Itemid=47 Iraqi Air-to-Air Victories since 1967]&lt;/ref&gt;.}}

Соғыс барысында Иран америкалық өндірістің «Геркулес» 32 ұшағын жоғалтты, онда қорғаныс министрі, ӘӘК қолбасшысы және бас штаб бастығын қоса алғанда, жүздеген адам қаза тапты. Соғыс соңында Иранда 20 C-130 қалды.

=== Анголадағы азаматтық соғыс ===
C-130 «Геркулес» ұшақтары әр түрлі модификацияларда қақтығыстың барлық жақтары белсенді қолданылды. «Геркулестерді» ОББ белсенді пайдаланды және олардың ұшақтары екі соғысты жақтарын жабдықтады&lt;ref&gt;[http://www.acig.org/artman/publish/article_184.shtml Angola: Claims &amp; Reality about SAAF Losses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040519054722/http://www.acig.org/artman/publish/article_184.shtml |date=2004-05-19 }}&lt;/ref&gt;.

{{Жасырын|Рамкасы=1px dashed #666666|Сілтеме=|Тақырыпша_орны=left|Тақырыпша=белгісіз шығандар тізімі|Мәтін_еңістігі=normal|Тақырыпша_фоны=white|Мазмұны=1981 жылдың 16 мамырында, Менонжаның жанында, жылу ракетасы анголдық L-100-20 «Геркулесты» қағып кетті. Барлық экипаж, төрт адам қаза тапты&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19810516-1 Saturday 16 May 1981]&lt;/ref&gt;.

1983 жылдың 27 тамызы Дундодан 50 шақырым жерде дизельді отынды тасымалдайтын америкалық L-100-30 құлады. Барлық экипаж, жеті адам, қаза тапты&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19830827-0 Saturday 27 August 1983]&lt;/ref&gt;.

1984 жылы 29 желтоқсанда Кафунфо әуежайындағы көтерілісшілер америкалық L-100-30 «Геркулесті» жойды. Қаза болған жоқ&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19841229-0 Saturday 29 December 1984]&lt;/ref&gt;.

1986 жылдың 8 маусымында L-100-20 анголдық әуежелілері, Дундо әуеайлағынан ұшуда Жер-Ауа зымыранымен жойылды. Ешкім қаза болған жоқ&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19860608-0 Sunday 8 June 1986]&lt;/ref&gt;.

1987 жылдың 14 қазанында, аэродромдан [[Куито]]ға ұшып көтерілгеннен кейін, жерден отпен швейцариялық L-100-30 қағып кетті. Падающий ұшақ құлады сегіз үй ауылда Канкао, нәтижесінде экипаж мерт болды, алты адам мерт болып, тағы екі адам қаза тапты жер бетіндегі&lt;ref&gt;Schlussbericht der Eidgenössischen Flugunfall-Untersuchungskommission über den Unfall des Flugzeuges Lockheed 382G-44K-30 &quot;Hercules&quot; HB-ILF vom 14. Oktober 1987 40km W Kuito (Angola), Nr. 1987/A 26 1366&lt;/ref&gt;.

1989 жылдың 8 сәуірінде трансафрикандық L-100-20 [[Луэна]]да отырғызуға мәжбүр болды. Содан кейін өрт салдарынан жойылып, атыс қаруынан болуы мүмкін. Ұшақта ешкім қаза болған жоқ&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19890408-1 Saturday 8 April 1989]&lt;/ref&gt;.

Джамба әуежайының жанында 1989 жылдың 27 қарашасы ОББ-дан [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТ]] содырларына дейін әскери жүктерді апаруға тырысқан америкалық L-100-20 құлады. Барлық экипаж, бес адам, қаза тапты
&lt;ref&gt;Flight International 13-19.12.1989&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;NRC Handelsblad 30.11.1989&lt;/ref&gt;.

1990 жылдың 5 қаңтары, [[Маланже]]дағы аэродромнан ұшқаннан кейін, ангол көлік L-100-30 «жер-ауа» ракетасымен зақымдалды. Ұшақ апатқа ұшыраған аэродромға орала алды. Қаза болған жоқ&lt;ref&gt;Scramble Vol.11, nr.08&lt;/ref&gt;.

1991 жылдың 16 наурызында [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТТІҢ]] боевикасынан 32км Маланжедан трансафрикандық L-100-30 [[FIM-92 Stinger|«Стингермен»]] қағып кетті, барлық экипаж, 9 адам қаза тапты&lt;ref&gt;Krant op Zondag 24.03.1991 (стр.11)&lt;/ref&gt;.

Луанда-4 ангол әуежайындағы 1991 жылдың 10 маусымы америкалық C-130A сынған, қару тасымалдаған&lt;ref&gt;Scramble Vol.13, nr.04&lt;/ref&gt;.

1994 жылдың 7 сәуірі, ұшу желісі бойынша көшу кезінде Маланжедағы әуежайда көлік ангольский L-100-30 сынған, қаза болған жоқ&lt;ref&gt;Flight International 18-24.1.95&lt;/ref&gt;.

1998 жылдың 26 желтоқсанында ХУМАБОДАН 25 шақырым жерде, [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТ]] жауынгерлері мен үкімет әскерлері арасындағы ұрыс қимылдарының аймағында L-100-30 [[БҰҰ]] құлады. Барлық экипаж, 14 адам қаза тапты&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19981226-0 Saturday 26 December 1998]&lt;/ref&gt;.

1999 жылдың 2 қаңтарында Хуамбодан 80 шақырым жерде [[Ангола толық тәуелсіздігі үшін ұлттық одақ|УНИТ]] содырлары L-100-30 [[БҰҰ]]-ны қағып кетті. Барлық экипаж, тоғыз адам қаза тапты&lt;ref&gt;» Criminal Acts Against Civil Aviation 1999 / FAA, Office of Civil Aviation Security&lt;/ref&gt;.

1999 жылдың 28 желтоқсаны лузанда ангол әуежайына ұшып көтерілу кезінде сызықтан тыс шығып, дизель отынын тасымалдайтын трансафрикандық L-100-30 сынған, ешкім қаза болған жоқ&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19991228-2 Tuesday 28 December 1999]&lt;/ref&gt;.}}
Анголадағы азаматтық соғыс барысында барлығы кем дегенде 14 әр түрлі модификациядағы C-130 «Геркулес»  жоғалтты, олардың 8-ден 10-ға дейін жерге құлады немесе жойылды.

=== Фолкленд соғысы ===
С-130 аргентиналық С-130 1982 жылдың [[Фолкленд соғысы]]нда аралдарда гарнизондарды қамтамасыз ете отырып түнгі ұшуларды орындады, сондай-ақ ағылшын кемелеріне шабуыл жасаған аргентиналық [[Douglas A-4 Skyhawk|«Скайхоктар»]] және [[«Супер Этандар»]] үшін жанармай құюшылар жұмыс істеді. Бір аргентиналық &quot;Геркулес&quot; Британдық [[British Aerospace Sea Harrier|Harrier]] жойғыш ұшағымен қағылып кетті. 7 адам қаза тапты&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19820601-0 Tuesday 1 June 1982] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.

=== Одан әрі қызметі ===
1985 жылы 3 наурызда [[Эритрея]]да француздық «Геркулес» тоғыз жауынгер басып алды. Бір күннен кейін ұшақ босатылды&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19850303-0 Sunday 3 March 1985]&lt;/ref&gt;.

Чадтағы соғыс барысында, Чадтың ӘӘК-і екі ұшақ С-130A жоғалтты, біріншісін 1986 жылдың 7 наурызында, екіншісін 1987 жылдың 16 қарашасында&lt;ref&gt;[https://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/mishaps-and-accidents/airforce/FAT/ C-130 Accidents &amp; Mishaps for the Chad Air Force]&lt;/ref&gt;.

1994 жылдың 17 наурызында Арцахтың «Жабайы ара» ЗЗК-сы ЗЗ Степанакерттің жанында Иранның Әскери-Әуе Күштерінің С-130H-ін қағып кетті, әуе кеңістігін бұзғаннан кейін ұшақ сигналдарға жауап бермеді, оған қоса ол Әзірбайжан бомбалаушы үшін қабылданды. Барлық экипаж 32 адам қаза тапты&lt;ref&gt;[http://www.yerkramas.org/ru/article/60038/evolyuciya-azerbajdzhanskogo-terrorizma История азербайджанского терроризма]&lt;/ref&gt;.

=== Судандағы екінші Азаматтық соғыс ===
Судан ӘӘК С-130H-і 1987 жылдың 11 мамыры Вао жанында құлады, барлық экипаж бес адам қаза болды.

Pelita Air Service әуекомпаниясының Индонезиялық L-100-30 әуекомпаниясының 1989 жылдың 10 шілдесінде Вао аэродромына қону кезінде ұшып көтерілу жолағының шегінен шығып, елеулі зақым алды. Ешкім зардап шеккен жоқ.
1990 жылдың 8 ақпаны Суданның С-130H ӘӘК-ін қағылып кетті, борттағы барлық адам қаза тапты. Ұшақ [[Зимбабве]]ден [[Оңтүстік Судан]]ға ұшып, Судан терреториясында жойылды&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19900208-0 Thursday 8 February 1990]&lt;/ref&gt;.

Southern Air Transport авиакомпаниясының америкалық L-100-30 1990 жылдың 12 тамызы Джуба аэродромына қону кезінде ұшу жолағының шегінен шығып кетті. Ұшақ қалпына келтірілуі тиіс емес, ешкім зардап шеккен жоқ.

Southern Air Transport авиакомпаниясының америкалық L-100-30 1991 жылдың 2 қыркүйегі Вао әуеайлағына қону кезінде минада жарылған. Ұшақ қалпына келтірілуі тиіс емес, ешкім зардап шеккен жоқ.

1992 жылдың 25 шілдесінде С-130H ӘДС Судан Джубаның жанында құлады. Экипаждың тағдыры белгісіз.

1996 жылдың 26 ақпанында С-130H ӘДС Судан Джабал Авилияның жанында құлап кетті. Куәгерлер хабарлаған «Геркулес» төмендегені объятый жалынмен. Барлық экипаж 91 адам қаза тапты&lt;ref&gt;[http://www.aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=C130 Lockheed C-130 Hercules — Aviation Safety Network Wikibase. Page 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215083658/http://www.aviation-safety.net/wikibase/dblist.php?AcType=C130 |date=2018-02-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Парсы шығанақтағы соғыс ===
[[Сурет:C-130_-_Explosive_wing_separation_-_080707-F-2171A-1315.jpg|нобай|309x309 нүкте|Иракта С-130 авариялық жерге қонатын жердегі тоб ұшақты фрагментациялау және кейіннен бөліктер бойынша ауыстыру мақсатында басқарылатын жарылыстар сериясын орындайды.]]
1990 жылы Ирак армиясынан [[Кувейтке басып кіруі|Кувейттің сәтсіз қорғанысы]] кезінде, бір L-100-ды Ирак трофей ретінде басып алды.

Антирак коалициясының әскері [[«Шөл даладағы боран» операциясы|«Шөл даладағы боран»]] және [[«Шөл қалқаны» операциясы|«Шөл қалқаны»]] операциялары кезінде «Геркулестерді» пайдаланды. Бір америкалық AC-130 Ирак зениттік ракеталарының сынған және бір зақымданған болды, тағы бір Сауд С-130 соғыс аяқталғаннан кейін сынған, ұшақ Ирак армиясының Кувейт мұнай ұңғымаларын өртеп алған қалың түтіннен құлап кетті. Британдық [[Blackburn Buccaneer|«Бакэнирлердің»]] соққысынан кейін, ирактылар жер бетінде бір L-100 жоғалтты. «Геркулесте» жүзден астам америкалық, сенегал және сауд жауынгерлері қаза тапты&lt;ref&gt;[http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml Iraqi Invasion of Kuwait; 1990] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006231817/http://www.acig.org/artman/publish/article_213.shtml |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dstorm.eu/pages/en/other/losses.html Damaged and lost allied planes and helos]&lt;/ref&gt;.

=== Есірткі бизнесімен күрес, Перудағы инцидент ===
[[Перу]]андық Су-22 1992 жылдың 24 сәуірінде АҚШ ӘӘК-нің С-130 ұстап, мұхиттан ұшқан есірткі лабораторияны барлауды жүргізіп, әуе кеңістігін бұзды. Іс жүзінде ұшақ Перу аумағына 12 мильге жақын келмеді, алайда Перу [[Халықаралық теңіз құқығы|халықаралық құқыққа]] қарамастан өзінің аумақтық суларымен 12 емес, 200 мильге аймақты жариялады&lt;ref&gt;[http://www.newsweek.com/spy-mission-gone-wrong-193254 A Spy Mission Gone Wrong] // newsweek&lt;/ref&gt;. Перуан пилоты зеңбіректен кезек берді, соның салдарынан ауыр зақымдалған ұшақ қонуға мәжбүр болды. C-130-да ұстап алу кезінде экипаждың екі мүшесі жарақат алып, тағы біреуі ашық люкктен түсіп кетті&lt;ref&gt;[http://www.acig.org/artman/publish/article_166.shtml Central &amp; South American Air-to-Air Victories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525142623/http://www.acig.org/artman/publish/article_166.shtml |date=2010-05-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://skywar.ru/altacenepa.html Эквадоро-Перуанский конфликт]&lt;/ref&gt;.

=== БҰҰ-ның Сомалиде бітімгершілік операциясы ===
Сомали аумағында [[БҰҰ-ның Сомалиде бітімгершілік операциясы|«үмітті жаңғырту»]] операциясына қатысты. Кем дегенде бір америкалық AC-130H белгісіз себеппен жоғалтты (зеңбіректе 105-мм снаряд жарылды), экипаждың 14 адамнан 8 қаза болды&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19940314-0 Monday 14 March 1994]&lt;/ref&gt;.

=== Югославиядағы соғыс (1999) ===
[[Югославияның бомбалауы (1999)|Югославияның НАТО бомбалауы]] барысында пайдаланылды. 1999 жылдың 11 маусымында албандық әуеайлақтан ұшуда британдық C. 1 «Геркулес» құлады&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19990611-0 Friday 11 June 1999]&lt;/ref&gt;.

=== Ирактағы және Ауғандағы соғыс ===
{{Жасырын|Рамкасы=1px dashed #666666|Сілтеме=left|Тақырыпша_орны=left|Тақырыпша=белгісіз шығындар тізімі|Мәтін_еңістігі=normal|Тақырыпша_фоны=white|Мазмұны=2002 жылдың 3 ақпанында Ауғанстанда америкалық MC-130P нашар көріну салдарынан қыратқа соғылды&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20020213-0 Wednesday 13 February 2002] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.

2002 жылдың 12 маусымында Гардез ауғандық қаласынан 56 шақырым жерде импровизацияланған аэродромнан ұшып көтерілгенде америкалық MC-130H құлады. Ұшақ жүк көтергіштігінен асып кеткендігінен құлады деп айтылады. 2 ұшқыш пен 1 жолаушы қаза тапты&lt;ref&gt;Executive summary accident investigation board MC-130H, 84-0475 Band E Sardeh Dam, Afghanistan 12 June 2002&lt;/ref&gt;.

11 қыркүйек [[2004]] жылы Ирактағы аэродромнан ұшуда америкалық C-130H, бірінші қозғалтқыш жерден отты зақымдады. Ұшақ қайта оралып, жөнделді&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20040911-0 Saturday 11 September 2004] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.

29 желтоқсан 2004 жылы, [[Мосул]] маңындағы әуеайлаққа қонуға кіру кезінде арнайы мақсаттағы америкалық әскерлердің MC-130H құлады&lt;ref&gt;[http://www.cargolaw.com/2005nightmare_c130.html 2004 Nightmare C-130 Iraq]&lt;/ref&gt;.

30 қаңтар [[2005]] Британдық C-130K-ні Ирак партизандары [[ЗУ-23|ЗУ-23-2]] атуымен қағып, 10 британдықтарды өлтірді&lt;ref&gt;[http://www.abc.net.au/news/2005-05-17/anti-aircraft-fire-blamed-for-iraq-plane-downing/1572416 Anti-aircraft fire blamed for Iraq plane downing: report]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4221521.stm  Ten feared dead in Hercules crash]&lt;/ref&gt;.

24 мамыр [[2006]] ауғандық Лашкар-Гар Британдық C. 1 &quot;Геркулес&quot; әуе кемесінің ұшуы кезінде ұшып көтерілу желісінде жерленген [[Танкіге қарсы миналар|танкіге қарсы минада]] жарылған.&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20060524-0 Wednesday 24 May 2006] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.

11 ақпан [[2007 жылы]] британдық C-130J Майсан Ирак провинциясына қонуға бет алған, ұшу желісінде салынған [[қолдан жасалған бомба|қолдан жасалған екі бомбадан]] жарылды&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.mfaw.net/letters-a-articles-mainmenu-28/1-latest-news/396-mod-covered-up-truth-about-hercules|title=MoD covered up truth about Hercules|date=19 May 2008|accessdate=16 July 2010|quote=The Ministry of Defence covered up the full truth about the destruction of an RAF Hercules aircraft by Iraqi insurgents to stop the enemy claiming a high-profile propaganda victory, a new report discloses. The C-130J transport aircraft was struck by two bombs planted by militants as it landed on a temporary runway in Maysan Province in south-eastern Iraq on February 12 last year. All 64 people on board escaped to safety but the Hercules was so badly damaged it had to be destroyed by coalition explosives experts.|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723205500/http://www.mfaw.net/letters-a-articles-mainmenu-28/1-latest-news/396-mod-covered-up-truth-about-hercules|archivedate=2011-07-23}}&lt;/ref&gt;.

2007 жылы 29 тамызда Хелманд провинциясында (Ауғанстан) британдық C-130K-ның ауыр қонысын жасады. Жасырын жабдықтың талибтерге жетуіне жол бермеу үшін ұшақ жарылды.&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20070829-0 Wednesday 29 August 2007] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.

27 маусым [[2008 жыл]]ы америкалық C-130 [[Бағдат(әуежайы)|Бағдад халықаралық әуежайына]] қонуға бет алу кезінде құлады&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20080627-3 Friday 27 June 2008] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120718203420/http://www.af.mil/news/story.asp?id=123104556 C-130 makes emergency landing in Baghdad field]&lt;/ref&gt;.

5 тамыз 2008 жылы Кабул әуежайында гуманитарлық көмек тасымалдайтын Біріккен Араб Әмірліктерінің С-130H қирады&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20080805-0 Tuesday 5 August 2008] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.

[[2010 жыл]]ы 4 маусымда Шаран әуеайлағына қону кезінде трансафрикалық L-100-30 құлады, экипаж зардап шеккен жоқ&lt;ref&gt;[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20100604-0 Friday 4 June 2010]&lt;/ref&gt;.

2010 жылдың 12 қазанында Кабул әуежайынан 30 шақырым жерде НАТО әскерлеріне арналған керек-жарақтарды Пәкістаннан тасымалдайтын трансафрикандық L-100-20 құлады. Барлық экипаж 8 адам қаза тапты&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/asia/2010/10/2010101216612944551.html Cargo plane crashes near Kabul (AlJazeera, 12-10-2010)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pajhwok.com/en/2010/10/12/9-believed-dead-kabul-plane-crash 9 believed dead in Kabul plane crash (PAN, 12-10-2010)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219232152/http://www.pajhwok.com/en/2010/10/12/9-believed-dead-kabul-plane-crash |date=2014-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

[[2011 жыл]]ы 19 тамызда америкалық C-130 Ауғанстан үстінен RQ-7 америкалық БПЛҒА соғылды. ҰҰА соқтығысуының нәтижесінде «Геркулес» қайта оралып, жөнделді&lt;ref&gt;AUVSI: RQ-7 likely not to blame for C-130 collision. Stephen Trimble&lt;/ref&gt;.

Белибтер тобының [[2012 жыл]]дың 14 қыркүйегі Кэмп Бастионда бір C-130 «Геркулесті» қоса америкалық ұшақтардың үлкен санын жойды»&lt;ref&gt;[https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/taliban-inflicted-biggest-loss-of-us-aircraft-since-vietnam-at-camp-bastion-8859903.html Taliban inflicted biggest loss of US aircraft since Vietnam at Camp Bastion]&lt;/ref&gt;.

[[2013 жыл]]ы 19 мамырда америкалық C-130J-30 Логар провинциясында (Ауғанстан) қонуға кіру кезінде құлады&lt;ref&gt;[http://www.stripes.com/news/middle-east/no-injuries-as-c-130-makes-hard-landing-in-afghanistan-1.221629 No injuries as C-130 makes hard landing in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014081349/https://www.stripes.com/news/middle-east/no-injuries-as-c-130-makes-hard-landing-in-afghanistan-1.221629 |date=2019-10-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://medium.com/@daxe/damn-this-afghan-airstrip-practically-eats-american-planes-b5811e2523e8 Damn, this Afghan Airstrip Practically Eats American Planes]&lt;/ref&gt;.

[[2014 жыл]]ы 22 шілдеде Кратада әуеайлаққа қону кезінде итальяндық C-130J құлады, экипаж зардап шеккен жоқ&lt;ref&gt;[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20140722-0 Tuesday 22 Jule 2014]&lt;/ref&gt;.

[[2015 жыл]]ы 15 Шілдеде Багдад халықаралық әуежайында америкалық C-130H қонуы кезінде өрт шықты, экипаж ұшақты тастап кетті&lt;ref&gt;[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20150707-1 Tuesday 15 Jule 2015]&lt;/ref&gt;.

2015 жылы 2 қазанда америкалық С-130J-30 Джалалалабад аэродромынан ұшқан кезде барлық америкалық экипаж 11 адам қаза тапты, сондай-ақ күзет мұнарасында 3 ауғандық қаза тапты&lt;ref&gt;[https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20151002-2 Friday 2 October 2015]&lt;/ref&gt;.

Осы соғыстар барысында 4 «Геркулес» күтпеген себептер бойынша қақтығыстарда зақымдалып, жөнделді.}}
Иракта және Ауғанстанда барлығы кем дегенде 8 америкалық, 4 Британдық, 2 Transafric Airlines авиакомпаниясы, 1 итальян және 1 БАЭ «Геркулес» жоғалтты, 3 Британдық және 1 америкалық жаудың отпен жойылды. Бір жаудың атуымен тағы бес адам жарақат алды.&lt;ref&gt;[http://www.altair.com.pl/news/view?news_id=4055 Załoga Herculesa o krok od śmierci]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20060717-0 Monday 17 July 2006] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20100604-0 Friday 4 June 2010] // aviation-safety.net&lt;/ref&gt;.

Ирак үкіметінің құлауынан кейін АҚШ жаңа [[Ирак ӘӘК]] үшін С-130 жеткізіле бастады&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/history/af/iraq/iraq.html История ВВС Ирака]&lt;/ref&gt;.

=== Ливиядағы Азаматтық соғыс ===
2017 жылдың 3 қаңтарында «Ливия таңбасының» [[МиГ-21|МиГ-21МФ]] жойқын шабуылшысы Джафрдағы ұшу жолағында тұрған Ливия ұлттық армиясының C-130H «Геркулес» (н/н 118) ұшағына зақым келтірген, 1 адам қаза тауып, 2 жараланды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=A New Civil War Could Break Out in Libya|url=https://www.warisboring.com/a-new-civil-war-could-break-out-in-libya|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

Ливияның Шарар мұнай кен орнынан кеткеннен кейін 2018 жылы 29 сәуірде Ливияның ӘӘК C-130H-30  құлады, 4 экипаж мүшесінің 3-і қайтыс болды&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Three killed in Libya cargo plane crash|url=https://www.news24.com/Africa/News/three-killed-in-libya-cargo-plane-crash-20180429|work=News24|accessdate=2018-10-17|language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Сириядағы Азаматтық соғыс ===
2017 жылдың тамыз айында Сирия аумағындағы операциядан кейін Иракта Британдық C-130J-30 (ZH873 с/н) қону кезінде апатқа ұшырады, экипаж аман қалды, ұшақ қирап, қалпына келтірілуі тиіс емес&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.janes.com/article/81404/raf-lost-c-130j-in-iraq RAF lost C-130J in Iraq. Tim Ripley. IHS Jane’s Defence Weekly. June 29, 2018]&lt;/ref&gt;.

== Әуекөтергіштен қону және ұшу ==
С-130 «Геркулес» әуе кемесі қонған және ұшқан ең үлкен және ауыр ұшақ болып табылады. 1963 жылдың қазан-қараша айларында АҚШ теңіз жаяу әскерлері корпусының KC-130F (отын құюшы) 29 жанасулар, аэрофинишердің көмегінсіз толық тоқтаумен 21 қону және Форрестол әуе кемесінің бортындағы катапульттің көмегінсіз 21 ұшу жүргізді. Ұшақ 38,5 тонна жүктеме кезінде барлығы 82 метр толық тоқтағанға дейін өтті. «Геркулес» барынша жүктеумен ұшу үшін 227 метр қажет болды. Тест көрсеткендей, С-130 4000 км қашықтыққа 11,34 тонна жүк тасымалдай алады және авианосецке қауіпсіз отыра алады.

Ұшақта «Форрестолға» отырғызу үшін шассиді күшейтті және пысықталған курсо-глиссадник қойды, авианосцада палубадан барлық Тростар мен шлангтарды алып тастады, қону жолақтары ортасының ақ сызықтарын салды. Осы сынақтар кезінде ұшақ 38555 — 54885 кг масса диапазонында, яғни қалыпты ұшу массасының жартысынан бастап 2/3-ге дейін отырды және ұшып кетті. Бірінші қону іс жүзінде бос ұшақпен (38 тонна) жүргізілді. [[«Форрестол»]] желге қарсы 28 торапты жылдамдыққа дейін қыздырды — нәтижесінде артқы жақтық кесіндіде қарсы жел 40 торапқа дейін (яғни шамамен 72 км/сағат) белгіленді. Ұшақ конвейермен бірнеше өткелдерді орындады, содан кейін ауылдарды (гаксыз және тростарсыз), 81-82 метр жүгірді және тоқтады(бұранда және дөңгелекті тежегіштердің реверсі ғана есебінен). Бұл ретте Қанаттың ұшынан бастап қондырма-Аралға дейінгі қашықтық 3,5 м-ден аспауы тиіс.

Барлығы 21 ұшу-қону орындалды. Жалпы салмағы 25 мың фунт (шамамен ~ 10 тонна) аспайтын жүкті жеткізу мүмкіндігі қорытынды жасалды. Бірақ идеядан «зергерлік ұшудың» талаптарына байланысты бас тартты-ұшақтың сынаушы ұшқыштарын отырғызған бір ісі, екіншісі — саптық ұшқыштар. Сонымен қатар, ұшақ (шектеулер), әуе кемесі бойынша көптеген талаптар болды (мысалы, оны әр уақытта толық жүріске дейін және ауа райы бойынша қозғалу керек болды).

Палубаға тесттік отырғызуларды басқарған [[Джеймс Флэтли]] ұшқышы [[ұшқыштар еңбегінің Кресті]]мен марапатталды және кейіннен адмиралға дейін қызмет етті&lt;ref&gt;[http://newsparky.livejournal.com/1699939.html Уникальный рекорд транспортника C-130 — посадка и взлёт с авианосца]&lt;/ref&gt;.

== Өртке қарсы пайдалану ==
1980-жылдардың соңында орман өрттерімен күресу үшін, АҚШ-тың Орман қызметіне бірнеше сақтаулы С-130-лар берілді. Бірақ олардың біреуі құлаған кезде, 2004 жылы ұшулар тоқтатылды&lt;ref&gt;[http://www.motoart.com/aviation-history/aircraft-history-c-130 Aircraft History of the C-130 | Motoart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218011234/http://www.motoart.com/aviation-history/aircraft-history-c-130 |date=2012-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

== Айдап әкетулер ==
1969 жылдың 23 мамыры мас америкалық сержант Пауль Авамс Мейер британдық Минделхолл аэродромынан  С-130E әскери-көліктік ұшағын айдап кетті. Екі британдық  жойғыш ұшақтар [[North American F-100 Super Sabre|«Супер Сейбр»]] және екі [[English Electric Lightning|«Лайтнинг»]] жоғалған ұшақты ұстап алуға ұшып кетті. Ағылшын арығынан «Геркулесті» қуып жетіп, атып түсірді. Америкалық, ұщақты айдап кеткен, қайтыс болды&lt;ref&gt;USAF Accident Incident Report 695-23-1, June 22, 1969, стр.1-3.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Davies, Hugh, and Bramwell, Christopher, «''U.S. Airman Vanishes in Giant Plane — 'I’ve got trouble' -then silence''», The Times, London, UK, Saturday May 24, 1969.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hoyer, Bob, U.K. Bureau Chief, «''Sergeant Steals C130''», The Stars and Stripes, Saturday May 24, 1969, Volume 28, Number 37, стр.1,2&lt;/ref&gt;.

Ливияның L-100-30 ӘӘК 1987 жылдың 3 наурызында Чадтағы Ливиялық әскерлердің контингенті үшін жүгі бар рутинді ұшуды орындаған Ливия ӘӘК Абу-Симбель авиабазасына [[Мысыр]]ға әйдап әкету болды. Экипаж төрт адамнан тұрды: командир п/п-к Бешір Рахман Эль-Шішни, бортинженер л-т Мұстафа Эль-Шарек аль-Джабу, Мұхаммед Эль-Хинди, Ахмед Имбарак және Фати Эль-Зэйбак. Командирі мен бортинженер Мысырда саяси баспана сұрады, «Геркулес» Ливияға қайтарылған жоқ&lt;ref name=&quot;Египетско-Ливийский конфликт&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://news.google.com/newspapers?id=m2ELAAAAIBAJ&amp;sjid=l1IDAAAAIBAJ&amp;pg=3336,1651887&amp;dq=libyan+pilot+defection&amp;hl=en Three Libyans seek asylum third defection in 5 months]&lt;/ref&gt;.

== Жоғалтулар ==
[[Сурет:Eagle Claw wrecks at Desert One.png|нобай|Америкалық [[Sikorsky CH-53 Sea Stallion|CH-53]] тікұшақпен соқтығысқан америкалық C-130 сынықтары]]
2012 жылдың 1 шілдесіне C-130 әскери модификациясының 295 ұшақтары жоғалтты (3103 адам қаза болды)&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/type/type.php?type=335-C ASN Aviation Safety Database. Lockheed C-130 Hercules] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804015151/http://aviation-safety.net/database/type/type.php?type=335-C |date=2011-08-04 }}&lt;/ref&gt; және 46 азаматтық модификациялы машиналар L-100 (254 адам қайтыс болды)&lt;ref&gt;[http://aviation-safety.net/database/type/type.php?type=335 ASN Aviation Safety Database. Lockheed C-130 &amp; L-100 Hercules]&lt;/ref&gt;.

* [[2012 жыл]]ы [[1 шілде]]де С-130H2 (с/н 5363; р/н 93-1458) АҚШ ӘӘК 156-ші әуе эскадриліне тіркелген [[Оңтүстік Дакота]] оңтүстік-батысында [[«Modular Airborne FireFighting System»]] бағдарламасы бойынша орман өрттерін сөндіру жөніндегі миссияны орындау кезінде апатқа ұшырады. Экипаж 6 адамнан тұрды, екі адам аман қалды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Firefighting C-130 Crashes In SD; 2 Dead|url=https://www.thedenverchannel.com/news/firefighting-c-130-crashes-in-sd-2-dead|work=7NEWS|date=2012-07-02|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Four dead in fire-fighting plane crash|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/four-dead-in-fire-fighting-plane-crash-7904492.html|work=The Independent|accessdate=2018-10-17|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Report: NC Air Guard crew misjudged flight conditions before crash|first=Alicia Banks /|last=abanks@shelbystar.com|url=http://www.shelbystar.com/20121114/report-nc-air-guard-crew-misjudged-flight-conditions-before-crash/311149775|work=Shelby Star|accessdate=2018-10-17|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7780/|title=Airframe Details for C-130 #5363|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20120701-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 93-1458 Edgemont, SD|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2012 жылдың [[22 шілде]]сінде C-130J-30 (с/н 5530; р/н MM62190) [[Италия ӘӘК|Италияның ӘӘК]] Авганистанның батысындағы Герат провинциясында [[Шинданд|«Шинданд»]] авиабазасына қатты қонды. Ұшақ есептен шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7975/|title=Airframe Details for C-130 #5530|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[2013 жыл]]ы [[19 мамыр]]да С-130J-30 (с/н 5560; р/н 04-3144), [[АҚШ ӘӘК]] 41-ші әуе эскадриліне тіркелген, Ауғанстандағы «[[Шанк]]&lt;nowiki/&gt;» ұшу-қону жолағынан тыс кетті. Экипаж және 3 жолаушы аман қалды. Ұшақ есептен шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150516121136/http://usaf.aib.law.af.mil/ExecSum2013/C-130J-30,%20FOB%20Shank,%2019%20May%2013.pdf|title=Wayback Machine|date=2015-05-16|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8575/|title=Airframe Details for C-130 #5560|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[6 тамыз]] 2013 жылы [[Эфиопия ӘӘК|Эфиопияның ӘӘК]] C-130B  қатты қонды. Экипаждың екі мүшесі аман қалды және ауруханаға жатқызылды. Ұшақ есептен шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20130830144449/http://www.sodere.com/profiles/blogs/ethiopia-military-plane-crashed-in-dire-dawa-three-days-before-an|title=Ethiopia: Military plane crashed in Dire Dawa three days before another plane crashed in Mogadisho - Sodere: Ethiopian Social Media Network Video News Drama Music|date=2013-08-30|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/wikibase/wiki.php?id=159338|title=Accident Lockheed C-130B Hercules 1563, 06 Aug 2013|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[2014 жыл]]ы [[11 ақпан]]да C-130H-30 (с/н 4919; р/н 7T-WHM) [[Алжир ӘӘК]] Константинның әуежайынан оңтүстікке қарай шамамен 30 шақырым жерде Ум-эль-Буаги вилайетіндегі Аин-Керш қаласынан алыс емес таулы жерде апатқа ұшырады. Бортта 4 экипаж мүшесі және 72 жолаушы болған, бір адам аман қалды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Algeria plane crash 'kills dozens'|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-26138101|work=BBC News|date=2014-02-11|accessdate=2018-10-17|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8428/|title=Airframe Details for C-130 #4919|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20140211-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H-30 Hercules 7T-WHM Aïn Kercha|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2014 жылы [[28 наурыз]]да C-130J-30 (с/н 5640; р/н KC-3803) [[Үндістан ӘӘК|Үндістанның ӘӘК]] жаттығу ұшуы кезінде [[Мадхья-Прадеш]] штатындағы [[Гвалиор]] қаласының маңында апатқа ұшырады. Экипаж 5 адамнан тұрды, барлығы қаза болды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=‘Wake turbulence’ led to C-130 J aircraft crash|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/wake-turbulence-led-to-c-130-j-aircraft-crash/|work=The Indian Express|date=2014-04-23|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Военно-транспортный самолет разбился в Индии, пять человек погибли|url=http://www.ria.ru/world/20140328/1001418738.html|work=РИА Новости|date=20140328T1156+0400Z|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8664/|title=Airframe Details for C-130 #5640|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2014 жылы [[21 қыркүйек]]те [[Египет ӘӘК|Египеттің ӘӘК]] C-130H (с/н 4809; р/н SU-BAT/1287) жаттығу ұшуы кезінде апатқа ұшырады. Экипаждың 7 мүшесінен 6 қаза болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shorouknews.com/news/view.aspx?cdate=21092014&amp;id=2e9b74be-c828-4f20-8f19-9e159613aed8|title=وزير الدفاع يتقدم جنازة ضحايا الطائرة العسكرية التي سقطت بالفيوم - بوابة الشروق|lang=ar-eg|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/111309/Egypt/Politics-/Six-killed-in-military-aircraft-crash-in-southern-.aspx|title=Six killed in military aircraft crash in southern Egypt|publisher=Ahram Online|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20140921-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules SU-BAT/1287 Kom Ashwin, Fayoum|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2014 жылы [[27 қараша]]да С-130H (с/н 4441; р/н 2470) [[Бразилия ӘӘК]] Кениент Марш атындағы әуежайға [[Кинг-Джордж]] аралында қатты қонды. Ұшақ қону кезінде оң борттың шассиін жұлып алған шығыңқы тас ілініп, ұшу-қону жолағына түсіп, оң бортқа жабылып, одан әрі есептен шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.9news.com.au/world/2017/01/20/17/08/brazil-to-remove-aircraft-from-antarctica-more-than-two-years-after-crash|title=Brazil to remove aircraft from Antarctica more than two years after crash|publisher=www.9news.com.au|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8207/|title=Airframe Details for C-130 #4441|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20141127-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130M Hercules 2470 Teniente Rodolfo Marsh Martin Air Base, King George Island|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[2015 жыл]]ы 13 сәуірде KC-130F (с/н 3627; р/н 148897), [[АҚШ ӘТК]] [[30-шы сынау-бағалау эскадрилі]]не тіркелген, кенеттен бұрылып, [[Мугу Поинтына]] жердегі күштік агрегатқа соққы жасады. Ұшақ есептен шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7874/|title=Airframe Details for C-130 #3627|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20150413-2|title=ASN Aircraft accident Lockheed NC-130F Hercules 148897 Port Hueneme-Point Mugu NAS, CA (NTD)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2015 жылғы [[21 сәуір]]де AC-130J (с/н 5710; р/н 09-5710), [[АҚШ ӘӘК]] [[413-ші сынау эскадрилі]]не тіркелген, «[[Эглин]]&lt;nowiki/&gt;» авиябазасынан оңтүстікке қарай бақыланбайтын ұшуға кірді. Бақылау қалпына келтірілді және қауіпсіз қону жасалды. Экипаж аздаған жарақат алды. Апаттан кейінгі техникалық талдау ұшақ конструкцияға шекті жүктемені көтергенін көрсетті, бұл оны одан әрі пайдалану үшін қауіпсіз етеді. Бағалау бойынша шығындар 115,6 млн долларды құрайды. Ұшақ есептен шығарылды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ghostrider gunship scrapped after inverted flight scare|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/ghostrider-gunship-scrapped-after-inverted-flight-sc-419208/|work=Flightglobal.com|date=2015-11-17|accessdate=2018-10-17|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Airframe Details for C-130 #5710&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8713/|title=Airframe Details for C-130 #5710|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Airframe Details for C-130 #5710&quot;/&gt;.
* 2015 жылы [[30 маусым]]да KC-130B (с/н 3616; р/н A-1310) [[Индонезия ӘӘК]] 32-ші эскадриліне тіркелген, көп ұзамай «[[Суондо]]&lt;nowiki/&gt;» әуе базасынан ұшқан соң, [[Медан]] қаласының тұрғын ауданына құлап кетті. Бортта 12 адам экипаж және 110 жолаушы болған, олардың барлығы 17 адамнан кем емес, қаза тапты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Scores dead in Indonesia plane crash|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-33323419|work=BBC News|date=2015-06-30|accessdate=2018-10-17|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dozens dead after Indonesian military plane crashes in residential area|url=https://www.abc.net.au/news/2015-06-30/indonesian-military-plane-crashes-residential-area-dozens-dead/6584602|work=ABC News|date=2015-06-30|accessdate=2018-10-17|language=en-AU}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.liga.net/news/incident/6101930-krushenie_samoleta_v_indonezii_chislo_zhertv_dostiglo_140_chelovek.htm Крушение самолёта в Индонезии: число жертв достигло 140 человек]
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8131/|title=Airframe Details for C-130 #3616|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20150630-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130B Hercules A-1310 Medan-Soewondo Air Force Base (MES)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[2 қазан]] 2015 жылы С-130J-30 (с/н 5648; р/н 08-3174), [[АҚШ ӘӘК]] [[744-ші экспедициялық әуе эскадрилі]]не тіркелген [[Ауғанстан]] шығысында [[Джелалабад]] қаласының әуежайында ұшқаннан кейін бірден апатқа ұшырады. Тергеу көрсеткендей, апатқа ұшыраудың себебі штурвал мен аспапты тақтаның арасында түсірілген түнгі көру көзілдіріктерінен кеме командирі ұмытып кеткен футляр болды. Бортта 11 адам болған, олардың барлығы, сондай-ақ апат орнында 3 адам қаза тапты&lt;ref&gt;{{Cite news|title=C-130 crash in Afghanistan was not enemy action, Air Force says|first=Jeff|last=Schogol|url=https://www.airforcetimes.com/news/your-air-force/2015/10/01/c-130-crash-in-afghanistan-was-not-enemy-action-air-force-says/|work=Air Force Times|date=2017-08-07|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/army/2016/04/21/8187953.shtml?pasas «Геркулес» упал из-за футляра для очков] // Газета. Ру, 21.04.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8678/|title=Airframe Details for C-130 #5648|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[11 шілде]] [[2016 жыл]]&lt;nowiki/&gt;ы C-130H (с/н 4777; р/н 16804) [[Португалияның ӘӘК]] үздік авиабазадан ұшу кезінде апатқа ұшырады: 5 ауыстырылмады. Құлағаннан кейін ұшақ жанып кетті. Бортта жеті адам болған, үш адам қаза тауып, тағы біреуі ауыр жарақат алды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jornaleconomico.sapo.pt/|title=Jornal Económico|publisher=O Jornal Económico|lang=pt-PT|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://observador.pt/2016/07/11/c130-caiu-na-base-do-montijo-e-fez-tres-mortos/|title=Acidente com C-130 fez três mortos na base do Montijo|author=Rita Tavares, Ana Cristina Marques, Vítor Matos|publisher=Observador|lang=pt-PT|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Porque terá este C-130 saído da pista à descolagem?|url=https://expresso.sapo.pt/sociedade/2016-07-18-Porque-tera-este-C-130-saido-da-pista-a-descolagem-#gs.E_zS1SM|work=Jornal Expresso|accessdate=2018-10-17|language=pt-PT}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2016/07/11/111/ Военно-транспортный самолёт разбился в Португалии] // [[Фонтанка.ру]], 11.07.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7432/|title=Airframe Details for C-130 #4777|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20160711-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 16804 Montijo Air Base|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2016 жылдың [[18 желтоқсан]]ы C-130HS (с/н 4785; р/н A-1334) [[Индонезия ӘӘК]] [[32-эскадрилі]]не тіркелген [[Вамен]]а қаласы маңындағы тауларда апатқа ұшырады:[[Папуа провинциясы]]нда 5 ауыстырылмады. Бортта экипаждың 12 мүшесі және 1 жолаушы болды, барлығы қаза болды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=13 Korban Pesawat Hercules Jatuh di Wamena Akan Diterbangkan ke Malang|first=Muhammad|last=Aminuddin|url=https://news.detik.com/berita/d-3374375/13-korban-pesawat-hercules-jatuh-di-wamena-akan-diterbangkan-ke-malang|work=detiknews|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hercules Plane Crashes in Jayawijaya Regency, Papua|url=https://en.tempo.co/read/news/2016/12/18/055828686/Hercules-Plane-Crashes-in-Jayawijaya-Regency-Papua|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Semua jenazah korban Hercules diterbangkan ke Malang - ANTARA News|last=antaranews.com|url=https://www.antaranews.com/berita/602184/semua-jenazah-korban-hercules-diterbangkan-ke-malang|work=Antara News|accessdate=2018-10-17|language=id-ID}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8359/|title=Airframe Details for C-130 #4785|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20161218-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules A-1334 Wamena Airport (WMX)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[2017 жыл]]ы [[10 шілде]]де KC-130T (5303 с/н, 165000 р/н) [[Солтүстік Каролина]]дағы  [[«Черри Поинт»]] авиациялық станциясынан ұшып шыққан [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] теңіз жаяу әскерлері корпусының [[452-көлік эскадрилі]]не тіркелген [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] штатының [[Лифлор|Лифлор округіндегі]] соя алаңында апатқа ұшырады. Құлағаннан кейін ұшақ жарылды. Бортта 16 адам болды, барлығы қаза болды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170711140032/http://www.marines.mil/News/Press-Releases/Press-Release-Display/Article/1242769/marine-corps-aircraft-crashes-killing-16|title=Marine Corps aircraft crashes, killing 16 &gt; The Official United States Marine Corps Public Website &gt; Press Release Display|date=2017-07-11|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=16 dead after Marine Corps KC-130 plane from Cherry Point crashes in Mississippi|first=Jeff|last=Schogol|url=https://www.militarytimes.com/2017/07/11/16-dead-after-marine-corps-kc-130-plane-from-cherry-point-crashes-in-mississippi/|work=Military Times|date=2017-08-08|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Marine Plane Had Emergency at High Altitude, General Says|url=https://www.nytimes.com/2017/07/12/us/mississippi-marine-transport-plane-crash.html|accessdate=2018-10-17|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=UPDATE: 16 people on board military C-130 killed in LeFlore County plane crash|first=Waverly|last=McCarthy|url=http://www.msnewsnow.com/story/35851293/update-army-c-130-out-of-memphis-crashes-on-lefloresunflower-county-line-four-bodies-recovered|accessdate=2017-07-11|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2017/07/11/reg-ufo/video-v-aviakatastrofe-v-ssha-pogibli-16-morpehov.html В авиакатастрофе в США погибли 16 морпехов] // РГ, 11.07.2017 (+видео)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8538/|title=Airframe Details for C-130 #5303|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20170710-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed KC-130T Hercules 165000 Itta Bena, MS|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2017 жылдың [[27 тамыз]]ында [[Ұлыбритания ӘӘК]] Ирактағы «Эрбиль» авиябазасында қатаң қону жасады. Ұшақ есептен шығарылды&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7929/|title=Airframe Details for C-130 #5457|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[2018 жыл]]дың [[29 сәуір]]інде [[Ливия ӘӘК|Ливияның ӘӘК]] С-130H-30  «[[Эль-Шарара]]&lt;nowiki/&gt;» мұнай кен орнындағы жолақтан ұшып шыққаннан кейін апатқа ұшырады. Экипаж 4 адамнан тұрды, бір аман қалды&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://noc.ly/index.php/en/new-4/3557-a-statement000|title=المؤسسة الوطنية للنفط - A statement|author=mohamed maghrbi|publisher=noc.ly|lang=en-gb|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20180430114041/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL8N1S60EE|title=UPDATE 3-Three dead after transport plane crashes at Libya oilfield {{!}} News by Country {{!}} Reuters|date=2018-04-30|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8108/|title=Airframe Details for C-130 #4992|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20180429-1|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H-30 Hercules registration unknown Sharara Airstrip|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2018 жылдың [[2 мамыр]]ында WC-130H (с/н 4110; р/н 65-0968), [[Пуэрто-Рико Ұлттық гвардиясы]]ның 156 әуе эскадриліне тіркелген, көп ұзамай «Саванна / Хилтон-Хед» халықаралық әуежайынан ұшқаннан кейін апатқа ұшырады. Бортта 9 адам болды, барлығы қаза болды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Puerto Rico WC-130 crashes in Georgia with 9 on board|first=Tara|last=Copp|url=https://www.airforcetimes.com/news/your-military/2018/05/02/puerto-rico-c-130-crashes-in-georgia-with-5-onboard-guard-says/|work=Air Force Times|date=2018-05-02|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=9 dead after Puerto Rican National Guard plane crashes in Georgia|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/military-c-130-plane-crashes-near-airport-savannah-georgia-n870786/|work=NBC News|accessdate=2018-10-17|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tass.ru/proisshestviya/5173142 СМИ: все находившиеся на борту разбившегося в США С-130 Hercules погибли] // ТАСС, 03.05.2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/7038/|title=Airframe Details for C-130 #4110|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20180502-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed WC-130H Hercules 65-0968 Savannah/Hilton Head International Airport, GA (SAV)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[3 маусым]] 2018 жылы C-130H (с/н 4911; р/н 7T-WHT) [[Алжир ӘӘК]] парашютшілер десанторларынан кейін [[Бискра]] қаласының әуежайына қатты қонды. Ұшақ үш бөлікке бөлініп, экипаж мүшелерінің бірі ауруханаға жатқызылғаннан кейін қайтыс болды&lt;ref&gt;{{Cite news|title=A LA UNE - Urgent / Un avion militaire fait une sortie de piste à Biskra    sur Algerie Focus|url=https://www.algerie-focus.com/2018/06/urgent-un-avion-militaire-fait-une-sortie-de-piste-a-biskra/|work=Algerie Focus|date=2018-06-03|accessdate=2018-10-17|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Exclusif- L'Hercules C-130 s'est brisé en deux à Biskra (Photo) - ALG24|url=https://www.alg24.net/exclusif-hercules-brise-biskra-photo/|work=ALG24|date=2018-06-03|accessdate=2018-10-17|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/aircraft-database/C-130/airframe-profile/8423/|title=Airframe Details for C-130 #4911|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20180603-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed C-130H Hercules 7T-WHT Biskra Airport (BSK)|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-10-17}}&lt;/ref&gt;.
* [[АҚШ ӘӘК]] [[744-ші экспедициялық әуе эскадрилі]]не тіркелген C-130J 2018 жылдың [[30 қыркүйек|30 қыркүйегі]] Ауғанстанның шығыс бөлігіндегі Джелалабад аэродромында апатқа ұшырады. Ауғанстандағы [[Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымы|НАТО]]-ның 6 экипаж мүшесі мен 5 қызметкері қаза тапты.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=​6 U.S. service members among 11 dead in Afghan plane crash|url=https://www.cbsnews.com/news/6-us-service-members-among-11-dead-in-afghan-plane-crash/|accessdate=2018-10-20|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Афганистане погиб транспортный самолет ВВС США C-130J «Геркулес»|url=https://regnum.ru/news/accidents/2494009.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2018-10-20|language=ru-RU}}&lt;/ref&gt;
* 2018 жылы [[9 қараша]]да [[Пәкістанның ӘӘК]] [[Пәкістанның 6-шы эскадрилі|6-шы эскадриліне]] тіркелген C-130E (с/н 4180; р/н 65-12904) «[[Нұр Хан]]&lt;nowiki/&gt;» авиабазасына апатты қонуға мәжбүр болды. Қону кезінде шина жарылып, ұшақ қону жолағынан шығып, қабырғаға соғылып, жанған, қатты бүлінген және жөндеуге жатпайды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.c-130.net/g3/c-130-photos/Asian-C-130-Photos/Pakistan-C-130-Photos/PAF-ISB2|title=PAF ISB2                     photos {{!}} C-130.net|publisher=www.c-130.net|lang=en|accessdate=2018-11-15}}&lt;/ref&gt;.
* 2018 жылдың [[6 желтоқсан]]ында [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың KC-130J КМП [[F/A-18 Hornet]] жойғыш-бомбалаушы қақтығысы салдарынан [[Жапония]] жағалауларында апатқа ұшырады. Ұшақтар [[Ямагути]] префектурасында  [[Ивакуни (АҚШ КМП әуеация станциясы)|«Ивакуни»]] авиациялық станциясынан ұшып шығып, ауада жанармай құю бойынша жаттығуды орындады. Әуе кемелерінің бортында 7 әскери қызметкер болған, біреуі құтқара алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://twitter.com/USMC/status/1070440210293506049|title=Search and rescue operations continue for a KC-130 and an F/A-18 that were involved in a mishap off of the coast of Japan around 2:00 a.m. Dec. 6.

The circumstances of the mishap are currently under investigation.

Media can contact @IIIMEF at IIIMEFMEDIA@usmc.mil.|author=U. S. Marines|date=2018-12-05|publisher=@USMC|lang=en|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.marinecorpstimes.com/news/your-marine-corps/2018/12/05/search-and-rescue-off-japanese-coast-underway-after-marine-corps-c-130-and-fa-18-fighter-jet-crash/|title=Search off Japanese coast underway for missing Marines after Corps C-130 and F/A-18 fighter jet crash|author=Geoff Ziezulewicz, Shawn Snow|date=2018-12-06|publisher=Marine Corps Times|lang=en-US|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thedrive.com/the-war-zone/25327/marine-f-a-18-and-kc-130-collide-during-refueling-sending-both-into-waters-off-japan|title=U.S. F/A-18 And KC-130 Collide During Refueling Sending Both Into Waters Off Japan (Updated)|author=Tyler Rogoway|publisher=The Drive|accessdate=2018-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/Politics/search-rescue-underway-marine-corps-aircraft-missing-off/story?id=59635876|title=Marines identify killed F/A-18 pilot as search continues for 5 missing|author=A. B. C. News|date=2018-12-07|publisher=ABC News|lang=en|accessdate=2018-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/2-marine-corps-aircraft-crash-during-refueling-in-japan-2018-12|title=2 Marine Corps aircraft were involved in a 'mishap' over Japan, and a search-and-rescue operation is underway|author=Christopher Woody, David Choi|publisher=Business Insider|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/tosv2.html?vid=&amp;uuid=6653a710-f923-11e8-ae0d-05599adee804&amp;url=L25ld3MvYXJ0aWNsZXMvMjAxOC0xMi0wNS91LXMtbWFyaW5lLWYtYS0xOC1rYy0xMzAtY3Jhc2gtaW4tc2VhLW9mZi1qYXBhbg==|title=Bloomberg - Are you a robot?|publisher=www.bloomberg.com|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sputniknews.com/military/201812061070424758-us-marines-search-rescue-japan/|title=US Marines Launch Search and Rescue Effort After Two Planes Crash Near Japan|author=Sputnik|publisher=sputniknews.com|lang=en|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/5876910|title=Два самолета ВМС США потерпели крушение у берегов Японии|publisher=ТАСС|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20181206/amerikanskijj-istrebitel-stolknulsja-s-samoletom-130-u-poberezhja-japonii-1543701063.html|title=Американский истребитель столкнулся с самолетом KC-130 у побережья Японии - РИА Новости, 06.12.2018|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2018-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aviation-safety.net/database/record.php?id=20181206-0|title=ASN Aircraft accident Lockheed Martin KC-130J registration unknown Muroto Cape, Japan|author=Harro Ranter|publisher=aviation-safety.net|accessdate=2018-12-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lostarmour.info/aflosses/item.php?id=19770|title=Lostarmour ID - 19770, KC-130J, Pacific Ocean|publisher=lostarmour.info|accessdate=2018-12-08}}&lt;/ref&gt;

== Тактикалық-техникалық сипаттамалары ==
[[Сурет:Lockheed C-130H Hercules Line Drawing.svg|нобай|300x300 нүкте|C-130-нің проекциясы]]
[[Сурет:C-130J_Hercules_cleaning.jpg|нобай|300x300 нүкте|«Геркулестің» жууы]]
Келтірілген сипаттамалар '''C-130J''' модификациясына сәйкес келеді.
{{кітап|авторы=|бөлімі=Ұшақ|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=Jane's All The World's Aircraft 2004-2005|шынайы атауы=|сілтеме=|уикитека=|жауапты=Paul Jackson|басылым=|орны=|баспасы=Jane's Infromation Group|жыл=2004|томы=|беттері=700-702|барлық беті=860|сериясы=|isbn=0-7106-2614-2|тиражы=}}

'''Техникалық сипаттамалары'''

* Экипаж: 2 пилот
* Жолаушылар сыйымдылығы: 72 жауынгер немесе 64 парюшютші или 74 екі еріп жүруші бар зембілде жараланғандар
* Жүк көтергіштігі: 18 955 кг (+2.5g кезінде)
* Ұзындығы: 29,79 м
* Қанат құлауы: 40,41 м
* Биіктігі: 11,84 м
* Қанат алаңы: 162,12 м²
* '''Қанаттың ұзару коэффиценті''': 10,1
* Шасси шоғыры: 4,34 м
* Қанаттың түбірі: NACA 64A318 қанаттың түбірі, NACA 64A412 аяқтамасы
* Бос массасы: 34 274 кг
* Жарақталған массасы: 53 230 кг (+2.5g кезінде)
* Қалыпты ұшу салмағы: 70 305 кг (типтік жүктеме кезінде)
* Максималды ұшу салмағы: 79 380 кг
* Ішкі бактардағы отынның массасы: 20 819 кг (+ 8506 кг в ПТБ)
* '''Отын бақтарының көлемі''': 25 552 л (+ 2×5220 л ПТБ)
* Күштік қондырғы: 4 × ТВҚ Rolls-Royce AE 2100D3
* Қозғалтқыштардың қуаты: 4 × 4591 а. к. (4 × 3424 кВт)
* Әуе винті: алты қабатты Dowty Aerospace R391
* Винттің диаметрі: 4.11 м

'''Жүк кабинасының габариттері'''

* '''Ұзындығы''': 12,19 м
* '''Ені''': 3,12 м
* '''Биіктігі''': 2,74 м
* '''Пайдалы көлем''': 128,9 м³

'''Ұшу сипаттамалары'''

* Ең жоғары рұқсат етілетін жылдамдық: 700 км/сағат 3050 м-ге
* Ең жоғарғы жылдамдық: 645 км/сағат
* Крейсерлік жылдамдық: 628 км/сағат
* Құлау жылдамдығы: 185 км/сағат
* Практикалық қашықтық: 5250 км (18 144 кг салмақты жүкпен)
* Практикалық төбесі: 9315 м (ұшу салмағы 66 680 кг кезінде)
* Жылдам көтеру: 10,7 м/с
* '''Биіктік алу уақыты''': 6100 м 14 мин-та.
* Қанатқа жүктеме: 433,7 кг/м² (қалыпты ұшу салмағы кезінде)
* Тарту қарусыздануы: 194,6 Вт/кг (қалыпты ұшу салмағы кезінде)
* Екпін ұзындығы: 1433 м (15 м биіктікке дейін)
* Жүріс ұзындығы: 777 м (қону салмағы 58 967 кг кезінде 15 м биіктіктен)

== Аналогтарымен салыстыру ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center&quot;
!
!{{Мемлекет туы|Украина}} [[Ан-70]]&lt;ref&gt;[http://www.antonov.com/products/air/transport/AN-70/its.xml Основные летно-технические характеристики Ан-70] [https://web.archive.org/web/20100130072759/http://www.antonov.com/products/air/transport/AN-70/its.xml%7Cdate=2010-01-30].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/enc/craft/an70.html Ан-70 на сайте airwar.ru].&lt;/ref&gt;
![[Сурет:Flag_of_Europe.svg|25x25 нүкте]][[Еуропалық Одақ]] [[Airbus A400M]]&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/enc/craft/fla.html A400M Grizzly].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.airbusmilitary.com/Aircraft/A400M/A400MAbout.aspx A400M на сайте производителя] [https://web.archive.org/web/20140701075336/http://www.airbusmilitary.com/Aircraft/A400M/A400MAbout.aspx date=2014-07-01].&lt;/ref&gt;
!{{Мемлекет туы|АҚШ}} C-130J-30&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120801025956/http://www.af.mil/information/factsheets/factsheet.asp?id=92 C-130 HERCULES].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.airwar.ru/enc/craft/c130j.html C-130J Super Hercules].&lt;/ref&gt;
!{{Мемлекет туы|Қытай}} [[Shaanxi Y-9]]&lt;ref&gt;[http://www.globalsecurity.org/military/world/china/y-9.htm Shaanxi Y-9 (Yun-9)].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/07/28/y9/ Китай начал летные испытания нового транспортника].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sinodefence.com/airforce/airlift/y9.asp Yun-9 Multipurpose Transport Aircraft] [https://web.archive.org/web/20131103072354/http://www.sinodefence.com/airforce/airlift/y9.asp date=2013-11-03].&lt;/ref&gt;
|-
!Сыртқы келбеті
|[[Сурет:An-70_takeoff.jpg|170x170 нүкте]]
|[[Сурет:Airbus_A400M_EC-404_MSN_004_at_Seville.jpg|150x150 нүкте]]
|[[Сурет:Hercules-au-Gabon.jpg|150x150 нүкте]]
|[[Сурет:Shaanxi_Y-9_at_2014_Zhuhai_Air_Show.jpg|170x170 нүкте]]
|-
!Бірінші ұшуы, жыл
|1994
|2009
|1996
|2011
|-
!Қару-жараққа қабылданды, жыл
|2015
|—
|1999
|2012
|-
!Әзірлеушісі
|{{Мемлекет туы|Украина}} [[АҒТК Антонов|АҒТК «Антонов»]]
|[[Сурет:Flag_of_Europe.svg|25x25 нүкте]][[Еуропалық Одақ]] [[Airbus Military]]
|{{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Martin]]
|{{Мемлекет туы|Қытай}} [[Shaanxi Aircraft Corporation|Shaanxi Aircraft Corp.]]&lt;br /&gt; {{Мемлекет туы|Украина}} [[АҒТК Антонов]]
|-
!Өндірушісі
|{{Мемлекет туы|Украина}} [[«Антонов» сериялық зауыт]]
|[[Сурет:Flag_of_Europe.svg|25x25 нүкте]][[Еуропалық Одақ]] [[Airbus Military]]
|{{Мемлекет туы|АҚШ}} [[Lockheed Martin]]
|{{Мемлекет туы|Қытай}} [[Shaanxi Aircraft Corporation|Shaanxi Aircraft Corp.]]
|-
!Қанат құлауы, м
|44,06
|42,40
|39,7
|38,015
|-
!Ұзындығы, м
|40,73
|45,10
|34,69
|33,109
|-
!Қанат алаңы, м²
|204,0
|221,50
|162,1
|121.7
|-
!Бос салмақ, т
|73,0
|76,5
|34,3
|39,0
|-
!Жүк көтергіштігі, т
|47,0
|37,0
|21,8
|25,0
|-
!Жүк кабинасының габариттері (ұ × е × б), м
|22,4 × 4,8 × 4,1
|17,7 × 4,0 × 3,8
|12,2 × 3,1 × 2,7
|13,5 × 3,5 × 2,6
|-
!Ішкі отын, т
|38,0
|50,5
|20,5
|а/ж
|-
!Макс. ұшу салмағы, т
|135,0
|141,0
|74,4
|77,0
|-
!Макс. жылдамдығы, км/сағат
|780
|780
|670
|650
|-
!Крейсерлік жылдамдығы, км/сағат
|700—750
|780
|640
|550—600
|-
!Макс. төбесі, м
|12 000
|11 300
|12 300
|10 500
|-
!Практикалық қашықтығы, км
|6600 (20 т жүкпен)
|6400 (20 т жүкпен)
|3150 (16 т жүкпен)
|5700
|-
!Ажырататын қашықтығы, км
|8000
|8700
|5250
|7800
|-
!Қозғалтқыштары
|4 × [[ТВВҚ]] «[[ЗМКБ «Прогресс» ат. А. Г. Ивченко академикке|Ивченко-Прогресс»]] [[Д-27]]
|4 × [[ТВҚ]] [[Europrop TP400]]
|4 × [[ТВҚ]] [[Rolls-Royce AE 2100|Rolls-Royce AE2100D3]]
|4 × [[ТВҚ]] Wojiang WJ-6C
|-
!Қуаты, а. к.
|4 × 13 880
|4 × 11 000
|4 × 4700
|4 × 4250
|-
!Құны
|67,0 млн [[АҚШ доллары|USD]] (2012 жыл)
|145,0 млн [[Еуро|EUR]] (2012 жыл)
|65 млн [[АҚШ доллары|USD]] (2008 жыл)
|—
|}
[[C-130|C-130 Hercules]] және Shaanxi Y-9 (жүк көтергіштігі және жүк кабинасының габариті бойынша [[Ан-12]]-нің терең жаңғыртуы, сондай-ақ негізгі [[ТТХ]], [[Ан-12]], [[Ан-178]], [[Ил-214]], [[Transall C-160]] и [[Embraer KC-390]] сынып ұшақтарына ұқсас.

== Тағыда қараңыз ==
; Ұқсас өнімдер
:

* [[Lockheed AC-130]]

; Аналогтар
:

* [[Ан-12]]
* [[Ан-178]]
* [[Ил-214]]
* [[Blackburn Beverley]]
* [[Embraer KC-390]]
* [[Shaanxi Y-8]]
* [[Shaanxi Y-9]]
* [[Short Belfast]]
* [[Transport Allianz C.160 Transall]]
* [[Kawasaki C-2]]

; Тізімдер
:

* [[Ұшақтардың тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер|3}}

== Әдебиет ==
* {{мақала|авторы=С. Кедров|тақырыбы=Сол «Геркулес». Lockheed C-130-ны құру тарихы мен модификациялары|өндіруші=«[[Крылья Родины]]»|түрі=журнал|жыл=2000|нөмірі=3|беттері=13—16|issn=0130-2701}}
* {{мақала|авторы=О. Пиунов|тақырыбы=АҚШ ӘӘК арнайы операциялар күштерінің «Геркулес» С-130 типті ұшақтары|өндіруші=«[[Зарубежное военное обозрение]]»|түрі=журнал|жыл=2011|нөмірі=11|беттері=59—71|issn=}}
* {{мақала|авторы=О. Пиунов|тақырыбы=АҚШ ӘӘК арнайы операциялар күштерінің &quot;Геркулес&quot; С-130 типті ұшақтары (Жалғасы)|өндіруші=«[[Зарубежное военное обозрение]]»|түрі=журнал|жыл=2011|нөмірі=12|беттері=52—54|issn=}}

== Сілтемелер ==
* [http://www.lockheedmartin.com/us/100years/stories/hercules.html C-130 Hercules] (Lockheed Martin компанияның ресми сайты)
* [http://lockheedmartin.com/us/products/c130/History.html Variants] (Lockheed Martin компанияның ресми сайты)
* [http://www.lockheedmartin.com/us/products/c130/c-130j-variants.html C-130 Hercules] (Lockheed Martin компанияның ресми сайты)
* [http://www.armstrade.org/includes/periodics/news/2012/0208/163011519/detail.shtml Жаңа Зеландияның ӘӘК алғашқы екі C-130H «Геркулес» әскери-техникалық жабдықтарына ие болды.] // armstrade.org, шілде 2012
* [http://www.inforupor.ru/news/oshibka-pilotov-privela-k-aviakatastrofe-v-severnoj-shvecii.html Пилоттардың қате арқасында, Швецияның солтүстігіндегі ұшақ апатқа ұшырады]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // inforupor.ru
* [http://inforupor.ru/news/zona-avarii-norvezhskogo-samoljota-javljaetsja-zapovednoj.html Норвегия ұшағының апат аймағы сақталған]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Lockheed Martin ҰА}}

[[Санат:АҚШ ұшақтары]]
[[Санат:Lockheed ұшақтары]]
[[Санат:Әскери-көліктік ұшақтар]]
[[Санат:Вьетнам соғысының ұшақтары]]
[[Санат:Жоғарықанаттар]]</text>
      <sha1>rd80un3zp5wplgv2ptak10gt2xvkbot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Керуен (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613453</id>
    <revision>
      <id>3602560</id>
      <parentid>3513038</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жалалабат облысы қалалары|Жалалабат облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7325" sha1="rzhyo710sxykuhoebc4aaqmremzkbzb" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Керуен
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Кербен}}
 |сурет                  =I love Kerben.jpg 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба              =  
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_deg= 41|lat_min= 30|lat_sec=0 
  |lon_deg= 71|lon_min= 45|lon_sec=0
  |CoordAddon = type:city(70400)_region:KG
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 300
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                   = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = аудан
 |ауданы                   = Ақсы ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = мэр
 |басшысы                   = Нарматалы Эсеналиев &lt;ref&gt;[http://kerben.aksy.kg/1271-2 Кербен шаарынын мэри]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
 |құрылған уақыты         = 1930
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы               =  2004
 |жер аумағы                  = 0,99 
 |биiктiктiң түрi         = Биіктігі
 |орталығының биiктігі    = 1280
 |климаты                 = континентті
 |ресми тілі              = Қырғыз тілі
  |тұрғыны                = 28 300
  |санақ жылы             = 2017
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қырғыздар]] - 88,5 %&lt;br /&gt;[[өзбектер]] - 10,1 %&lt;br /&gt; басқалары - 1,4 %
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 3742
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = D, 04
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = kerben.aksy.kg
 |сайт тілі               = ru
 |сайт тілі 2            = ky
}}

{{мағына|Кербен}}
'''Керуен''' ({{Lang-ky|Кербен}}) — [[Қырғызстан]]дағы қала, [[Жалалабат облысы]], [[Ақсы ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

Халқы ([[2017 жыл|2017]]) — 28,3 мың адам&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;&lt;div&gt;2017-жылдагы Қырғыз Республикасының облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ халық Саны, Қырғыз Республикасының 1 қаңтардан 2017 жылғы]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Географиясы ==
Қала облыс орталығы [[Манас (қала)|Манастан]]тан 220 км солтүстік-батысқа қарай, Ташкөмір қаласының темір жолынан 60 шақырым қашықтықта орналасқан. 
Керуен қаласы [[Ақсы ауданы]]ның ортасында, теңіз деңгейінен 1200 метр биіктікте орналасқан. Жер бедері жазық, кедір-бұдырлы. Климаты континентті. Қысы кейде қатал, жазы ыстық, жылдық орташа температурасы Цельсий бойынша плюс 12 градус.

== Тарихы ==
Ауыл [[1930 жыл]]ы Караван атауымен құрылған болатын. [[2004 жыл|2004 жылы]] 4 қазанда Караван ауылының атауы Керуен болып өзгеріп, оған аудандық бағыныстағы қала мәртебесі берілді.

== Халқы ==
Керуен қалалық басқармасының аумағында 7 елді мекен орналасқан: Керуен, Күліктөбе, Ақтөбе, Жетіген, Құрылыс, Ұстықан және Мамай.

[[2004 жыл]]ғы 1 қаңтар деректеріне сәйкес Керуен қаласының халық саны (іргелес айыл өкмөттерін қоса есептегенде) 22 408 адамды құрайды (немесе облыс халқының 11,2 %-і). Қала халқы саны - 13 433 адам, ауыл халқы – 8 975 адам. Қалада шамамен 19 этнос өкілдері тұрады, оның ішінде: [[қырғыздар]] – 19 943 адам (89 %), [[өзбектер]] – 1 994 адам (8,9 %), [[орыстар]] – 314 адам (1,4%), басқалары – 157 адам (0,7%).

2017 жылғы 1 қаңтарда халық саны адам 28,3 мың адамды құрады
&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;&lt;div&gt;2017-жылдагы Қырғыз Республикасының облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ халық Саны, Қырғыз Республикасының 1 қаңтардан 2017 жылғы]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қалада өнеркәсіптік нысандар: техника жөндеу шеберханасы, ағаш өңдеу, мақта тазалау, сүт өңдеу, тігін, жеміс кептіру цехтары, диірмен орналасқан. Сондай ақ мектептер, №69 кәсіптік лицей, балабақшалар, кітапханалар, денсаулық сақтау нысандары, жанар-жағармай құю станциялары т.б.жұмыс жасайды.

== Сілтемелер ==
[http://www.citykr.kg/kerben.php Қырғыз Республикасының қалалары қауымдастығы сайтында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727174238/http://www.citykr.kg/kerben.php |date=2010-07-27 }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>rzhyo710sxykuhoebc4aaqmremzkbzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алабұқа ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613572</id>
    <revision>
      <id>3602561</id>
      <parentid>3521216</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:06:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8566" sha1="eeijtwhtnhiteaspjhoi8shj7gdcitv" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = {{түс|Қырғызстан}}
 |Қазақша атауы                    = Алабұқа ауданы
 |Шынайы атауы                     = Алабука району
 |Елтаңба                          = Coat of arms of Ala-Buka district.png
 |Ту                               = Flag of Ala-Buka District.svg  
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = [[Қырғызстан]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = Аудан
 |Кіреді                           = [[Жалалабат облысы]]
 |Енеді                            = 
 |Астанасы                         = [[Алабұқа]] ауылы
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = Руслан Айтбаев&lt;ref&gt;[https://jalal-abadobl.gov.kg/?p=2617 Ала-Бука районуна жаңы аким дайындалды]&lt;/ref&gt;
  |Басшының түрі                   = Әкім
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = [[Қырғыз тілі]]
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 104 518 &lt;ref name=&quot;Этно2009.Джалал-Абад&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                      = 2009
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   = [[қырғыздар]] — 89,3 %,&lt;br/&gt;[[өзбектер]] —  6,1 %&lt;br/&gt;[[тәжіктер]] — 4,6 %
  |Конфессиялық құрамы          = [[мұсылмандар]], [[христиандар]]
 |Жер аумағы                       = 3054
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = Kyrgyzstan Ala-Buka Raion.png
 |Карта ені                        = 330
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = [[UTC+6]]
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 
 |Пошта индекстері                 = 
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  =  D және 04
 |Сайты                            = alabuka.kg
 |Commons санаты                   = 
 |Түсініктемелер                   = 
}}
'''Алабұқа ауданы''' ({{Lang-ky|Алабука району}}) — [[Қырғызстан|Қырғыз Республикасы]] [[Жалалабат облысы]]ндағы аудан.

Әкімшілік орталығы — [[Алабұқа]] ауылы.

== Географиясы ==
Аудан Жалалабат облысының солтүстік-батысында, [[Өзбекстан]]дағы [[Наманған облысы]]ның төрт ауданымен (Янги-Қорған, Қассансай, Чуст, Пап) шекаралас орналасқан. [[Шатқал ауданы]]ының [[Өзбекстан]] шекарасына қарай терең еніп тұрған учаскесімен бөлінген екі бөліктен тұрады. Алабұқа ауданында Терексай өзені бойында алтынның көптеген шашыранды кенорындары, алтын және мыс кен орны (Бозымшақ), [[сурьма]] кенорны (Қассан) бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.comment.kg/incindent/item/18562-vorujut-devushek-vorujut-dengi.html?pop=1&amp;tmpl=component&amp;print=1|title=Воруют девушек, воруют деньги|accessdate=2013-01-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/6E9x3vZoG?url=http://www.comment.kg/incindent/item/18562-vorujut-devushek-vorujut-dengi.html?pop=1|archivedate=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Алабұқа ауданы (орталығы Алабұқа ауылы) 1936 жылы 2 тамызда Қырғыз АКСР-і құрамында&lt;ref&gt;Қырғыз КСР. Әкімшілік-аумақтық бөлінуі 1 қаңтар 1949 жылы. — Фрунзе: Киргизгосиздат, 1949. — 124 б.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mes.kg/upload/kniga_2014/book_rus031.html Ала-Букинский ауданы // төтенше жағдайлар Министрлігі Қырғыз Республикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117002320/http://mes.kg/upload/kniga_2014/book_rus031.html |date=2018-01-17 }}&lt;/ref&gt;, 1936 жылдың желтоқсанынан — Қырғыз КСР құрамында құрылды. В 1938-1939 жылдары Жалалабат округі құрамына, 1939 жылы 21 желтоқсаннан — Жалалабат облысы құрамына кірді.

Жалалабат облысының [[Ош облысы]] құрамына өтуіне байланысты 1959 жылы 27 қаңтарда Алабұқа ауданы [[Ақсы ауданы|Жанги-Жол ауданы]] құрамына кіріп, бөлек әкімшілік бірлік болуын тоқтатты.

== Халқы ==
2015 жылғы Қырғызстан халық санағының деректері бойынша жалпы халық саны 10 4518 тұрғын, қырғыздар — 90628 адам немесе 89,3 %, [[өзбектер]] — 7341 адам немесе 6,1 %, [[тәжіктер]] — 6549 адам немесе 4,6%.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Алабұқа ауданы құрамына 8 айылдық (ауылдық) округ кіреді&lt;ref&gt;[http://namsu.org.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96%3A2011-05-14-06-15-56&amp;catid=2%3A2010-07-08-13-10-59&amp;Itemid=3&amp;lang=ru Аильные округ және село Жалал — Абад облысы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;:

# Ақ-Қорғон айылдық округі — Ақ-Қоргон а.
# Ақ-Там айылдық округі — Ақ-Там а.
# Алабұқа айылдық округі — Алабұқа а.
# Кек-Серек айылдық округі — Тенги а.
# Орукту айылдық округі — Орукту а.
# Первомай айылдық округі — Айры-Там а.
# Торогелді Балтағұлов айылдық округі — Ызар а.
# Көк-Таш айылдық округі — Көк-Таш а.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Kyrgyzstan-geo-stub}}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Алабұқа ауданы]]</text>
      <sha1>eeijtwhtnhiteaspjhoi8shj7gdcitv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наукен ауданы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>613730</id>
    <revision>
      <id>3602559</id>
      <parentid>3522489</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7002" sha1="q12y9ls69ghsop78evk5cexfpzrimbg" xml:space="preserve">{{Әкімшілік бірлік
 |Түс1                             = {{түс|Қырғызстан}}
 |Қазақша атауы                    = Наукен ауданы
 |Шынайы атауы                     = Ноокен району
 |Елтаңба                          = 
 |Ту                               = 
 |Елтаңбаның ені                   = 
 |Тудың ені                        = 
 |Елтаңбаның аты                   = 
 |Тудың аты                        = 
 |Ел                               = [[Қырғызстан]]
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region                          = 
  |type                            = 
  |деңгей                          = 
  |CoordScale                      =  
 |Әнұраны                          = 
 |Статусы                          = Аудан
 |Кіреді                           = [[Жалалабат облысы]]
 |Енеді                            = 
 |Астанасы                         = [[Масы (Қырғызстан)|Масы ауылы]]
 |Ірі қаласы                       = 
 |Ірі қалалары                     = 
 |Құрылды                          = 
 |Таратылған уақыты                = 
 |Басшысы                          = 
  |Басшының түрі                   = 
 |Басшысы2                         = 
  |Басшының түрі2                  = 
 |ЖІӨ                              = 
  |ЖІӨ жылы                        = 
  |ЖІӨ бойынша орны                = 
  |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны    = 
 |Тілі                             = [[Қырғыз тілі]]
 |Тілдері                          = 
 |Тұрғыны                          = 117 055 &lt;ref name=&quot;Этно2009.Джалал-Абад&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
  |Санақ жылы                      = 2009
  |Пайызы                          = 
  |Халық саны бойынша орны         = 
  |Тығыздығы                       = 
  |Тығыздығы бойынша орны          = 
  |Ұлттық құрамы                   = [[қырғыздар]] — 69,4 %,&lt;br/&gt;[[өзбектер]] —  27,9 %&lt;br/&gt;[[ұйғырлар]] — 1,0 %&lt;br/&gt;[[тәжіктер]] — 0,4 %&lt;br/&gt;[[орыстар]] — 0,3 %&lt;br/&gt;[[татарлар]] — 0,3 %&lt;br/&gt;[[түріктер]] — 0,3 %
  |Конфессиялық құрамы          = [[мұсылмандар]], [[христиандар]]
 |Жер аумағы                       = 2336
  |Жер аумағының пайызы            = 
  |Жер аумағы бойынша орны         = 
 |Максималды биіктігі              = 
 |Орташа биіктігі                  = 
 |Минималды биіктігі               = 
 |Ендік                            = 
 |Бойлық                           = 
 |Карта                            = Kyrgyzstan Nooken Raion.png
 |Карта ені                        = 330
 |Әкімшілік бірліктің картасы      = 
  |Әкімшілік бірлік картасының ені = 
 |Уақыт белдеуі                    = [[UTC+6]]
 |Аббревиатура                     = 
 |ISO                              = 
 |FIPS                             = 
 |Телефон коды                     = 
 |Пошта индекстері                 = 
 |Интернет-үйшігі                  = 
 |Автомобиль коды                  = D және 04
 |Сайты                            = 
 |Commons санаты                   = 
 |Түсініктемелер                   = 
}}
'''Наукен ауданы''' ({{Lang-ky|Ноокен району}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]ндағы аудан.

Әкімшілік орталығы — Масы ауылы.

== Географиясы ==
Аудан облыс орталығы [[Жалалабат]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай [[Өзбекстан]]ның [[Наманған облысы|Наманған]] және [[Әндіжан облысы|Әндіжан облыстары]]мен шекаралас орналасқан.

== Халқы ==
2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша 117055 аудан тұрғындарының ішінен [[қырғыздар]] 81&amp;#x20;192 адамды құрайды  (немесе 69,4 %), [[өзбектер]] — 32&amp;#x20;702 адам немесе 27,9 %, [[ұйғырлар]] — 1181 адам немесе 1,0 %, [[тәжіктер]] — 456 адам немесе 0,4 %, [[орыстар]] — 375 адам немесе 0,3 %, [[татарлар]] — 313 адам немесе 0,3 %, [[түріктер]] — 309 адам немесе 0,3 %.

== Әкімшілік бөлінуі ==
Наукен ауданы Құрамына 8 айылдық (ауылдық) округ кіреді&lt;ref&gt;[http://namsu.org.kg/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=96%3A2011-05-14-06-15-56&amp;catid=2%3A2010-07-08-13-10-59&amp;Itemid=3&amp;lang=ru Аильные округа и села Жалал—Абадской области]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;:

# Арал айылдық округі — Арал а.
# Бүргенді айылдық округі — Бүргенді а.
# Достық айылдық округі — Шамалды-Сай а.
# Массы айылдық округі — Массы а.
# Момбеково айылдық округі — Момбеково а.
# Наукен айылдық округі — Құрұлұш а.
# Сақалды айылдық округі — Сақалды а.
# Шайдан айылдық округі — Алма а.

== Тарихы ==
1935 жылы құрылды. 1992 жылға дейін '''Ленин ауданы''' аталып келді&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121025083605/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/2%20%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%202%20%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F.pdf Өзгеріс АТД Қырғызстан]&lt;/ref&gt;.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Kyrgyzstan-geo-stub}}
{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}
[[Санат:Наукен ауданы]]</text>
      <sha1>q12y9ls69ghsop78evk5cexfpzrimbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тоқтағұл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635019</id>
    <revision>
      <id>3602468</id>
      <parentid>3522505</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4573" sha1="sjvsewegkpzemuuy7f9p1mzqnwaepyo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Тоқтағұл
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Токтогул}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аудан орталығы
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 72|lon_min = 57|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = Жалалабат облысы
 |аудан түрі              = аудан
 |ауданы                  = Тоқтағұл ауданы
 |кестедегі аудан         = Тоқтағұл ауданы
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Мұзтөр''
 |статус алуы            = 2012
 |жер аумағы              = 6,76
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 788
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қырғыз
  |тұрғыны                = 19 200
  |санақ жылы             = 2017
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 721600, 721615, 721616
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://toktogul.kg
 |сайт тілі               = 
}}
'''Тоқтағұл''' ({{lang-ky|Токтогул шаары}}) — қала, [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]] [[Тоқтағұл ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Қырғызстанның халық ақыны [[Тоқтағұл Сатылғанов]]тың құрметіне аталған. Бұрын Мұзтөр деп аталды.

2012 жылы Тоқтағұл қала мәртебесін алды&lt;ref&gt;[http://www.for.kg/news-188852-ru.html Жогорку Кенеш одобрил законопроект, предусматривающий преобразование 19 ПГТ в села и города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328034859/http://for.kg/news-188852-ru.html |date=2013-03-28 }}&lt;/ref&gt;. Халық саны - 19 200 (2017)&lt;ref&gt;2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]&lt;/ref&gt;.

== География ==
Қала [[Тоқтоғұл су қоймасы]]ның солтүстік жағалауында орналасқан. Памир тракті су қоймасының шығыс шетінен өтіп, Тоқтоғұлды [[Қаракөл (қала, Қырғызстан)|Қаракөл]] және [[Жалалабат]] қалаларымен байланыстырады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Тоқтағұл ауданы елді мекендері]]</text>
      <sha1>sjvsewegkpzemuuy7f9p1mzqnwaepyo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602469</id>
      <parentid>3602468</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жалалабат облысы қалалары|Жалалабат облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4637" sha1="fechre5zqgp7fgpfslsxankeqg4yacv" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Тоқтағұл
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Токтогул}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = аудан орталығы
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 54|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 72|lon_min = 57|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = Жалалабат облысы
 |аудан түрі              = аудан
 |ауданы                  = Тоқтағұл ауданы
 |кестедегі аудан         = Тоқтағұл ауданы
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Мұзтөр''
 |статус алуы            = 2012
 |жер аумағы              = 6,76
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 788
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = қырғыз
  |тұрғыны                = 19 200
  |санақ жылы             = 2017
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 721600, 721615, 721616
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = https://toktogul.kg
 |сайт тілі               = 
}}
'''Тоқтағұл''' ({{lang-ky|Токтогул шаары}}) — қала, [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]] [[Тоқтағұл ауданы]]ның әкімшілік орталығы. Қырғызстанның халық ақыны [[Тоқтағұл Сатылғанов]]тың құрметіне аталған. Бұрын Мұзтөр деп аталды.

2012 жылы Тоқтағұл қала мәртебесін алды&lt;ref&gt;[http://www.for.kg/news-188852-ru.html Жогорку Кенеш одобрил законопроект, предусматривающий преобразование 19 ПГТ в села и города] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130328034859/http://for.kg/news-188852-ru.html |date=2013-03-28 }}&lt;/ref&gt;. Халық саны - 19 200 (2017)&lt;ref&gt;2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/ Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]&lt;/ref&gt;.

== География ==
Қала [[Тоқтоғұл су қоймасы]]ның солтүстік жағалауында орналасқан. Памир тракті су қоймасының шығыс шетінен өтіп, Тоқтоғұлды [[Қаракөл (қала, Қырғызстан)|Қаракөл]] және [[Жалалабат]] қалаларымен байланыстырады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Тоқтағұл ауданы елді мекендері]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>fechre5zqgp7fgpfslsxankeqg4yacv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таскөмір</title>
    <ns>0</ns>
    <id>635025</id>
    <revision>
      <id>3602473</id>
      <parentid>3513045</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жалалабат облысы қалалары|Жалалабат облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7223" sha1="21mmwlcpjert0gmha1js3v83ziey0rl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Таскөмір
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Ташкөмүр}}
 |сурет                   = Tash Komur.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = |lat_deg = 41|lat_min = 21|lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = 72|lon_min = 13|lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1930
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Нарын
 |статус алуы             = 1943
 |жер аумағы              = 4,8
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 585
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 40 400&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;2017-жылдагы Кыргыз Республикасынын облустарынын, райондорунун, шаарларынын, шаар тибиндеги кыштактарынын калкынын саны, [http://www.stat.kg/ru/news/chislennost-naseleniya-kyrgyzskoj-respubliki-na-1-yanvarya-2017-goda/  Численность населения Кыргызской Республики на 1 января 2017 года]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2017
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = [[қырғыздар]] — 87,8%&lt;br&gt;
[[өзбектер]] — 7,6%&lt;br&gt;
[[орыстар]] — 1,9%&lt;br&gt;
[[татарлар]] — 1,6%&lt;ref name=&quot;Этно2009.Джалал-Абад&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]&lt;/ref&gt;
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 3745
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         =  D және 04
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Таскөмір''' ({{lang-ky|Ташкөмүр}}) — [[Қырғыз Республикасы]]ның [[Жалалабат облысы]] облыстық бағыныстағы қала. Қазіргі уақытта қала құрамына Шамалдысай, Қызылжар және Теңдік ауылдары кіреді.

== Тарих ==
Таскөмір қаласының қазіргі орналасқан жеріндегі алғашқы қоныстар революцияға дейінгі кезеңде көмір кен орындарының ашылуымен пайда болды.

Көмір өндіруді дамыту 1930-шы жылдардан Таскөмір — [[Әндіжан]] темір жолының құрылысынан кейін басталды. 1933 жылы шахта басқармасы құрылды.

1930 жылы осы аймақта көмір алабы ашылғанда, 1943 жылы қалаға көшкен шағын кеншілер қонысы құрылды.

1935 жылғы 20 желтоқсандағы БОАК Қаулысымен Қырғыз АССР-да орталығы Нарын елді мекеніндегі жаңа Таскөмір ауданы құрылды. Сол қаулымен Нарын Таскөмір елді мекені болып өзгертілді.

1989 жылы трихлорсилан, кремний тетрахлориді, поликристалл кремний және синтетикалық кварц тиглдерін өндіруге арналған жартылай өткізгіш материалдар зауыты іске қосылды.

== География ==
Қала [[Нарын (өзен, Қырғызстан)|Нарын]] өзенінің оң жағалауында ([[Сырдария]] өзенінің алабы), [[Бішкек]] — [[Ош]] автотрассасының жанында орналасқан. Бішкек қаласына дейін - 450 км, ал [[Жалалабат]] қаласына дейін - 129 км.

Қала [[Ферғана алқабы]]ның солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, солтүстік-батыс жағынан [[Ақсы ауданы]]мен, солтүстік-шығыс жағынан — [[Қаракөл (қала, Қырғызстан)|Қаракөл]] қаласымен, ал шығыс жағынан — [[Наукен ауданы]]мен шектеседі.

Қала аумағы 48,3 км² құрайды және теңіз деңгейінен 585 метр биіктікте орналасқан.

== Халқы ==
2009 жылғы Қырғызстан халқының санағы бойынша қала халқының саны 34 756 адамды құрады, оның ішінде қырғыздар — 30 530 адам (87,8%), өзбектер — 2635 адам (7,6%), орыстар — 680 адам (1,9%), татарлар — 542 адам (1,6%)&lt;ref name=&quot;Этно2009.Джалал-Абад&quot; /&gt;.

2017 жылдың 1 қаңтарына халық саны 40 400 адамды құрады&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

1999 жылы қырғыздар 65%, орыстар — 12%, өзбектер — 8%, қазақтар — 1%, татарлар — 7%, украиндар — 1%, тәжіктер — 0,5%, басқа ұлттар — 5% құрады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>21mmwlcpjert0gmha1js3v83ziey0rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл медалі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>644316</id>
    <revision>
      <id>3602567</id>
      <parentid>3601275</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3602567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="271" sha1="e3opom6xc9qygic7oe4jeotxocjjq34" xml:space="preserve">[[Сурет:SU Medal 40 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg|40px|link=КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі]]&lt;noinclude&gt;{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:КСРО|40 жыл]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e3opom6xc9qygic7oe4jeotxocjjq34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Renamed user jsgdhakdabcgyewtvb763jsb f6738n</title>
    <ns>3</ns>
    <id>651374</id>
    <revision>
      <id>3602556</id>
      <parentid>2827168</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:58:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Anonuser4</username>
        <id>119098</id>
      </contributor>
      <comment>Беттің барлық мағлұматын алып тастады</comment>
      <origin>3602556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>653439</id>
    <revision>
      <id>3602576</id>
      <parentid>3596552</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9575" sha1="6ks9y29pn2wy77lrwe8kzoqqdeqoa1b" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медал
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 50 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:50 years armed forces of the USSR OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Вооружённых Сил СССР»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[26 желтоқсан]] [[1967 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = 9 527 270
  | жоғары марапаты          = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;50 Years of the Armed Forces of the USSR&quot;
}}
'''«КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медал''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «50 лет Вооружённых Сил СССР»}}) — КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1967 жылғы 26 желтоқсандағы Жарлығымен КСРО Қарулы Күштерінің құрылғанына 50 жыл толуына орай құрылды. Медал сызбасының авторы - суретші А. Б. Жук.

== Жарғысы ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медален мыналар марапатталды:
* маршалдар, генералдар, адмиралдар, офицерлер, сондай-ақ 1968 жылдың 23 ақпанына дейін Кеңес Әскерінің, Әскери-теңіз флотының, КСРО Қоғамдық тәртіп министрлігінің әскерлерінде, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы әскерлер мен МҚК органдарының құрамында болған ұзақ мерзімді қызметтің старшиналары, сержанттары, солдаттары мен матростары;
* Кеңес Армиясының, Әскери-теңіз флотының әскери оқу орындарының тыңдаушылары мен курсанттары, КСРО Қоғамдық тәртіп министрлігінің әскерлері, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы әскерлер мен МҚК органдары;
* маршалдар, генералдар, адмиралдар, офицерлер және мерзімнен тыс шақырылушылар, запастағы немесе зейнеткерлікке шыққан нақты әскери қызметтен босатылған және Кеңес Армиясында, Әскери-теңіз флотында, КСРО Қоғамдық тәртіп министрлігінің әскерлерінде, КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы әскерлер мен МҚК органдарында еңбек өтілі бар болған 20 және одан да көп күнтізбелік жылдар;
* Кеңес Одағының Батырлары және үш дәрежелі Даңқ ордендерімен марапатталған адамдар.

Мерейтойлық медалдар әсер етті:
* бұрынғы қызыл гвардияшыларға,
* КСРО Қарулы Күштері қатарында Кеңестік Отанын қорғау үшін ұрыс қимылдарына қатысқан әскери қызметшілер,
* КСРО-ның әскери қызметі ордендері немесе медалдарымен марапатталған адамдарға:
** [[Ерлігі үшін медалі (КСРО)|«Ерлігі үшін»]] 
** [[Ушаков медалі (КСРО)|Ушаков]]
** [[Жауынгерлік еңбегі үшін медалі|«Жауынгерлік еңбегі үшін»]]
** [[Нахимов медалі|Нахимов]]
** [[КСРО мемлекеттік шекарасын күзетудегі айрықшылығы үшін медалі|«КСРО мемлекеттік шекарасын күзетудегі айрықшылығы үшін»]]
** [[Еңбектегі ерлігі үшін медаль|«Еңбектегі ерлігі үшін»]]
** [[Ерен еңбегі үшін медалі (КСРО)|«Ерен еңбегі үшін»]]
* 1941-1945 жылдардағы азамат соғысы және [[Ұлы Отан соғысы]] партизандарына.

«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі кеудесінің сол жағына тағылады және егер КСРО-ның басқа медалдары болса, [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл медалі|«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл»]] мерейтойлық медалден кейін қойылады.

1995 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша шамамен 9 527 270 адам ««КСРО Қарулы күштеріне 50 жылдығы» медалімен марапатталды.

== Медал сипаттамасы ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі алтын түсті [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 37 мм шеңбер пішінді болып келді.

Медалдың бет жағында бес бұрышты қызыл эмалды жұлдыз бейнеленген. Жұлдыздың доғал бұрыштарынан шығатын бес сәуле шоғырының аясында жұлдыз орналасқан. Жұлдыздың ортасында диаметрі 19 мм шеңбер орналасқан, оның күңгірт аяда буденовка қалпағы мен дулыға киген екі Кеңес Әскері сарбазының бейінді кеудесіне дейінгі суреттері бейнеленген. Шеңберді бойлай: «1918» және «1968» мерейтойлық күндер көрсетілген. Жұлдызды айналай гүлдесте суреттелген: гүлдестенің сол жақ тарамында — [[Лавр жапырағы|лавр]] жапырақтары, оң жақ тарамында — [[Емен|емен]] жапырақтары бейнеленген.

Медалдың артқы жағында, жоғарғы жағында — бес бұрышты жұлдыздың бейнесі келтірілген, ал оның ортасында күңгірт аяда балға мен соқа бейнеленген. Жұлдыздың астында: ''«КСРО ҚАРУЛЫ КҮШТЕРІНЕ ЕЛУ ЖЫЛ»'' ({{lang-ru|«ПЯТЬДЕСЯТ ЛЕТ ВООРУЖЕННЫХ СИЛ СССР»}}) деген жазу жазылған.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медал құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын көгілдір ақық түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 2 мм болатын ақ жолақ, ал оның сол және оң жағында қызыл мен ақ түсті жолақтар орналасқан. Қызыл жолақтың ені 2 мм, ал ақ жолақтың ені — 0,5 мм болды.

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы= Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= СПб|баспасы= Печатный двор|жыл= 1997|томы= |беттері= 194—195|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-7062-0111-0|тиражы= }}
* {{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= |беттері= 94|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}


[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>6ks9y29pn2wy77lrwe8kzoqqdeqoa1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сайынболат Бекболатұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>661432</id>
    <revision>
      <id>3602264</id>
      <parentid>3479571</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Simeon_Bekbulatovich.png]]» деген «[[:File:Portrait_of_unknown_Polish_magnate_(Niasviž_Castle_gallery).png]]» дегенмен алмастырылды.</comment>
      <origin>3602264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21171" sha1="1v48bzoi33dr354515bmpfcvxhijzin" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   монарх
 | Қазақша есімі        = Сайынболат Бекболатұлы
 | Шынайы есімі         = {{lang-tt|Саин-Булат}}
 | Суреті               = Portrait of unknown Polish magnate (Niasviž Castle gallery).png
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = [[Ресей патшалығы|Барша Ресейдің Ұлы кінәзі]]
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = Coat of arms of Russia (XV Century).svg
 | Ту2                   = 
 | Басқара бастады      = [[1575 жыл|1575]]
 | Басқаруын аяқтады    = [[1576 жыл|1576]]
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = [[IV Иван]]
 | Ізбасары             = [[IV Иван]]
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 10-[[Қасым билеушілерінің тізімі|Қасым ханы]]
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = [[1567 жыл|1567]]
 | Басқаруын аяқтады_2  = [[1573 жыл|1573]]
 | Ізашары_2            = [[Шаһғали хан|Шаһғали]] 
 | Ізбасары_2           = [[Мұстафағали хан|Мұстафағали]] 
 | Титулы_3             = [[Ұлы Твер кінәздігі|Твер ұлы кінәзі]]
 | Ту_3                 = Coat of arms of Russia (XV Century).svg
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = [[1576 жыл|1576]] 
 | Басқаруын аяқтады_3  = [[1585 жыл|1585]]
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = [[Ислам|ислам]], [[Православ шіркеуі|православ]]
 | Азаматтығы               = 
 | Туған күні         = [[XVI ғасыр]]
 | Туған жері         = 
 | Қайтыс болған күні   = 15.1.1616
 | Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}
 | Жерленді             = Симонов монастырі
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі      = 
 | Әкесі                = [[Бекболат (Астрахан ханзадасы)|Бекболат]]
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = Анастасия Ивановна Мстиславская
 | Балалары             = Федор, Дмитрий, Иоанн, Евдокия, Мария, Анастасия
 | Қызмет еткен жылдары       = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Сайынболат Бекболатұлы''' ({{lang-tt|Саин-Булат}}, '''ساین بولاط'''; шоқынғаннан кейін '''Симеон Бекбулатович''', монах кезінде '''Стефан'''; қай. [[15 қаңтар]] [[1616 жыл|1616]], [[Мәскеу]]) — [[Қасым хандығы|Қасым ханы]] (1567-1573), [[Бекболат (Астрахан ханзадасы)|Бекболаттың]] ұлы, [[Ұлы Орда|Ұлы Орданы]] басқарған [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет ханның]] шөбересі. Әкесімен бірге [[IV Иван|IV Иван Васильевич Грозныйдың]] қызметіне қосылды. 1570 жылдардағы [[Ливон соғысы|Ливон жорықтарына]] қатысты. 1575 жылы IV Иван Симеонға «барша Ресейдің ұлы кінәзі» (1575-1576) деп ат қоюды талап етті, дегенмен, іс жүзінде Симеонның саяси салмағы болмаған және тек жасанды тұлға болып қала берді. 1576 жылдан бастап - [[Ұлы Твер кінәздігі|Твер ұлы кінәзі]].

== Қасым ханы ==
[[Ноғай ордасы|Ноғай Ордасының]] сұлтаны, Шыңғысханның ұрпағы [[Бекболат (Астрахан ханзадасы)|Бекболаттың]] ұлы ресми құжаттарда Астрахан ханзадасы деп белгіленген. 1560 жылдардың аяғында Иван Грозный оны [[Қасым (қала)|Қасымда]] хан етіп тағайындады. Ливон соғысына, 1571-1573 жылдардағы Орешек, Пайде, Коливан түбіндегі жорықтарға қатысады. Симеон мен Иван Федорович Мстиславский бастаған орыс әскерін 1573 жылы 23 қаңтарда Коловер (Лоде) түбінде шведтер толығымен жеңді.

1573 жылы шілдеде IV Иванның талабы бойынша Сайынболат Кушалино ауылында Симеон есімімен шоқындырылды. 1576 жылдың көктемінде земщинаның бұрынғы басшысы кінәз [[Иван Федорович Мстиславский|Иван Федорович Мстиславскийдің]] қызы Анастасия Мстиславскаяға үйленді. Ол ұлы кінәз [[ІІІ Василий|III Василийдің]] қарындасы, Евдокия және [[Құдайқұл|Петр Ибрагимовичтың]] немересі болған&lt;ref&gt;Лилеев Н. Ф. Сайынболат Бекболатұлы, Қасым ханы, барша Ресейдің ұлы кінәзі, ақырында Твердің ұлы кінәзі. 1567—1616 ж. Твер, 1891. Б. 20-21.&lt;/ref&gt;. Осылайша, ол [[София Палеолог|София Палеологтың]] ұрпағы болды. Симеонмен некеде алты бала дүниеге келді: үш ұлы - Федор, Дмитрий, Иоанн және үш қыз: Евдокия, Мария, Анастасия. Бұлар жазбаша дереккөздерден белгілі III Иван мен София Палеологтың соңғы ұрпақтары болды. Олардың тағдыры жайлы нақты деректер жоқ, бірақ Симеонның соңғы ұлы Иоанн денсаулығы мықты болмай, 1600 жылға дейін дүние салды&lt;ref&gt;Лилеев Н. Ф. Сайынболат Бекболатұлы, Қасым ханы, барша Ресейдің ұлы кінәзі, ақырында Твердің ұлы кінәзі…, Б. 116—117.&lt;/ref&gt;.

Сайынболат Бекболатұлы, бәлкім, 1607 жылы 7 маусымда қайтыс болған және Александра есімімен шаш қырықтырып, монах болған әйелі мен барлық балаларынан ұзақ өмір сүрді. Әйелі Симонов монастырында, Мстиславский кінәздерінің отбасылық қабірінде жерленген.

== Барша Ресейдің ұлы кінәзі ==
1575 жылы патша Иван Васильевич тақтан «бас тартып», оған Сайынболат Бекболатұлын отырғызды. Осы жылдың күзінде Кремлдің Успен соборында Сайынболатты Иван Грозный ел басқаруға таққа отырғызды:

{{quotation|«...ол Сайынболат Бекбулатұлын Мәскеуге патша етіп тағайындады және оған патша тәжін тағып, өзін Мәскеулік Иван деп атап, қаладан кетіп, Петровкада тұрды; ол өзінің бүкіл патшалық шенін Сайынболатқа берді, ал өзі мырза (боярин) сияқты, жетектерімен жүрді...»&lt;ref&gt;''Соловьёв С.[[]] М.'' [http://www.magister.msk.ru/library/history/solov/solv06p4.htm Ежелгі заманнан бергі Ресей тарихы], 6-том, 4-тарау&lt;/ref&gt;|}}

Сайынболат земстволы мырзалардың думасына төрағалық етіп, өз атынан үкіметтің қаулыларын шығарды. Сайынболат айналасы көрікті ауламен қоршалған Мәскеуде өмір сүрсе, Грозный Петровкада қарапайым жағдайда орналасты. Сайынболатқа жіберген хаттарында Иван Грозный патшаға жүгіну үшін қабылданған қорлаушы формулаларды сақтаған: «Государю великому князю Семиону Бекбулатовичю всеа Русии Иванец Васильев с своими детишками, с Ыванцом да с Федорцом, челом бьют»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000112/st010.shtml|title=Иван Грозныйдың жолдауы|author=Лихачев Д. С., Лурье Я. С.|website=|date=|publisher=historic.ru|accessdate=2017-06-07}}&lt;/ref&gt;. Ресми түрде ел Ұлы кінәз Сайынболат пен Иванның «енші» иеліктеріне бөлінді, бірақ іс жүзінде Иван Васильевич мемлекеттің билеушісі болып қала берді.

Иван Грозный билігін сақтай отыра, бұл «саяси маскарадтың» (В.О. Ключевский мен С.Ф. Платонов анықтағандай) не үшін қажет болғандығы туралы әр түрлі нұсқалар бар. Оқиғалардың замандасы, ағылшын елшісі Джайлс Флетчер осылайша Иван жаңа патшаның атынан, өзі келіспегендей шіркеу мүлкін тәркілей алды деп сендірді&lt;ref&gt;Джайлс Флетчер. Ресей мемлекеті туралы М.: Междунар. отношения, 1991. — (Россия в мемуарах дипломатов)&lt;/ref&gt;:

{{quotation|Жылдың аяғында ол жаңа егеменді епископтар мен монастырларға сыйланған соңғысы бірнеше ғасырлар бойы пайдаланып жүрген барлық мадақтамаларды тартып алуға мәжбүр етті. Мұндай әрекетке және жаңа патшаның жаман билігіне наразы болғаннан кейін, ол тағы да асатаяғын алып, өзі қалаған жерді ұстап, қазынаға тапсыра шіркеу мен дінбасылардың пайдасына осы жолы өз атынан жіберіп қойған мадақтамаларды жаңартуға мүмкіндік берді.|}}

Басқа болжамдар (сыртқы саяси қажеттілік, осы жылы «Мәскеу патшасы өледі» деген болжамнан Иван Грозныйдың қорқуы, террорді күшейту қажеттілігі және т.б.) дәлелденбеді. Грозныйдың тақтан кетуі ауыр ішкі дағдарысқа байланысты болды деген нұсқа бар:

{{quotation|Шамасы, әзіл-қалжыңға және мистификацияға бейімділік патшаны қажетті шешім қабылдауға итермелегенге дейін опричнина режимін қалай қалпына келтіруге және сонымен бірге Ресей мемлекетіндегі заңдылықтың келбетін сақтау жөнінде патша мен оның айналасындағылар бас қатырды.&lt;ref&gt;''Р. Г. Скрынников'' [http://militera.lib.ru/bio/skrynnikov_rg/04.html Иван Грозный], «Наука», 1975, М.&lt;/ref&gt;|}}

Доналд Островскийдің айтуы бойынша, Иванның Сайынболатты таңдауының, себебі ол Шыңғыс әулетінің өкілі, демек, сол кездегі саяси жүйе өкілдерінде қажетті беделге ие болды, әсіресе егер осы уақытта Шыңғыс әулетінің тағы бір өкілі Қырым ханы Дәулет Герейді&lt;ref&gt;''Donald Ostrowski'' [http://www.academia.edu/12178565/Simeon_Bekbulatovichs_Remarkable_Career_as_Tatar_Khan_Grand_Prince_of_Rus_and_Monastic_Elder Simeon Bekbulatovich’s Remarkable Career as Tatar Khan, Grand Prince of Rus', and Monastic Elder] // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 293—295.&lt;/ref&gt; Мәскеу тағына отырғызу үшін мырзалардың Иван Грозныйға қарсы қастандықтың әзірленуі жайлы Даниэл Принтц дерегінің шындыққа жанасса. Алайда, Островскийдің теориясы, басқа мамандардан қолдау таппады&lt;ref&gt;''Janet Martin'' Simeon Bekbulatovich and Steppe Politics: Some Thoughts on Donald Ostrowski’s Interpretation of the Tsar’s Remarkable Career // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 331—338.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Charles J. Halperin'' Simeon Bekbulatovich and Mongol Influence on Ivan IV’s Muscovy // Russian History. — Vol. 39 (2012). — No. 3. — PP. 306—330.&lt;/ref&gt;.
[[Сурет:Смоленская церковь, Кушалино.jpg|thumb|150px|1590 жылдары Симеон өзінің тверлік иелігінде салған шатырлы шіркеу.]]

Сайынболат Бекболатұлы 11 ай бойы Барша Ресейдің ұлы кінәзі болды. Оның атынан жазылған мақтау қағаздары бар. 1576 жылы тамызда Иван Васильевич таққа қайта оралды, ал Сайынболат патшаға Твер ұлы кінәзі атағымен Твер кінәздігін сыйлады. 1580 жылы Сайынболаттың негізгі иеліктері туралы жазу кітапшасына сәйкес 13 500 ғұшыр егістік жер болған. Сайынболаттың өзінің ұлыкінәздік сарайы - бұйрықтары, өзінің мырзалары мен аспаздары, Твердегі сарайы және бай Кушалино ауылында тұрақты резиденциясы болды. Ол өзіне берілген жерлерде өз бетімен өкім беріп, «өзінің бұқарасын» соттауға және сый беруге ерекше құқығы болды. Алайда 1585 жылдан кейін дереккөздер оны «Твер ұлы кінәзі» деп атауды тоқтатады, бұл тарихшылардың айтуы бойынша атағынан айырылғандығын көрсетеді.

== Атағынан айырылу ==
[[1598 жыл|1598 жылы]] патша Федор Иванович қайтыс болғаннан кейін, билікке үміттенген ақсүйек отбасылар [[Борис Годунов|Борис Годуновқа]] қарсы Сайынболаттың айналасында топтасуды шешті. Годунов шара қолдануға мәжбүр болды. Жаңа патша Борис Годуновтың крешін сүйіп, әр мырзаға «патша Сайынболат Бекболатұлы және оның балаларын және басқа ешкімді Мәскеуде көргісі келмейді...» деп уәде беру керек болды. Борис Годуновтың кезінде Сайынболат енші жерден айырылып, бір Твер иелігіне біріктірілді - тверлік Кушалино ауылында тұруға жер аударылды. [[1605 жыл|1605 жылы]] Годуновтың ұлы [[II Федор Годунов|II Федорға]] ант бергендер де осындай міндеттеме қабылдады. Сайынболат кедейленіп, көзі көрмей (Борис Годуновтың нұсқауымен соқыр болғаны жайлы бірнеше нұсқалар бар, Никонов шежіресі: «Дұшпанды Бористің жүрегіне салыңыз және одан (Сайынболат) ... және оған соқыр болуды бұйыр») және жоқшылықта өмір сүрді. Борис Годунов таққа отырғаннан кейін оның қарсыластары Симеонның пайдасына үгіт жүргізді, ал қорыққан Борис оны алыс қалаға айдады. Ол шіркеулер салуға және монастырьларға салымдар бойынша жинақтаған қаражатын ысырап ете бастап, Соловкиге өте бай аманаттар жіберді.

[[I жалған Дмитрий]] Симеонды жиырма жыл бұрын қайын атасы Ион ақсақал күндерін аяқтаған Кирилло-Белозерский монастырында (1606) ақсақал Стефан атымен монах ретінде қызметке жіберді. Сол жылы [[IV Василий Шуйский|Василий Шуйский]] оны Соловкиге жер аударуды бұйырды. Осы уақыт бойы оны Кирилло-Белозерский монастырына қайтару туралы өтінішпен астанаға хаттар жіберді. [[1612 жыл|1612 жылы]] оны Кирилловқа, Михаил Федорович Романовтың тәж кию жорасыннан кейін - Мәскеуге қайтарды. Ол 1616 жылы 5 (15) қаңтарда көз жұмып, Симонов монастырында әйелінің жанына жерленді. Құлпытаста: «Лета 7124 году генваря в 5 день преставился раб Божий царь Симеон Бекбулатович во иноцех схимник Стефан» деген жазу болды. Қазір монастыр орнында ЗИЛ мәдениет сарайы орналасқан, қабір жоғалған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қасым хандары]]
[[Санат:Тоқа Темір әулеті]]
[[Санат:XVI ғасырда туғандар]]</text>
      <sha1>1v48bzoi33dr354515bmpfcvxhijzin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалі</title>
    <ns>10</ns>
    <id>667847</id>
    <revision>
      <id>3602579</id>
      <parentid>2921997</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:55:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3602579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="461" sha1="797sl8pf68iiaidbfe8o3df8fwgyg6n" xml:space="preserve">[[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|40px|link=«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалімен марапатталғандар]]}} &lt;noinclude&gt;
{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:КСРО]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>797sl8pf68iiaidbfe8o3df8fwgyg6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602580</id>
      <parentid>3602579</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <origin>3602580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="457" sha1="g2v6o1426rdx9fvt6jfuujostiwvryp" xml:space="preserve">[[Сурет:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|40px|link=Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі]]{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Санат:«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» медалімен марапатталғандар]]}} &lt;noinclude&gt;
{{doc}}[[Санат:Үлгілер:Марапаттар:КСРО]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g2v6o1426rdx9fvt6jfuujostiwvryp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>671631</id>
    <revision>
      <id>3602602</id>
      <parentid>3172749</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3602602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24867" sha1="pahgreto3p1oyhhk8foa87e11t07gbq" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі
 |қысқартылған атауы    = КСРО МҚМ
 |шынайы атауы   = {{lang-ru|Министерство государственной безопасности СССР}}
 |шынайы атауы1  = (МГБ СССР)
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{USSR}}
 |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет
 |эмблема                =
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[1946 жыл|1946]]
 |ізашары1          = [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]]
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[1953 жыл|1953]]
 |ізбасары          = [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]]
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = [[Мәскеу]], [[Лубянский алаңы|Дзержинский атындағы алаң]] (1991 жылдан бастап Лубянский алаңы), №2 [[Ғимарат|үй]].
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = [[КОКП орталық комитеті|КОКП ОК]] (1946—1953)&lt;br /&gt; [[КСРО үкіметі]] (1946—1954)
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = 
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (КСРО МҚМ)''' ({{lang-ru|Министерство государственной безопасности СССР (МГБ СССР)}}) және '''КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты (КСРО МҚХК)''' ({{lang-ru|Народный комиссариат государственной безопасности СССР (НКГБ СССР)}}) — 1941 жылдың ақпан-шілдесінде және 1943-1953 жж. мемлекеттік қауіпсіздік мәселелерін басқаратын [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мемлекеттік билігінің орталық органдары. [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер министрлігімен]] қатар КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі одақтық-республикалық министрлік болды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =Студеникин С. С., Власов В. А., Евтихиев И. И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Кеңестік әкімшілік құқық|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = редактор — Т. А. Титов|басылым = Допущено в качестве учебника для юрид. высших учеб. заведений|орны = Мәскеу|баспасы = |жыл = 1950|томы = |беттері =276|барлық беті = 438|сериясы = |isbn = |тиражы = 100000}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Сурет:Директива НКГБ СССР о поместном соборе РПЦ в 1945.pdf||thumb|left|200px|1945 жылғы Орыс православие шіркеуінің иелікті соборы туралы КСРО МҚХК нұсқаулығы.]]
Алғаш рет КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты 1941 жылы 3 ақпанда КСРО ішкі істер халық комиссариатын (КСРО ІІХК) екі халық комиссариатқа: қарауына мемлекеттік қауіпсіздік мәселелерімен тікелей айналысатын бөлімшелер (барлау, қарсы барлау, үкіметтік қауіпсіздік және т.б.) КСРО МҚХК және жедел (ішкі), конвой, шекара әскерлерді, түрмелер мен лагерьлерді қорғау бөлімдері мен бөлімшелерін (ГУЛАГ), милиция, жергілікті әуе қорғанысы және өртке қарсы қорғаныс бөлімдерін, сондай-ақ тағы басқаларын басқаратын КСРО ІІХК берілді. 1 наурызда КСРО Конституциясына тиісті өзгеріс енгізілді. Соғыс басталғаннан кейін бір айға жуық уақыт өткен соң — 1941 жылы 20 шілдеде — МҚХК мен ІІХК қайтадан КСРО ІІХК біріктірілді, МҚХК аппараты КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік Бас басқармасы болып қайта құрылды. 1941 жылдың ақпан-шілде айларында КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары [[Всеволод Николаевич Меркулов|В. Н. Меркулов]] болды, оған дейін және одан кейін ІІХК халық комиссары [[Лаврентий Павлович Берия|Л. П. Берияның]] бірінші орынбасары болды.

КСРО МҚХК қайта құру 1943 жылы 14 сәуірде БК(б)П ОК Саяси Бюросының П 40/91 шешімімен жеделчекистік басқармалар мен ІІХК бөлімдерінің негізінде болды. Оның қызметі КСРО ХКК 1943 жылғы 2 маусымдағы № 621-191сс қаулысымен бекітілген «КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты туралы ережемен» реттелді. Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариатын соғысқа дейінгі нысанда қайта құрудың ресми себебін: «өзгерген сыртқы жағдайға байланысты» деп түсіндіріледі. Осылай бола тұра Сталиннің бұл шешімінің шынайы себептері әлі күнге дейін белгісіз. 1943 жылдың сәуірінде КСРО ІІХК-сының құрамынан 1941 жылдың ақпанындағыдай бөлімшелерді бөлу арқылы КСРО МҚХК құрылды. В. Н. Меркулов қайтадан КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары болды. Жаңа халық комиссариатының міндеттерінің ауқымы да өзгерген жоқ.

1945 жылдың шілдесінде МҚХК азаматтық мекеме болғанына қарамастан, МҚХК қызметкерлерінің арнаулы атақтары әскери шендерге ауыстырылды. 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары шенін иеленген халық комиссары В. Н. Меркулов армия генералы, оның бірінші орынбасары Б. З. Кобулов — генерал-полковник, кадрлар жөніндегі орынбасары М. Г. Свинелупов — генерал-майор болды.

1946 жылы 15 наурызда «КСРО Халық Комиссарлар Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне және одақтас әрі автономиялы республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін - одақтас әрі автономиялы республикалардың Министрлер кеңесіне айналдыру туралы» КСРО Заңына сәйкес барлық халық комиссариаттары министрлiктерге өзгертілді, тиiсiнше КСРО мемлекеттiк қауiпсiздiк халық комиссариаты КСРО мемлекеттiк қауiпсiздiк министрлiгi болды, ал 1946 жылы 22 наурыздағы № 00107 бұйрығымен аумақтық басқармалар да тиісінше қайта аталды (МҚХКБ МҚМБ айналды).

1946 жылы 4 мамырда [[Смерш|«Смерш» ҚБББ]] басшысы [[Виктор Семенович Абакумов|В. С. Абакумов]] мемлекеттік қауіпсіздік министрі болды. Оның келуімен КСРО ІІМ міндеттері МҚМ құзырына түсе бастады. 1947-1952 жылдары ІІМ-нен МҚМ-не [[КСРО ІІМ ішкі әскерлері|ішкі әскерлер]], милиция, [[КСРО МҚК шекара әскерлері|шекара әскерлері]] және басқа да құрамалар ауыстырылды (ІІМ құрамында лагерь және құрылыс басқармалары, өрттен қорғау, конвой әскерлері, фелдегер байланыстары қалды).

Басқа жағынан, [[КСРО МҚК бірінші бас басқармасы|шетелдік барлау]] МҚМ құзырынан шығарылды. 1947 жылы 30 мамырда КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы [[Вячеслав Михайлович Молотов|В. М. Молотов]] басқаратын, сыртқы саясат пен әскери барлауды біріктіретін [[КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы ақпарат комитеті|Ақпарат комитетін]] (АК) құру туралы шешім қабылданды. 1949 жылы ақпанда КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы АК КСРО сыртқы істер министрлігі қарамағындағы АК болып қайта құрылды, ал кеңестік шет елдегі мекемелердегі сыртқы қарсы барлау МҚМ құзырына қайтарылды. 1951 жылы қарашада шетелдік барлау МҚМ толығымен қайтарылды.

1950 жылы 31 желтоқсанда МҚМ құрамында министр, оның орынбасарлары және бас басқармалардың басшылары бар 19 адамнан тұратын алқа құрылды.

1951 жылы 4 шілдеде министр В.С.Абакумов қызметінен алынып, 11 шілдеде БК(б)П ОК шешімімен қызметінен босатылды (12 шілдеде қамауға алынды). 9 тамызда С. Д. Игнатьев министр болып тағайындалды. 1951 жылдың күзінде МҚМ жетекші шенеуніктерін (оның ішінде министрдің орынбасарлары Питовранов, Селивановский және Королев) жаппай тұтқындау болды.

1951 жылы 2 желтоқсанда [[КСРО сыртқы істер министрлігі|КСРО СІМ]] қарамағындағы Ақпарат комитетінен КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне барлау атқарымдарын беруге байланысты МҚМ № 00796 бұйрығымен МҚМ-де Бірінші бас басқармасы (БББ) қайта құрылды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1952 жылғы 21 тамыздағы Жарлығымен МҚМ қызметкерлерінің әскери атақтары жойылып, олардың орнына [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері|мемлекеттік қауіпсіздіктің арнайы атақтары]] енгізілді.

Сталин қайтыс болған күні, 1953 жылы 5 наурызда КОКП ОК, КСРО Министрлер Кеңесі және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының бірлескен отырысында МҚМ-гін [[Лаврентий Павлович Берия|Л. П. Берия]] жетекшілігіне ІІМ-мен біріктіріп, КСРО-ның біртұтас ІІМ айналдыру туралы шешім қабылданды. Тиісті заңнамалық актілер 10 күннен кейін қабылданды.

Ақырында 1954 жылдың көктемінде КСРО ІІМ-нен мемлекеттік қауіпсіздік органдары бөлініп, [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті]] құрылды.

== Міндеттері ==
КСРО МҚХК-на шетелде барлау жұмыстарын жүргізу; КСРО ішіндегі шетелдік барлау органдарының зиянкестік, тыңшылық, диверсиялық, лаңкестік әрекеттерімен күресу; КСРО халқының әртүрлі топтары арасында, өнеркәсіпте, көлікте, байланыста, ауыл шаруашылығында және т.б. жүйесінде антикеңестік партиялар мен контрреволюциялық құрылымдардың қалдықтарын жедел іздестіру және жою; партия мен үкімет басшыларын қорғау тапсырылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yaroslavl.fsb.ru/book/gl50.html|title=Очерки по истории — из книги «Верой и правдой»|accessdate=2013-03-12|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

[[Кеңес Одағының Маршалы]] [[Сергей Федорович Ахромеев|С. Ф. Ахромеев]] редакциялаған Әскери энциклопедиялық сөздікке сәйкес КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне Кеңес мемлекетінің қауіпсіздігін империалистік елдердің барлау қызметтерінің тіміскілік әрекеттерінен қорғау міндеті жүктелді&lt;ref&gt;{{кітап |авторы = |бөлімі = КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Әскери энциклопедиялық сөздік|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = председатель ред. коллегии — С. Ф. Ахромеев|басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = |Военное издательство|жыл = 1986|томы = |беттері =445|барлық беті = 863|сериясы = 3|isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;.

== 1941 жылы ақпан-шілдеде КСРО МҚХК басшылығы ==
* [[Всеволод Николаевич Меркулов|Меркулов Всеволод Николаевич]] (3 ақпан — 20 шілде 1941 ж.) — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары
* [[Иван Александрович Серов|Серов Иван Александрович]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының 1-орынбасары
* [[Михаил Васильевич Грибов|Грибов Михаил Васильевич]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының кадрлар жөніндегі орынбасары
* [[Богдан Захарович Кобулов|Кобулов Богдан Захарович]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының орынбасары

== 1943—1953 жж. КСРО МҚХК—МҚМ басшылығы ==
=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрі (1946 жылға дейін — халық комиссары) ===
* [[Всеволод Николаевич Меркулов|Меркулов Всеволод Николаевич]] (14 сәуір 1943 — 4 мамыр 1946 ж.)
* [[Виктор Семенович Абакумов|Абакумов Виктор Семенович]] (4 мамыр 1946 — 4 шілде 1951 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (министірдің ж. а. 4 шілде — 9 тамыз 1951 ж.)
* [[Семен Денисович Игнатьев|Игнатьев Семен Денисович]] (9 тамыз 1951 — 15 наурыз 1953 ж., 1951 жылдың 4 шілдесінен 9 тамызына дейін КСРО МҚМ-дегі БКП(б) ОК өкілі)

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) 1-орынбасарлары ===
* [[Богдан Захарович Кобулов|Кобулов Богдан Захарович]] (14 сәуір 1943 — 4 желтоқсан 1945 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (4 желтоқсан 1945 — 7 мамыр 1946 ж.)
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (26 тамыз — 10 қараша 1951 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (26 тамыз 1951 — 13 ақпан 1952 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (20 қараша 1952 — 11 наурыз 1953 ж.) — «барлау істері бойынша»
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (20 қараша 1952 — 11 наурыз 1953 ж.) — «басқа мәселелер бойынша»

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің жалпы мәселелер жөніндегі орынбасары ===
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)

=== КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) кадр жөніндегі орынбасарлары ===
* [[Михаил Георгиевич Свинелупов|Свинелупов Михаил Георгиевич]] (11 мамыр 1943 — 31 желтоқсан 1950 ж.)
* [[Василий Емельянович Макаров|Макаров Василий Емельянович]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Алексей Алексеевич Епишев|Епишев Алексей Алексеевич]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) орынбасарлары ===
* [[Афанасий Сергеевич Блинов|Блинов Афанасий Сергеевич]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Николай Кузьмич Ковальчук|Ковальчук Николай Кузьмич]] (7 мамыр 1946 — 24 тамыз 1949 ж.)
* [[Николай Николаевич Селивановский|Селивановский, Николай Николаевич]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Петр Васильевич Федотов|Федотов Петр Васильевич]] (7 қыркүйек 1946 — 26 маусым 1947 ж.)
* [[Аркадий Николаевич Аполлонов|Аполлонов Аркадий Николаевич]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.) — әскер бойынша
* [[Николай Андрианович Королев|Королев Николай Андрианович]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.) — милиция бойынша
* [[Евгений Петрович Питовранов|Питовранов Евгений Петрович]] (31 желтоқсан 1950 — 27 қазан 1951 ж.)
* [[Иван Тихонович Савченко|Савченко Иван Тихонович]] (26 тамыз 1951 — 3 шілде 1952 ж.)
* [[Николай Павлович Стаханов|Стаханов Николай Павлович]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Серафим Васильевич Евстафеев|Евстафеев Серафим Васильевич]] (26 тамыз 1951 — 23 мамыр 1952 ж.)
* [[Петр Павлович Кондаков|Кондаков Петр Павлович]] (26 тамыз 1951 — 29 наурыз 1953 ж.)
* [[Петр Никифорович Мироненко|Мироненко Петр Никифорович]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Михаил Дмитриевич Рюмин|Рюмин Михаил Дмитриевич]] (19 қазан 1951 — 13 қараша 1952 ж.)
* [[Лаврентий Фомич Цанава|Цанава Лаврентий Фомич]] (29 қазан 1951 — 14 ақпан 1952)
* [[Сергей Романович Савченко|Савченко Сергей Романович]] (3 қараша 1951 — 14 ақпан 1952 ж.)
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (26 тамыз — 10 қараша 1951 ж.)
* [[Андрей Васильевич Никифоров|Никифоров Андрей Васильевич]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Борис Павлович Обручников|Обручников Борис Павлович]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Серафим Николаевич Лялин|Лялин Серафим Николаевич]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)

== Сілтеме ==
* Лубянка. Органы ВЧК-ОГПУ-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ. 1917—1991. Справочник. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; авторы-сост.: А. И. Кокурин, Н. В. Петров — М.: Международный фонд «Демократия», 2003
* [http://rusk.ru/st.php?idar=424673 О коррупции в органах НКГБ — МГБ СССР 1940–1950-х гг.] Тепляков Алексей
* Салтан А. Н. Спецслужбы на территории Украины. МГБ . – Режим доступа к статье: http://sled.net.ua/node/32876 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823013059/http://sled.net.ua/node/32876 |date=2016-08-23 }} . – Заглавие с экрана. – 18.08.16.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі]]</text>
      <sha1>pahgreto3p1oyhhk8foa87e11t07gbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602603</id>
      <parentid>3602602</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:25:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міндеттері */</comment>
      <origin>3602603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24875" sha1="atwbs504ixvfgyxv8kj08f0oebcufw1" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі
 |қысқартылған атауы    = КСРО МҚМ
 |шынайы атауы   = {{lang-ru|Министерство государственной безопасности СССР}}
 |шынайы атауы1  = (МГБ СССР)
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{USSR}}
 |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет
 |эмблема                =
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[1946 жыл|1946]]
 |ізашары1          = [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]]
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[1953 жыл|1953]]
 |ізбасары          = [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]]
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = [[Мәскеу]], [[Лубянский алаңы|Дзержинский атындағы алаң]] (1991 жылдан бастап Лубянский алаңы), №2 [[Ғимарат|үй]].
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = [[КОКП орталық комитеті|КОКП ОК]] (1946—1953)&lt;br /&gt; [[КСРО үкіметі]] (1946—1954)
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = 
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (КСРО МҚМ)''' ({{lang-ru|Министерство государственной безопасности СССР (МГБ СССР)}}) және '''КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты (КСРО МҚХК)''' ({{lang-ru|Народный комиссариат государственной безопасности СССР (НКГБ СССР)}}) — 1941 жылдың ақпан-шілдесінде және 1943-1953 жж. мемлекеттік қауіпсіздік мәселелерін басқаратын [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мемлекеттік билігінің орталық органдары. [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер министрлігімен]] қатар КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі одақтық-республикалық министрлік болды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =Студеникин С. С., Власов В. А., Евтихиев И. И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Кеңестік әкімшілік құқық|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = редактор — Т. А. Титов|басылым = Допущено в качестве учебника для юрид. высших учеб. заведений|орны = Мәскеу|баспасы = |жыл = 1950|томы = |беттері =276|барлық беті = 438|сериясы = |isbn = |тиражы = 100000}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Сурет:Директива НКГБ СССР о поместном соборе РПЦ в 1945.pdf||thumb|left|200px|1945 жылғы Орыс православие шіркеуінің иелікті соборы туралы КСРО МҚХК нұсқаулығы.]]
Алғаш рет КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты 1941 жылы 3 ақпанда КСРО ішкі істер халық комиссариатын (КСРО ІІХК) екі халық комиссариатқа: қарауына мемлекеттік қауіпсіздік мәселелерімен тікелей айналысатын бөлімшелер (барлау, қарсы барлау, үкіметтік қауіпсіздік және т.б.) КСРО МҚХК және жедел (ішкі), конвой, шекара әскерлерді, түрмелер мен лагерьлерді қорғау бөлімдері мен бөлімшелерін (ГУЛАГ), милиция, жергілікті әуе қорғанысы және өртке қарсы қорғаныс бөлімдерін, сондай-ақ тағы басқаларын басқаратын КСРО ІІХК берілді. 1 наурызда КСРО Конституциясына тиісті өзгеріс енгізілді. Соғыс басталғаннан кейін бір айға жуық уақыт өткен соң — 1941 жылы 20 шілдеде — МҚХК мен ІІХК қайтадан КСРО ІІХК біріктірілді, МҚХК аппараты КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік Бас басқармасы болып қайта құрылды. 1941 жылдың ақпан-шілде айларында КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары [[Всеволод Николаевич Меркулов|В. Н. Меркулов]] болды, оған дейін және одан кейін ІІХК халық комиссары [[Лаврентий Павлович Берия|Л. П. Берияның]] бірінші орынбасары болды.

КСРО МҚХК қайта құру 1943 жылы 14 сәуірде БК(б)П ОК Саяси Бюросының П 40/91 шешімімен жеделчекистік басқармалар мен ІІХК бөлімдерінің негізінде болды. Оның қызметі КСРО ХКК 1943 жылғы 2 маусымдағы № 621-191сс қаулысымен бекітілген «КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты туралы ережемен» реттелді. Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариатын соғысқа дейінгі нысанда қайта құрудың ресми себебін: «өзгерген сыртқы жағдайға байланысты» деп түсіндіріледі. Осылай бола тұра Сталиннің бұл шешімінің шынайы себептері әлі күнге дейін белгісіз. 1943 жылдың сәуірінде КСРО ІІХК-сының құрамынан 1941 жылдың ақпанындағыдай бөлімшелерді бөлу арқылы КСРО МҚХК құрылды. В. Н. Меркулов қайтадан КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары болды. Жаңа халық комиссариатының міндеттерінің ауқымы да өзгерген жоқ.

1945 жылдың шілдесінде МҚХК азаматтық мекеме болғанына қарамастан, МҚХК қызметкерлерінің арнаулы атақтары әскери шендерге ауыстырылды. 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары шенін иеленген халық комиссары В. Н. Меркулов армия генералы, оның бірінші орынбасары Б. З. Кобулов — генерал-полковник, кадрлар жөніндегі орынбасары М. Г. Свинелупов — генерал-майор болды.

1946 жылы 15 наурызда «КСРО Халық Комиссарлар Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне және одақтас әрі автономиялы республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін - одақтас әрі автономиялы республикалардың Министрлер кеңесіне айналдыру туралы» КСРО Заңына сәйкес барлық халық комиссариаттары министрлiктерге өзгертілді, тиiсiнше КСРО мемлекеттiк қауiпсiздiк халық комиссариаты КСРО мемлекеттiк қауiпсiздiк министрлiгi болды, ал 1946 жылы 22 наурыздағы № 00107 бұйрығымен аумақтық басқармалар да тиісінше қайта аталды (МҚХКБ МҚМБ айналды).

1946 жылы 4 мамырда [[Смерш|«Смерш» ҚБББ]] басшысы [[Виктор Семенович Абакумов|В. С. Абакумов]] мемлекеттік қауіпсіздік министрі болды. Оның келуімен КСРО ІІМ міндеттері МҚМ құзырына түсе бастады. 1947-1952 жылдары ІІМ-нен МҚМ-не [[КСРО ІІМ ішкі әскерлері|ішкі әскерлер]], милиция, [[КСРО МҚК шекара әскерлері|шекара әскерлері]] және басқа да құрамалар ауыстырылды (ІІМ құрамында лагерь және құрылыс басқармалары, өрттен қорғау, конвой әскерлері, фелдегер байланыстары қалды).

Басқа жағынан, [[КСРО МҚК бірінші бас басқармасы|шетелдік барлау]] МҚМ құзырынан шығарылды. 1947 жылы 30 мамырда КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы [[Вячеслав Михайлович Молотов|В. М. Молотов]] басқаратын, сыртқы саясат пен әскери барлауды біріктіретін [[КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы ақпарат комитеті|Ақпарат комитетін]] (АК) құру туралы шешім қабылданды. 1949 жылы ақпанда КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы АК КСРО сыртқы істер министрлігі қарамағындағы АК болып қайта құрылды, ал кеңестік шет елдегі мекемелердегі сыртқы қарсы барлау МҚМ құзырына қайтарылды. 1951 жылы қарашада шетелдік барлау МҚМ толығымен қайтарылды.

1950 жылы 31 желтоқсанда МҚМ құрамында министр, оның орынбасарлары және бас басқармалардың басшылары бар 19 адамнан тұратын алқа құрылды.

1951 жылы 4 шілдеде министр В.С.Абакумов қызметінен алынып, 11 шілдеде БК(б)П ОК шешімімен қызметінен босатылды (12 шілдеде қамауға алынды). 9 тамызда С. Д. Игнатьев министр болып тағайындалды. 1951 жылдың күзінде МҚМ жетекші шенеуніктерін (оның ішінде министрдің орынбасарлары Питовранов, Селивановский және Королев) жаппай тұтқындау болды.

1951 жылы 2 желтоқсанда [[КСРО сыртқы істер министрлігі|КСРО СІМ]] қарамағындағы Ақпарат комитетінен КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне барлау атқарымдарын беруге байланысты МҚМ № 00796 бұйрығымен МҚМ-де Бірінші бас басқармасы (БББ) қайта құрылды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1952 жылғы 21 тамыздағы Жарлығымен МҚМ қызметкерлерінің әскери атақтары жойылып, олардың орнына [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері|мемлекеттік қауіпсіздіктің арнайы атақтары]] енгізілді.

Сталин қайтыс болған күні, 1953 жылы 5 наурызда КОКП ОК, КСРО Министрлер Кеңесі және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының бірлескен отырысында МҚМ-гін [[Лаврентий Павлович Берия|Л. П. Берия]] жетекшілігіне ІІМ-мен біріктіріп, КСРО-ның біртұтас ІІМ айналдыру туралы шешім қабылданды. Тиісті заңнамалық актілер 10 күннен кейін қабылданды.

Ақырында 1954 жылдың көктемінде КСРО ІІМ-нен мемлекеттік қауіпсіздік органдары бөлініп, [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті]] құрылды.

== Міндеттері ==
КСРО МҚХК-на шетелде барлау жұмыстарын жүргізу; КСРО ішіндегі шетелдік барлау органдарының зиянкестік, тыңшылық, диверсиялық, лаңкестік әрекеттерімен күресу; КСРО халқының әртүрлі топтары арасында, өнеркәсіпте, көлікте, байланыста, ауыл шаруашылығында және т.б. жүйесінде антикеңестік партиялар мен контрреволюциялық құрылымдардың қалдықтарын жедел іздестіру және жою; партия мен үкімет басшыларын қорғау тапсырылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yaroslavl.fsb.ru/book/gl50.html|title=Очерки по истории — из книги «Верой и правдой»|accessdate=2013-03-12|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

[[Кеңес Одағы маршалы]]аршалы]] [[Сергей Федорович Ахромеев|С. Ф. Ахромеев]] редакциялаған Әскери энциклопедиялық сөздікке сәйкес КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне Кеңес мемлекетінің қауіпсіздігін империалистік елдердің барлау қызметтерінің тіміскілік әрекеттерінен қорғау міндеті жүктелді&lt;ref&gt;{{кітап |авторы = |бөлімі = КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Әскери энциклопедиялық сөздік|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = председатель ред. коллегии — С. Ф. Ахромеев|басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = |Военное издательство|жыл = 1986|томы = |беттері =445|барлық беті = 863|сериясы = 3|isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;.

== 1941 жылы ақпан-шілдеде КСРО МҚХК басшылығы ==
* [[Всеволод Николаевич Меркулов|Меркулов Всеволод Николаевич]] (3 ақпан — 20 шілде 1941 ж.) — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары
* [[Иван Александрович Серов|Серов Иван Александрович]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының 1-орынбасары
* [[Михаил Васильевич Грибов|Грибов Михаил Васильевич]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының кадрлар жөніндегі орынбасары
* [[Богдан Захарович Кобулов|Кобулов Богдан Захарович]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының орынбасары

== 1943—1953 жж. КСРО МҚХК—МҚМ басшылығы ==
=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрі (1946 жылға дейін — халық комиссары) ===
* [[Всеволод Николаевич Меркулов|Меркулов Всеволод Николаевич]] (14 сәуір 1943 — 4 мамыр 1946 ж.)
* [[Виктор Семенович Абакумов|Абакумов Виктор Семенович]] (4 мамыр 1946 — 4 шілде 1951 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (министірдің ж. а. 4 шілде — 9 тамыз 1951 ж.)
* [[Семен Денисович Игнатьев|Игнатьев Семен Денисович]] (9 тамыз 1951 — 15 наурыз 1953 ж., 1951 жылдың 4 шілдесінен 9 тамызына дейін КСРО МҚМ-дегі БКП(б) ОК өкілі)

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) 1-орынбасарлары ===
* [[Богдан Захарович Кобулов|Кобулов Богдан Захарович]] (14 сәуір 1943 — 4 желтоқсан 1945 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (4 желтоқсан 1945 — 7 мамыр 1946 ж.)
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (26 тамыз — 10 қараша 1951 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (26 тамыз 1951 — 13 ақпан 1952 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (20 қараша 1952 — 11 наурыз 1953 ж.) — «барлау істері бойынша»
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (20 қараша 1952 — 11 наурыз 1953 ж.) — «басқа мәселелер бойынша»

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің жалпы мәселелер жөніндегі орынбасары ===
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)

=== КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) кадр жөніндегі орынбасарлары ===
* [[Михаил Георгиевич Свинелупов|Свинелупов Михаил Георгиевич]] (11 мамыр 1943 — 31 желтоқсан 1950 ж.)
* [[Василий Емельянович Макаров|Макаров Василий Емельянович]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Алексей Алексеевич Епишев|Епишев Алексей Алексеевич]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) орынбасарлары ===
* [[Афанасий Сергеевич Блинов|Блинов Афанасий Сергеевич]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Николай Кузьмич Ковальчук|Ковальчук Николай Кузьмич]] (7 мамыр 1946 — 24 тамыз 1949 ж.)
* [[Николай Николаевич Селивановский|Селивановский, Николай Николаевич]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Петр Васильевич Федотов|Федотов Петр Васильевич]] (7 қыркүйек 1946 — 26 маусым 1947 ж.)
* [[Аркадий Николаевич Аполлонов|Аполлонов Аркадий Николаевич]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.) — әскер бойынша
* [[Николай Андрианович Королев|Королев Николай Андрианович]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.) — милиция бойынша
* [[Евгений Петрович Питовранов|Питовранов Евгений Петрович]] (31 желтоқсан 1950 — 27 қазан 1951 ж.)
* [[Иван Тихонович Савченко|Савченко Иван Тихонович]] (26 тамыз 1951 — 3 шілде 1952 ж.)
* [[Николай Павлович Стаханов|Стаханов Николай Павлович]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Серафим Васильевич Евстафеев|Евстафеев Серафим Васильевич]] (26 тамыз 1951 — 23 мамыр 1952 ж.)
* [[Петр Павлович Кондаков|Кондаков Петр Павлович]] (26 тамыз 1951 — 29 наурыз 1953 ж.)
* [[Петр Никифорович Мироненко|Мироненко Петр Никифорович]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Михаил Дмитриевич Рюмин|Рюмин Михаил Дмитриевич]] (19 қазан 1951 — 13 қараша 1952 ж.)
* [[Лаврентий Фомич Цанава|Цанава Лаврентий Фомич]] (29 қазан 1951 — 14 ақпан 1952)
* [[Сергей Романович Савченко|Савченко Сергей Романович]] (3 қараша 1951 — 14 ақпан 1952 ж.)
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (26 тамыз — 10 қараша 1951 ж.)
* [[Андрей Васильевич Никифоров|Никифоров Андрей Васильевич]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Борис Павлович Обручников|Обручников Борис Павлович]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Серафим Николаевич Лялин|Лялин Серафим Николаевич]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)

== Сілтеме ==
* Лубянка. Органы ВЧК-ОГПУ-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ. 1917—1991. Справочник. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; авторы-сост.: А. И. Кокурин, Н. В. Петров — М.: Международный фонд «Демократия», 2003
* [http://rusk.ru/st.php?idar=424673 О коррупции в органах НКГБ — МГБ СССР 1940–1950-х гг.] Тепляков Алексей
* Салтан А. Н. Спецслужбы на территории Украины. МГБ . – Режим доступа к статье: http://sled.net.ua/node/32876 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823013059/http://sled.net.ua/node/32876 |date=2016-08-23 }} . – Заглавие с экрана. – 18.08.16.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі]]</text>
      <sha1>atwbs504ixvfgyxv8kj08f0oebcufw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602604</id>
      <parentid>3602603</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Міндеттері */</comment>
      <origin>3602604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24861" sha1="smkwrej6tk4byisab4ogfmq9tejc39i" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік орган
 |атауы                 = КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі
 |қысқартылған атауы    = КСРО МҚМ
 |шынайы атауы   = {{lang-ru|Министерство государственной безопасности СССР}}
 |шынайы атауы1  = (МГБ СССР)
 |шынайы атауы2  = 
 |құзыреті       = {{USSR}}
 |құзерет_тақырып_мәтіні = Мемлекет
 |эмблема                =
 |эмблеманың ені         = 
 |эмблеманың тақырыбы    = 
 |мөрі              = 
 |мөрдің ені        = 
 |мөрдің тақырыбы   = 
 |сурет             = 
 |сурет ені         = 
 |сурет тақырыбы    = 
 |құрылған жылы     = [[1946 жыл|1946]]
 |ізашары1          = [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ІІХК]]
 |ізашары2          = 
 |таратылған жылы   = [[1953 жыл|1953]]
 |ізбасары          = [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО МҚК]]
 |бағынады          = 
 |штаб-пәтері       = [[Мәскеу]], [[Лубянский алаңы|Дзержинский атындағы алаң]] (1991 жылдан бастап Лубянский алаңы), №2 [[Ғимарат|үй]].
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region_code      = 
 |қызметкерлер      = 
 |бюджет            = 
 |министрдің есімі1     = 
 |министрдің міндеті1   = 
 |министрдің есімі2     = 
 |министрдің міндеті2   = 
 |басшылықтың есімі1    = 
 |басшылықтың лауазымы1 = 
 |басшылықтың есімі2    = 
 |басшылықтың лауазымы2 = 
 |жоғарыда тұрған мекеме      = 
 |бір мекемеге қарасты орган1 = [[КОКП орталық комитеті|КОКП ОК]] (1946—1953)&lt;br /&gt; [[КСРО үкіметі]] (1946—1954)
 |бір мекемеге қарасты орган2 = 
 |құжат1           = 
 |сайты            = 
 |түсініктемелер   = 
 |карта            = 
 |карта ені        = 
 |картаның тақырыбы   = 
}}
'''КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (КСРО МҚМ)''' ({{lang-ru|Министерство государственной безопасности СССР (МГБ СССР)}}) және '''КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты (КСРО МҚХК)''' ({{lang-ru|Народный комиссариат государственной безопасности СССР (НКГБ СССР)}}) — 1941 жылдың ақпан-шілдесінде және 1943-1953 жж. мемлекеттік қауіпсіздік мәселелерін басқаратын [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мемлекеттік билігінің орталық органдары. [[КСРО ішкі істер министрлігі|КСРО ішкі істер министрлігімен]] қатар КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі одақтық-республикалық министрлік болды&lt;ref&gt;{{кітап |авторы =Студеникин С. С., Власов В. А., Евтихиев И. И.|бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Кеңестік әкімшілік құқық|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = редактор — Т. А. Титов|басылым = Допущено в качестве учебника для юрид. высших учеб. заведений|орны = Мәскеу|баспасы = |жыл = 1950|томы = |беттері =276|барлық беті = 438|сериясы = |isbn = |тиражы = 100000}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Сурет:Директива НКГБ СССР о поместном соборе РПЦ в 1945.pdf||thumb|left|200px|1945 жылғы Орыс православие шіркеуінің иелікті соборы туралы КСРО МҚХК нұсқаулығы.]]
Алғаш рет КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты 1941 жылы 3 ақпанда КСРО ішкі істер халық комиссариатын (КСРО ІІХК) екі халық комиссариатқа: қарауына мемлекеттік қауіпсіздік мәселелерімен тікелей айналысатын бөлімшелер (барлау, қарсы барлау, үкіметтік қауіпсіздік және т.б.) КСРО МҚХК және жедел (ішкі), конвой, шекара әскерлерді, түрмелер мен лагерьлерді қорғау бөлімдері мен бөлімшелерін (ГУЛАГ), милиция, жергілікті әуе қорғанысы және өртке қарсы қорғаныс бөлімдерін, сондай-ақ тағы басқаларын басқаратын КСРО ІІХК берілді. 1 наурызда КСРО Конституциясына тиісті өзгеріс енгізілді. Соғыс басталғаннан кейін бір айға жуық уақыт өткен соң — 1941 жылы 20 шілдеде — МҚХК мен ІІХК қайтадан КСРО ІІХК біріктірілді, МҚХК аппараты КСРО ІІХК мемлекеттік қауіпсіздік Бас басқармасы болып қайта құрылды. 1941 жылдың ақпан-шілде айларында КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары [[Всеволод Николаевич Меркулов|В. Н. Меркулов]] болды, оған дейін және одан кейін ІІХК халық комиссары [[Лаврентий Павлович Берия|Л. П. Берияның]] бірінші орынбасары болды.

КСРО МҚХК қайта құру 1943 жылы 14 сәуірде БК(б)П ОК Саяси Бюросының П 40/91 шешімімен жеделчекистік басқармалар мен ІІХК бөлімдерінің негізінде болды. Оның қызметі КСРО ХКК 1943 жылғы 2 маусымдағы № 621-191сс қаулысымен бекітілген «КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты туралы ережемен» реттелді. Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариатын соғысқа дейінгі нысанда қайта құрудың ресми себебін: «өзгерген сыртқы жағдайға байланысты» деп түсіндіріледі. Осылай бола тұра Сталиннің бұл шешімінің шынайы себептері әлі күнге дейін белгісіз. 1943 жылдың сәуірінде КСРО ІІХК-сының құрамынан 1941 жылдың ақпанындағыдай бөлімшелерді бөлу арқылы КСРО МҚХК құрылды. В. Н. Меркулов қайтадан КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары болды. Жаңа халық комиссариатының міндеттерінің ауқымы да өзгерген жоқ.

1945 жылдың шілдесінде МҚХК азаматтық мекеме болғанына қарамастан, МҚХК қызметкерлерінің арнаулы атақтары әскери шендерге ауыстырылды. 1-дәрежелі мемлекеттік қауіпсіздік комиссары шенін иеленген халық комиссары В. Н. Меркулов армия генералы, оның бірінші орынбасары Б. З. Кобулов — генерал-полковник, кадрлар жөніндегі орынбасары М. Г. Свинелупов — генерал-майор болды.

1946 жылы 15 наурызда «КСРО Халық Комиссарлар Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне және одақтас әрі автономиялы республикалардың Халық Комиссарлары Кеңестерін - одақтас әрі автономиялы республикалардың Министрлер кеңесіне айналдыру туралы» КСРО Заңына сәйкес барлық халық комиссариаттары министрлiктерге өзгертілді, тиiсiнше КСРО мемлекеттiк қауiпсiздiк халық комиссариаты КСРО мемлекеттiк қауiпсiздiк министрлiгi болды, ал 1946 жылы 22 наурыздағы № 00107 бұйрығымен аумақтық басқармалар да тиісінше қайта аталды (МҚХКБ МҚМБ айналды).

1946 жылы 4 мамырда [[Смерш|«Смерш» ҚБББ]] басшысы [[Виктор Семенович Абакумов|В. С. Абакумов]] мемлекеттік қауіпсіздік министрі болды. Оның келуімен КСРО ІІМ міндеттері МҚМ құзырына түсе бастады. 1947-1952 жылдары ІІМ-нен МҚМ-не [[КСРО ІІМ ішкі әскерлері|ішкі әскерлер]], милиция, [[КСРО МҚК шекара әскерлері|шекара әскерлері]] және басқа да құрамалар ауыстырылды (ІІМ құрамында лагерь және құрылыс басқармалары, өрттен қорғау, конвой әскерлері, фелдегер байланыстары қалды).

Басқа жағынан, [[КСРО МҚК бірінші бас басқармасы|шетелдік барлау]] МҚМ құзырынан шығарылды. 1947 жылы 30 мамырда КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы [[Вячеслав Михайлович Молотов|В. М. Молотов]] басқаратын, сыртқы саясат пен әскери барлауды біріктіретін [[КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы ақпарат комитеті|Ақпарат комитетін]] (АК) құру туралы шешім қабылданды. 1949 жылы ақпанда КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы АК КСРО сыртқы істер министрлігі қарамағындағы АК болып қайта құрылды, ал кеңестік шет елдегі мекемелердегі сыртқы қарсы барлау МҚМ құзырына қайтарылды. 1951 жылы қарашада шетелдік барлау МҚМ толығымен қайтарылды.

1950 жылы 31 желтоқсанда МҚМ құрамында министр, оның орынбасарлары және бас басқармалардың басшылары бар 19 адамнан тұратын алқа құрылды.

1951 жылы 4 шілдеде министр В.С.Абакумов қызметінен алынып, 11 шілдеде БК(б)П ОК шешімімен қызметінен босатылды (12 шілдеде қамауға алынды). 9 тамызда С. Д. Игнатьев министр болып тағайындалды. 1951 жылдың күзінде МҚМ жетекші шенеуніктерін (оның ішінде министрдің орынбасарлары Питовранов, Селивановский және Королев) жаппай тұтқындау болды.

1951 жылы 2 желтоқсанда [[КСРО сыртқы істер министрлігі|КСРО СІМ]] қарамағындағы Ақпарат комитетінен КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне барлау атқарымдарын беруге байланысты МҚМ № 00796 бұйрығымен МҚМ-де Бірінші бас басқармасы (БББ) қайта құрылды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1952 жылғы 21 тамыздағы Жарлығымен МҚМ қызметкерлерінің әскери атақтары жойылып, олардың орнына [[КСРО ІІХК мен ІІМ қызметкерлерінің атақтары мен айырым белгілері|мемлекеттік қауіпсіздіктің арнайы атақтары]] енгізілді.

Сталин қайтыс болған күні, 1953 жылы 5 наурызда КОКП ОК, КСРО Министрлер Кеңесі және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының бірлескен отырысында МҚМ-гін [[Лаврентий Павлович Берия|Л. П. Берия]] жетекшілігіне ІІМ-мен біріктіріп, КСРО-ның біртұтас ІІМ айналдыру туралы шешім қабылданды. Тиісті заңнамалық актілер 10 күннен кейін қабылданды.

Ақырында 1954 жылдың көктемінде КСРО ІІМ-нен мемлекеттік қауіпсіздік органдары бөлініп, [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|КСРО Министрлер Кеңесі қарамағындағы Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті]] құрылды.

== Міндеттері ==
КСРО МҚХК-на шетелде барлау жұмыстарын жүргізу; КСРО ішіндегі шетелдік барлау органдарының зиянкестік, тыңшылық, диверсиялық, лаңкестік әрекеттерімен күресу; КСРО халқының әртүрлі топтары арасында, өнеркәсіпте, көлікте, байланыста, ауыл шаруашылығында және т.б. жүйесінде антикеңестік партиялар мен контрреволюциялық құрылымдардың қалдықтарын жедел іздестіру және жою; партия мен үкімет басшыларын қорғау тапсырылды&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://yaroslavl.fsb.ru/book/gl50.html|title=Очерки по истории — из книги «Верой и правдой»|accessdate=2013-03-12|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

[[Кеңес Одағы маршалы]] [[Сергей Федорович Ахромеев|С. Ф. Ахромеев]] редакциялаған Әскери энциклопедиялық сөздікке сәйкес КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне Кеңес мемлекетінің қауіпсіздігін империалистік елдердің барлау қызметтерінің тіміскілік әрекеттерінен қорғау міндеті жүктелді&lt;ref&gt;{{кітап |авторы = |бөлімі = КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Әскери энциклопедиялық сөздік|шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = председатель ред. коллегии — С. Ф. Ахромеев|басылым = |орны = Мәскеу|баспасы = |Военное издательство|жыл = 1986|томы = |беттері =445|барлық беті = 863|сериясы = 3|isbn = |тиражы = }}&lt;/ref&gt;.

== 1941 жылы ақпан-шілдеде КСРО МҚХК басшылығы ==
* [[Всеволод Николаевич Меркулов|Меркулов Всеволод Николаевич]] (3 ақпан — 20 шілде 1941 ж.) — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссары
* [[Иван Александрович Серов|Серов Иван Александрович]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының 1-орынбасары
* [[Михаил Васильевич Грибов|Грибов Михаил Васильевич]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының кадрлар жөніндегі орынбасары
* [[Богдан Захарович Кобулов|Кобулов Богдан Захарович]] — КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссарының орынбасары

== 1943—1953 жж. КСРО МҚХК—МҚМ басшылығы ==
=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрі (1946 жылға дейін — халық комиссары) ===
* [[Всеволод Николаевич Меркулов|Меркулов Всеволод Николаевич]] (14 сәуір 1943 — 4 мамыр 1946 ж.)
* [[Виктор Семенович Абакумов|Абакумов Виктор Семенович]] (4 мамыр 1946 — 4 шілде 1951 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (министірдің ж. а. 4 шілде — 9 тамыз 1951 ж.)
* [[Семен Денисович Игнатьев|Игнатьев Семен Денисович]] (9 тамыз 1951 — 15 наурыз 1953 ж., 1951 жылдың 4 шілдесінен 9 тамызына дейін КСРО МҚМ-дегі БКП(б) ОК өкілі)

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) 1-орынбасарлары ===
* [[Богдан Захарович Кобулов|Кобулов Богдан Захарович]] (14 сәуір 1943 — 4 желтоқсан 1945 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (4 желтоқсан 1945 — 7 мамыр 1946 ж.)
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (26 тамыз — 10 қараша 1951 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (26 тамыз 1951 — 13 ақпан 1952 ж.)
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (20 қараша 1952 — 11 наурыз 1953 ж.) — «барлау істері бойынша»
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (20 қараша 1952 — 11 наурыз 1953 ж.) — «басқа мәселелер бойынша»

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің жалпы мәселелер жөніндегі орынбасары ===
* [[Сергей Иванович Огольцов|Огольцов Сергей Иванович]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)

=== КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) кадр жөніндегі орынбасарлары ===
* [[Михаил Георгиевич Свинелупов|Свинелупов Михаил Георгиевич]] (11 мамыр 1943 — 31 желтоқсан 1950 ж.)
* [[Василий Емельянович Макаров|Макаров Василий Емельянович]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Алексей Алексеевич Епишев|Епишев Алексей Алексеевич]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)

=== КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрінің (1946 жылға дейін — халық комиссары) орынбасарлары ===
* [[Афанасий Сергеевич Блинов|Блинов Афанасий Сергеевич]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Николай Кузьмич Ковальчук|Ковальчук Николай Кузьмич]] (7 мамыр 1946 — 24 тамыз 1949 ж.)
* [[Николай Николаевич Селивановский|Селивановский, Николай Николаевич]] (7 мамыр 1946 — 26 тамыз 1951 ж.)
* [[Петр Васильевич Федотов|Федотов Петр Васильевич]] (7 қыркүйек 1946 — 26 маусым 1947 ж.)
* [[Аркадий Николаевич Аполлонов|Аполлонов Аркадий Николаевич]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.) — әскер бойынша
* [[Николай Андрианович Королев|Королев Николай Андрианович]] (31 желтоқсан 1950 — 26 тамыз 1951 ж.) — милиция бойынша
* [[Евгений Петрович Питовранов|Питовранов Евгений Петрович]] (31 желтоқсан 1950 — 27 қазан 1951 ж.)
* [[Иван Тихонович Савченко|Савченко Иван Тихонович]] (26 тамыз 1951 — 3 шілде 1952 ж.)
* [[Николай Павлович Стаханов|Стаханов Николай Павлович]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Серафим Васильевич Евстафеев|Евстафеев Серафим Васильевич]] (26 тамыз 1951 — 23 мамыр 1952 ж.)
* [[Петр Павлович Кондаков|Кондаков Петр Павлович]] (26 тамыз 1951 — 29 наурыз 1953 ж.)
* [[Петр Никифорович Мироненко|Мироненко Петр Никифорович]] (26 тамыз 1951 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Михаил Дмитриевич Рюмин|Рюмин Михаил Дмитриевич]] (19 қазан 1951 — 13 қараша 1952 ж.)
* [[Лаврентий Фомич Цанава|Цанава Лаврентий Фомич]] (29 қазан 1951 — 14 ақпан 1952)
* [[Сергей Романович Савченко|Савченко Сергей Романович]] (3 қараша 1951 — 14 ақпан 1952 ж.)
* [[Сергей Арсентьевич Гоглидзе|Гоглидзе Сергей Арсентьевич]] (26 тамыз — 10 қараша 1951 ж.)
* [[Андрей Васильевич Никифоров|Никифоров Андрей Васильевич]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Борис Павлович Обручников|Обручников Борис Павлович]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)
* [[Серафим Николаевич Лялин|Лялин Серафим Николаевич]] (3 шілде 1952 — 11 наурыз 1953 ж.)

== Сілтеме ==
* Лубянка. Органы ВЧК-ОГПУ-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ. 1917—1991. Справочник. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; авторы-сост.: А. И. Кокурин, Н. В. Петров — М.: Международный фонд «Демократия», 2003
* [http://rusk.ru/st.php?idar=424673 О коррупции в органах НКГБ — МГБ СССР 1940–1950-х гг.] Тепляков Алексей
* Салтан А. Н. Спецслужбы на территории Украины. МГБ . – Режим доступа к статье: http://sled.net.ua/node/32876 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823013059/http://sled.net.ua/node/32876 |date=2016-08-23 }} . – Заглавие с экрана. – 18.08.16.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі]]</text>
      <sha1>smkwrej6tk4byisab4ogfmq9tejc39i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675070</id>
    <revision>
      <id>3602441</id>
      <parentid>3602107</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:00:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3602441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16817" sha1="d7p7rq8kd9j0bz3548p1llz3g8hchid" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСҚ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||88028||2860||393||23673||189||54||4350||1453
|-
|2||4||{{u|Kasymov}}||95710||76132||11003||226||3373||234||110||5800||739
|-
|3||2||{{u|Салиха}}||86370||80788||1349||2243||909||49||0||957||135
|-
|4||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84035||68875||1239||147||11309||15||0||1696||24
|-
|5||3||{{u|Мағыпар}}||81474||76570||739||588||37||361||0||2882||44
|-
|6||8||{{u|Arystanbek}}||55533||30547||3588||368||5769||944||2238||4775||5184
|-
|7||6||{{u|Casserium}}||48315||39631||1757||102||628||17||9||4451||38
|-
|8||7||{{u|Sibom}}||41112||38492||884||90||357||62||0||786||381
|-
|9||9||{{u|Ulan}}||30436||23969||391||78||4579||14||0||199||209
|-
|10||20||{{u|AlefZet}}||25095||8819||3472||136||398||8||2176||838||844
|-
|11||10||{{u|1nter pares}}||24933||23255||150||7||471||68||0||1337||131
|-
|12||12||{{u|GanS NIS}}||24505||18591||437||61||1022||42||3||3184||980
|-
|13||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13876||4120||204||768||812||373||1111||1007
|-
|14||11||{{u|Орел Карл}}||21328||20070||746||39||120||4||0||121||11
|-
|15||19||{{u|Nurken}}||18788||9596||1290||39||6877||80||2||417||47
|-
|16||13||{{u|Sagzhan}}||17193||16041||321||38||180||10||0||308||86
|-
|17||17||{{u|Kaiyr}}||16952||11993||218||7||132||162||8||2485||355
|-
|18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16069||14053||411||16||1017||73||1||539||300
|-
|19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4599||4648||149||152||586||364||1907||630
|-
|20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13723||12963||207||1||183||2||0||215||42
|-
|21||18||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9854||1161||115||24||1||0||752||183
|-
|22||24||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1621||225||189||1681||0||344||14
|-
|23||27||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11164||6769||504||0||102||512||0||614||55
|-
|24||22||{{u|Nurkhan}}||10031||7873||1218||37||4||0||4||333||36
|-
|25||28||{{u|Тұран}}||8361||6513||414||55||255||120||0||383||32
|-
|26||32||{{u|AlibekKS}}||8336||5762||73||3||1033||42||2||898||170
|-
|27||21||{{u|Kas77777}}||8187||8093||0||9||0||1||0||35||1
|-
|28||48||{{u|Daniyar}}||8001||3613||482||327||177||626||0||1642||348
|-
|29||35||{{u|Nurtenge}}||7906||5405||966||137||627||58||23||528||190
|-
|30||34||{{u|TheNomadEditor}}||7856||5531||27||4||1795||193||0||158||47
|-
|31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7308||0||118||0||0||0||35||1
|-
|32||25||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6912||0||0||0||0||0||2||0
|-
|33||30||{{u|Ashina}}||7417||5918||189||80||63||88||3||384||320
|-
|34||36||{{u|TalgatSnow}}||7123||5055||456||115||732||0||64||89||66
|-
|35||26||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1
|-
|36||29||{{u|SSE}}||6974||6256||254||109||0||1||0||126||23
|-
|37||45||{{u|GaiJin}}||6703||3842||510||20||361||9||94||369||444
|-
|38||46||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||826||78||12||172||311
|-
|39||44||{{u|Alamgir}}||6196||3874||95||15||681||2||0||47||24
|-
|40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24
|-
|41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7
|-
|42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5044||20||26||9||26||0||362||59
|-
|43||33||{{u|Aghia7}}||6046||5584||6||1||0||0||0||147||10
|-
|44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4749||0||0||27||27||0||11||10
|-
|45||43||{{u|Qarakesek}}||5200||4176||157||86||39||219||2||241||308
|-
|46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4508||77||38||85||3||0||152||18
|-
|47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4358||0||68||0||82||0||62||40
|-
|48||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2770||2||0||215||0||0||1535||26
|-
|49||47||{{u|Coffee86}}||4321||3798||4||0||11||7||0||398||5
|-
|50||63||{{u|Madi Dos}}||4182||2895||188||63||34||24||0||593||102
|-
|51||50||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3392||51||0||0||27||0||223||21
|-
|52||49||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0
|-
|53||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0
|-
|54||57||{{u|Esetok}}||3578||3078||395||2||161||205||8||285||138
|-
|55||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0
|-
|56||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2
|-
|57||59||{{u|Нурасылл}}||3396||2999||193||0||18||0||0||50||8
|-
|58||52||{{u|Makenzis}}||3392||3335||5||0||0||0||0||46||5
|-
|59||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62
|-
|60||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0
|-
|61||56||{{u|Hardworking}}||3272||3115||61||0||0||0||0||10||0
|-
|62||62||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1
|-
|63||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3225||0||16||0||0||0||5||3
|-
|64||58||{{u|Qanattan}}||3117||3043||0||0||0||0||0||2||0
|-
|65||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2836||0||0||0||0||0||0||0
|-
|66||65||{{u|Meruyert}}||2952||2789||0||0||0||0||0||0||1
|-
|67||99||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144
|-
|68||74||{{u|ShadZ01}}||2877||2307||305||60||105||0||0||4||0
|-
|69||68||{{u|Dauren}}||2871||2465||0||14||0||0||0||68||6
|-
|70||71||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0
|-
|71||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-
|72||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11
|-
|73||78||{{u|Merey}}||2684||2202||0||239||0||0||0||0||2
|-
|74||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30
|-
|75||88||{{u|MuratbekErkebulan}}||2595||1743||227||0||79||29||0||384||4
|-
|76||69||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4
|-
|77||73||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5
|-
|78||72||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0
|-
|79||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4
|-
|80||76||{{u|G55}}||2468||2299||0||50||0||0||0||0||2
|-
|81||89||{{u|Balaburgem}}||2447||1731||11||29||31||59||0||182||48
|-
|82||70||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2448||0||1||0||0||0||2||2
|-
|83||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2
|-
|84||83||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35
|-
|85||85||{{u|Rasulbek Adil}}||2249||1854||126||0||13||1||0||171||35
|-
|86||134||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||885||48||1||228||7||0||728||75
|-
|87||97||{{u|Drift}}||2233||1502||22||2||710||1||0||4||2
|-
|88||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2
|-
|89||84||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22
|-
|90||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4
|-
|92||117||{{u|Әлинұр}}||2175||1104||132||43||47||101||0||580||48
|-
|93||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5
|-
|94||82||{{u|Unknown Alash}}||1986||1925||1||0||0||0||0||0||0
|-
|95||86||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0
|-
|96||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1618||0||0||0||0||0||0||1
|-
|97||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||257||0||0||0||1||2
|-
|98||131||{{u|Esen48}}||1808||895||0||33||0||0||0||744||1
|-
|99||87||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0
|-
|100||95||{{u|RaiymbekZh}}||1796||1510||6||0||13||0||0||71||71
|-
|101||94||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||42||29
|-
|102||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24
|-
|103||96||{{u|Nelli}}||1666||1507||0||0||0||0||0||0||0
|-
|104||100||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1
|-
|105||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0
|-
|106||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1599||1339||1||0||102||1||0||5||0
|-
|107||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||99||0||1||0||8||0
|-
|108||106||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1519||1333||0||0||7||0||0||118||8
|-
|109||98||{{u|Gliwi}}||1506||1500||3||0||0||0||0||0||0
|-
|110||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26
|-
|111||118||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22
|-
|112||133||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||886||0||91||0||0||0||39||0
|-
|113||104||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0
|-
|114||115||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0
|-
|115||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0
|-
|116||112||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1
|-
|117||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1405||44||0||40||4||0||1||0
|-
|118||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0
|-
|119||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1
|-
|120||137||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0
|-
|121||143||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14
|-
|122||113||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1200||0||1||0||0||0||11||2
|-
|123||116||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0
|-
|124||126||{{u|IL68}}||1215||946||62||0||31||0||0||134||1
|-
|125||123||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1
|-
|126||224||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0
|-
|127||125||{{u|Aimanber}}||1150||1002||0||61||0||0||0||0||0
|-
|128||119||{{u|Ziv}}||1140||1069||58||0||0||2||0||9||2
|-
|129||121||{{u|Bailarbekov}}||1136||1049||0||0||0||0||0||3||1
|-
|130||204||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10
|-
|131||120||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2
|-
|132||128||{{u|KoishymanovaG}}||1096||919||2||0||0||80||0||35||3
|-
|133||124||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0
|-
|134||127||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2
|-
|135||194||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4
|-
|136||161||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2
|-
|137||136||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0
|-
|138||122||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0
|-
|139||144||{{u|Wikuiser}}||1048||752||142||0||62||0||43||18||4
|-
|140||129||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0
|-
|141||132||{{u|А.С.Кизиров}}||987||891||17||1||8||23||0||109||11
|-
|142||142||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3
|-
|143||130||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||220||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504
|-
|145||165||{{u|Aselhan}}||948||627||12||0||9||23||0||82||11
|-
|146||139||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3
|-
|147||141||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1
|-
|148||147||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5
|-
|149||160||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5
|-
|150||135||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0
|-
|151||138||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0
|-
|152||140||{{u|Stella~kkwiki}}||830||772||0||0||0||0||0||0||0
|-
|153||189||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1
|-
|154||213||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10
|-
|155||149||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||229||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2
|-
|157||176||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17
|-
|158||151||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1
|-
|159||150||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0
|-
|160||146||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0
|-
|161||231||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0
|-
|162||153||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6
|-
|163||169||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0
|-
|164||159||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0
|-
|165||148||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||5||0
|-
|166||164||{{u|Panicgirl}}||739||636||0||17||0||0||0||10||1
|-
|167||152||{{u|Mariko}}||734||689||0||0||0||0||0||0||0
|-
|168||155||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3
|-
|169||145||{{u|Mheidegger}}||723||748||7||2||0||0||0||6||3
|-
|170||162||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0
|-
|171||174||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2
|-
|172||222||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1
|-
|173||157||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2
|-
|174||154||{{u|Εὐθυμένης}}||697||679||13||0||0||0||0||5||0
|-
|175||163||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||209||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24
|-
|177||197||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36
|-
|178||167||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0
|-
|179||228||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2
|-
|180||202||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0
|-
|181||156||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||672||665||0||1||0||0||0||5||0
|-
|182||166||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0
|-
|183||158||{{u|Epoxa-HH}}||666||654||0||0||5||0||0||10||1
|-
|184||219||{{u|Syrlybek}}||658||390||5||53||4||9||0||68||17
|-
|185||192||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0
|-
|186||190||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0
|-
|187||173||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21
|-
|188||175||{{u|Амзе Магжан}}||645||571||0||0||0||0||0||47||0
|-
|189||168||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||177||{{u|IArhunI}}||640||569||7||9||0||0||0||26||11
|-
|191||216||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2
|-
|192||170||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||624||594||9||0||0||0||0||2||0
|-
|193||214||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13
|-
|194||226||{{u|Zhandos02}}||620||265||3||4||11||0||0||247||0
|-
|195||195||{{u|Aseke16}}||617||525||25||0||7||1||0||17||12
|-
|196||179||{{u|Bauyr03}}||615||555||0||0||0||0||0||37||0
|-
|197||186||{{u|Makhanov}}||613||542||0||0||0||0||0||0||1
|-
|198||172||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0
|-
|199||178||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3
|-
|200||182||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||171||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3
|-
|202||180||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||230||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0
|-
|204||184||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0
|-
|205||227||{{u|Eldar zh96}}||575||246||132||6||2||80||0||23||6
|-
|206||188||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0
|-
|207||199||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0
|-
|208||193||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||206||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0
|-
|210||203||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1
|-
|211||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||558||546||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||205||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||469||0||0||5||0||0||33||2
|-
|213||198||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0
|-
|214||187||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0
|-
|215||191||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0
|-
|216||200||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0
|-
|217||221||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0
|-
|218||208||{{u|Olkikz}}||529||447||0||14||0||0||0||0||0
|-
|219||196||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0
|-
|220||183||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||217||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||391||0||0||0||3||0||44||1
|-
|222||218||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||391||0||36||0||0||0||1||1
|-
|223||185||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0
|-
|224||207||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0
|-
|225||212||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||428||0||0||44||0||0||0||0
|-
|226||223||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12
|-
|227||201||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0
|-
|228||225||{{u|Murat Karibay}}||518||270||183||0||0||0||27||7||8
|-
|229||215||{{u|Chingiz Nazbiev}}||514||420||29||0||54||12||0||0||0
|-
|230||211||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0
|-
|231||210||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0
|-
|232||232||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>d7p7rq8kd9j0bz3548p1llz3g8hchid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675089</id>
    <revision>
      <id>3602584</id>
      <parentid>3602191</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3602584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11172" sha1="pcexbv1xenk01h4lah1lmyfauxjzzpi" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ӨСБ}}&lt;center&gt;Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген.
{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-
|1||1||{{u|BolatbekBot}}||515632||380109||110090||1||5897||3||1||19437||23
|-
|2||2||{{u|EmausBot}}||145869||131245||957||0||13593||6||0||46||22
|-
|3||3||{{u|ArystanbekBot}}||131919||127430||601||15||62||17||10||2859||900
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|4||4||{{u|Legobot}}||119565||112799||457||0||6067||15||0||85||142
|-
|5||120||{{u|New user message}}||113238||1||0||0||0||0||0||113237||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|6||5||{{u|MerlIwBot}}||105853||88197||6297||0||10800||24||0||36||497
|-
|7||6||{{u|InternetArchiveBot}}||87277||87277||0||0||0||0||0||0||0
|-
|8||7||{{u|GaiJinBot}}||79329||79314||7||0||0||0||0||3||5
|-
|9||8||{{u|BekusBot}}||50467||50174||232||3||53||0||0||4||1
|-
|10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43053||41963||1||0||1089||0||0||0||0
|-
|11||10||{{u|Xqbot}}||26599||22825||42||0||3648||2||0||60||22
|-
|12||11||{{u|Luckas-bot}}||22676||17397||3||0||5264||1||0||8||3
|-
|13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18278||8490||13||0||9719||0||0||56||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|14||12||{{u|ZéroBot}}||17395||14827||0||0||2561||0||0||7||0
|-
|15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14489||13517||426||1||0||83||0||384||41
|-
|16||14||{{u|Kasymbot}}||13736||13238||240||4||8||22||0||169||42
|-
|17||15||{{u|SieBot}}||13062||12830||0||0||214||0||0||18||0
|-
|18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134
|-
|19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1
|-
|20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9374||8087||0||0||1283||0||0||2||2
|-
|21||16||{{u|Kia content bot}}||9120||9120||0||0||0||0||0||0||0
|-
|22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126
|-
|23||24||{{u|Nurtenge}}||7934||5405||966||137||627||40||23||528||190
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|24||22||{{u|Addbot}}||7608||6153||1043||1||295||18||0||5||90
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|25||38||{{u|ArthurBot}}||7544||2786||26||0||4714||6||0||12||0
|-
|26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0
|-
|27||26||{{u|Vagobot}}||7330||4673||63||0||2585||0||0||3||6
|-
|28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4
|-
|29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5303||5303||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0
|-
|32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0
|-
|33||29||{{u|MelancholieBot}}||4425||4208||2||0||210||0||0||5||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|34||34||{{u|TjBot}}||4252||3316||0||0||935||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|35||31||{{u|Dexbot}}||3738||3677||0||0||51||0||0||10||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0
|-
|37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0
|-
|38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0
|-
|39||35||{{u|NurbekBot}}||3256||3253||0||0||0||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|40||55||{{u|MastiBot}}||3201||1172||31||0||1990||0||0||2||6
|-
|41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0
|-
|42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0
|-
|46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2
|-
|47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2
|-
|48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2061||2036||0||0||5||0||0||20||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1968||1944||0||0||22||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1704||1702||0||0||0||0||0||2||0
|-
|54||50||{{u|Aitan bot}}||1555||1536||0||0||0||0||0||19||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1
|-
|56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|57||54||{{u|YiFeiBot}}||1359||1192||69||0||83||9||0||0||3
|-
|58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0
|-
|59||53||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1
|-
|60||81||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945
|-
|61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0
|-
|62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3
|-
|64||65||{{u|JhsBot}}||1136||845||2||0||277||0||0||12||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11
|-
|66||58||{{u|TuranBot}}||1121||1046||28||2||4||6||0||29||6
|-
|67||59||{{u|PipepBot}}||1048||1033||0||0||1||0||0||13||1
|-
|68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1
|-
|69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|71||68||{{u|Amirobot}}||806||739||0||0||66||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0
|-
|73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0
|-
|75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0
|-
|76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0
|-
|79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0
|-
|83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0
|-
|84||83||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0
|-
|85||79||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2
|-
|86||82||{{u|Memty Bot}}||305||206||0||0||87||0||0||3||9
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|88||80||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0
|-
|89||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||147||2||0||2||0||0||108||14
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|90||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0
|-
|91||84||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|92||85||{{u|Chobot}}||219||176||0||0||41||0||0||2||0
|-
|93||86||{{u|Kasymovbot}}||173||169||2||0||0||1||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|94||87||{{u|KiranBOT}}||157||155||0||0||0||0||0||2||0
|-
|95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152
|-
|96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0
|-
|101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2
|-
|102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0
|-
|106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1
|-
|107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0
|-
|108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0
|-
|110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0
|-
|112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0
|-
|125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0
|-
|127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0
|-
|128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0
|-
|131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0
|-
|134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|-
|135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ccf&quot;
|136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]]</text>
      <sha1>pcexbv1xenk01h4lah1lmyfauxjzzpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар</title>
    <ns>4</ns>
    <id>675116</id>
    <revision>
      <id>3602223</id>
      <parentid>3601793</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3602223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103294" sha1="pwz0l2c925gjny2pnn48qaarrdctip1" xml:space="preserve">{{shortcut|УП:ББҚ}}&lt;center&gt;{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия)
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BolatbekBot}}||107916||25625||5||36754||4335||0||11||0||0
|-
|1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8240||1156||3||152||7079||144||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kia content bot}}||7809||950||164||0||0||0||0||0||0
|-
|2||{{u|Салиха}}||7328||84||695||187||814||2150||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|NurbekBot}}||3136||114||2||0||0||0||0||0||0
|-
|3||{{u|Мағыпар}}||2511||42||0||54||33||546||1||0||0
|-
|4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2261||102||13||198||86||0||57||0||4
|-
|5||{{u|SSE}}||2188||97||3||165||0||107||0||0||0
|-
|6||{{u|Meruyert}}||1940||63||1||0||0||0||0||0||0
|-
|7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0
|-
|8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10
|-
|9||{{u|Dinkaz}}||1592||142||4||0||0||115||0||0||0
|-
|10||{{u|Yerzhankyzy}}||1394||35||2||0||0||0||0||0||0
|-
|11||{{u|Hardworking}}||1359||63||0||42||0||0||0||0||0
|-
|12||{{u|Alamgir}}||1358||106||4||2||410||8||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Aitan bot}}||1344||157||5||0||0||0||0||0||0
|-
|13||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0
|-
|14||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||149||160||18||78
|-
|15||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0
|-
|16||{{u|Орел Карл}}||1281||306||1||303||80||24||0||0||0
|-
|17||{{u|Gulzat246}}||1275||97||5||0||0||16||0||0||0
|-
|18||{{u|Zhuka iitu}}||1192||90||2||0||0||1||0||0||0
|-
|19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0
|-
|20||{{u|Bauka91 91}}||1165||50||3||0||0||0||0||0||0
|-
|21||{{u|GanS NIS}}||1083||221||61||197||437||52||14||0||52
|-
|22||{{u|Ulan}}||1073||629||59||108||3227||77||0||0||17
|-
|23||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0
|-
|24||{{u|AlefZet}}||994||462||57||1270||261||100||1||49||25
|-
|25||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0
|-
|26||{{u|Aghia7}}||957||115||0||0||0||1||0||0||0
|-
|27||{{u|Nurkhan}}||954||101||14||343||4||25||0||1||0
|-
|28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||98||0||0||0
|-
|29||{{u|G55}}||918||42||0||0||0||50||0||0||0
|-
|30||{{u|82.200.154.115}}||877||41||7||16||4||0||0||0||0
|-
|31||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0
|-
|32||{{u|Kaiyr}}||866||307||43||20||71||7||25||3||3
|-
|33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0
|-
|34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0
|-
|35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0
|-
|36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||478||174||223||346||0||3
|-
|37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0
|-
|38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0
|-
|39||{{u|Merey}}||737||51||0||0||0||237||0||0||0
|-
|40||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0
|-
|41||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0
|-
|42||{{u|Nelli}}||580||21||2||0||0||0||0||0||0
|-
|43||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0
|-
|44||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||546||1631||168||18||7588||188||0||1||11
|-
|45||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0
|-
|46||{{u|Dauren}}||529||35||1||0||0||14||0||0||0
|-
|47||{{u|Casserium}}||527||185||72||75||331||48||0||7||0
|-
|48||{{u|1nter pares}}||519||298||0||5||311||3||0||0||4
|-
|49||{{u|Zhaksilik}}||519||30||0||3||5||25||9||0||0
|-
|50||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0
|-
|51||{{u|GulzhanOmarova}}||509||10||8||0||0||1||0||0||0
|-
|52||{{u|Nurken}}||498||470||3||630||4677||30||0||1||4
|-
|53||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0
|-
|54||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0
|-
|55||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||251||0||0||0
|-
|56||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0
|-
|57||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|58||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0
|-
|59||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0
|-
|60||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0
|-
|61||{{u|Sagzhan}}||431||78||1||15||133||29||0||0||0
|-
|62||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0
|-
|63||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||34||3||0||0||90||0||0||0
|-
|64||{{u|TheNomadEditor}}||402||37||0||0||1530||2||0||0||0
|-
|65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0
|-
|66||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0
|-
|67||{{u|Ashina}}||378||178||3||56||22||42||31||0||21
|-
|68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0
|-
|69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0
|-
|70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|71||{{u|Амзе Магжан}}||361||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0
|-
|73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0
|-
|74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0
|-
|75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0
|-
|76||{{u|Erboldilyara}}||338||150||1||0||179||0||0||0||0
|-
|77||{{u|Makhanov}}||337||31||0||0||0||0||0||0||0
|-
|78||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0
|-
|79||{{u|TalgatSnow}}||317||134||3||103||349||62||0||15||0
|-
|80||{{u|Olkikz}}||306||20||1||0||0||14||0||0||0
|-
|81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0
|-
|83||{{u|Alphy Haydar}}||302||200||4||7||17||1||0||0||0
|-
|84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0
|-
|85||{{u|AnelK NIS}}||280||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|86||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0
|-
|87||{{u|Нақып Нұрғали}}||273||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|88||{{u|Esetok}}||271||500||32||72||128||2||33||2||4
|-
|89||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0
|-
|90||{{u|Shynbolat}}||264||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|91||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0
|-
|92||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0
|-
|93||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0
|-
|94||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0
|-
|95||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0
|-
|96||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0
|-
|97||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||319||4||873||101||121||176||24||49
|-
|98||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|99||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0
|-
|100||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|101||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|102||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0
|-
|103||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0
|-
|104||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0
|-
|105||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|106||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|107||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|108||{{u|Shymnis 7b dayana}}||212||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|109||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|110||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0
|-
|111||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0
|-
|112||{{u|Aimanber}}||203||6||0||0||0||57||0||0||0
|-
|113||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0
|-
|114||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|115||{{u|Adiladil}}||196||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|116||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|117||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0
|-
|118||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0
|-
|119||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||16||3||1||49
|-
|120||{{u|Coffee86}}||188||65||2||0||5||0||0||0||0
|-
|121||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0
|-
|122||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0
|-
|123||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|124||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|125||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|126||{{u|Qarakesek}}||177||158||3||12||13||71||0||0||21
|-
|127||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0
|-
|128||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|129||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|130||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0
|-
|131||{{u|ShadZ01}}||166||22||0||32||81||44||0||0||0
|-
|132||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|133||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0
|-
|134||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0
|-
|135||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|136||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||158||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|138||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0
|-
|139||{{u|Daniyar}}||155||224||5||141||114||270||123||0||6
|-
|140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0
|-
|141||{{u|Ali.otkelbayev}}||153||6||2||0||0||2||0||0||0
|-
|142||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|143||{{u|Almat IS106R}}||149||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|144||{{u|Arystanbek}}||147||243||7||555||261||206||110||363||308
|-
|145||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|146||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|147||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0
|-
|148||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|149||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0
|-
|150||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|151||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||21||0||0||0
|-
|152||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|153||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||141||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|154||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|155||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|156||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0
|-
|157||{{u|Lord kainon}}||138||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0
|-
|159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0
|-
|160||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|161||{{u|EraAhmer}}||134||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0
|-
|164||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|165||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0
|-
|166||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|167||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|168||{{u|Shynassylov}}||129||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|169||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|170||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|171||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0
|-
|172||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0
|-
|173||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|174||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|175||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|176||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|177||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||190||59||1||5||2
|-
|178||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0
|-
|179||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0
|-
|180||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|181||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0
|-
|182||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0
|-
|183||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0
|-
|184||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|185||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|186||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0
|-
|187||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|188||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0
|-
|189||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|190||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|191||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|192||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0
|-
|193||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|194||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0
|-
|195||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1
|-
|196||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|197||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|198||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|199||{{u|Абылай}}||106||44||3||104||98||26||17||0||8
|-
|200||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|201||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|202||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|203||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|204||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0
|-
|205||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2
|-
|206||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|207||{{u|IL68}}||101||10||0||48||29||0||0||0||0
|-
|208||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|209||{{u|Aizhok}}||100||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|211||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|212||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|213||{{u|NIS Semey Moldir}}||99||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0
|-
|215||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0
|-
|216||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|217||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0
|-
|218||{{u|NIS Zhuldyz}}||97||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|219||{{u|Araika11nis}}||96||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|223||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|224||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0
|-
|225||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|226||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|227||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0
|-
|228||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|229||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0
|-
|230||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|231||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|232||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0
|-
|233||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0
|-
|234||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|235||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0
|-
|236||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|237||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0
|-
|238||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|239||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|240||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||11||0||0||0||36||0||0||0
|-
|241||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|242||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|243||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|244||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|245||{{u|Аягөз Загиева}}||87||13||0||0||0||0||0||0||0
|-
|246||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7
|-
|247||{{u|TemirlanSarsen}}||86||0||0||2||26||52||0||0||0
|-
|248||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|249||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|250||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|251||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|252||{{u|Zamantay}}||84||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|253||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|254||{{u|Aliba}}||83||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|255||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|256||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||83||5||0||0||0||2||0||0||0
|-
|257||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0
|-
|258||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0
|-
|259||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0
|-
|260||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|261||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|262||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||82||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|263||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|264||{{u|Ainur}}||81||5||2||0||0||13||0||0||0
|-
|265||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|266||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|267||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2
|-
|268||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0
|-
|269||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|270||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|271||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|272||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0
|-
|273||{{u|Aru Omarali}}||78||6||0||0||0||40||0||0||0
|-
|274||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|275||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|276||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|277||{{u|Madi Dos}}||77||21||0||51||22||40||1||0||3
|-
|278||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|279||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0
|-
|280||{{u|Amiyeva}}||75||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|281||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|282||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|283||{{u|Kasymov}}||74||666||7||2971||522||92||0||38||4
|-
|284||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|285||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|286||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|287||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3
|-
|288||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|289||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|290||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|291||{{u|MuratbekErkebulan}}||72||19||0||53||74||0||1||0||0
|-
|292||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|293||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|294||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|295||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|296||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|297||{{u|А.С.Кизиров}}||68||28||0||0||1||1||9||0||0
|-
|298||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0
|-
|299||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0
|-
|300||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0
|-
|301||{{u|Aset Bukerov}}||66||9||1||0||0||0||0||0||0
|-
|302||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|303||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|304||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|305||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|306||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2
|-
|307||{{u|RaiymbekZh}}||65||37||5||1||5||0||0||0||1
|-
|308||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|309||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0
|-
|310||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|311||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|312||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|313||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|314||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|315||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|316||{{u|AlibekKS}}||62||209||12||7||350||3||4||0||3
|-
|317||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|318||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|319||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|320||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|321||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0
|-
|322||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|323||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2
|-
|324||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|325||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|326||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|327||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|328||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|329||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|330||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0
|-
|331||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|332||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0
|-
|333||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|334||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||9||0||0||0
|-
|335||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0
|-
|336||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|337||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|338||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|339||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|340||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0
|-
|341||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0
|-
|342||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|343||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|344||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|345||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0
|-
|346||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|347||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|348||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|349||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|350||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|351||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||394||0||9||1||72
|-
|352||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|353||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||35||0||0||0||0||0||0||0
|-
|354||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|355||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|356||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0
|-
|357||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0
|-
|358||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|359||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1
|-
|360||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|361||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|362||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|363||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|364||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|365||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|366||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|367||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|368||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|369||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0
|-
|370||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|371||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|372||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|373||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0
|-
|374||{{u|Balaburgem}}||44||7||0||3||14||26||0||0||1
|-
|375||{{u|Kairatulyzharas}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|376||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|377||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|378||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|379||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|380||{{u|Tarikh Dias}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|381||{{u|АйнурНИШ}}||42||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|382||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|383||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|384||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|385||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|386||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|387||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|388||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|389||{{u|Asan00}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|390||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|391||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|392||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0
|-
|393||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|394||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0
|-
|395||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|396||{{u|Syrlybek}}||39||2||0||1||1||29||1||0||2
|-
|397||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|398||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|399||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0
|-
|400||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|401||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|402||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0
|-
|403||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|404||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|405||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|406||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|407||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0
|-
|408||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0
|-
|409||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|410||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|411||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|412||{{u|Mheidegger}}||36||18||0||1||0||2||0||0||0
|-
|413||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|414||{{u|Daniyal.aidarov5}}||35||16||2||0||4||0||0||0||0
|-
|415||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|416||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|417||{{u|Yessentaikyzy}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|418||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|419||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|420||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0
|-
|421||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|422||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|423||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|424||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|425||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0
|-
|426||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|427||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0
|-
|428||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|429||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0
|-
|430||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0
|-
|431||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||33||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|432||{{u|Aidanka}}||32||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|433||{{u|Andir}}||32||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|434||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|435||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|436||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0
|-
|437||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|438||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|439||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|440||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0
|-
|441||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|442||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|443||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|444||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0
|-
|445||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|446||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|447||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0
|-
|448||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0
|-
|449||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|450||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|451||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|452||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|453||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|454||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||21||0||0||0||0||0||0||0
|-
|455||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|456||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|457||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0
|-
|458||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|459||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|460||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|461||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|462||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|463||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|464||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0
|-
|465||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|466||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|467||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0
|-
|468||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|469||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|470||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|471||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|472||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|473||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0
|-
|474||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|475||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|476||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|477||{{u|Qanattan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|478||{{u|Rasulbek Adil}}||25||4||0||121||5||0||1||0||0
|-
|479||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0
|-
|480||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|481||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|482||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1
|-
|483||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|484||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|485||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0
|-
|486||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|487||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|488||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0
|-
|489||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|490||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|491||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0
|-
|492||{{u|Eldar zh96}}||23||13||3||39||1||6||29||0||1
|-
|493||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|494||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|495||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|496||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|497||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|498||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0
|-
|499||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|500||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0
|-
|501||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0
|-
|502||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0
|-
|503||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0
|-
|504||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|505||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0
|-
|506||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0
|-
|507||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|508||{{u|Unknown Alash}}||22||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|509||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|510||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|511||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|512||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|513||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|514||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|515||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|516||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|517||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|518||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|519||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0
|-
|520||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0
|-
|521||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|522||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|523||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|524||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|525||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|526||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|527||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0
|-
|528||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0
|-
|529||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0
|-
|530||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||19||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|531||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|532||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0
|-
|533||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|534||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|535||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|536||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|537||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|538||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0
|-
|539||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|540||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0
|-
|541||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|542||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|543||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0
|-
|544||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0
|-
|545||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0
|-
|546||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|547||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|548||{{u|Бекемгүл}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|549||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|550||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|551||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|552||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0
|-
|553||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|554||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|555||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|556||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0
|-
|557||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|558||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|559||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|560||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|561||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0
|-
|562||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|563||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|564||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|565||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|566||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|567||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|568||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|569||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0
|-
|570||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|571||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|572||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|573||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|574||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|575||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|576||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0
|-
|577||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|578||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0
|-
|579||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|580||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|581||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0
|-
|582||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|583||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0
|-
|584||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|585||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1
|-
|586||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0
|-
|587||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|588||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|589||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|590||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|591||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|592||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|593||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0
|-
|594||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|595||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|596||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|597||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|598||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|599||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0
|-
|600||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|601||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0
|-
|602||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|603||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|604||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|605||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0
|-
|606||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|607||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|608||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|609||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|610||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|611||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0
|-
|612||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|613||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|614||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|615||{{u|Жанна Ж}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|616||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|617||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|618||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|619||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|620||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|621||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|622||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0
|-
|623||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|624||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|625||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|626||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0
|-
|627||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|628||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|629||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|630||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|631||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|632||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|633||{{u|Рысбаева Гульнара}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|634||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|635||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|636||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|637||{{u|Abatova saltanat}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|638||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0
|-
|639||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|640||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||31||0||0||0||0
|-
|641||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1
|-
|642||{{u|TrueNomadEditor}}||11||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|643||{{u|Tuttiorchestra687}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|644||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|645||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|646||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|647||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|648||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0
|-
|649||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|650||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|651||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|652||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|653||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|654||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|655||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|656||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|657||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|658||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|659||{{u|Daur s}}||10||5||0||0||0||1||0||0||0
|-
|660||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|661||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|662||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|663||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|664||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0
|-
|665||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|666||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|667||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|668||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|669||{{u|Канат Алимбаев}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|670||{{u|03ainura}}||9||15||0||0||0||0||0||0||0
|-
|671||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|672||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0
|-
|673||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|674||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|675||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|676||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|677||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0
|-
|678||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|679||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|680||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|681||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|682||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|683||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0
|-
|684||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0
|-
|685||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|686||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|687||{{u|Kazprose}}||9||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|688||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|689||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|690||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|691||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|692||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|693||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|694||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|695||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|696||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|697||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|698||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|699||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|700||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|701||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|702||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|703||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|704||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0
|-
|705||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|706||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|707||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|708||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|709||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|710||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|711||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|712||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1
|-
|713||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|714||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|715||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|716||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|717||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0
|-
|718||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0
|-
|719||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|720||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|721||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|722||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|723||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|724||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|725||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|726||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|727||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|728||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|729||{{u|Михайлов Игорь}}||8||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|730||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|731||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|732||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|733||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0
|-
|734||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|735||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|736||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|737||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|738||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0
|-
|739||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|740||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0
|-
|741||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|742||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|743||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|744||{{u|92.47.205.125}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|745||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|746||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0
|-
|747||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|748||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|749||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|750||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|751||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0
|-
|752||{{u|Aldogarov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|753||{{u|AmanbekAyauly}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|754||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|755||{{u|Aseke16}}||7||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|756||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|757||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|758||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|759||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|760||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|761||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|762||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|763||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|764||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|765||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|766||{{u|Jimmy&amp;Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0
|-
|767||{{u|KAigerim}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|768||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|769||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0
|-
|770||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|771||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|772||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|773||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|774||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|775||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|776||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|777||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|778||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|779||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|780||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|781||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0
|-
|782||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|783||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|784||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|785||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|786||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|787||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|788||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|789||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|790||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|791||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|792||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|793||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|794||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0
|-
|795||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0
|-
|796||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|797||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|798||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|799||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|800||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|801||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|802||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|803||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|804||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|805||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|806||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|807||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|808||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|809||{{u|Aglamkhanm29}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|810||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|811||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|812||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|813||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|814||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|815||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|816||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|817||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|818||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|819||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|820||{{u|Balhanum}}||6||1||0||0||0||8||0||0||0
|-
|821||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0
|-
|822||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|823||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|824||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0
|-
|825||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0
|-
|826||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|827||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|828||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0
|-
|829||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0
|-
|830||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0
|-
|831||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0
|-
|832||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|833||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|834||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|835||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|836||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|837||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0
|-
|838||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1
|-
|839||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|840||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|841||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|842||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|843||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|844||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|845||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|846||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|847||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0
|-
|848||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|849||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|850||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|851||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0
|-
|852||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||6||0||1||1||0||0||0||0||0
|-
|853||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|854||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||1||0||0||0||0||0
|-
|855||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|856||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|857||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|858||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|859||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|860||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|861||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|862||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|863||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|864||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|865||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|866||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|867||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|868||{{u|Назгүл Қуантқан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|869||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|870||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|871||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|872||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|873||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|874||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|875||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|876||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|877||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|878||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|879||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|880||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|881||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|882||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|883||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|884||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0
|-
|885||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|886||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|887||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|888||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|889||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|890||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|891||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|892||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|893||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0
|-
|894||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|895||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|896||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|897||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0
|-
|898||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|899||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|900||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|901||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|902||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|903||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|904||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|905||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0
|-
|906||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|907||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0
|-
|908||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|909||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|910||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|911||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|912||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|913||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|914||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|915||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|916||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|917||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|918||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|919||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0
|-
|920||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|921||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|922||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|923||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0
|-
|924||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|925||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|926||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|927||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|928||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|929||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0
|-
|930||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|931||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|932||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|933||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|934||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|935||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|936||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|937||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|938||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|939||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|940||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|941||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|942||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|943||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0
|-
|944||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|945||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|946||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|947||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|948||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|949||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|950||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|951||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0
|-
|952||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|953||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|954||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|955||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|956||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|957||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|958||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|959||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|960||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|961||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|962||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|963||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|964||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|965||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|966||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|967||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|968||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0
|-
|969||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|970||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|971||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0
|-
|972||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|973||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|974||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|975||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|976||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|977||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|978||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|979||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|980||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0
|-
|981||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0
|-
|982||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0
|-
|983||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|984||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|985||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|986||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|987||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|988||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|989||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|990||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|991||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|992||{{u|Aq.Sholpan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|993||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|994||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|995||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|996||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|997||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|998||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|999||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1000||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1001||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1002||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1003||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1004||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1005||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0
|-
|1006||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1007||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1008||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1009||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1010||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1011||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1012||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1013||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0
|-
|1014||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1015||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1016||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1017||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1018||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1019||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1020||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0
|-
|1021||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1022||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1023||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1024||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1025||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1026||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1027||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1028||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1029||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1030||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0
|-
|1031||{{u|Semsk-Karaga}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1032||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1033||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1034||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1035||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1036||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1037||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1038||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1039||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1040||{{u|Wikuiser}}||4||11||2||47||29||0||0||23||0
|-
|1041||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1042||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1043||{{u|Zhibek2003}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1044||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1045||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1046||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1047||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1048||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1049||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1050||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0
|-
|1051||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1052||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1053||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1054||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1055||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0
|-
|1056||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1057||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1058||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1059||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1060||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1061||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1062||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1063||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1064||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1065||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1066||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1067||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1068||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1069||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1070||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1071||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1072||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1073||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1074||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1075||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1076||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1077||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1078||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0
|-
|1079||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0
|-
|1080||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1081||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1082||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1083||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1084||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1085||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1086||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1087||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0
|-
|1088||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1089||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1090||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1091||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0
|-
|1092||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1093||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1094||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1095||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1096||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1097||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1098||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1099||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1100||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1101||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1102||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1103||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1104||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1105||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1106||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1107||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1108||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1109||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1110||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1111||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1112||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1113||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1114||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0
|-
|1115||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1116||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1117||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1118||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1119||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1120||{{u|Ahan Zere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1121||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1122||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1123||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1124||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1125||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1126||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1127||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1128||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1129||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1130||{{u|AlexKoval}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1131||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1132||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1133||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1134||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0
|-
|1135||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1136||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1137||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1138||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1139||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1140||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1141||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1142||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1143||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1144||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1145||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1146||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1147||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1148||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1149||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1150||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1151||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1152||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1153||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1154||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1155||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1156||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1157||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1158||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1159||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1160||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1161||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1162||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1163||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1164||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1165||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1166||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0
|-
|1167||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1168||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0
|-
|1169||{{u|Gaukhar1980}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1170||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1171||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1172||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1173||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1174||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1175||{{u|Ibrayevan}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1176||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1177||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1178||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1179||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1180||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1181||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1182||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1183||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1184||{{u|Kvazimodo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1185||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0
|-
|1186||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1187||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1188||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0
|-
|1189||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0
|-
|1190||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0
|-
|1191||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1192||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1193||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1194||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1195||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1196||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0
|-
|1197||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1198||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1199||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1200||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1201||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0
|-
|1202||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1203||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1204||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1205||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1206||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1207||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1208||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1209||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1210||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1211||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1212||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1213||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1214||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1215||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1216||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1217||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1218||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1219||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0
|-
|1220||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1221||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1222||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0
|-
|1223||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1224||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1225||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1226||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1227||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1228||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1229||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1230||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1231||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1232||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1233||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1234||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1235||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1236||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1237||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1238||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1239||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1240||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1241||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1242||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1243||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1244||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1245||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1246||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1247||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1248||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1249||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1250||{{u|Даулет1278}}||3||1||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1251||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1252||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1253||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1254||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1255||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1256||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1257||{{u|Зиедбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1258||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1259||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1260||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1261||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1262||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1263||{{u|Кенесары хан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1264||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1265||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0
|-
|1266||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1267||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1268||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1269||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1270||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1271||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1272||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1273||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1274||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1275||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1276||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1277||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1278||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1279||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1280||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1281||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1282||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1283||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1284||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1285||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1286||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1287||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1288||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1289||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1290||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1291||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1292||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1293||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1294||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1295||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1296||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1297||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1298||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1299||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1300||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0
|-
|1301||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1302||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1303||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1304||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1305||{{u|19642206g}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1306||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1307||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1308||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1309||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1310||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1311||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1312||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1313||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1314||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1315||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1316||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1317||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1318||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1319||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1320||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1321||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1322||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1323||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1324||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1325||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1326||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1327||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1328||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1329||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1330||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1331||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1332||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1333||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1334||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1335||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1336||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1337||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1338||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1339||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1340||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1341||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1342||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1343||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1344||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1345||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1346||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1347||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1348||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1349||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1350||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1351||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1352||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1353||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1354||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1355||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1356||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1357||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1358||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1359||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1360||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1361||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1362||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1363||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1364||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1365||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1366||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1367||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1368||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1369||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1370||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1371||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1372||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1373||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0
|-
|1374||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1375||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1376||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1377||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1378||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1379||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1380||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1381||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1382||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1383||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1384||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1385||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1386||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1387||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1388||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1389||{{u|Aidyn93}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1390||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1391||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1392||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0
|-
|1393||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1394||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1395||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1396||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1397||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1398||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1399||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1400||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1401||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1402||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1403||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1404||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1405||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1406||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1407||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1408||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1409||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1410||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1411||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1412||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1413||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1414||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1415||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1416||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1417||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1418||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1419||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1420||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0
|-
|1421||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1422||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1423||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1424||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1425||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1426||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1427||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1428||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1429||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1430||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1431||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1432||{{u|Barlykbayeva Alima}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1433||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0
|-
|1434||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1435||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1436||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1437||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1438||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1439||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1440||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1441||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1442||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1443||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1444||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1445||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1446||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1447||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1448||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1449||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1450||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0
|-
|1451||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1452||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1453||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1454||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1455||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1456||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1457||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1458||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1459||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1460||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1461||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1462||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1463||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1464||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1465||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1466||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1467||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1468||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1469||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1470||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1471||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1472||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1473||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1474||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1475||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1476||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1477||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0
|-
|1478||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1479||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1480||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1481||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1482||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1483||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1484||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1485||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1486||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1487||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1488||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1489||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1490||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1491||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1492||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1493||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1494||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1495||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1496||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1497||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1498||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1499||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1500||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1501||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1502||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1503||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1504||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1505||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0
|-
|1506||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1507||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1508||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1509||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1510||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1511||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1512||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1513||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1514||{{u|Omarova. ayagul}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1515||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1516||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1517||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1518||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1519||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1520||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1521||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1522||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1523||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0
|-
|1524||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1525||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1526||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1527||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1528||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1529||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1530||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1531||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1532||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1533||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0
|-
|1534||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1535||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1536||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1537||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1538||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1539||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1540||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1541||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0
|-
|1542||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0
|-
|1543||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1544||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1545||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1546||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0
|-
|1547||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1548||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1549||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0
|-
|1550||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1551||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1552||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1553||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1554||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0
|-
|1555||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1556||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1557||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0
|-
|1558||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1559||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1560||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1561||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1562||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1563||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1564||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1565||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1566||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1567||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1568||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1569||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1570||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1571||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1572||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1573||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1574||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1575||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1576||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1577||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1578||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1579||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1580||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1581||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1582||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1583||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1584||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1585||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1586||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1587||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1588||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1589||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1590||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1591||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1592||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1593||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1594||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1595||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1596||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1597||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1598||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1599||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1600||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1601||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1602||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1603||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1604||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1605||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1606||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1607||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1608||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1609||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1610||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1611||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1612||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1613||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1614||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1615||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1616||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1617||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1618||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1619||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1620||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1621||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1622||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1623||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1624||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1625||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1626||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1627||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1628||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0
|-
|1629||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1630||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1631||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1632||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1633||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1634||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1635||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1636||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1637||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1638||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1639||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1640||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1641||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1642||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1643||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1644||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1645||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1646||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1647||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1648||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1649||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1650||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1651||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1652||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1653||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1654||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1655||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1656||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1657||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1658||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1659||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1660||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1661||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1662||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1663||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1664||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1665||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1666||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1667||{{u|Сағынғали Айбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1668||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1669||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1670||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0
|-
|1671||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1672||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1673||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1674||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1675||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1676||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1677||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1678||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1679||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1680||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1681||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1682||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1683||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0
|-
|1684||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1685||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1686||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1687||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1688||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1689||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0
|-
|1690||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1691||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1692||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1693||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1694||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0
|-
|1695||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1696||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1697||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1698||{{u|Құралай Мұратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1699||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1700||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1701||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1702||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1703||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1704||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1705||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1706||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0
|-
|1707||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||209||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1
|-style=&quot;background-color:#ddf&quot;
|||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]]</text>
      <sha1>pwz0l2c925gjny2pnn48qaarrdctip1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хейдар Әлиев орталығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700999</id>
    <revision>
      <id>3602530</id>
      <parentid>3345541</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>165</id>
      </contributor>
      <comment>«[[:File:Right_wing_of_Heydar_Aliyev_Center,_Baku_Azerbaijan.jpg|Right_wing_of_Heydar_Aliyev_Center,_Baku_Azerbaijan.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Right_wing_of_Heydar_Aliyev_Center,_Baku_</comment>
      <origin>3602530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5668" sha1="raii4btsqd81ap89ua742es3zqgvaqp" xml:space="preserve">{{Ғимарат|ғимараттың аты=Хейдар Әлиев орталығы|шынайы аты={{lang-az|Heydər Əliyev Mərkəzi}}|құрылысы басталды=2007 жыл 7 қыркүйек|құрылысы аяқталды=2012 жыл|мекен жайы={{AZE}}, [[Баку]], Хейдар Әлиев даңғылы 1|төбесі=74 м|ғимараттың ішкі ауданы=57519 м²|сәулетшісі={{Ту|Ұлыбритания}} [[Заха Хадид]]|салушы={{Ту|Түркия}} DIA Holding|позициялық карта=Әзірбайжан|карта ені=300|lat_dir=N|lon_deg=49.865091|lon_dir=E|region=AZ|lat_deg=40.394574|суреті=}}
'''Хейдар Әлиев орталығы''' ({{Lang-az|Heydər Əliyev Mərkəzi}}) — [[Әзірбайжан]] астанасы [[Баку]]дегі Хейдар Әлиев даңғылында орналасқан мәдени орталық. Бұл аудитория (конгресс орталығы), мұражай, көрме залдары және әкімшілік кеңселерді қамтитын күрделі ғимарат.

Орталықтың жобасын [[2007 жыл]]ы сәулетші [[Заха Хадид]] жасаған. [[Хейдар Әлирзаұлы Әлиев|Хейдар Әлиев]] атындағы мәдени орталық қазіргі Бакудің символдарының бірі болып саналады.

2014 жылы ол әлемдегі ең жақсы ғимарат деп танылды және 2014 жылы «Жыл дизайны» сыйлығымен марапатталды.&lt;ref&gt;[http://www.novate.ru/blogs/020714/26868/ Центр Гейдара Алиева в Баку — лучшее в мире здание]&lt;/ref&gt;

== Орталық тарихы ==
[[Сурет:200 Azerbaijani manat in 2018 Obverse.jpg|нобай|2018 жылғы 200 манаттық банкноттағы Хейдар Әлиев орталығы]]
Орталық мемлекеттік құрылыс философиясы мен әзірбайжандық идеологиясын іргелі зерттеу саласында дәйекті қызметті жүзеге асыруға, сондай-ақ әзірбайжан [[тарих]]ын, [[Әзербайжан тілі|тілін]], [[Әзірбайжан халқының мәдениеті|мәдени]], ұлттық және рухани құндылықтарын жан-жақты дамытуға жәрдемдесуге шақырылған.&lt;ref name=&quot;foundation&quot;&gt;http://www.heydar-aliyev-foundation.org/ru/content/index/142/&lt;/ref&gt;

Орталық Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиевтің [[2006 жыл]]ғы [[29 желтоқсан]]дағы № 1886 жарлығына сәйкес құрылған.

Орталық алып жатқан аумақта бұрын Саттархан атындағы зауыт жұмыс істеген. Зауыттың аумағы 16 гектарды құрады. Зауыт басқа жерге көшіріліп, аумақ тазартылып, құрылыс жұмыстары басталып кетті. 2007 жылдың 10 қыркүйегінде ғимараттың ірге тасы қаланды.&lt;ref name=&quot;foundation&quot; /&gt;

Құрылыс 101 801 м² аумақта жүргізілді. Ғимараттың құрылысы Discovery және Science арналарында біздің заманымыздың ең батыл инженерлік жобалары мен әлемнің сәулет шедеврлеріне арналған Build It Bigger шоуының бір бөлімінде көрсетілді. Бағдарлама барысында жүргізуші Дэнни Форстер Гейдар Әлиев орталығы туралы: «Бұл жай ғана мәдени орталық емес, бұл әлемде өз орнын көрсетудің бір жолы» дейді.

2012 жылы 10 мамырда Орталықтың салтанатты ашылуы Хейдар Әлиевтің туғанына 89 жыл толуына орай өтті. Салтанатты рәсімге Әзірбайжан президенті Ильхам Әлиев, оның жұбайы Мехрибан Алиева және олардың отбасы мүшелері қатысты.

2012 жылдың 8 қазанында Хейдар Әлиев орталығы туралы Ереже бекітілді.

2013 жылы Хейдар Әлиев орталығының жобасы 2013 жылдың қазан айында [[Сингапур]]да өткен Дүниежүзілік сәулет фестивалінде ұсынылды.

Хейдар Әлиев орталығының директоры – Анар Алакбаров&lt;ref&gt;http://heydaraliyevcenter.az/#14_Structure%7Cзаглавие=About&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Бакудағы ғимараттары мен құрылыстар]]
[[Санат:Мәдени орталықтар]]
[[Санат:Әзірбайжанның көрме орталықтары]]
[[Санат:Хейдар Әлиев атындағы нысандар]]
[[Санат:Заха Хадид]]
[[Санат:Әзірбайжанда 2012 жылы салынған ғимараттар мен құрылыстар]]
[[Санат:Әзірбайжан банкноттарында бейнеленген ғимараттар]]
[[Санат:2007 жылы салынған ғимараттар мен құрылыстар]]</text>
      <sha1>raii4btsqd81ap89ua742es3zqgvaqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Artemvibe</title>
    <ns>3</ns>
    <id>703510</id>
    <revision>
      <id>3602457</id>
      <parentid>3175793</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vladimir Solovjev</username>
        <id>28571</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Vladimir Solovjev [[Қатысушы талқылауы:ArTeM YT off(1k)]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Artemvibe]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/ArTeM YT off(1k)|ArTeM YT off(1k)]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Artemvibe|Artemvibe]]&quot;</comment>
      <origin>3175793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="240" sha1="b52v2job5tb1lhs99a4xrafnx113px4" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ArTeM YT off(1k)}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 19:35, 2023 ж. шілденің 7 (+06)</text>
      <sha1>b52v2job5tb1lhs99a4xrafnx113px4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арман Абайұлы Шаққалиев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>715518</id>
    <revision>
      <id>3602481</id>
      <parentid>3511524</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15559" sha1="pnf47lm9pjtxwad3xx6v494m2xh0wc8" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Арман Абайұлы Шаққалиев
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Арман Шаққалиев (cropped, 31-01-2024).jpg  
 | Суреті               = Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Шаққалиев, 2024 жыл

 | Титулы               = 3-[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады      = 2 қыркүйек 2023 жылдан бері
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Премьер              = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]&lt;br&gt;[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
 | Вице-президент       = 
 | Ізашары              = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]]
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2               = [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция Бірінші вице-министрі]]
 | Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_2      = 11 қазан 2022
 | Басқаруын аяқтады_2    = 2 қыркүйек 2023
 | Президент_2            = 
 | мәтін2_2               = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]]
 | тақырыпша2_2           = Министрі
 | Премьер_2              = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]
 | Ізашары_2              = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]&lt;ref name=&quot;vitseministr&quot; /&gt;
 | Ізбасары_2             = [[Айжан Әділқызы Бижанова|Айжан Бижанова]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|title=Айжан Бижанова ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2023-09-19|accessdate=2023-10-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022091739/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

 | Титулы_3               = [[Еуразиялық Экономикалық Одақ]]тың Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі
 | Ту_3                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_3                  = Flag of the Eurasian Economic Union.svg
 | Басқара бастады_3      = 6 қараша 2020
 | Басқаруын аяқтады_3    = 6 қазан 2022
 | Президент_3            = 
 | Премьер_3              = 
 | мәтін2_3               = [[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]]
 | тақырыпша2_3           = Төрағасы


 | Туған күні           = 1.12.1977
 | Туған жері           = {{туғанжері|Балқаш (қала){{!}}Балқаш|Балқашта}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&amp;pos=1;48#pos=1;48|title=Шаккалиев Арман Абаевич (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-10-20}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021144502/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&amp;pos=11;148#pos=11;148|date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 

 | Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2007–)&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;
 | Білімі               = 1) [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]];&lt;br&gt;2) [[Еуразия ұлттық университеті]];&lt;br&gt;3) [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;
 | Мамандығы            = 1) стандарттау, сертификаттау және [[метрология]];&lt;br&gt;2) [[заңгер]];&lt;br&gt;3) [[экономист]]&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;&lt;br&gt;4) сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша сарапшы-аудитор
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = [https://www.gov.kz/memleket/entities/mti?lang=kk Сауда және интеграция министрлігінің ресми сайты]
 | Commons              = Arman Şaqqaliev

 | Атағы                = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 

 | Марапаттары          = {{Қатар|{{Құрмет ордені}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}}}
 | Қолтаңбасы           = 
}}
'''Арман Абайұлы Шаққалиев'''&lt;ref name=&quot;aqorda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/aa-shakkalievti-tagayyndau-turaly-285147|title=А.А. Шаққалиевті тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2023-09-02|accessdate=2023-10-22}}&lt;/ref&gt; ([[1 желтоқсан]] [[1977 жыл]], [[Балқаш]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист және 2023 жылғы 2 қыркүйектен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]].

== Жастық шағы және білімі ==
Арман Шаққалиев [[1977 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]]ында, [[Қарағанды облысы]]ның [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласында дүниеге келген.

Шаққалиев [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]]нде «стандарттау, сертификаттау және [[метрология]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» мамандығына, [[Еуразия ұлттық университеті]]нде [[заңгер]] мамандығына және [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде экономист мамандығына білім алған және сонымен қатар «Сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша» сарапшы-аудитор және Халықаралық инженерлік академиясының корреспондент мүшесі болып келеді.&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Өз саяси мансабын Шаққалиев [[Астана]] қаласы және [[Ақмола облысы]] бойынша «Кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және тарату агенттігі» ААҚ заң кеңесшісі болып бастаған.&lt;ref name=&quot;ministry&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-21}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021150927/https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;

2001–2002 жылдары аралығында ол Қазақстан Мемлекеттік материалдық резервтер жөніндегі агенттіктің бас маманы, бөлім бастығы болса, бұдан кейін, 2004 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] Дәрменсіз борышкерлермен жұмыс жөніндегі комитеттің дәрменсіз кәсіпорындарды талдау және мониторингілеу басқармасының басшысы болды.&lt;ref name=&quot;resmiy&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

2004 жылы ол «Қазақстан метрология институты» РМК директоры болып тағайындалды, бұл қызметте 2008 жылға дейін болды да, бұдан кейін 2016 жылғы сәуірге дейін [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК директоры болды.&lt;ref name=&quot;resmiy&quot; /&gt;

2016–2018 жылдары аралығында Шаққалиев [[Еуразиялық Экономикалық комиссия]]ның Техникалық реттеу және аккредиттеу департаментінің директоры және 2018–2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Қазақстан Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы болды.

2019 жылдан 2020 жылға дейін ол — [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы. 2020 жылы ЕЭО-ға қайта оралып, Қазақстан Республикасынан Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының мүшесі, ЕЭК Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі болып тағайындалды, бұл қызметте 2022 жылға дейін болды.&lt;ref name=&quot;eldala&quot; /&gt;

2022 жылғы 11 қазанда Шаққалиев [[Қазақстан үкіметі]]нің қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция вице-министрі]] болып тағайындалды да, [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]тың ізбасары болды.&lt;ref name=&quot;vitseministr&quot;&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|title=Арман Шаққалиев ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2022-10-11|accessdate=2023-10-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022092006/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы 2 қыркүйекте Шаққалиев [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;aqorda&quot; /&gt;

== Жеке өмірі ==
Арман Шаққалиев үйленген.&lt;ref name=&quot;eldala&quot; /&gt;

== Марапаттары ==
Арман Шаққалиевтың марапаттары:&lt;ref name=&quot;eldala&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/12438-shakkaliev-arman-abaevich|title=Арман Шаккалиев|lang=ru|publisher=eldala.kz|accessdate=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;
* Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі мемлекетаралық кеңестің (МГС) «Еңбек сіңіргені үшін» құрмет белгісі;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011);
* [[Еуразиялық Экономикалық Одақ]]тың дамуына қосқан үлесі үшін (2019);
* «Жыл патриоты» ведомстволық сыйлығы (2019);
* [[Құрмет ордені]] (2021).

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}}
{{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}}

[[Санат:Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан сауда министрлері]]</text>
      <sha1>pnf47lm9pjtxwad3xx6v494m2xh0wc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602484</id>
      <parentid>3602481</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gulnazira.koshanova</username>
        <id>180841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15559" sha1="6yajxum6n2k2j4ua716k3m45scbzhi0" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Арман Абайұлы Шаққалиев
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Арман Шаққалиев (cropped, 31-01-2024).jpg  
 | Суреті               = Arman Şaqqaliev (2023-11-22).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Шаққалиев, 2023 жыл

 | Титулы               = 3-[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]]
 | Ту                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2                  = Emblem of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады      = 2 қыркүйек 2023 жылдан бері
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Президент            = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | Премьер              = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]&lt;br&gt;[[Олжас Абайұлы Бектенов|Олжас Бектенов]]
 | Вице-президент       = 
 | Ізашары              = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]]
 | Ізбасары             = 

 | Титулы_2               = [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция Бірінші вице-министрі]]
 | Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan.svg
 | Басқара бастады_2      = 11 қазан 2022
 | Басқаруын аяқтады_2    = 2 қыркүйек 2023
 | Президент_2            = 
 | мәтін2_2               = [[Серік Мақашұлы Жұманғарин|Серік Жұманғарин]]
 | тақырыпша2_2           = Министрі
 | Премьер_2              = [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]
 | Ізашары_2              = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]&lt;ref name=&quot;vitseministr&quot; /&gt;
 | Ізбасары_2             = [[Айжан Әділқызы Бижанова|Айжан Бижанова]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|title=Айжан Бижанова ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2023-09-19|accessdate=2023-10-22}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022091739/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/ayzhan-bizhanova-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1983835|date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

 | Титулы_3               = [[Еуразиялық Экономикалық Одақ]]тың Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі
 | Ту_3                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_3                  = Flag of the Eurasian Economic Union.svg
 | Басқара бастады_3      = 6 қараша 2020
 | Басқаруын аяқтады_3    = 6 қазан 2022
 | Президент_3            = 
 | Премьер_3              = 
 | мәтін2_3               = [[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]]
 | тақырыпша2_3           = Төрағасы


 | Туған күні           = 1.12.1977
 | Туған жері           = {{туғанжері|Балқаш (қала){{!}}Балқаш|Балқашта}}, [[Қарағанды облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&amp;pos=1;48#pos=1;48|title=Шаккалиев Арман Абаевич (персональная справка)|lang=ru|publisher=online.zakon.kz|accessdate=2023-10-20}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021144502/https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=33473460&amp;pos=11;148#pos=11;148|date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 

 | Партиясы             = [[Аманат (партия)|Аманат]] (2007–)&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;
 | Білімі               = 1) [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]];&lt;br&gt;2) [[Еуразия ұлттық университеті]];&lt;br&gt;3) [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;
 | Мамандығы            = 1) стандарттау, сертификаттау және [[метрология]];&lt;br&gt;2) [[заңгер]];&lt;br&gt;3) [[экономист]]&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;&lt;br&gt;4) сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша сарапшы-аудитор
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = [https://www.gov.kz/memleket/entities/mti?lang=kk Сауда және интеграция министрлігінің ресми сайты]
 | Commons              = Arman Şaqqaliev

 | Атағы                = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 

 | Марапаттары          = {{Қатар|{{Құрмет ордені}}|{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}}}
 | Қолтаңбасы           = 
}}
'''Арман Абайұлы Шаққалиев'''&lt;ref name=&quot;aqorda&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/aa-shakkalievti-tagayyndau-turaly-285147|title=А.А. Шаққалиевті тағайындау туралы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты|date=2023-09-02|accessdate=2023-10-22}}&lt;/ref&gt; ([[1 желтоқсан]] [[1977 жыл]], [[Балқаш]], [[Қарағанды облысы]]) — қазақстандық саясаткер, заңгер, экономист және 2023 жылғы 2 қыркүйектен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]].

== Жастық шағы және білімі ==
Арман Шаққалиев [[1977 жыл]]ғы [[1 желтоқсан]]ында, [[Қарағанды облысы]]ның [[Балқаш (қала)|Балқаш]] қаласында дүниеге келген.

Шаққалиев [[М.Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті]]нде «стандарттау, сертификаттау және [[метрология]]&lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;» мамандығына, [[Еуразия ұлттық университеті]]нде [[заңгер]] мамандығына және [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]нде экономист мамандығына білім алған және сонымен қатар «Сапа менеджменті жүйесінің сәйкестігін растау бойынша» сарапшы-аудитор және Халықаралық инженерлік академиясының корреспондент мүшесі болып келеді.&lt;ref name=&quot;zakonkz&quot; /&gt;

== Мансабы ==
Өз саяси мансабын Шаққалиев [[Астана]] қаласы және [[Ақмола облысы]] бойынша «Кәсіпорындарды қайта ұйымдастыру және тарату агенттігі» ААҚ заң кеңесшісі болып бастаған.&lt;ref name=&quot;ministry&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-21}} {{wayback|url=https://web.archive.org/web/20231021150927/https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|date=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;

2001–2002 жылдары аралығында ол Қазақстан Мемлекеттік материалдық резервтер жөніндегі агенттіктің бас маманы, бөлім бастығы болса, бұдан кейін, 2004 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік кіріс министрлігі|Мемлекеттік кіріс министрлігі]] Дәрменсіз борышкерлермен жұмыс жөніндегі комитеттің дәрменсіз кәсіпорындарды талдау және мониторингілеу басқармасының басшысы болды.&lt;ref name=&quot;resmiy&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/mti/about/structure/people/619?lang=kk|title=Шаққалиев Арман Абайұлы|lang=kk|publisher=[[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі]]нің ресми сайты|accessdate=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

2004 жылы ол «Қазақстан метрология институты» РМК директоры болып тағайындалды, бұл қызметте 2008 жылға дейін болды да, бұдан кейін 2016 жылғы сәуірге дейін [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің «Қазақстан стандарттау және сертификаттау институты» РМК директоры болды.&lt;ref name=&quot;resmiy&quot; /&gt;

2016–2018 жылдары аралығында Шаққалиев [[Еуразиялық Экономикалық комиссия]]ның Техникалық реттеу және аккредиттеу департаментінің директоры және 2018–2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігі|Қазақстан Инвестициялар және даму министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы болды.

2019 жылдан 2020 жылға дейін ол — [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрлігі]] Техникалық реттеу және метрология комитетінің төрағасы. 2020 жылы ЕЭО-ға қайта оралып, Қазақстан Республикасынан Еуразиялық экономикалық комиссия алқасының мүшесі, ЕЭК Бәсекелестік және монополияға қарсы реттеу министрі болып тағайындалды, бұл қызметте 2022 жылға дейін болды.&lt;ref name=&quot;eldala&quot; /&gt;

2022 жылғы 11 қазанда Шаққалиев [[Қазақстан үкіметі]]нің қаулысымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция вице-министрі]] болып тағайындалды да, [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]тың ізбасары болды.&lt;ref name=&quot;vitseministr&quot;&gt;{{Cite web|url=https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|title=Арман Шаққалиев ҚР сауда және интеграция бірінші вице-министрі болып тағайындалды|lang=kk|publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты|date=2022-10-11|accessdate=2023-10-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231022092006/https://primeminister.kz/kz/hrpolitic/appointments/arman-shakkaliev-kr-sauda-zhane-integraciya-birinshi-vice-ministri-bolyp-tagayyndaldy-1192638|date=2023-10-22}}&lt;/ref&gt;

2023 жылғы 2 қыркүйекте Шаққалиев [[Қазақстан Республикасының Президенті|президент]] [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] жарлығымен [[Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігі|Сауда және интеграция министрі]] болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;aqorda&quot; /&gt;

== Жеке өмірі ==
Арман Шаққалиев үйленген.&lt;ref name=&quot;eldala&quot; /&gt;

== Марапаттары ==
Арман Шаққалиевтың марапаттары:&lt;ref name=&quot;eldala&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eldala.kz/dannye/dosye/12438-shakkaliev-arman-abaevich|title=Арман Шаккалиев|lang=ru|publisher=eldala.kz|accessdate=2023-10-21}}&lt;/ref&gt;
* Стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі мемлекетаралық кеңестің (МГС) «Еңбек сіңіргені үшін» құрмет белгісі;
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]] (2011);
* [[Еуразиялық Экономикалық Одақ]]тың дамуына қосқан үлесі үшін (2019);
* «Жыл патриоты» ведомстволық сыйлығы (2019);
* [[Құрмет ордені]] (2021).

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Олжас Бектеновтің министрлер кабинеті}}
{{Әлихан Смайыловтың министрлер кабинеті}}

[[Санат:Дулатұлы атындағы Қостанай инженерлік-экономикалық университеті түлектері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан сауда министрлері]]</text>
      <sha1>6yajxum6n2k2j4ua716k3m45scbzhi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:MuratbekErkebulan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>747228</id>
    <revision>
      <id>3602467</id>
      <parentid>3602090</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:33:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үлгі мақалалар */</comment>
      <origin>3602467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18444" sha1="6jle43tep8a75rf5enmgepc7y0jg59m" xml:space="preserve">{{DISPLAYTITLE:&lt;span style=&quot;color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em&quot;&gt;&lt;span style=&quot;display:none;&quot;&gt;Қатысушы:&lt;/span&gt;'''MuratbekErkebulan'''&lt;/span&gt;}}
[[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]]
&lt;/div&gt;
'''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы'''
{{User lang
| lang = kk
| name = Қазақ тілі
| level = N
| size = 
| info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады'''
&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;
}}
{{User zh-2}}
{{User ky-3}}
{{User ru-2}}
{{User en-4}}
{{User mn-1}}
{{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} 
{{User:Box/Туған жері:ШҚО}}
{{User:Box/Қызығушылық:Қытай тілі}}
{{User:Box/Windows 7 қолданушысы}}
|{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}}
{{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} 
{{User:Box/Статистика:Мақала саны|69}}
== Мақала ==
69
{| class=&quot;wikitable&quot;
! № !! Мақала аты !! Уақыты !! Байт өлшемі
|-
| 1|| [[Эрдэнэт]] || [[1 қаңтар]], [[2025 жыл]] || &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 2|| [[Яковлев Як-42]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9515&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 3|| [[Zhezkazgan Air]]|| [[4 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3543&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 4|| [[Жетісу Әуекомпаниясы]] || [[4 шілде]], [[2025 жыл]] ||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4614&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 5|| [[Яковлев Як-40]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+18 586&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 6||[[Аэрофлот 167 рейсі]]|| [[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8020&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 7||[[Орхон аймағы]]||[[5 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5060&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 8||[[Орхон өзені]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4016&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 9||[[Ховд]]||[[6 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8882&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 10||[[ГАЗ-3307]]||[[7 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 352&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 11||[[Санья қаласы]]||[[8 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+34 879&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 12||[[Илюшин Ил-62]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 410&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 13||[[DETA Air]]||[[9 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5254&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 14||[[Улан-Удэ]]||[[11 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+16 153&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 15||[[КрасАвиа]]||[[21 шілде]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9097&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 16||[[Бозанбай (өзен)]]|| [[28 шілде]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1637&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 17||[[Северобайкальск]]|| [[2 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+20 638&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 18||[[Базарқорған]]|| [[3 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9411&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 19||[[Рас Әл-Хайма]]||[[3 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5599&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 20||[[Гай (қала)]]||[[5 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+17 165&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 21||[[Петропавловск-Камчатский]]||[[9 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 22||[[Дархан (қала)]]||[[16 тамыз]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 470&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 23||[[Туполев Ту-154]]||[[24 тамыз]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+38 617&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 24||[[Майлысу]]||[[20 қыркүйек]], [[2025 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9246&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 25||[[Шолпаната әуежайы]]||[[26 қыркүйек]], [[2025 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2679&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 26||[[Қарақол Халықаралық әуежайы]]||[[11 ақпан]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5376&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 27||[[Жаңажер (Соқылық ауданы)]]||[[6 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5588&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
|28||[[Asia Airways]]||[[7 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5438&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 29||[[Құрманжан Датқа]]||[[11 наурыз]], [[2026 жыл]]||  &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+11 367&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 30||[[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]]||[[13 наурыз]], [[2026 жыл]]|| &lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+12 480&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 31||[[Таулы Алтай әуежайы]]||[[30 наурыз]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+8557&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 32||[[Boeing 767]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+40 850&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 33||[[Windows XP Build 2437]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2862&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 34||[[Windows XP Build 2509]]||[[2 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5109&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 35||[[Windows Server 2003 Build 2497]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2678&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 36||[[Алтай әуежайы]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6117&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 37||[[Байкөл (қала)]]||[[3 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 542&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 38||[[Windows 95 Build 106]]||[[4 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1827&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 39||[[Төменгі Ангар әуежайы]]||[[6 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3449&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 40||[[Windows Server 2003 Build 2410]]||[[7 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5836&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 41||[[Солтүстік Хартум]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+9281&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 42||[[Үст-Барғозин]]||[[8 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 152&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 43||[[Емгекшіл]]||[[9 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;
&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5258&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 44||[[Қазарман әуежайы]]||[[10 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5568&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 45||[[Windows Server 2008]]||[[11 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+25 437&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 46||[[East Air]]||[[12 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3309&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 47||[[Максимовка (Ресей)]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3991&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 48||[[Еркештам]]||[[13 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4846&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 49||[[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]]||[[14 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4536&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 50||[[Левый берег]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 51||[[Шмелёв Лог]]||[[16 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+934&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 52||[[Душанбе Плазасы]]||[[17 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7461&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 53||[[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]]||[[18 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+37 881&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 54||[[Хожант Халықаралық әуежайы]]||[[21 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+13 790&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 55||[[Черкассы Халықаралық әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7683&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 56||[[Ысхақ Раззақов әуежайы]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2669&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 57||[[Every End]]||[[23 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+2226&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 58||[[Цнал]]||[[25 сәуір]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4256&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 59||[[Бірінші Мамыр ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3887&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 60||[[Нұрлы мекен ықшам ауданы]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+6139&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 61||[[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]]||[[1 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4700&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 62||[[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7917&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 63||[[34-ші ықшам аудан (Хожант)]]||[[2 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1727&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 64||[[Қарқара (Қырғызстан)]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+3848&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 65||[[Көпіребазар]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+4778&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 66||[[Айдарәлиев ауыл аймағы]]||[[5 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+1370&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 67||[[Қызылүңгір]]||[[6 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7084&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 68||[[Таранбазар]]||[[7 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+7440&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|-
| 69||[[Гава (Қырғызстан)]]||[[9 мамыр]], [[2026 жыл]]||&lt;center&gt;&lt;span style=&quot;color:green;&quot;&gt;+5192&lt;/span&gt;&lt;/center&gt;
|}


* Таңбаланған тізім элементі

==Үлгі мақалалар==
40
===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]&lt;/center&gt;
===USERBOX ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]&lt;/center&gt; 
===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ===
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]&lt;/center&gt;

== Хронологиялық сипаттама ==
&lt;center&gt;[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt;
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.&lt;/center&gt; 
&lt;center&gt;[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.&lt;/center&gt;

== Тіркелгілер ==
* [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]&lt;br&gt;
* [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]]
[[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]]
&lt;!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!&gt;</text>
      <sha1>6jle43tep8a75rf5enmgepc7y0jg59m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көтен хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754502</id>
    <revision>
      <id>3602382</id>
      <parentid>3602026</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8806" sha1="j9o099euwj3fh7p1bmc20h0taazjv7x" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =  
 | Қазақша есімі        = Көтен Сүттейұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік, кейіннен христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Елизавета Куманиялық
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Кетен Сүттейұлы''' (Көтен хан) ({{lang-hu|Kötöny}}; XIII ғасыр, [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] — 1241, [[Будапешт|Пешт]]) — қыпшақ ханы, [[Тертер әулеті]]нен шыққан (Тертер-оба, Дурут). Бұл әулеттен белгілі хандар Искала мен Болуша шыққан, олар алғаш болып орыстарға қарсы жорықтарды басқарған. Тарихи әдебиеттерде оның есімінің әртүрлі транскрипциялары кездеседі: Köten, Kutan, Kuthen, Kuthens, Kotyan, Kotjan, Koteny, Kötöny, Kuethan, Кутен, Хотен.&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3830586 Котян Сутоевич]&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[1205 жыл]]ы, Галицкий князі [[Роман Мстиславич]] қайтыс болғаннан кейін, Кетен ағасы Сомогурмен бірге князь [[Рюрик Ростиславич]] пен Ольговичтердің Галичке жасаған жорығына қатысты және тұтқынға түсе жаздады. 1223 жылы, монғолдардың қыпшақ жеріне шабуылынан кейін, Кетен күйеу баласы, князь [[Мстислав Мстиславич]]ке Галичке келіп, одан және барлық орыс князьдерінен монғолдарға қарсы көмек сұрады (Қалқа өзеніндегі шайқас). 1225 жылы Мстислав Кетенді поляктарға қарсы жорыққа тартпақ болды, өйткені олар [[Даниил Романович]]пен одақтас еді. 1228 жылы Кетен [[Киев]]тің ұлы князі Владимир Рюриковичке Даниилге қарсы көмек көрсетті. Бірақ кейінірек Кетеннің қыпшақтары керісінше Даниилге [[Мажарстан|Венгрия]]ға қарсы көмектесті. [[Қыпшақ даласы]]на монғолдардың қайта келуіне Кетеннің ұлы Мангуштың аң аулау кезінде тоқсаба тайпасынан шыққан [[Ақкөбік хан|Ақкөбіктің]] қолынан қаза табуы себеп болды. Осыдан кейін Кетен тоқсабалықтарға қарсы сәтті жорық жүргізді, бірақ олар мыңқолдардан көмек сұрады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/XomjS7bqWR5z5UIg Хан Котян виновник нашествия монголов на Русь]&lt;/ref&gt;

1237 жылы (басқа деректер бойынша 1239 жылы) Кетен 40 мыңнан астам руласымен бірге [[Бату хан|Бату]]дың монғолдарынан қашып, Венгрияға келді. Венгрия королі Бела IV оны жылы қабылдап, өзіне бағындырды және көшіп-қонуға жер бөліп берді. Кетеннің және оның адамдарының Венгрия азаматтығын алуына жауап ретінде қыпшақтар, бұрын шығыс христиандық пен Тәңірге табынуды қатар ұстанған, католицизмді қабылдады. Тарихи деректерге сүйенсек, Кетен 1239 жылы латын рәсімі бойынша шоқындырылған.

Кетеннің қыздарының бірі, [[Елизавета Куманиялық]], Бела IV-тің ұлына атастырылып, кейінірек Венгрия королі Стефан (Иштван) V-ке тұрмысқа шықты.&lt;ref&gt;[https://pikabu.ru/story/polovetskiy_khan_kotyan_i_ego_potomki_10711866 Половецкий хан Котян и его потомки]&lt;/ref&gt;

Алайда, венгр ақсүйектері Кетеннің бұрынғы тұрақсыз саясатына сенімсіздік танытып, қыпшақтарға күдікпен қарады. Монғолдар Венгрияға басып кіру қарсаңында, Венгрия ақсүйектерінің жасырын астыртын тобы Кетен мен оның ұлдарын Пеште өлтірді (олар, мүмкін, негізсіз түрде Кетеннің Бату жағына өтуі мүмкін деп күдіктенген).

Кетеннің қазасынан кейін, оның көптеген жақтастары ([[қыпшақтар]], кундар) католицизмнен бас тартып, Болгария патшасы Коломан I-ге бағынуға кетті. Дегенмен, кейбір қыпшақтар (оның ішінде Елизавета Куманиялық) Венгрияда қалды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]</text>
      <sha1>j9o099euwj3fh7p1bmc20h0taazjv7x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602383</id>
      <parentid>3602382</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8806" sha1="1u029iv4no7xuy1artrgwryjkpry86b" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =  
 | Қазақша есімі        = Көтен Сүттейұлы
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік, кейіннен христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = Елизавета Куманиялық
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Көтен Сүттейұлы''' (Көтен хан) ({{lang-hu|Kötöny}}; XIII ғасыр, [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] — 1241, [[Будапешт|Пешт]]) — қыпшақ ханы, [[Тертер әулеті]]нен шыққан (Тертер-оба, Дурут). Бұл әулеттен белгілі хандар Искала мен Болуша шыққан, олар алғаш болып орыстарға қарсы жорықтарды басқарған. Тарихи әдебиеттерде оның есімінің әртүрлі транскрипциялары кездеседі: Köten, Kutan, Kuthen, Kuthens, Kotyan, Kotjan, Koteny, Kötöny, Kuethan, Кутен, Хотен.&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/3830586 Котян Сутоевич]&lt;/ref&gt;

== Биографиясы ==
[[1205 жыл]]ы, Галицкий князі [[Роман Мстиславич]] қайтыс болғаннан кейін, Кетен ағасы Сомогурмен бірге князь [[Рюрик Ростиславич]] пен Ольговичтердің Галичке жасаған жорығына қатысты және тұтқынға түсе жаздады. 1223 жылы, монғолдардың қыпшақ жеріне шабуылынан кейін, Кетен күйеу баласы, князь [[Мстислав Мстиславич]]ке Галичке келіп, одан және барлық орыс князьдерінен монғолдарға қарсы көмек сұрады (Қалқа өзеніндегі шайқас). 1225 жылы Мстислав Кетенді поляктарға қарсы жорыққа тартпақ болды, өйткені олар [[Даниил Романович]]пен одақтас еді. 1228 жылы Кетен [[Киев]]тің ұлы князі Владимир Рюриковичке Даниилге қарсы көмек көрсетті. Бірақ кейінірек Кетеннің қыпшақтары керісінше Даниилге [[Мажарстан|Венгрия]]ға қарсы көмектесті. [[Қыпшақ даласы]]на монғолдардың қайта келуіне Кетеннің ұлы Мангуштың аң аулау кезінде тоқсаба тайпасынан шыққан [[Ақкөбік хан|Ақкөбіктің]] қолынан қаза табуы себеп болды. Осыдан кейін Кетен тоқсабалықтарға қарсы сәтті жорық жүргізді, бірақ олар мыңқолдардан көмек сұрады.&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/XomjS7bqWR5z5UIg Хан Котян виновник нашествия монголов на Русь]&lt;/ref&gt;

1237 жылы (басқа деректер бойынша 1239 жылы) Кетен 40 мыңнан астам руласымен бірге [[Бату хан|Бату]]дың монғолдарынан қашып, Венгрияға келді. Венгрия королі Бела IV оны жылы қабылдап, өзіне бағындырды және көшіп-қонуға жер бөліп берді. Кетеннің және оның адамдарының Венгрия азаматтығын алуына жауап ретінде қыпшақтар, бұрын шығыс христиандық пен Тәңірге табынуды қатар ұстанған, католицизмді қабылдады. Тарихи деректерге сүйенсек, Кетен 1239 жылы латын рәсімі бойынша шоқындырылған.

Кетеннің қыздарының бірі, [[Елизавета Куманиялық]], Бела IV-тің ұлына атастырылып, кейінірек Венгрия королі Стефан (Иштван) V-ке тұрмысқа шықты.&lt;ref&gt;[https://pikabu.ru/story/polovetskiy_khan_kotyan_i_ego_potomki_10711866 Половецкий хан Котян и его потомки]&lt;/ref&gt;

Алайда, венгр ақсүйектері Кетеннің бұрынғы тұрақсыз саясатына сенімсіздік танытып, қыпшақтарға күдікпен қарады. Монғолдар Венгрияға басып кіру қарсаңында, Венгрия ақсүйектерінің жасырын астыртын тобы Кетен мен оның ұлдарын Пеште өлтірді (олар, мүмкін, негізсіз түрде Кетеннің Бату жағына өтуі мүмкін деп күдіктенген).

Кетеннің қазасынан кейін, оның көптеген жақтастары ([[қыпшақтар]], кундар) католицизмнен бас тартып, Болгария патшасы Коломан I-ге бағынуға кетті. Дегенмен, кейбір қыпшақтар (оның ішінде Елизавета Куманиялық) Венгрияда қалды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]</text>
      <sha1>1u029iv4no7xuy1artrgwryjkpry86b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақкөбік хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755717</id>
    <revision>
      <id>3602410</id>
      <parentid>3602030</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6596" sha1="51gml8j79brkydsv08hzbxto89p73lq" xml:space="preserve">​{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   
 | Қазақша есімі        = Ақкөбік хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = Аққұбыл
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = XIII ғасыр
 | Басқаруын аяқтады    = XIII ғасыр
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = Қыпшақ даласы, Қазақстан
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тоқсаба
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Мүйтен би
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = Көтен ханға қарсы шайқас
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Ақкөбік Алып''' — [[XIII ғасыр]]да өмір сүрген [[қыпшақтар]]дың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Қыпшақ-Дурут тайпасының көсемі [[Көтен хан]] арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы.

== Өмірі ==
Аңыз бойынша, Көтен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Көтен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. [[Бату хан]] бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады.&lt;ref&gt;[https://pricom.kz/ruhani/kipchakskaya-mest.html Кипчакская месть]&lt;/ref&gt;

Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы [[Еуразия]] даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Zd10_fyXemTLaTI6?utm_referrer=www.google.com&amp;is_autologin_ya=true Исторические реалии в эпосе Ак-Кубек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/317/3170e1ea0c96cb7259aa6f64d46471c3.pdf К вопросу о добровольном присоединении некоторых кипчакских племен империи Чингисхана]&lt;/ref&gt;

[[Қазақтар|Қазақ халқының]] құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>51gml8j79brkydsv08hzbxto89p73lq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602412</id>
      <parentid>3602410</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */</comment>
      <origin>3602412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7335" sha1="d8d684xgc9dus3y4a3cusyn8hpe4mhp" xml:space="preserve">​{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   
 | Қазақша есімі        = Ақкөбік хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = Аққұбыл
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = XIII ғасыр
 | Басқаруын аяқтады    = XIII ғасыр
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = Қыпшақ даласы, Қазақстан
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тоқсаба
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Мүйтен би
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = Көтен ханға қарсы шайқас
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Ақкөбік Алып''' — [[XIII ғасыр]]да өмір сүрген [[қыпшақтар]]дың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Қыпшақ-Дурут тайпасының көсемі [[Көтен хан]] арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы.

== Өмірі ==
Қыпшақтардың Тоқсаба тайпасынан шыққан. Тоқсаба тайпасы ең бірінші болып Шыңғыс ханға өз еркімен келіп қосылды. Тоқсабалық Витут Юрий Қоншақұлынан жеңіліс тапқан соң, Үргенішке қашып барады, алайда сол жерде Хорезмшах тарапынан қаза болады. Оның екі ұлы Дешті Қыпшаққа қайтып оралады, сол кезде ұлдарының бірін Юрий Қоншақұлы өлтіреді. Екінші ұлы Мүйтен Шыңғыс ханға қашып барып, оның қоластына өтеді.
Аңыз бойынша, Көтен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Көтен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. [[Бату хан]] бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады.&lt;ref&gt;[https://pricom.kz/ruhani/kipchakskaya-mest.html Кипчакская месть]&lt;/ref&gt;

Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы [[Еуразия]] даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Zd10_fyXemTLaTI6?utm_referrer=www.google.com&amp;is_autologin_ya=true Исторические реалии в эпосе Ак-Кубек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/317/3170e1ea0c96cb7259aa6f64d46471c3.pdf К вопросу о добровольном присоединении некоторых кипчакских племен империи Чингисхана]&lt;/ref&gt;

[[Қазақтар|Қазақ халқының]] құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>d8d684xgc9dus3y4a3cusyn8hpe4mhp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602413</id>
      <parentid>3602412</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */</comment>
      <origin>3602413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7334" sha1="mbhvwtfoz8fhe0ykq7u2hduvpz3wafs" xml:space="preserve">​{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   
 | Қазақша есімі        = Ақкөбік хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = Аққұбыл
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = XIII ғасыр
 | Басқаруын аяқтады    = XIII ғасыр
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = Қыпшақ даласы, Қазақстан
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тоқсаба
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Мүйтен би
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = Көтен ханға қарсы шайқас
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Ақкөбік Алып''' — [[XIII ғасыр]]да өмір сүрген [[қыпшақтар]]дың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Қыпшақ-Дурут тайпасының көсемі [[Көтен хан]] арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы.

== Өмірі ==
Қыпшақтардың Тоқсаба тайпасынан шыққан. Тоқсаба тайпасы ең бірінші болып Шыңғыс ханға өз еркімен келіп қосылды. Тоқсабалық Витут Юрий Қоншақұлынан жеңіліс тапқан соң, Үргенішке қашып барады, алайда сол жерде Хорезмшах тарапынан өлтіріледі. Оның екі ұлы Дешті Қыпшаққа қайтып оралады, сол кезде ұлдарының бірін Юрий Қоншақұлы өлтіреді. Екінші ұлы Мүйтен Шыңғыс ханға қашып барып, оның қоластына өтеді.
Аңыз бойынша, Көтен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Көтен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. [[Бату хан]] бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады.&lt;ref&gt;[https://pricom.kz/ruhani/kipchakskaya-mest.html Кипчакская месть]&lt;/ref&gt;

Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы [[Еуразия]] даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Zd10_fyXemTLaTI6?utm_referrer=www.google.com&amp;is_autologin_ya=true Исторические реалии в эпосе Ак-Кубек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/317/3170e1ea0c96cb7259aa6f64d46471c3.pdf К вопросу о добровольном присоединении некоторых кипчакских племен империи Чингисхана]&lt;/ref&gt;

[[Қазақтар|Қазақ халқының]] құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>mbhvwtfoz8fhe0ykq7u2hduvpz3wafs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602414</id>
      <parentid>3602413</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */</comment>
      <origin>3602414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7502" sha1="nmyk8e9mh44rnqhidq11x9zac0bozmf" xml:space="preserve">​{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   
 | Қазақша есімі        = Ақкөбік хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = Аққұбыл
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = XIII ғасыр
 | Басқаруын аяқтады    = XIII ғасыр
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = Қыпшақ даласы, Қазақстан
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тоқсаба
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Мүйтен би
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = Көтен ханға қарсы шайқас
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Ақкөбік Алып''' — [[XIII ғасыр]]да өмір сүрген [[қыпшақтар]]дың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Қыпшақ-Дурут тайпасының көсемі [[Көтен хан]] арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы.

== Өмірі ==
Қыпшақтардың Тоқсаба тайпасынан шыққан. Тоқсаба тайпасы ең бірінші болып Шыңғыс ханға өз еркімен келіп қосылды. Тоқсабалық Витут Юрий Қоншақұлынан жеңіліс тапқан соң, Үргенішке қашып барады, алайда сол жерде Хорезмшах тарапынан өлтіріледі. Оның екі ұлы Дешті Қыпшаққа қайтып оралады, сол кезде ұлдарының бірін Юрий Қоншақұлы өлтіреді. Екінші ұлы Мүйтен Шыңғыс ханға қашып барып, оның қоластына өтеді. Шыңғыс хан әскері Хорезмшахты, Юрий Қоншақұлын талқандап Мүйтеннің кегін қайтарып береді. 
Аңыз бойынша, Көтен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Көтен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. [[Бату хан]] бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады.&lt;ref&gt;[https://pricom.kz/ruhani/kipchakskaya-mest.html Кипчакская месть]&lt;/ref&gt;

Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы [[Еуразия]] даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Zd10_fyXemTLaTI6?utm_referrer=www.google.com&amp;is_autologin_ya=true Исторические реалии в эпосе Ак-Кубек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/317/3170e1ea0c96cb7259aa6f64d46471c3.pdf К вопросу о добровольном присоединении некоторых кипчакских племен империи Чингисхана]&lt;/ref&gt;

[[Қазақтар|Қазақ халқының]] құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>nmyk8e9mh44rnqhidq11x9zac0bozmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602415</id>
      <parentid>3602414</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:27:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */</comment>
      <origin>3602415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7617" sha1="49mxwrqh1wc81fjcznr58ev3ory7y8s" xml:space="preserve">​{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   
 | Қазақша есімі        = Ақкөбік хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = Аққұбыл
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = XIII ғасыр
 | Басқаруын аяқтады    = XIII ғасыр
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = Қыпшақ даласы, Қазақстан
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тоқсаба
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Мүйтен би
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = Көтен ханға қарсы шайқас
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Ақкөбік Алып''' — [[XIII ғасыр]]да өмір сүрген [[қыпшақтар]]дың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Қыпшақ-Дурут тайпасының көсемі [[Көтен хан]] арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы.

== Өмірі ==
Қыпшақтардың Тоқсаба тайпасынан шыққан. Тоқсаба тайпасы ең бірінші болып Шыңғыс ханға өз еркімен келіп қосылды. Тоқсабалық Витут Юрий Қоншақұлынан жеңіліс тапқан соң, Үргенішке қашып барады, алайда сол жерде Хорезмшах тарапынан өлтіріледі. Оның екі ұлы Дешті Қыпшаққа қайтып оралады, сол кезде ұлдарының бірін Юрий Қоншақұлы өлтіреді. Екінші ұлы Мүйтен Шыңғыс ханға қашып барып, оның қоластына өтеді. Шыңғыс хан әскері Хорезмшахты, Юрий Қоншақұлын талқандап Мүйтеннің кегін қайтарып береді. Тоқсаба тайпасы Шыңғыс ханның сенімді одақтастарына айналады.
Аңыз бойынша, Көтен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Көтен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. [[Бату хан]] бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады.&lt;ref&gt;[https://pricom.kz/ruhani/kipchakskaya-mest.html Кипчакская месть]&lt;/ref&gt;

Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы [[Еуразия]] даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Zd10_fyXemTLaTI6?utm_referrer=www.google.com&amp;is_autologin_ya=true Исторические реалии в эпосе Ак-Кубек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/317/3170e1ea0c96cb7259aa6f64d46471c3.pdf К вопросу о добровольном присоединении некоторых кипчакских племен империи Чингисхана]&lt;/ref&gt;

[[Қазақтар|Қазақ халқының]] құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>49mxwrqh1wc81fjcznr58ev3ory7y8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602416</id>
      <parentid>3602415</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */</comment>
      <origin>3602416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7720" sha1="50gtqcr8twhpqky42m1os23r3s4rzn1" xml:space="preserve">​{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                    =   
 | Қазақша есімі        = Ақкөбік хан
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = Аққұбыл
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = XIII ғасыр
 | Басқаруын аяқтады    = XIII ғасыр
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   =
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     =  
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Реті_2               = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Реті_3               = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Реті_4               = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           =
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = тәңіршілдік
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = Қыпшақ даласы, Қазақстан
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тоқсаба
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Мүйтен би
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = Көтен ханға қарсы шайқас
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Ақкөбік Алып''' — [[XIII ғасыр]]да өмір сүрген [[қыпшақтар]]дың Тоқсаба тайпасының көсемі. Онымен Қыпшақ-Дурут тайпасының көсемі [[Көтен хан]] арасындағы қақтығыс тарихи деректерде сипатталған. Қазақ қыпшақтардың арғы атасы.

== Өмірі ==
Қыпшақтардың Тоқсаба тайпасынан шыққан. Тоқсаба тайпасы ең бірінші болып Шыңғыс ханға өз еркімен келіп қосылды. Тоқсабалық Витут Юрий Қоншақұлынан жеңіліс тапқан соң, Үргенішке қашып барады, алайда сол жерде Хорезмшах тарапынан өлтіріледі. Оның екі ұлы Дешті Қыпшаққа қайтып оралады, сол кезде ұлдарының бірін Юрий Қоншақұлы өлтіреді. Екінші ұлы Мүйтен Шыңғыс ханға қашып барып, оның қоластына өтеді. Шыңғыс хан әскері Хорезмшахты, Юрий Қоншақұлын талқандап Мүйтеннің кегін қайтарып береді. Тоқсаба тайпасы Шыңғыс ханның сенімді одақтастарына айналады. Мүйтен қайтыс болған соң оның орнын ұлы Ақкөбік басады.

Аңыз бойынша, Көтен ханның ұлы Мангуш аң аулау кезінде Ақкөбік ханмен кездесіп, оның қолынан қаза табады. Бұл оқиға екі тайпа арасындағы бұрыннан келе жатқан бәсекелестікті күшейтіп, Көтен хан Тоқсаба тайпасына қарсы соғыс ашады. Нәтижесінде, Ақкөбік хан жараланып, оның әскері жеңіліске ұшырайды. ​Жеңілістен кейін Ақкөбік ханның інісі Аңсар (немесе Унсар) мыңқол ханы Бату ханға барып, Дурут тайпасына қарсы көмек сұрайды. [[Бату хан]] бұл өтінішті қабыл алып, Дуруттарға қарсы жорық ұйымдастырады, нәтижесінде көптеген дуруттар қырылып, қалғандары тұтқынға алынады.&lt;ref&gt;[https://pricom.kz/ruhani/kipchakskaya-mest.html Кипчакская месть]&lt;/ref&gt;

Ақкөбік ханның өмірі мен әрекеттері қыпшақ тайпаларының ішкі саяси қатынастары мен моңғолдармен байланыстарының күрделілігін көрсетеді. Бұл оқиғалар XIII ғасырдағы [[Еуразия]] даласындағы этносаяси жағдайды түсінуге маңызды үлес қосады.​&lt;ref&gt;[https://dzen.ru/a/Zd10_fyXemTLaTI6?utm_referrer=www.google.com&amp;is_autologin_ya=true Исторические реалии в эпосе Ак-Кубек]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://e-history.kz/storage/upload/library_ru_files/iblock/317/3170e1ea0c96cb7259aa6f64d46471c3.pdf К вопросу о добровольном присоединении некоторых кипчакских племен империи Чингисхана]&lt;/ref&gt;

[[Қазақтар|Қазақ халқының]] құрамындағы қыпшақтар осы Ақкөбік хан мен Тоқсаба тайпасынан тараған. Оған дәлел, қара қыпшақтардың ұранының «Тоқсаба» болуы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қыпшақтар]]
[[Санат:Қазақ руларының арғы бабалары]]</text>
      <sha1>50gtqcr8twhpqky42m1os23r3s4rzn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қазақстан Президентінің көмекшісі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>762699</id>
    <revision>
      <id>3602591</id>
      <parentid>3570090</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тұңғыш президенттің көмекшілері */</comment>
      <origin>3602591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14971" sha1="bduz7f3bm917ysoo250mfsnd8wejy2b" xml:space="preserve">1990 жылдан бастап Қазақстан Президентінің көмекшісі болып қызмет атқарған адамдар тізімі.

== Атқаратын қызметі ==
Президент көмекшісін Президент Әкімшілігі басшысының ұсынуымен мемлекет басшысы қызметке тағайындайды. Көмекшінің қызметіне мыналар жатады:
* Президенттің, Президент Әкімшілігі Басшысының актілері мен тапсырмаларының орындалуын ұйымдастырады;
* Президентті елдегі істің жағдайы туралы хабардар етеді, оны ақпараттық-талдау материалдарымен қамтамасыз етеді;
* Бөлініске сәйкес өздерінің құзыретіне кіретін мәселелер бойынша мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіреді;
* Бөлініске сәйкес Президент Әкімшілігі құрылымдық бөлімшелерінің қызметін үйлестіруді жүзеге асырады, олардың мемлекеттік органдармен және өзге де ұйымдармен өзара іс-қимылын қамтамасыз етеді;
* Президент пен Президент Әкімшілігі Басшысы белгілеген өзге де функцияларды жүзеге асырады.&lt;ref name=&quot;ereje&quot;&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U080000552_ Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі туралы ережені бекіту туралы]&lt;/ref&gt;

== Президенттің бірінші көмекшілері ==
1995 жылы енгізіліп, 1999 жылы қысқартылды.
# [[Нұртай Әбіқайұлы Әбіқаев|Нұртай Әбіқаев]] (1996 — 1998)
# [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] (1998 — 1999)

Бірінші көмекшінің атқарған қызметі:
* жалпы мәселелер;
* Президенттiң сапарлары мен кездесулерiн даярлау және ұйымдастыру, оның қызметiн хаттамалық қамтамасыз ету;
* Президенттiң жұмыс кестесiн жасау;
* Республика астанасын Ақмола қаласына көшiру мәселелерi;
* Республикалық ұланның, Республика Президентi Күзет қызметiнiң; Президент Кеңесшiлерi тобының қызметiн үйлестiру;
* Республика Президентiнiң өзге де тапсырмаларын орындау.&lt;ref&gt;[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/U960003144_ Қазақстан Республикасы Президентiнiң қызметiн қамтамасыз ету жүйесi туралы]&lt;/ref&gt;

== Президенттің көмекшілері ==
=== Қазіргі көмекшілері ===
# [[Ержан Нұрланұлы Жиенбаев|Ержан Жиенбаев]], президенттің құқықтық мәселелер жөніндегі көмекшісі (2023 жылдан бастап)
# [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев|Арман Қырықбаев]], президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі (2025 жылдан бастап)
# [[Қуанышбек Бақытбекұлы Есекеев|Қуанышбек Есекеев]], президент көмекшісі (2025 жылдан бастап)
# [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу|Мұрат Нұртілеу]], президент көмекшісі (2019 — 2021); президенттің халықаралық инвестиция және сауда ынтымақтастығы жөніндегі көмекшісі (2025 жылдан бастап)
# [[Нұрлан Серікұлы Байбазаров|Нұрлан Байбазаров]], президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі (2026 жылдан бастап)

=== Бұрынғы көмекшілері ===
# [[Атамұрат Шәменов]], президент көмекшісі (1990)
# [[Хайролла Қабжанов]], президент көмекшісі (1991 — 1993)
# [[Гүлжан Жанпейісқызы Қарақұсова|Гүлжан Қарақұсова]], президент көмекшісі (1994 — 1995)&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202210270030 Они окружают президентов. Часть 1. Экономисты]&lt;/ref&gt;
# [[Төлен Әбдік]], президент көмекшісі (1994 — 1996)
# [[Игорь Матвеевич Романов|Игорь Романов]], президент көмекшісі (1994 — 1996)
# [[Әлнұр Әлжаппарұлы Мұсаев|Әлнұр Мұсаев]], президент көмекшісі (1995 — 1996)
# [[Константин Васильевич Жигалов|Константин Жигалов]], президент көмекшісі (1991 — 1993; 1995 — 1996)
# [[Ахан Құсайынұлы Бижанов|Ахан Бижанов]], президент көмекшісі (1995 — 1996)
# [[Игорь Иванович Рогов|Игорь Рогов]], президент көмекшісі (1995 — 1997)
# [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров|Тоқтар Әубәкіров]], президент көмекшісі (1996 — 1997)
# [[Ерлан Әбілфайызұлы Ыдырысов|Ерлан Ыдырысов]], президент көмекшісі (1996 — 1997)
# [[Зейнолла Қалидоллаұлы Кәкімжанов|Зейнолла Кәкімжанов]], президент көмекшісі — Жоғары экономикалық кеңес төрағасының орынбасары (1997); президент көмекшісі — Орнықты даму жөніндегі ұлттық кеңес төрағасының орынбасары (1997 — 1998)
# [[Бексұлтан Сәрсеков]], президенттің ұлттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (1997 — 1999)
# [[Алтынбек Сәрсенбайұлы]], президенттің ұлттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2001)
# [[Болат Жамитұлы Өтемұратов|Болат Өтемұратов]], президент көмекшісі (1999 — 2003)
# [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]], президент көмекшісі (2003)
# [[Мәжит Төлеубекұлы Есенбаев|Мәжит Есенбаев]], президент көмекшісі (2003 – 2004)
# [[Григорий Александрович Марченко|Григорий Марченко]], президент көмекшісі (2004)
# [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]], президент көмекшісі (2003 — 2006)
# [[Серік Минаварұлы Бүркітбаев|Серік Бүркітбаев]], президент көмекшісі (2007 — 2008)
# [[Берік Мәжитұлы Имашев|Берік Имашев]], президент көмекшісі — Шағын бизнесті қолдау агенттігінің төрағасы (1998 — 1999); президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2008)
# [[Қайырбек Шошанұлы Сүлейменов|Қайырбек Сүлейменов]], президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2008 — 2009)
# [[Қуандық Уәлиханұлы Бишімбаев|Қуандық Бишімбаев]], президент көмекшісі (2009 – 2010)
# [[Қайрат Шораұлы Сарыбай|Қайрат Сарыбай]], президент көмекшісі (2008 — 2010)
# [[Бақыт Тұрлыханұлы Сұлтанов|Бақыт Сұлтанов]], президент көмекшісі (2010 – 2012)
# [[Марат Мұханбетқазыұлы Тәжин|Марат Тәжин]], президенттің ұлттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (1999 — 2001, 2001 — 2002); президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2006 — 2007, 2009 — 2013)
# [[Қайрат Пернешұлы Қожамжаров|Қайрат Қожамжаров]], президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2013 — 2014)
# [[Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев|Ербол Орынбаев]], президент көмекшісі (2013 – 2015)
# [[Нұрлан Байұзақұлы Ермекбаев|Нұрлан Ермекбаев]], президент көмекшісі (2010 — 2012); президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2014 — 2016; 2018)
# [[Владимир Зейноллаұлы Жұмақанов|Владимир Жұмақанов]], президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2016 — 2018)
# [[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]], президент көмекшісі (2015 – 2018)
# [[Тимур Мекешұлы Жақсылықов|Тимур Жақсылықов]], президент көмекшісі (2018)
# [[Нұрлан Баймолдаұлы Онжанов|Нұрлан Онжанов]], президент көмекшісі (2007 — 2008; 2014 — 2019)
# [[Ғабит Жақыпбайұлы Байжанов|Ғабит Байжанов]], президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2018 — 2019)
# [[Ерұлан Кенжебекұлы Жамаубаев|Ерұлан Жамаубаев]], президент көмекшісі (2018 – 2019)
# [[Тимур Мұратұлы Сүлейменов|Тимур Сүлейменов]], президент көмекшісі (2019)
# [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]], президент көмекшісі (2019)
# [[Қалмұханбет Нұрмұханбетұлы Қасымов|Қалмұханбет Қасымов]], президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2019 — 2020)
# [[Аида Ғалымқызы Балаева|Аида Балаева]], президент көмекшісі — Президент Әкімшілігінің өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі (2019 — 2020)
# [[Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев|Қанат Бозымбаев]], президент көмекшісі (2019 — 2021)
# [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин|Ерлан Қарин]], президент көмекшісі (2020 — 2022)
# [[Ернар Жеңісұлы Баспаев|Ернар Баспаев]], президент көмекшісі — Президент Әкімшілігінің өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі (2022)
# [[Қанатбек Бақытұлы Жайсаңбаев|Қанатбек Жайсаңбаев]], президент көмекшісі — Президент Әкімшілігінің өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі (2022 — 2023)
# [[Әсет Өрентайұлы Исекешев|Әсет Исекешев]], президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2020 — 2022); президент көмекшісі (2008 — 2009; 2022 — 2023)
# [[Ғизат Дәуренбекұлы Нұрдәулетов|Ғизат Нұрдәулетов]], президент көмекшісі — Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы (2022 — 2023)
# [[Әсет Арманұлы Ерғалиев|Әсет Ерғалиев]], президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі (2023 — 2024)
# [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова|Тамара Дүйсенова]], президент көмекшісі — Президент Әкімшілігінің өтініштерді қарауды бақылау бөлімінің меңгерушісі (2020 — 2022); президент көмекшісі (2025)
# [[Қанат Бисимбайұлы Шарлапаев|Қанат Шарлапаев]], президенттің экономикалық мәселелер жөніндегі көмекшісі (2025)
# [[Ержан Хозеұлы Қазыхан|Ержан Қазыхан]], президент көмекшісі (2008; 2012 — 2014); президенттің халықаралық мәселелер жөніндегі көмекшісі (2023 — 2025)
# [[Руслан Сұлтанұлы Желдібай|Руслан Желдібай]], президенттің ішкі саясат мәселелері және коммуникациялар жөніндегі көмекшісі (2023 — 2025); президент көмекшісі — президенттің баспасөз хатшысы (2025 — 2026)

== Тұңғыш президенттің көмекшілері ==
# [[Абай Айдарханұлы Бисембаев|Абай Бисембаев]] (2019 — 2022)
# [[Данияр Талғатұлы Ақышев|Данияр Ақышев]] (2019 — 2022)
# [[Әділ Қапанұлы Тұрсынов|Әділ Тұрсынов]] (2021 — 2022)
# [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (2021 бастап, штаттан тыс негізде)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер]]
[[Санат:Қазақстан президенті әкімшілігінің қызметкерлері]]</text>
      <sha1>bduz7f3bm917ysoo250mfsnd8wejy2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айдос Ыдырысұлы Үкібай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763494</id>
    <revision>
      <id>3602592</id>
      <parentid>3536148</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:10:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3602592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2362" sha1="9m4bd2w9qkpxyf4yv8z97bj0t47a34k" xml:space="preserve">'''Айдос Ыдырысұлы Үкібай''' (27 шілде 1975, [[Алматы облысы]]) — қазақстандық [[журналист]], медиа басшысы, мемлекет қайраткері, 2016 жылдан бастап Қазақстанның Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Баспасөз хатшысы.  

== Өмірбаяны ==
=== Білімі===
* [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (1997), «Журналистика» мамандығы.
* [[Назарбаев Университеті|Назарбаев Университетінің]] Жоғары бизнес мектебі (2015).

=== Қызметі ===
1998–2001 жылдары [[Хабар (агенттік)|«Хабар» АҚ]] Ақпараттық жобалар департаментінің директоры, Басқарма төрағасының орынбасары. 

2011 жылдан 2016 жылғы мамырға дейін «Хабар» Агенттігі» АҚ Басқарма төрағасы. 

2016 жылғы мамырдан 2019 жылғы наурызға дейін [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы]].

2019 жылғы наурыздан бастап — [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының]] Баспасөз хатшысы. Оған қоса 2021 жылғы маусымнан бастап Тұңғыш Президенттің кеңесшісі.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/elbasy-ukibaevka-kosymsha-mindet-zhuktedi_253101/ Елбасы Үкібаевқа қосымша міндет жүктеді]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

* «Құрмет» ордені (2010)
* Медальдар

==Отбасы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары]]</text>
      <sha1>9m4bd2w9qkpxyf4yv8z97bj0t47a34k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602594</id>
      <parentid>3602592</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:12:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3602594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2430" sha1="ifw12bcci7tbm63hfx00gozmd6vss0o" xml:space="preserve">'''Айдос Ыдырысұлы Үкібай''' (27 шілде 1975, [[Алматы облысы]]) — қазақстандық [[журналист]], медиа басшысы, мемлекет қайраткері, 2016 жылдан бастап Қазақстанның Тұңғыш Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаевтың]] Баспасөз хатшысы және 2021 жылдан бастап оның кеңесшісі.  

== Өмірбаяны ==
=== Білімі===
* [[Қазақ ұлттық университеті|әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] (1997), «Журналистика» мамандығы.
* [[Назарбаев Университеті|Назарбаев Университетінің]] Жоғары бизнес мектебі (2015).

=== Қызметі ===
1998–2001 жылдары [[Хабар (агенттік)|«Хабар» АҚ]] Ақпараттық жобалар департаментінің директоры, Басқарма төрағасының орынбасары. 

2011 жылдан 2016 жылғы мамырға дейін «Хабар» Агенттігі» АҚ Басқарма төрағасы. 

2016 жылғы мамырдан 2019 жылғы наурызға дейін [[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы|Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы]].

2019 жылғы наурыздан бастап — [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасының]] Баспасөз хатшысы. Оған қоса 2021 жылғы маусымнан бастап Тұңғыш Президенттің кеңесшісі.&lt;ref&gt;[https://baq.kz/elbasy-ukibaevka-kosymsha-mindet-zhuktedi_253101/ Елбасы Үкібаевқа қосымша міндет жүктеді]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==

* «Құрмет» ордені (2010)
* Медальдар

==Отбасы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары]]</text>
      <sha1>ifw12bcci7tbm63hfx00gozmd6vss0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json</title>
    <ns>10</ns>
    <id>764845</id>
    <revision>
      <id>3602325</id>
      <parentid>3601961</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T19:01:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Кешегі деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3602325</origin>
      <model>json</model>
      <format>application/json</format>
      <text bytes="130" sha1="gzdsryd4pevlbidsci5ftb1jtginik2" xml:space="preserve">{
	&quot;articles&quot;: 243636,
	&quot;pages&quot;: 666792,
	&quot;edits&quot;: 3598613,
	&quot;users&quot;: 177462,
	&quot;activeusers&quot;: 550,
	&quot;admins&quot;: 15,
	&quot;files&quot;: 8691
}</text>
      <sha1>gzdsryd4pevlbidsci5ftb1jtginik2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майлысу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765085</id>
    <revision>
      <id>3602472</id>
      <parentid>3584311</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жалалабат облысы қалалары|Жалалабат облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9383" sha1="0dxxmeiuoew01j26jkmpxged3f0657r" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Қала
 |қазақша атауы           = Майлысу
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Майлуу-Суу}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан 
 |елтаңба                 = Coat of arms of Mailuu-Suu.svg
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = Қырғызстан елтаңбасы 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
| lat_dir = N | lat_deg = 41 | lat_min = 15 | lat_sec = 15
| lon_dir = E | lon_deg = 72 | lon_min = 26.8265 | lon_sec = 43
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  =
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Әкім
 |басшысы                 = Сабырбек Тоқтағұл
 |құрылған уақыты         = [[1901 жыл]]
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Майлысай
 |статус алуы             = [[1946 жыл]]
 |жер аумағы              = 12.2
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 800-900
 |климаты                 = континенталды
 |ресми тілі              = қырғыз тілі
  |тұрғыны                = 22 887&lt;ref&gt;[https://chislennost.com/en/kg/population_of_mailuu_suu_9906.html Майлысу қаласының халық саны (2025 жылғы санақ) (Ағылшынша)]&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 1875.98
  |шоғырлануы             = [[қырғыздар]], [[орыстар]], [[татарлар]], [[өзбектер]]
  |ұлттық құрамы          = 76% - [[қырғыздар]]&lt;br&gt; 10.4% - [[орыстар]]&lt;br&gt; 7.5% - [[өзбектер]]&lt;br&gt; 3.9% - [[татарлар]]
  |конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]], [[Православ шіркеуі|православтар]]
  |этнохороним            = майсулықтар
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
+996 3744
 |пошта индексі           = 721100
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 04 KG
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = http://msel.kg/
 |сайт тілі               = ky
}}
'''Майлысу''' ({{lang-ky|Майлуу-Суу}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]ндағы облыстық маңызы бар қала, [[Майлысу қалалық әкімдігі]]нің орталығы, әлемдегі ең ластанған қалалардың бірі болып саналады.

==Тарихы==
Майлысу [[1950 жыл]]дары Кеңес өкіметі тарапынан жасырын түрде салынған және [[Қырғызстан]]ның оңтүстігіндегі [[Жалалабат облысы]]ндағы шағын кеншілер қаласы және жер бетіндегі ең ластанған орындардың бірі, өйткені әлемдегі ең үлкен радиоактивті қалдықтар қоймасы қалаға жақын орналасқан. Онда 1946-1968 жылдар аралығында қоршаған таулардан алынған уран кеңестік ядролық бағдарлама үшін алғашқы атом бомбасын жасауға пайдаланылғаны хабарланды. Нашар басқарылғанымен, кеніштер қоршаған ортаға зиян келтірді. Соның салдарынан тұрғындар әлі де радиоактивтілікке байланысты әртүрлі ауруларға шалдығады және шенеуніктер оларды денсаулыққа қауіп төндіретін қауіптерден қорғау үшін аз жұмыс істеп жатқаны туралы мәліметтер бар.

[[1958 жыл]]ы зауыт бөгеті құлап, ядролық қалдықтар аймақтың су жүйесіне түсіп кетті. Операциялар бірқалыпты жүріп жатқан кезде де, ядролық қалдықтар көбінесе қаланың қасына тез арада көмілетін. Бүгінгі күні шахталар қараусыз қалды және көптеген қалдықтарды көретін орындар нашар қорғалған, бұл тұрғындарды келе жатқан қауіптерге ұшыратады. Сонымен қатар, бұл учаскелер [[Қырғызстан]] арқылы [[Өзбекстан]]ға өтетін [[Сырдария]]ның негізгі саласы [[Майлысу (өзен)|Майлысу]] өзенін ластап, радиоактивті қалдықтарды халық тығыз орналасқан Ферғана алқабына тасымалдады Өңірдің көшкінге өте бейім болуы қауіпті одан сайын арттыра түседі.

Майлысу, Майлысай деп те аталады және облыс орталығы [[Жалалабат]] қаласынан 100 шақырым және [[Қырғызстан]] астанасы [[Бішкек]]тен 550 шақырым жерде орналасқан Қалашық әдемі таулы аймақта, теңіз деңгейінен 800-900 метр биіктікте өзенінің жайылмасында орналасқан. [[2017 жыл]]ы халық санының соңғы есебіне сәйкес, шамамен 21 900 адам тұрады. «Майлысу» атауы «Мұнайсу» деп аударылады, ал «Майлысай» «Мұнай шатқалы» немесе «Мұнай жолы» дегенді білдіреді, бұл жерде мұнай [[1901 жыл]]дан бері өндіріліп келе жатқандығы белгілі.

==Тарихи мұражайы==
[[2022 жыл]]ы қалада Майлысу тарихы және [[Қырғызстан]]ның уран мұрасы мұражайы есігін айқара ашты. Мұражай келушілерді тарихи материалдармен, жеке әңгімелермен және естеліктермен бөлісетін дыбыс жазу кабинасын ұсына отырып, келушілерді белсенді қатысушы болуға шақырады. Ол сондай-ақ радиациялық қауіпсіздік және уран қалдықтарын тазарту сияқты маңызды тақырыптар бойынша диалогты дамытады. Ол мәдени туризмді ынталандыруға арналған және Майлысу қаласының мәдени-тарихи бірегейлігінің ажырамас бөлігіне айналуы тиіс.

Жобаны қаланың әлеуметтік-экономикалық және экологиялық дамуын одан әрі дамытуға инвестиция тартуды ынталандыру мақсатына сәйкес Майлысу даму форумы басқарды. Мұражай Майлысу қаласының дәл орталығындағы «Мәдениет үйінде» орналасқан. &lt;ref&gt;[https://central-asia.guide/kyrgyzstan/destinations-kg/jalalabad/mailuusuu/ Майлысу қаласының тарихы (ағылшынша)]&lt;/ref&gt;

== Халқы ==
Майлысу қаласының халық саны 2025 жылғы санақ бойынша 22 887 адамға жеткен. Ұлттық құрамы бойынша ең көп ұлт - [[қырғыздар]], екінші орында - [[орыстар]], ал үшінші орында - [[өзбектер]].

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жалпы халық саны !! Қырғыздар !! Орыстар !! Өзбектер !! Татарлар !! Қалғандары
|-
| 22 887 || 17 394|| 2380|| 1716|| 892|| 505
|-
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>0dxxmeiuoew01j26jkmpxged3f0657r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қошқарата (қала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766646</id>
    <revision>
      <id>3602470</id>
      <parentid>3585329</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жалалабат облысы қалалары|Жалалабат облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5511" sha1="s3daem0hsto0eb8qdy9i2def27tthud" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Қошқарата
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Кочкор-Ата}}
 |сурет                   = Market in the city of Kochkor-Ata 2022.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =02 |lat_sec = 09
  |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =28 |lon_sec = 53
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Наукен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 1952	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2003
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 	600-800 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 16 829
  |санақ жылы             = 2025
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +996 +9963734
 |пошта индексі           = 715622
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 04
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Қошқарата''' ({{lang-ky|Кочкор-Ата}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]] [[Наукен ауданы]]ндағы қала. 2025 жылдың 1 қазанындағы мәлімет бойынша, Қошқарата қаласының тұрғындарының саны 16 829 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://bdex.ru/naselenie/kyrgyzstan/kochkor-ata/?ysclid=mh3bjnjawh467727937&amp;utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|title=Қошқарата қаласының халқы (Қырғызстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-10-23 |lang=}}&lt;/ref&gt;

== Географиялық сипаттама ==
Қала жазықта (теңіз деңгейінен 600–800 метр биіктікте) орналасқан. Ол Ош-Бішкек тас жолының бойында, Бішкектен 525 км, облыс орталығынан (Манас) 56 км, Масы аудан орталығынан 13 км, Өзбекстан шекарасынан 16 км қашықтықта орналасқан.

== Тарихы ==
«Қырғызмұнайгаз» компаниясының Қошқарата құрылысы 1952 жылы басталып, алғашында «Новостройка» деп аталды. 1953 жылдан 2003 жылға дейін қалашық болды. 2003 жылдың 1 маусымынан бастап аудандық маңызы бар қала. 2003 жылы оған қала мәртебесі берілді.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Мұнай және газ өндіру қала маңында жүзеге асырылғандықтан, ҚырғызМұнайГаз және Қырғызгеофизика (мұнай және газ кен орындарын барлаумен айналысады) мекемелері қызмет жасайды. Сондай-ақ пластмасса бұйымдары мен майлау материалдары, Қошқарата құрылыс кәсіпорны, «Керамика» акционерлік қоғамы (кірпіш және басқа да құрылыс материалдарын өндіретін) бар. 

Сондай-ақ университет, төрт жалпы білім беретін мектеп, гимназия, мәдениет үйі, пошта бөлімшесі, аурухана, балалар емханасы, облыстық санаториялық-сауықтыру ауруханасы, саябақ, спорт кешені, стадион, шайхана, дәмхана, мейрамхана орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>s3daem0hsto0eb8qdy9i2def27tthud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шамалды-Сай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>770140</id>
    <revision>
      <id>3602466</id>
      <parentid>3575775</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жалалабат облысы қалалары|Жалалабат облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4682" sha1="9kt8wwyc1k4jamtrn33la3yti9qg51o" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Шамалды-Сай
 |шынайы атауы            = {{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =11 |lat_sec =50 
  |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =10 |lon_sec =49 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Наукен ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 2024
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 12 308
  |санақ жылы             = 2021
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Шамалды-Сай''' ({{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]], [[Наукен ауданы]]ндағы қала.

== Географиялық сипаттамасы ==
Таскөмір қаласынан оңтүстікке қарай 20 км жерде, Нарын өзенінің жағасында орналасқан.

== Тарихы ==
Мекен Үш-Қорған су электр станциясын салу кезінде пайда болды. Оған 1957 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. 2024 жылы ол Таскөмір қаласынан бөлініп, Наукен ауданына қосылды.

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Шамалды-Сайда төрт өнеркәсіптік кәсіпорын, бір құрылыс компаниясы және үш көлік және байланыс компаниясы бар. Мұнда электр энергиясын, металл конструкцияларын, сүт өнімдерін, темірбетонды, ағаш бұйымдарын, оттегіні, асфальтбетонды және басқа да тұтыну тауарларын шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді, соның ішінде KGSK, Үшқорған су электр станциясы, Еразық акционерлік қоғамы, Сүт өнімдері жеке кәсіпорны, №2 АТПО және Шамалды-Сай су электр станциясы бар. 

Қалада алты білім беру мекемесі, оның ішінде үш кәсіптік лицей, төрт медициналық мекеме және бес мәдени орталық бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырғызстан қалалары]]
[[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]]
[[Санат:Жалалабат облысы қалалары]]</text>
      <sha1>9kt8wwyc1k4jamtrn33la3yti9qg51o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IMDb нұсқасы бойынша 250 үздік фильм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772961</id>
    <revision>
      <id>3602553</id>
      <parentid>3584769</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <origin>3602553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74414" sha1="892gehorpj8gxt3dclm5b7uer3pa5ke" xml:space="preserve">'''IMDb нұсқасы бойынша ең үздік 250 фильм''' ({{Lang-en|IMDb Top 250}}) — [[Internet Movie Database|IMDb]] сайтына тіркелген қолданушылардың берген бағалары негізінде жасалатын әлемдегі ең үздік көркем фильмдердің тізімі.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Top 250 as rated by IMDb Users|url=https://www.imdb.com/chart/top|publisher=[[IMDb|imdb.com]]|accessdate=2021-03-21|lang=en|archivedate=2019-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191112080254/https://www.imdb.com/chart/top|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  Негізгі жалпы тізімнен бөлек, IMDb платформасында жанрлар, онжылдықтар, сондай-ақ дауыс берушілердің жасы мен жынысына байланысты жеке рейтингтер жасалады. Сонымен қатар, «IMDb нұсқасы бойынша 100 ең нашар фильм»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/chart/bottom|title=IMDb Bottom 100|author=IMDb Users|website=IMDb|accessdate=2022-06-18|archivedate=2015-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018024531/http://www.imdb.com/chart/bottom|url-status=live}}&lt;/ref&gt; және «IMDb нұсқасы бойынша ең үздік 250 сериал» рейтингтері де бар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imdb.com/chart/toptv/|title=Top 250 TV Shows|author=IMDb Users|website=IMDb|accessdate=2022-06-18|archivedate=2016-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160627120153/http://www.imdb.com/chart/toptv/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Санау формуласы ==
Фильмдердің рейтингін есептеу [[Байестік баға]] негізінде келесі формула бойынша жүзеге асырылады:

: &lt;math&gt;W = {RV + CM\over V+M}\ &lt;/math&gt;

Мұндағы: 

* W — соңғы рейтинг; 
* V — фильмге берілген дауыстар саны; 
* M — рейтингке ену үшін қажетті дауыстардың ең аз мөлшері (қазіргі уақытта M = 25 000);
* R — фильмнің орташа бағасы (он балдық шкала бойынша); 
* C — барлық фильмдер арасындағы орташа баға.

Бұл ретте тек [[Internet Movie Database|IMDb]] сайтында тұрақты түрде дауыс беретін, тіркелген қолданушылардың дауыстары ғана есепке алынады.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://help.imdb.com/article/imdb/featured-content/why-doesn-t-a-title-with-the-average-user-vote-of-9-4-appear-in-your-top-250-movies-or-tv-list/GTU67Q5QQ8W53RJT?ref_=helpart_nav_1 |title=Why doesn’t a title with the average user vote of 9.4 appear in your top 250 Movies or TV list? |access-date=2020-09-26 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028000814/https://help.imdb.com/article/imdb/featured-content/why-doesn-t-a-title-with-the-average-user-vote-of-9-4-appear-in-your-top-250-movies-or-tv-list/GTU67Q5QQ8W53RJT?ref_=helpart_nav_1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;  

== 2026 жылғы 10 мамырдағы жағдай ==
{| class=&quot;sortable mw-collapsible standard&quot; width=&quot;95%&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;5&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;centre&quot;
!Орын
!Фильм атауы
!Түпнұсқа атауы
!Жыл
!Ел(дер)
!Режиссер(лер)
!IMDb нұсқасы бойынша жанрлар
|-
|1
|[[Шоушенктен қашу]]
|{{Lang-en|The Shawshank Redemption}}
|[[1994 жыл кинода|1994]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фрэнк Дарабонт]]
|[[Драма]]
|-
|2
|[[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]]
|{{Lang-en|The Godfather}}
|[[1972 жыл кинода|1972]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фрэнсис Форд Коппола]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|3
|[[Қара сері]]
|{{Lang-en|The Dark Knight}}
|[[2008 жыл кинода|2008]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|4
|[[Өкіл әке 2]]
|{{Lang-en|The Godfather Part II}}
|[[1974 жыл кинода|1974]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фрэнсис Форд Коппола]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|5
|[[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|12 ашулы кісі]]
|{{Lang-en|12 Angry Men}}
|[[1957 жыл кинода|1957]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Сидни Люмет]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|6
|[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]
|{{Lang-en|The Lord of the Rings: The Return of the King}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
|[[Питер Джексон]]
|[[Фэнтези]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|7
|[[Шиндлердің тізімі]]
|{{Lang-en|Schindler's List}}
|[[1993 жыл кинода|1993]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стивен Спилберг]]
|[[Драма]], [[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Тарихи фильм]]
|-
|8
|[[Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы]]
|{{Lang-en|The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring}}
|[[2001 жыл кинода|2001]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
|[[Питер Джексон]]
|[[Фэнтези]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|9
|[[Қойыртпақ шығарма]]
|{{Lang-en|Pulp Fiction}}
|[[1994 жыл кинода|1994]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Квентин Тарантино]]
|[[Драма]], [[Қылмыстық фильм]]
|-
|10
|[[Жақсы, жаман, жауыз]]
|{{Lang-en|The Good, the Bad and the Ugly}}
|[[1966 жыл кинода|1966]]
|{{Байрақ|Италия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Испания}}
|[[Серджо Леоне]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Вестерн]]
|-
|11
|[[Сақиналар әміршісі: Екі қамал]]
|{{Lang-en|The Lord of the Rings: The Two Towers}}
|[[2002 жыл кинода|2002]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Жаңа Зеландия}}
|[[Питер Джексон]]
|[[Фэнтези]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|12
|[[Форрест Гамп]]
|{{Lang-en|Forrest Gump}}
|[[1994 жыл кинода|1994]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Роберт Земекис]]
|[[Драма]], [[Мелодрама]]
|-
|13
|[[Төбелес клубы]]
|{{Lang-en|Fight Club}}
|[[1999 жыл кинода|1999]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дэвид Финчер]]
|[[Драма]], [[Триллер]], [[Мистика]]
|-
|14
|[[Бастау (фильм, 2010)|Бастау]]
|{{Lang-en|Inception}}
|[[2010 жыл кинода|2010]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Мистика]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|15
|[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод V - Империяның кері соққысы]]
|{{Lang-en|The Empire Strikes Back}}
|[[1980 жыл кинода|1980]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Ирвин Кершнер]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|16
|[[Матрица (фильм)|Матрица]]
|{{Lang-en|The Matrix}}
|[[1999 жыл кинода|1999]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Австралия}}
|[[Лана және Лилли Вачовски]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
|-
|17
|[[Жақсы жігіттер]]
|{{Lang-en|Goodfellas}}
|[[1990 жыл кинода|1990]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мартин Скорсезе]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Драма]]
|-
|18
|[[Интерстеллар (фильм)|Интерстеллар]]
|{{Lang-en|Interstellar}}
|[[2014 жыл кинода|2014]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|19
|[[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]]
|{{Lang-en|One Flew Over the Cuckoo's Nest}}
|[[1975 жыл кинода|1975]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Милош Форман]]
|[[Драма]]
|-
|20
|[[Жеті (фильм)|Жеті]]
|{{Lang-en|Seven}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дэвид Финчер]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|21
|[[Бұл ғажайып өмір]]
|{{Lang-en|It's a Wonderful Life}}
|[[1946 жыл кинода|1946]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фрэнк Капра]]
|[[Драма]], [[Фэнтези]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|22
|[[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]]
|{{Lang-en|The Silence of the Lambs}}
|[[1991 жыл кинода|1991]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джонатан Демми]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Мистика]], [[Триллер]]
|-
|23
|[[Жеті самурай (фильм, 1954)|Жеті самурай]]
|{{Lang-ja|七人の侍}}
|[[1954 жыл кинода|1954]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Акира Куросава]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]]
|-
|24
|[[Қатардағы жауынгер Райанды құтқару]]
|{{Lang-en|Saving Private Ryan}}
|[[1998 жыл кинода|1998]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стивен Спилберг]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|25
|[[Жасыл миль (фильм)|Жасыл миль]]
|{{Lang-en|The Green Mile}}
|[[1999 жыл кинода|1999]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фрэнк Дарабонт]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Фэнтези]]
|-
|26
|[[Құдай қаласы]]
|{{Lang-pt|Cidade de Deus}}
|[[2002 жыл кинода|2002]]
|{{Байрақ|Бразилия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Франция}}
|[[Фернанду Мейреллиш]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|27
|[[Көркем тіршілік]]
|{{Lang-it|La vita è bella}}
|[[1997 жыл кинода|1997]]
|{{Байрақ|Италия}}
|[[Роберто Бениньи]]
|[[Драма]], [[Комедия]], [[Әскери фильм]]
|-
|28
|[[Терминатор 2: Ғарасат күні]]
|{{Lang-en|Terminator 2: Judgment Day}}
|[[1991 жыл кинода|1991]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джеймс Кэмерон]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Ғылыми фантастика]], [[Триллер]]
|-
|29
|[[Болашаққа оралу]]
|{{Lang-en|Back to the Future}}
|[[1985 жыл кинода|1985]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Роберт Земекис]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|30
|[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод IV - Жаңа үміт]]
|{{Lang-en|Star Wars: A New Hope}}
|[[1977 жыл кинода|1977]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джордж Лукас]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|31
|[[Елес ерткен]]
|{{Lang-ja|千と千尋の神隠し}}
|[[2001 жыл кинода|2001]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Хаяо Миядзаки]]
|[[Аниме]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|32
|[[Пианист (фильм)|Пианист]]
|{{Lang-en|The Pianist}}
|[[2002 жыл кинода|2002]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Франция}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Польша}}
|[[Роман Полански]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|33
|[[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]]
|{{Lang-en|Gladiator}}
|[[2000 жыл кинода|2000]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Ридли Скотт]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]]
|-
|34
|[[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]]
|{{Lang-ko|기생충}}
|[[2019 жыл кинода|2019]]
|{{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
|[[Пон Джун Хо]]
|[[Комедия]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|35
|[[Биллді өлтіру: Тұтас қанды оқиға]]
|{{Lang-en|Kill Bill: The Whole Bloody Affair}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Квентин Тарантино]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]]
|-
|36
|[[Жарқырауық қоңыздар қабірі]]
|{{Lang-ja|火垂るの墓}}
|[[1988 жыл кинода|1988]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Исао Такахата]]
|[[Аниме]], [[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|37
|[[Психо]]
|{{Lang-en|Psycho}}
|[[1960 жыл кинода|1960]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Альфред Хичкок]]
|[[Қорқынышты фильм]], [[Триллер]], [[Мистика]]
|-
|38
|[[Арыстан Патша]]
|{{Lang-en|The Lion King}}
|[[1994 жыл кинода|1994]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Роджер Аллерс]], [[Роб Минкофф]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
|-
|39
|[[Харакири (фильм, 1962)|Харакири]]
|{{Lang-ja|切腹}}
|[[1962 жыл кинода|1962]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Масаки Кобаяси]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|40
|[[Жолдан тайғандар]]
|{{Lang-en|The Departed}}
|[[2006 жыл кинода|2006]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мартин Скорсезе]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|41
|[[Шабыт (фильм)|Шабыт]]
|{{Lang-en|Whiplash}}
|[[2014 жыл кинода|2014]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дэмьен Шазелл]]
|[[Драма]], [[Музыкалық фильм]]
|-
|42
|[[Престиж (фильм)|Престиж]]
|{{Lang-en|The Prestige}}
|[[2006 жыл кинода|2006]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Фэнтези]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|43
|[[Америкалық Х тарихы]]
|{{Lang-en|American History X}}
|[[1998 жыл кинода|1998]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Тони Кэй]]
|[[Драма]], [[Қылмыстық фильм]]
|-
|44
|[[Леон (фильм)|Леон]]
|{{Lang-fr|Léon}}
|[[1994 жыл кинода|1994]]
|{{Байрақ|Франция}}
|[[Люк Бессон]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Драма]]
|-
|45
|[[Өрмекші адам: Ғаламдар торы]]
|{{Lang-en|Spider-Man: Across the Spider-Verse}}
|[[2023 жыл кинода|2023]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Жоаким Дос Сантос]], [[Кемп Пауэрс]], [[Джастин Томпсон]]
|[[Мультфильм]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
|-
|46
|[[Парадизо жаңа кинотеатры]]
|{{Lang-it|Nuovo Cinema Paradiso}}
|[[1988 жыл кинода|1988]]
|{{Байрақ|Италия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Франция}}
|[[Джузеппе Торнаторе]]
|[[Комедия]], [[Драма]], [[Мелодрама]]
|-
|47
|[[Касабланка (фильм)|Касабланка]]
|{{Lang-en|Casablanca}}
|[[1942 жыл кинода|1942]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Майкл Кёртис]]
|[[Мелодрама]], [[Әскери фильм]]
|-
|48
|[[1+1 (фильм)|1+1]]
|{{Lang-fr|Intouchables}}
|[[2011 жыл кинода|2011]]
|{{Байрақ|Франция}}
|[[Оливье Накаш]], [[Эрик Толедано]]
|[[Трагикомедия]]
|-
|49
|[[Күдікті тұлғалар]]
|{{Lang-en|The Usual Suspects}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Брайан Сингер]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Мистика]]
|-
|50
|[[Азат етілген Джанго]]
|{{Lang-en|Django Unchained}}
|[[2012 жыл кинода|2012]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Квентин Тарантино]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Вестерн]]
|-
|51
|[[Бөтен (фильм, 1979)|Бөтен]]
|{{Lang-en|Alien}}
|[[1979 жыл кинода|1979]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Ридли Скотт]]
|[[Қорқынышты фильм]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|52
|[[Аулаға қараған терезе]]
|{{Lang-en|Rear Window}}
|[[1954 жыл кинода|1954]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Альфред Хичкок]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Мистика]], [[Мелодрама]]
|-
|53
|[[Жаңа заман (фильм)|Жаңа заман]]
|{{Lang-en|Modern Times}}
|[[1936 жыл кинода|1936]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Чарли Чаплин]]
|[[Комедия]], [[Мелодрама]], [[Драма]]
|-
|54
|[[Бір кездері Жабайы Батыста]]
|{{Lang-it|C'era una volta il West}}
|[[1968 жыл кинода|1968]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Италия}}
|[[Серджо Леоне]]
|[[Вестерн]]
|-
|55
|[[Үлкен қаланың оттары]]
|{{Lang-en|City Lights}}
|[[1931 жыл кинода|1931]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Чарли Чаплин]]
|[[Комедия]], [[Драма]], [[Мелодрама]]
|-
|56
|[[Бүгінгі Апокалипсис]]
|{{Lang-en|Apocalypse Now}}
|[[1979 жыл кинода|1979]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фрэнсис Форд Коппола]]
|[[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|57
|[[ВАЛЛ-И]]
|{{Lang-en|WALL·E}}
|[[2008 жыл кинода|2008]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Эндрю Стэнтон]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|58
|[[Мементо]]
|{{Lang-en|Memento}}
|[[2000 жыл кинода|2000]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|59
|[[Дөң: Екінші бөлім]]
|{{Lang-en|Dune: Part Two}}
|[[2024 жыл кинода|2024]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дени Вильнёв]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Ғылыми фантастика]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|60
|[[Кек алушылар: Шексіздік соғысы]]
|{{Lang-en|Avengers: Infinity War}}
|[[2018 жыл кинода|2018]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Энтони және Джо Руссо]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|61
|[[Индиана Джонс: Жоғалған кемені іздеу]]
|{{Lang-en|Raiders of the Lost Ark}}
|[[1981 жыл кинода|1981]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стивен Спилберг]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|62
|[[Өзгелер өмірі]]
|{{Lang-de|Das Leben der Anderen}}
|[[2006 жыл кинода|2006]]
|{{Байрақ|Германия}}
|[[Флориан Хенкель фон Доннерсмарк]]
|[[Драма]], [[Триллер]]
|-
|63
|[[Өрмекші Адам: Ғаламдар арқылы]]
|{{Lang-en|Spider-Man: Into the Spider-Verse}}
|[[2018 жыл кинода|2018]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Боб Персичетти]]
|[[Мультфильм]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
|-
|64
|[[Сансет бульвары (фильм)|Сансет бульвары]]
|{{Lang-en|Sunset Boulevard}}
|[[1950 жыл кинода|1950]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Билли Уайлдер]]
|[[Драма]], [[Фильм-нуар]]
|-
|65
|[[Айыптау куәгері]]
|{{Lang-en|Witness for the Prosecution}}
|[[1957 жыл кинода|1957]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Билли Уайлдер]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|66
|[[Даңқ жолдары]]
|{{Lang-en|Paths of Glory}}
|[[1957 жыл кинода|1957]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стэнли Кубрик]]
|[[Драма]], [[Қылмыстық фильм]], [[Әскери фильм]]
|-
|67
|[[Жарқырау (фильм)|Жарқырау]]
|{{Lang-en|The Shining}}
|[[1980 жыл кинода|1980]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Стэнли Кубрик]]
|[[Қорқынышты фильм]], [[Мистика]]
|-
|68
|[[Ұлы диктатор]]
|{{Lang-en|The Great Dictator}}
|[[1940 жыл кинода|1940]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Чарли Чаплин]]
|[[Комедия]], [[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|69
|[[Атақсыз шаталар]]
|{{Lang-en|Inglourious Basterds}}
|[[2009 жыл кинода|2009]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
|[[Квентин Тарантино]]
|[[Әскери фильм]]
|-
|70
|[[12-ші сәтсіздік]]
|{{Lang-hi|12th Fail}}
|[[2023 жыл кинода|2023]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|[[Видху Винод Чопра]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]]
|-
|71
|[[Бөтендер (фильм, 1986)|Бөтендер]]
|{{Lang-en|Aliens}}
|[[1986 жыл кинода|1986]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джеймс Кэмерон]]
|[[Қорқынышты фильм]], [[Ғылыми фантастика]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|72
|[[Жұмақ пен тозақ (фильм, 1963)|Жұмақ пен тозақ]]
|{{Lang-ja|天国と地獄}}
|[[1963 жыл кинода|1963]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Акира Куросава]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|73
|[[Кек алушылар: Финал]]
|{{Lang-en|Avengers: Endgame}}
|[[2019 жыл кинода|2019]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Энтони және Джо Руссо]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]]
|-
|74
|[[Ақылды Уилл Хантинг]]
|{{Lang-en|Good Will Hunting}}
|[[1997 жыл кинода|1997]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Гас Ван Сент]]
|[[Драма]]
|-
|75
|[[Қара сері: Аңыздың жаңғыруы]]
|{{Lang-en|The Dark Knight Rises}}
|[[2012 жыл кинода|2012]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Триллер]], [[Драма]]
|-
|76
|[[Коко құпиясы]]
|{{Lang-en|Coco}}
|[[2017 жыл кинода|2017]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Ли Анкрич]], [[Адриан Молина]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|77
|[[Амадей (фильм)|Амадей]]
|{{Lang-en|Amadeus}}
|[[1984 жыл кинода|1984]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Милош Форман]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Музыкалық фильм]]
|-
|78
|[[Ойыншықтар хикаясы]]
|{{Lang-en|Toy Story}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джон Лассетер]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|79
|[[Сенің есімің]]
|{{Lang-ja|君の名は。}}
|[[2016 жыл кинода|2016]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Макото Синкай]]
|[[Аниме]], [[Драма]], [[Фэнтези]]
|-
|80
|[[Сүңгуір қайық (фильм)|Сүңгуір қайық]]
|{{Lang-de|Das Boot}}
|[[1981 жыл кинода|1981]]
|{{Байрақ|Германия}}
|[[Вольфганг Петерсен]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|81
|[[Ер жүрек]]
|{{Lang-en|Braveheart}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мел Гибсон]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]]
|-
|82
|[[Олдбой (фильм, 2003)|Олдбой]]
|{{Lang-ko|올드보이}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
|[[Пак Чхан Ук]]
|[[Драма]], [[Мистика]], [[Триллер]]
|-
|83
|[[Мононоке ханшайым]]
|{{Lang-ja|もののけ姫}}
|[[1997 жыл кинода|1997]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Хаяо Миядзаки]]
|[[Аниме]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Фэнтези]]
|-
|84
|[[Доктор Стрейнджлав]]
|{{Lang-en|Dr. Strangelove}}
|[[1964 жыл кинода|1964]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Стэнли Кубрик]]
|[[Комедия]], [[Драма]]
|-
|85
|[[Үш ақымақ]]
|{{Lang-hi|3 Idiots}}
|[[2009 жыл кинода|2009]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|[[Раджкумар Хирани]]
|[[Комедия]], [[Драма]]
|-
|86
|[[Америкалық сұлу]]
|{{Lang-en|American Beauty}}
|[[1999 жыл кинода|1999]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Сэм Мендес]]
|[[Драма]]
|-
|87
|[[Капернаум (фильм)|Капернаум]]
|{{Lang-ar|کفرناحوم}}
|[[2018 жыл кинода|2018]]
|{{Байрақ|Ливан}}
|[[Надин Лабаки]]
|[[Драма]]
|-
|88
|[[Жаңбыр астында ән салу]]
|{{Lang-en|Singin' in the Rain}}
|[[1952 жыл кинода|1952]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стэнли Донен]], [[Джин Келли]]
|[[Комедия]], [[Мюзикл]]
|-
|89
|[[Джокер (фильм, 2019)|Джокер]]
|{{Lang-en|Joker}}
|[[2019 жыл кинода|2019]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Тодд Филлипс]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|90
|[[Бір кездері Америкада]]
|{{Lang-en|Once Upon a Time in America}}
|[[1984 жыл кинода|1984]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Италия}}
|[[Серджо Леоне]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|91
|[[Жұлдызды соғыстар: Эпизод VI - Джедайдың оралуы]]
|{{Lang-en|Return of the Jedi}}
|[[1983 жыл кинода|1983]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Ричард Маркуанд]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|92
|[[Кел де көр]]
|{{Lang-ru|Иди и смотри}}
|[[1985 жыл кинода|1985]]
|{{Байрақ|КСРО}}
|[[Элем Климов]]
|[[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|93
|[[Арман реквиемі]]
|{{Lang-en|Requiem for a Dream}}
|[[2000 жыл кинода|2000]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Даррен Аронофски]]
|[[Драма]]
|-
|94
|[[Ойыншықтар хикаясы 3]]
|{{Lang-en|Toy Story 3}}
|[[2010 жыл кинода|2010]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Ли Анкрич]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|95
|[[Өмір сүру (фильм, 1952)|Өмір сүру]]
|{{Lang-ja|生きる}}
|[[1952 жыл кинода|1952]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Акира Куросава]]
|[[Драма]]
|-
|96
|[[Аңшылық (фильм, 2012)|Аңшылық]]
|{{Lang-da|Jagten}}
|[[2012 жыл кинода|2012]]
|{{Байрақ|Дания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Швеция}}
|[[Томас Винтерберг]]
|[[Драма]]
|-
|97
|[[Өрттер (фильм)|Өрттер]]
|{{Lang-fr|Incendies}}
|[[2010 жыл кинода|2010]]
|{{Байрақ|Канада}}
|[[Дени Вильнёв]]
|[[Драма]]
|-
|98
|[[Кіршіксіз сананың мәңгілік шұғыласы]]
|{{Lang-en|Eternal Sunshine of the Spotless Mind}}
|[[2004 жыл кинода|2004]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мишель Гондри]]
|[[Драма]], [[Мелодрама]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|99
|[[Аве Мария жобасы (фильм)|Аве Мария жобасы]]
|{{Lang-en|Project Hail Mary}}
|[[2026 жыл кинода|2026]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фил Лорд пен Кристофер Миллер]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Ғылыми фантастика]], [[Комедия]]
|-
|100
|[[Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер]]
|{{Lang-en|The Apartment}}
|[[1960 жыл кинода|1960]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Билли Уайлдер]]
|[[Мелодрама]], [[Комедия]], [[Драма]]
|-
|101
|[[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]]
|{{Lang-en|Lawrence of Arabia}}
|[[1962 жыл кинода|1962]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Дэвид Лин]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]], [[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]]
|-
|102
|[[Айқас (фильм, 1995)|Айқас]]
|{{Lang-en|Heat}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Майкл Манн]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Драма]]
|-
|103
|[[Тыртық бет (фильм, 1983)|Тыртық бет]]
|{{Lang-en|Scarface}}
|[[1983 жыл кинода|1983]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Брайан Де Пальма]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Драма]]
|-
|104
|[[Қоймалық иттер]]
|{{Lang-en|Reservoir Dogs}}
|[[1992 жыл кинода|1992]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Квентин Тарантино]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Мистика]]
|-
|105
|[[2001: Ғарыш одиссеясы]]
|{{Lang-en|2001: A Space Odyssey}}
|[[1968 жыл кинода|1968]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Стэнли Кубрик]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Мистика]]
|-
|106
|[[Жоғары (мультфильм)|Жоғары]]
|{{Lang-en|Up}}
|[[2009 жыл кинода|2009]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Пит Доктер]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|107
|[[Қос сақтандыру]]
|{{Lang-en|Double Indemnity}}
|[[1944 жыл кинода|1944]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Билли Уайлдер]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Фильм-нуар]], [[Триллер]]
|-
|108
|[[Солтүстіктен солтүстік-батысқа қарай]]
|{{Lang-en|North by Northwest}}
|[[1959 жыл кинода|1959]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Альфред Хичкок]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Мистика]], [[Драма]]
|-
|109
|[[Жердегі Жұлдыздар]]
|{{Lang-hi|Taare Zameen Par}}
|[[2007 жыл кинода|2007]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|[[Аамир Хан]]
|[[Драма]]
|-
|110
|[[Тұтас металл қабықша]]
|{{Lang-en|Full Metal Jacket}}
|[[1987 жыл кинода|1987]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Стэнли Кубрик]]
|[[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|111
|[[М (фильм, 1931)|М]]
|{{Lang-de|M}}
|[[1931 жыл кинода|1931]]
|{{Байрақ|Германия}}
|[[Фриц Ланг]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]]
|-
|112
|[[Амели (фильм)|Амели]]
|{{Lang-fr|Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain}}
|[[2001 жыл кинода|2001]]
|{{Байрақ|Франция}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
|[[Жан-Пьер Жёне]]
|[[Комедия]], [[Фэнтези]], [[Мелодрама]]
|-
|113
|[[Азамат Кейн]]
|{{Lang-en|Citizen Kane}}
|[[1941 жыл кинода|1941]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Орсон Уэллс]]
|[[Драма]], [[Мистика]]
|-
|114
|[[Вертиго (фильм)|Вертиго]]
|{{Lang-en|Vertigo}}
|[[1958 жыл кинода|1958]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Альфред Хичкок]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Мелодрама]], [[Мистика]]
|-
|115
|[[Надер мен Симиннің ажырасуы]]
|{{Lang-fa|جدایی نادر از سیمین}}
|[[2011 жыл кинода|2011]]
|{{Байрақ|Иран}}
|[[Асгар Фархади]]
|[[Драма]]
|-
|116
|[[Қатты жаңғақ]]
|{{Lang-en|Die Hard}}
|[[1988 жыл кинода|1988]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джон Мактирнан]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]]
|-
|117
|[[Құйқылжықты өлтіру (фильм)|Құйқылжықты өлтіру]]
|{{Lang-en|To Kill a Mockingbird}}
|[[1962 жыл кинода|1962]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Роберт Маллиган]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|118
|[[Индиана Джонс және соңғы крест жорығы]]
|{{Lang-en|Indiana Jones and the Last Crusade}}
|[[1989 жыл кинода|1989]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стивен Спилберг]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|119
|[[Афера]]
|{{Lang-en|The Sting}}
|[[1973 жыл кинода|1973]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джордж Рой Хилл]]
|[[Комедия]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|120
|[[Бұрандалы апельсин (фильм)|Бұрандалы апельсин]]
|{{Lang-en|A Clockwork Orange}}
|[[1971 жыл кинода|1971]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стэнли Кубрик]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|121
|[[Метрополис (фильм)|Метрополис]]
|{{Lang-de|Metropolis}}
|[[1927 жыл кинода|1927]]
|{{Байрақ|Германия}}
|[[Фриц Ланг]]
|[[Ғылыми фантастика]]
|-
|122
|[[1917 (фильм)|1917]]
|{{Lang-en|1917}}
|[[2019 жыл кинода|2019]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Сэм Мендес]]
|[[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|123
|[[Олжа (фильм)|Олжа]]
|{{Lang-en|Snatch}}
|[[2000 жыл кинода|2000]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Гай Ричи]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]]
|-
|124
|[[Уолл-стрит қасқыры]]
|{{Lang-en|The Wolf of Wall Street}}
|[[2013 жыл кинода|2013]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мартин Скорсезе]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Комедия]], [[Қылмыстық фильм]]
|-
|125
|[[Бункер (фильм, 2004)|Бункер]]
|{{Lang-de|Der Untergang}}
|[[2004 жыл кинода|2004]]
|{{Байрақ|Германия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Италия}}
|[[Оливер Хиршбигель]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|126
|[[Лос-Анджелес құпиялары (фильм)|Лос-Анджелес құпиялары]]
|{{Lang-en|L.A. Confidential}}
|[[1997 жыл кинода|1997]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Кёртис Хэнсон]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|127
|[[Труман шоуы]]
|{{Lang-en|The Truman Show}}
|[[1998 жыл кинода|1998]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Питер Уир]]
|[[Комедия]], [[Драма]]
|-
|128
|[[Шын айтамын]]
|{{Lang-en|I Swear}}
|[[2025 жыл кинода|2025]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кирк Джонс]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]]
|-
|129
|[[Дангал]]
|{{Lang-hi|Dangal}}
|[[2016 жыл кинода|2016]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|[[Нитеш Тивари]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]]
|-
|130
|[[Велосипед ұрылары]]
|{{Lang-it|Ladri di biciclette}}
|[[1948 жыл кинода|1948]]
|{{Байрақ|Италия}}
|[[Витторио Де Сика]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|131
|[[Жасыл кітап (фильм)|Жасыл кітап]]
|{{Lang-en|Green Book}}
|[[2018 жыл кинода|2018]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Питер Фаррелли]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Комедия]], [[Драма]]
|-
|132
|[[Қарғыс атқандар аралы (фильм)|Қарғыс атқандар аралы]]
|{{Lang-en|Shutter Island}}
|[[2010 жыл кинода|2010]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мартин Скорсезе]]
|[[Драма]], [[Триллер]], [[Мистика]]
|-
|133
|[[Оппенгеймер (фильм)|Оппенгеймер]]
|{{Lang-en|Oppenheimer}}
|[[2023 жыл кинода|2023]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|134
|[[Нюрнберг процесі (фильм)|Нюрнберг процесі]]
|{{Lang-en|Judgment at Nuremberg}}
|[[1961 жыл кинода|1961]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стэнли Крамер]]
|[[Драма]], [[Тарихи фильм]], [[Әскери фильм]]
|-
|135
|[[Бэтмен: Бастама]]
|{{Lang-en|Batman Begins}}
|[[2005 жыл кинода|2005]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кристофер Нолан]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|136
|[[Гамильтон (фильм, 2020)|Гамильтон]]
|{{Lang-en|Hamilton}}
|[[2020 жыл кинода|2020]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Томас Каил]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|137
|[[Бірнеше долларға артық]]
|{{Lang-it|Per qualche dollaro in più}}
|[[1965 жыл кинода|1965]]
|{{Байрақ|Италия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Испания}}
|[[Серджо Леоне]]
|[[Вестерн]]
|-
|138
|[[Юра кезеңінің саябағы (фильм)|Юра кезеңінің саябағы]]
|{{Lang-en|Jurassic Park}}
|[[1993 жыл кинода|1993]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стивен Спилберг]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|139
|[[Такси жүргізушісі (фильм, 1976)|Такси жүргізушісі]]
|{{Lang-en|Taxi Driver}}
|[[1976 жыл кинода|1976]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мартин Скорсезе]]
|[[Драма]], [[Триллер]]
|-
|140
|[[Джазда тек қана қыздар]]
|{{Lang-en|Some Like It Hot}}
|[[1959 жыл кинода|1959]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Билли Уайлдер]]
|[[Комедия]]
|-
|141
|[[Мұнай (фильм)|Мұнай]]
|{{Lang-en|There Will Be Blood}}
|[[2007 жыл кинода|2007]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Пол Томас Андерсон]]
|[[Драма]]
|-
|142
|[[Әке (фильм, 2020)|Әке]]
|{{Lang-en|The Father}}
|[[2020 жыл кинода|2020]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Флориан Зеллер]]
|[[Драма]], [[Мистика]]
|-
|143
|[[Сәби (фильм, 1921)|Сәби]]
|{{Lang-en|The Kid}}
|[[1921 жыл кинода|1921]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Чарли Чаплин]]
|[[Комедия]], [[Драма]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|144
|[[Барлығы Ева туралы]]
|{{Lang-en|All About Eve}}
|[[1950 жыл кинода|1950]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джозеф Лео Манкевич]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|145
|[[Алтыншы сезім (фильм)|Алтыншы сезім]]
|{{Lang-en|The Sixth Sense}}
|[[1999 жыл кинода|1999]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[М. Найт Шьямалан]]
|[[Драма]], [[Мистика]], [[Триллер]]
|-
|146
|[[Ран (фильм)|Ран]]
|{{Lang-ja|乱}}
|[[1985 жыл кинода|1985]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Акира Куросава]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|147
|[[Казино (фильм, 1995)|Казино]]
|{{Lang-en|Casino}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мартин Скорсезе]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|148
|[[Қарттарға мұнда орын жоқ (фильм)|Қарттарға мұнда орын жоқ]]
|{{Lang-en|No Country for Old Men}}
|[[2007 жыл кинода|2007]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Ағайынды Коэн]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|149
|[[Бірдеңе (фильм, 1982)|Бірдеңе]]
|{{Lang-en|The Thing}}
|[[1982 жыл кинода|1982]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джон Карпентер]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Қорқынышты фильм]], [[Мистика]]
|-
|150
|[[Титанға шабуыл: Соңғы шабуыл]]
|{{Lang-ja|進撃の巨人: The Last Attack}}
|[[2024 жыл кинода|2024]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Юитиро Хаяси]]
|[[Аниме]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Фэнтези]]
|-
|151
|[[Тұтқындар (фильм, 2013)|Тұтқындар]]
|{{Lang-en|Prisoners}}
|[[2013 жыл кинода|2013]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дени Вильнёв]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|152
|[[Топ Ган: Мэверик]]
|{{Lang-en|Top Gun: Maverick}}
|[[2022 жыл кинода|2022]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джозеф Косински]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]]
|-
|153
|[[Биллды өлтіру. Бөлім 1]]
|{{Lang-en|Kill Bill: Vol. 1}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Квентин Тарантино]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Триллер]], [[Қылмыстық фильм]]
|-
|154
|[[Фавн лабиринті]]
|{{Lang-es|El laberinto del fauno}}
|[[2006 жыл кинода|2006]]
|{{Байрақ|Испания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Мексика}}
|[[Гильермо дель Торо]]
|[[Фэнтези]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|155
|[[Кешірілмеген (фильм, 1992)|Кешірілмеген]]
|{{Lang-en|Unforgiven}}
|[[1992 жыл кинода|1992]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Клинт Иствуд]]
|[[Драма]], [[Вестерн]]
|-
|156
|[[Сана ойындары (фильм)|Сана ойындары]]
|{{Lang-en|A Beautiful Mind}}
|[[2001 жыл кинода|2001]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Рон Ховард]]
|[[Драма]], [[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]]
|-
|157
|[[Хаулдың кезбе қамалы]]
|{{Lang-ja|ハウルの動く城}}
|[[2004 жыл кинода|2004]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Хаяо Миядзаки]]
|[[Аниме]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|158
|[[Сьерра-Мадре қазынасы (фильм)|Сьерра-Мадре қазынасы]]
|{{Lang-en|The Treasure of the Sierra Madre}}
|[[1948 жыл кинода|1948]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джон Хьюстон]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]], [[Вестерн]]
|-
|159
|[[Немоны іздеу]]
|{{Lang-en|Finding Nemo}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Эндрю Стэнтон]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|160
|[[Клаус (мультфильм)|Клаус]]
|{{Lang-en|Klaus}}
|[[2019 жыл кинода|2019]]
|{{Байрақ|Испания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Серхио Паблос]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|161
|[[Оққағар (фильм, 1961)|Оққағар]]
|{{Lang-ja|用心棒}}
|[[1961 жыл кинода|1961]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Акира Куросава]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|162
|[[Ұлы қашу]]
|{{Lang-en|The Great Escape}}
|[[1963 жыл кинода|1963]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джон Стерджес]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|163
|[[Піл адам]]
|{{Lang-en|The Elephant Man}}
|[[1980 жыл кинода|1980]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дэвид Линч]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|164
|[[Монти Пайтон және қасиетті Грааль]]
|{{Lang-en|Monty Python and the Holy Grail}}
|[[1975 жыл кинода|1975]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Терри Гиллиам]], [[Терри Джонс]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|165
|[[Жын жоюшы: Шексіз бекініс]]
|{{Lang-ja|鬼滅の刃 無限城編}}
|[[2025 жыл кинода|2025]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Харуо Сотодзаки]]
|[[Аниме]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|166
|[[Кісі өлтірілген жағдайда М-ді теріңіз]]
|{{Lang-en|Dial M for Murder}}
|[[1954 жыл кинода|1954]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Альфред Хичкок]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Мистика]]
|-
|167
|[[Олардың көздеріндегі құпия]]
|{{Lang-es|El secreto de sus ojos}}
|[[2009 жыл кинода|2009]]
|{{Байрақ|Аргентина}}
|[[Хуан Хосе Кампанелья]]
|[[Драма]], [[Мистика]], [[Мелодрама]]
|-
|168
|[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]
|{{Lang-en|Gone with the Wind}}
|[[1939 жыл кинода|1939]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Виктор Флеминг]]
|[[Драма]], [[Мелодрама]], [[Әскери фильм]]
|-
|169
|[[Жастық шақтың үздік жылдары]]
|{{Lang-it|La meglio gioventú}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|Италия}}
|[[Марко Туллио Джордана]]
|[[Драма]], [[Махаббат хикаясы]]
|-
|170
|[[Карта, ақша, екі ұңғы]]
|{{Lang-en|Lock, Stock and Two Smoking Barrels}}
|[[1998 жыл кинода|1998]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Гай Ричи]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]]
|-
|171
|[[Чайнатаун (фильм, 1974)|Чайнатаун]]
|{{Lang-en|Chinatown}}
|[[1974 жыл кинода|1974]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Роман Полански]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|172
|[[V — деген вендетта (фильм)|V — деген вендетта]]
|{{Lang-en|V for Vendetta}}
|[[2006 жыл кинода|2006]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
|[[Джеймс Мактиг]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Ғылыми фантастика]], [[Триллер]]
|-
|173
|[[Қолыңнан келсе, ұстап көр]]
|{{Lang-en|Catch Me If You Can}}
|[[2002 жыл кинода|2002]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стивен Спилберг]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|174
|[[Ойжұмбақ (мультфильм)|Ойжұмбақ]]
|{{Lang-en|Inside Out}}
|[[2015 жыл кинода|2015]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Пит Доктер]]
|[[Мультфильм]], [[Комедия]], [[Драма]]
|-
|175
|[[Расёмон (фильм)|Расёмон]]
|{{Lang-ja|羅生門}}
|[[1950 жыл кинода|1950]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Акира Куросава]]
|[[Драма]]
|-
|176
|[[Миссури, Эббинг шекарасындағы үш билборд]]
|{{Lang-en|Three Billboards Outside Ebbing, Missouri}}
|[[2017 жыл кинода|2017]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Мартин Макдонах]]
|[[Комедия]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|177
|[[Ине ұшында]]
|{{Lang-en|Trainspotting}}
|[[1996 жыл кинода|1996]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Дэнни Бойл]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]]
|-
|178
|[[Квай өзеніндегі көпір]]
|{{Lang-en|The Bridge on the River Kwai}}
|[[1957 жыл кинода|1957]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Дэвид Лин]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|179
|[[Өлі ақындар қоғамы]]
|{{Lang-en|Dead Poets Society}}
|[[1989 жыл кинода|1989]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Питер Уир]]
|[[Комедия]], [[Драма]]
|-
|180
|[[Хәрри Поттер мен Ажал сыйлары: 2-бөлім]]
|{{Lang-en|Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2}}
|[[2011 жыл кинода|2011]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дэвид Йейтс]]
|[[Фэнтези]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|181
|[[Жабайы робот (мультфильм)|Жабайы робот]]
|{{Lang-en|The Wild Robot}}
|[[2024 жыл кинода|2024]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Крис Сандерс]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Мультфильм]], [[Отбасылық фильм]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|182
|[[Барри Линдон]]
|{{Lang-en|Barry Lyndon}}
|[[1975 жыл кинода|1975]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Стэнли Кубрик]]
|[[Драма]], [[Мелодрама]], [[Әскери фильм]]
|-
|183
|[[Жауынгер (фильм, 2011)|Жауынгер]]
|{{Lang-en|Warrior}}
|[[2011 жыл кинода|2011]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Гэвин О’Коннор]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Спорттық фильм]]
|-
|184
|[[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]]
|{{Lang-en|Ben-Hur}}
|[[1959 жыл кинода|1959]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Уильям Уайлер]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]]
|-
|185
|[[Фарго (фильм)|Фарго]]
|{{Lang-en|Fargo}}
|[[1996 жыл кинода|1996]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Ағайынды Коэн]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Триллер]], [[Драма]]
|-
|186
|[[Миллион долларлық cәби]]
|{{Lang-en|Million Dollar Baby}}
|[[2004 жыл кинода|2004]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Клинт Иствуд]]
|[[Драма]], [[Спорттық фильм]]
|-
|187
|[[Ессіз Макс: Қаһарлы жол]]
|{{Lang-en|Mad Max: Fury Road}}
|[[2015 жыл кинода|2015]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Австралия}}
|[[Джордж Миллер]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|188
|[[Хаско жотасы]]
|{{Lang-en|Hacksaw Ridge}}
|[[2016 жыл кинода|2016]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Австралия}}
|[[Мел Гибсон]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|189
|[[Құтырған бұқа]]
|{{Lang-en|Raging Bull}}
|[[1980 жыл кинода|1980]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Мартин Скорсезе]]
|[[Драма]], [[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Спорттық фильм]]
|-
|190
|[[Аспан балалары]]
|{{Lang-fa|بچه‌های آسمان}}
|[[1997 жыл кинода|1997]]
|{{Байрақ|Иран}}
|[[Мажид Мажиди]]
|[[Драма]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|191
|[[Менің көршім Тоторо]]
|{{Lang-ja|となりのトトロ}}
|[[1988 жыл кинода|1988]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Хаяо Миядзаки]]
|[[Аниме]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|192
|[[Гран Торино]]
|{{Lang-en|Gran Torino}}
|[[2008 жыл кинода|2008]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Клинт Иствуд]]
|[[Драма]]
|-
|193
|[[Рататуй (мультфильм)|Рататуй]]
|{{Lang-en|Ratatouille}}
|[[2007 жыл кинода|2007]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Брэд Бёрд]], [[Ян Пинкава]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]]
|-
|194
|[[12 жылдық құлдық]]
|{{Lang-en|12 Years a Slave}}
|[[2013 жыл кинода|2013]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Стив Маккуин]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|195
|[[Гранд Будапешт қонақ үйі]]
|{{Lang-en|The Grand Budapest Hotel}}
|[[2014 жыл кинода|2014]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
|[[Уэс Андерсон]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Комедия]], [[Қылмыстық фильм]]
|-
|196
|[[Таң алдында]]
|{{Lang-en|Before Sunrise}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Аустрия}}
|[[Ричард Линклейтер]]
|[[Драма]], [[Комедия]], [[Романтикалық фильм]]
|-
|197
|[[Кісі өлтіру туралы естеліктер]]
|{{Lang-ko|살인의 추억}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
|[[Пон Джун Хо]]
|[[Драма]], [[Мистика]]
|-
|198
|[[Айдахар мінген шабандоздар]]
|{{Lang-en|How to Train Your Dragon}}
|[[2010 жыл кинода|2010]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дин Деблуа]], [[Крис Сандерс]]
|[[Мультфильм]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
|-
|199
|[[Ұстараның жүзімен жүгіруші]]
|{{Lang-en|Blade Runner}}
|[[1982 жыл кинода|1982]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Ридли Скотт]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Триллер]], [[Драма]]
|-
|200
|[[Жоғалған қыз (фильм, 2014)|Жоғалған қыз]]
|{{Lang-en|Gone Girl}}
|[[2014 жыл кинода|2014]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Дэвид Финчер]]
|[[Драма]], [[Мистика]], [[Триллер]]
|-
|201
|[[Монстрлар корпорациясы]]
|{{Lang-en|Monsters, Inc.}}
|[[2001 жыл кинода|2001]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Пит Доктер]], [[Дэвид Силверман]]
|[[Мультфильм]], [[Комедия]]
|-
|202
|[[Өрмекші-адам: Үйге қайтар жол жоқ]]
|{{Lang-en|Spider-Man: No Way Home}}
|[[2021 жыл кинода|2021]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джон Уоттс]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Фэнтези]]
|-
|203
|[[Хабабам сыныбы: Сәтсіздік]]
|{{Lang-tr|Hababam Sınıfı Sınıfta Kaldı}}
|[[1975 жыл кинода|1975]]
|{{Байрақ|Түркия}}
|[[Эртен Эгилмез]]
|[[Комедия]]
|-
|204
|[[Жақтар (фильм)|Жақтар]]
|{{Lang-en|Jaws}}
|[[1975 жыл кинода|1975]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Стивен Спилберг]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Триллер]]
|-
|205
|[[Ford Ferrari-ге қарсы]]
|{{Lang-en|Ford v Ferrari}}
|[[2019 жыл кинода|2019]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джеймс Мэнголд]]
|[[Спорттық фильм]], [[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]]
|-
|206
|[[Әке есімімен]]
|{{Lang-en|In the Name of the Father}}
|[[1993 жыл кинода|1993]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Джим Шеридан]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|207
|[[Ерсі оқиғалар (фильм)|Ерсі оқиғалар]]
|{{Lang-es|Relatos salvajes}}
|[[2014 жыл кинода|2014]]
|{{Байрақ|Испания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Аргентина}}
|[[Дамиан Сифрон]]
|[[Комедия]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|208
|[[Алтын безгегі (фильм)|Алтын безгегі]]
|{{Lang-en|The Gold Rush}}
|[[1925 жыл кинода|1925]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Чарли Чаплин]]
|[[Комедия]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|209
|[[Шерлок кіші]]
|{{Lang-en|Sherlock Jr.}}
|[[1924 жыл кинода|1924]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Бастер Китон]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Комедия]], [[Романтикалық комедия]]
|-
|210
|[[Мэри мен Макс]]
|{{Lang-en|Mary and Max}}
|[[2009 жыл кинода|2009]]
|{{Байрақ|Австралия}}
|[[Адам Эллиот]]
|[[Мультфильм]], [[Комедия]], [[Драма]]
|-
|211
|[[Бұғы аңшысы]]
|{{Lang-en|The Deer Hunter}}
|[[1978 жыл кинода|1978]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Майкл Чимино]]
|[[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|212
|[[Қорқыныш үшін төлем]]
|{{Lang-fr|Le Salaire de la peur}}
|[[1953 жыл кинода|1953]]
|{{Байрақ|Франция}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Италия}}
|[[Анри-Жорж Клузо]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|213
|[[Генерал (фильм, 1926)|Генерал]]
|{{Lang-en|The General}}
|[[1926 жыл кинода|1926]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Клайд Брукман]], [[Бастер Китон]]
|[[Комедия]], [[Мистика]]
|-
|214
|[[Рокки (фильм, 1976)|Рокки]]
|{{Lang-en|Rocky}}
|[[1976 жыл кинода|1976]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джон Г. Эвилдсен]]
|[[Спорттық фильм]], [[Драма]], [[Мелодрама]]
|-
|215
|[[Логан (фильм)|Логан]]
|{{Lang-en|Logan}}
|[[2017 жыл кинода|2017]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джеймс Мэнголд]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Ғылыми фантастика]]
|-
|216
|[[Мистер Смит Вашингтонға барады]]
|{{Lang-en|Mr. Smith Goes to Washington}}
|[[1939 жыл кинода|1939]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Фрэнк Капра]]
|[[Драма]]
|-
|217
|[[Кариб теңізінің қарақшылары: «Қара Маржан» қарғысы]]
|{{Lang-en|Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl}}
|[[2003 жыл кинода|2003]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Гор Вербински]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Фэнтези]]
|-
|218
|[[Үнсіз дауыс (анимэ)|Үнсіз дауыс]]
|{{Lang-ja|聲の形}}
|[[2016 жыл кинода|2016]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Наоко Ямада]]
|[[Аниме]], [[Драма]]
|-
|219
|[[Токио хикаясы]]
|{{Lang-ja|東京物語}}
|[[1953 жыл кинода|1953]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Ясудзиро Одзу]]
|[[Драма]]
|-
|220
|[[Портта]]
|{{Lang-en|On the Waterfront}}
|[[1954 жыл кинода|1954]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Элиа Казан]]
|[[Драма]]
|-
|221
|[[Өшпенділік (фильм, 1995)|Өшпенділік]]
|{{Lang-fr|La Haine}}
|[[1995 жыл кинода|1995]]
|{{Байрақ|Франция}}
|[[Матьё Кассовиц]]
|[[Драма]]
|-
|222
|[[Басты назарда]]
|{{Lang-en|Spotlight}}
|[[2015 жыл кинода|2015]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Том Маккарти]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|223
|[[Бүлдірген алаңы]]
|{{Lang-sv|Smultronstället}}
|[[1957 жыл кинода|1957]]
|{{Байрақ|Швеция}}
|[[Ингмар Бергман]]
|[[Драма]]
|-
|224
|[[Шынжырлы ара-адам. Фильм: Резе оқиғасы]]
|{{Lang-ja|チェンソーマン レゼ篇}}
|[[2025 жыл кинода|2025]]
|{{Байрақ|Жапония}}
|[[Тацуя Ёсихара]]
|[[Аниме]], [[Романтикалық фильм]], [[Фэнтези]]
|-
|225
|[[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]]
|{{Lang-en|The Sound of Music}}
|[[1965 жыл кинода|1965]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Роберт Уайз]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|226
|[[Терминатор (фильм)|Терминатор]]
|{{Lang-en|The Terminator}}
|[[1984 жыл кинода|1984]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Джеймс Кэмерон]]
|[[Ғылыми фантастика]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]]
|-
|227
|[[Джай Бхим]]
|{{Lang-ta|Jai Bhim}}
|[[2021 жыл кинода|2021]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|[[Т. Дж. Гнанавел]]
|[[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Мистика]]
|-
|228
|[[Махараджа (фильм, 2024)|Махараджа]]
|{{Lang-ta|Maharaja}}
|[[2024 жыл кинода|2024]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|[[Нитхилан Саминатхан]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Қылмыстық фильм]], [[Драма]], [[Триллер]]
|-
|229
|[[Үшінші адам]]
|{{Lang-en|The Third Man}}
|[[1949 жыл кинода|1949]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Кэрол Рид]]
|[[Фильм-нуар]], [[Триллер]], [[Мистика]]
|-
|230
|[[Үлкен Лебовски]]
|{{Lang-en|The Big Lebowski}}
|[[1998 жыл кинода|1998]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}
|[[Ағайынды Коэн]]
|[[Комедия]], [[Қылмыстық фильм]], [[Мелодрама]]
|-
|231
|[[Өміріміздің үздік жылдары]]
|{{Lang-en|The Best Years of Our Lives}}
|[[1946 жыл кинода|1946]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Уильям Уайлер]]
|[[Драма]], [[Романтикалық фильм]], [[Әскери фильм]]
|-
|232
|[[Күн батар алдында]]
|{{Lang-en|Before Sunset}}
|[[2004 жыл кинода|2004]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Ричард Линклейтер]]
|[[Драма]], [[Романтикалық фильм]]
|-
|233
|[[Бөлме (фильм, 2015)|Бөлме]]
|{{Lang-en|Room}}
|[[2015 жыл кинода|2015]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Канада}}
|[[Ленни Абрахамсон]]
|[[Драма]]
|-
|234
|[[Жетінші мөр]]
|{{Lang-sv|Det sjunde inseglet}}
|[[1957 жыл кинода|1957]]
|{{Байрақ|Швеция}}
|[[Ингмар Бергман]]
|[[Драма]], [[Фэнтези]]
|-
|235
|[[Суперотбасы]]
|{{Lang-en|The Incredibles}}
|[[2004 жыл кинода|2004]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Брэд Бёрд]]
|[[Мультфильм]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
|-
|236
|[[Руанда қонақ үйі]]
|{{Lang-en|Hotel Rwanda}}
|[[2004 жыл кинода|2004]]
|{{Байрақ|АҚШ}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Италия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|ОАР}}
|[[Терри Джордж]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|237
|[[Хачико: Ең адал дос]]
|{{Lang-en|Hachi: A Dog's Tale}}
|[[2009 жыл кинода|2009]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Лассе Халльстрём]]
|[[Драма]], [[Отбасылық фильм]]
|-
|238
|[[Взвод (фильм, 1986)|Взвод]]
|{{Lang-en|Platoon}}
|[[1986 жыл кинода|1986]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Оливер Стоун]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|239
|[[Экзорцист]]
|{{Lang-en|The Exorcist}}
|[[1973 жыл кинода|1973]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Уильям Фридкин]]
|[[Қорқынышты фильм]]
|-
|240
|[[Болат алыбы]]
|{{Lang-en|The Iron Giant}}
|[[1999 жыл кинода|1999]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Брэд Бёрд]]
|[[Мультфильм]], [[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]]
|-
|241
|[[Жарыс (фильм, 2013)|Жарыс]]
|{{Lang-en|Rush}}
|[[2013 жыл кинода|2013]]
|{{Байрақ|Ұлыбритания}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Германия}}
|[[Рон Ховард]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Спорттық фильм]]
|-
|242
|[[Менімен қал (фильм, 1986)|Менімен қал]]
|{{Lang-en|Stand by Me}}
|[[1986 жыл кинода|1986]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Роб Райнер]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Драма]]
|-
|243
|[[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]]
|{{Lang-en|The Wizard of Oz}}
|[[1939 жыл кинода|1939]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Виктор Флеминг]]
|[[Шытырман оқиғалы фильм|Шытырман оқиға]], [[Отбасылық фильм]], [[Фэнтези]]
|-
|244
|[[Әкем мен ұлым]]
|{{Lang-tr|Babam ve Oğlum}}
|[[2005 жыл кинода|2005]]
|{{Байрақ|Түркия}}
|[[Чаған Ирмак]]
|[[Драма]]
|-
|245
|[[Алжир үшін шайқас]]
|{{Lang-it|La battaglia di Algeri}}
|[[1966 жыл кинода|1966]]
|{{Байрақ|Италия}}&lt;br&gt;{{Байрақ|Алжир}}
|[[Джилло Понтекорво]]
|[[Драма]], [[Әскери фильм]]
|-
|246
|[[Жанна д’Арк құштарлығы]]
|{{Lang-fr|La Passion de Jeanne d'Arc}}
|[[1928 жыл кинода|1928]]
|{{Байрақ|Франция}}
|[[Карл Теодор Дрейер]]
|[[Өмірбаяндық фильм|Өмірбаян]], [[Драма]], [[Тарихи фильм]]
|-
|247
|[[Күтуші қыз (фильм, 2016)|Күтуші қыз]]
|{{Lang-ko|아가씨}}
|[[2016 жыл кинода|2016]]
|{{Байрақ|Оңтүстік Корея}}
|[[Пак Чхан Ук]]
|[[Драма]], [[Мелодрама]], [[Триллер]]
|-
|248
|[[Тележелі (фильм, 1976)|Тележелі]]
|{{Lang-en|Network}}
|[[1976 жыл кинода|1976]]
|{{Байрақ|АҚШ}}
|[[Сидни Люмет]]
|[[Драма]]
|-
|249
|[[№ 7 камерадағы ғажайып]]
|{{lang-tr|7. Koğuştaki Mucize}}
|[[2019 жыл кинода|2019]]
|{{Байрақ|Түркия}}
|[[Мехмет Ада Озтекин]]
|[[Драма]]
|-
|250
|[[Вассейпур бандалары]]
|{{Lang-hi|Gangs of Wasseypur}}
|[[2012 жыл кинода|2012]]
|{{Байрақ|Үндістан}}
|[[Анураг Кашьяп]]
|[[Атыс-шабыс фильм|Атыс-шабыс]], [[Драма]], [[Комедия]], [[Қылмыстық фильм]]
|}

== Режиссерлер бойынша ==
Тізімде келесі режиссерлердің фильмдері жиі кездеседі:
* [[Кристофер Нолан]] — 8 фильм.
* [[Стэнли Кубрик]], [[Мартин Скорсезе]], [[Стивен Спилберг]] — 7 фильм.
* [[Акира Куросава]] - 6 фильм.
* [[Квентин Тарантино]], [[Билли Уайлдер]], [[Альфред Хичкок]], [[Чарли Чаплин]] — 5 фильм.
* [[Ли Анкрич]], [[Серджо Леоне]], [[Хаяо Миядзаки]] — 4 фильм.
* [[Брэд Берд]], [[Дени Вильнёв]], [[Питер Джексон]], [[Пит Доктер]], [[Клинт Иствуд]], [[Фрэнсис Форд Коппола]], [[ағайынды Коэн]], [[Джеймс Кэмерон]], [[Ридли Скотт]], [[Дэвид Финчер]] — 3 фильм.

== Тағы қараңыз == 
* [[Sight &amp; Sound]] сауалнамалары (1952 жылдан бері жүргізіліп келеді)
* [[Америка кино институты]]ның рейтингі
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм]]
* [[Ең табысты фильмдер тізімі]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{cite web|url=http://imdb.com/chart/top|title=IMDb Charts: Top Rated Movies (IMDb нұсқасы бойынша ең жақсы 250 фильм)|publisher=imdb.com|accessdate=2019-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6IwMlWCTT?url=http://www.imdb.com/chart/top|archivedate=2013-08-17}}
* {{cite web|url=http://imdb.com/chart/bottom|title=IMDb Charts: Lowest Rated Movies IMDb нұсқасы бойынша ең нашар 100 фильм)|publisher=imdb.com|accesdate=2019-05-13|lang=en}}
* {{cite web|url=https://help.imdb.com/article/imdb/track-movies-tv/ratings-faq/G67Y87TFYYP6TWAV#|title=Ratings FAQ|publisher=imdb.com|accessdate=2019-05-13|lang=en}}
* {{cite web|url=http://top250.info|title=IMDb Top 250: Changes, new items &amp; other statistics|description=IMDb Top 250 туралы сайт: 1996 жылдан бастап рейтингтер жинағы, статистика, графика|publisher=imdb.com|accessdate=2019-05-13|lang=en}}
* {{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/top/lists/58|title=Списки/IMDb/Топ-250|publisher=[[КиноПоиск]]|accessdate=2019-05-13|lang=ru}}

[[Санат:Кинематографиялық рейтингтер]]
[[Санат:Фильмдер тізімі]]</text>
      <sha1>892gehorpj8gxt3dclm5b7uer3pa5ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет</title>
    <ns>4</ns>
    <id>775564</id>
    <revision>
      <id>3602411</id>
      <parentid>3602058</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T03:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту.</comment>
      <origin>3602411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="738150" sha1="8i5pcxiq0q1ae24t9nepg5sc8lot2yg" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
{|class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
!N
!Бет
!Қаралу саны (соңғы 30 күнде)
!Қаралу саны (соңғы 90 күнде)
!Қаралу саны (бір жылда)
|-
|1
|[[Мұхтар Шаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 43698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 52750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71985]
|-
|2
|[[Басты бет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 46246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 116309]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 361361]
|-
|3
|[[Абай Құнанбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19017]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 63083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 283422]
|-
|4
|[[Ақбөкен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 18495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 25883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 40906]
|-
|5
|[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 19187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 27274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 41825]
|-
|6
|[[Арнайы:Іздеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 30873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 53201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 217814]
|-
|7
|[[Ыбырай Алтынсарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 10188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 39849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 116226]
|-
|8
|[[Арқар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 10330]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 13995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 17270]
|-
|9
|[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 30314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 136081]
|-
|10
|[[Қызғалдақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 9942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 14130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 22175]
|-
|11
|[[Бауыржан Момышұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 121879]
|-
|12
|[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 12991]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 32688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 70526]
|-
|13
|[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14982]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26884]
|-
|14
|[[Түпті жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 8488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 10953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 11245]
|-
|15
|[[:Сурет:SB - Kazakh woman on horse.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 6598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ASB_-_Kazakh_woman_on_horse.jpg 17266]
|-
|16
|[[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 14961]
|-
|17
|[[Бесеудің хаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 4663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 12912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26586]
|-
|18
|[[Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 90006]
|-
|19
|[[Қазақстан музейлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7357]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 7622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8816]
|-
|20
|[[Қызыл кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 5837]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 11007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 29446]
|-
|21
|[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6333]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 103750]
|-
|22
|[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 18338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 69412]
|-
|23
|[[Өзбекәлі Жәнібеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32921]
|-
|24
|[[Күй аңызы (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 8199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 10935]
|-
|25
|[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 6146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 50158]
|-
|26
|[[Мемлекет астаналары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 62071]
|-
|27
|[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 26962]
|-
|28
|[[Ахмет Байтұрсынұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 125780]
|-
|29
|[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 3789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 12502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 29789]
|-
|30
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 5782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 6510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 13196]
|-
|31
|[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20085]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 60676]
|-
|32
|[[Жуніс Сахиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 5393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9342]
|-
|33
|[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 56131]
|-
|34
|[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 4078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 29238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 59530]
|-
|35
|[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36596]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 79483]
|-
|36
|[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40348]
|-
|37
|[[Қазақстан халқының бірлігі күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 7769]
|-
|38
|[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 4763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6327]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6327]
|-
|39
|[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20761]
|-
|40
|[[Жоба:Уики-көктем 2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 6144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 7052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 7052]
|-
|41
|[[Махамбет Өтемісұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 55903]
|-
|42
|[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15462]
|-
|43
|[[Қазақ хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 20300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 84793]
|-
|44
|[[Күнделік.кз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 4768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 17662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 122235]
|-
|45
|[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52800]
|-
|46
|[[Қажығали Мұханбетқалиұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5019]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6278]
|-
|47
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 4377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 7791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18447]
|-
|48
|[[Желтоқсан көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 7137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 59156]
|-
|49
|[[Ұлы Отан соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 5548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 10824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 27816]
|-
|50
|[[Міржақып Дулатұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85961]
|-
|51
|[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6167]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19609]
|-
|52
|[[КешYOU]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 4615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 5555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11482]
|-
|53
|[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 6235]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 16929]
|-
|54
|[[Ілияс Жансүгіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 11809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 43773]
|-
|55
|[[Қасым хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2290]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36049]
|-
|56
|[[Абай жолы (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 40543]
|-
|57
|[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 3218]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 7492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 25276]
|-
|58
|[[Қабдеш Жұмаділов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2465]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 7821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16329]
|-
|59
|[[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41051]
|-
|60
|[[Ғұндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 2202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 9194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 41380]
|-
|61
|[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47048]
|-
|62
|[[Әмір Темір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 9935]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 30841]
|-
|63
|[[Хақназар хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22395]
|-
|64
|[[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 5973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 8765]
|-
|65
|[[Бәйтерек (монумент)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 3259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 6268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 28058]
|-
|66
|[[Шәмші Қалдаяқов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 3318]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 7043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27666]
|-
|67
|[[Уикипедия:Қазақстан мен Орталық Азия әйелдері/2026]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 2701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8370]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%2F2026 8370]
|-
|68
|[[Қорықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 33351]
|-
|69
|[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 3065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 10817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 23865]
|-
|70
|[[Әміре Қашаубаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15245]
|-
|71
|[[Қадыр Мырза Әлі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 7992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 26120]
|-
|72
|[[Қасым Қайсенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16987]
|-
|73
|[[Әлемнің жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 63078]
|-
|74
|[[Сәкен Сейфуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 8996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 36890]
|-
|75
|[[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 3036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 7526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 29530]
|-
|76
|[[Астана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 6996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 38640]
|-
|77
|[[Жетіқарақшы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16189]
|-
|78
|[[Қожа Ахмет Ясауи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 3125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 8877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 50497]
|-
|79
|[[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10072]
|-
|80
|[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2997]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 50132]
|-
|81
|[[Райымбек батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 12816]
|-
|82
|[[Семей полигоны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 3362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 7027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 29922]
|-
|83
|[[Түменбай Қуандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 4338]
|-
|84
|[[Рақымжан Қошқарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12127]
|-
|85
|[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 7591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 42651]
|-
|86
|[[Есім хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2952]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20664]
|-
|87
|[[Асқар Алтай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 2261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 3646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 5384]
|-
|88
|[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18496]
|-
|89
|[[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 2509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 17681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 68844]
|-
|90
|[[Астана мектеп оқушыларының сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4108]
|-
|91
|[[Жұмбақтас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 2814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 4130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 11106]
|-
|92
|[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 1920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 23012]
|-
|93
|[[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 959]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17611]
|-
|94
|[[Сарматтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 3063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 4388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 13727]
|-
|95
|[[Оралхан Бөкей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9368]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 26371]
|-
|96
|[[Kaspi.kz]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Kaspi.kz 3127]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Kaspi.kz 3362]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Kaspi.kz 4591]
|-
|97
|[[Тәуекел хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15137]
|-
|98
|[[Жасанды интеллект]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 7487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 33486]
|-
|99
|[[Қазақ хандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 42242]
|-
|100
|[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 7623]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 66562]
|-
|101
|[[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1827]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33661]
|-
|102
|[[Ғарышкер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 2105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 3388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 6480]
|-
|103
|[[Сырым Датұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27450]
|-
|104
|[[Шыңғыс хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11470]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 66746]
|-
|105
|[[Фариза Оңғарсынова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2070]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20643]
|-
|106
|[[Темірхан Медетбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA 4981]
|-
|107
|[[Арыстан баб кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 2747]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14139]
|-
|108
|[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21891]
|-
|109
|[[Алматы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 29063]
|-
|110
|[[Юрий Алексеевич Гагарин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5355]
|-
|111
|[[Тахауи Ахтанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6643]
|-
|112
|[[Тұрар Рысқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 18661]
|-
|113
|[[Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 25657]
|-
|114
|[[Қазақша жыл санау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 9908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 84085]
|-
|115
|[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 6089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 19521]
|-
|116
|[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28586]
|-
|117
|[[Жүсіпбек Аймауытов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 5922]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 30999]
|-
|118
|[[Абылай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14147]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 60547]
|-
|119
|[[Жамбыл Жабайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47745]
|-
|120
|[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8139]
|-
|121
|[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8775]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37991]
|-
|122
|[[Жәркен Бөдешұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6789]
|-
|123
|[[Тынымбай Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 3607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 6663]
|-
|124
|[[Қазақстан 2030]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 4934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 13001]
|-
|125
|[[Жеті жарғы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 2469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 7584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 28025]
|-
|126
|[[Қазақстан өзендері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1967]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22368]
|-
|127
|[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 6615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25548]
|-
|128
|[[Ерлан Жүніс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 3169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D2%AF%D0%BD%D1%96%D1%81 4034]
|-
|129
|[[Сақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 64707]
|-
|130
|[[Абдолла Ахметұлы Розыбакиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3227]
|-
|131
|[[Ұлпан (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 41884]
|-
|132
|[[Ғаламшар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 3783]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 11982]
|-
|133
|[[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6592]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8837]
|-
|134
|[[Санжар Керімбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2026]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12796]
|-
|135
|[[Жүйелік блок]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 2664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 6818]
|-
|136
|[[Әбіш Кекілбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26742]
|-
|137
|[[Төлен Әбдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 2322]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 3377]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7958]
|-
|138
|[[Компьютер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 4531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 22358]
|-
|139
|[[Мұхаммед]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 2034]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 8075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 32859]
|-
|140
|[[Бесқонақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 1640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 3082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4427]
|-
|141
|[[Наурыз мейрамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 22111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30258]
|-
|142
|[[Алаш партиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 7622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 41821]
|-
|143
|[[Жылқы малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38413]
|-
|144
|[[Ғарышкерлер күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2540]
|-
|145
|[[Ұшқан ұя]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 7283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28701]
|-
|146
|[[Сұңғыла]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 3737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 6871]
|-
|147
|[[Әбілхан Қастеев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 20026]
|-
|148
|[[Салқам Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16247]
|-
|149
|[[Құстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13623]
|-
|150
|[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1712]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29023]
|-
|151
|[[Отырар кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1195]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3987]
|-
|152
|[[Киіз үй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 5301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 25415]
|-
|153
|[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 17029]
|-
|154
|[[Уикипедия:Форум]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4819]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 21257]
|-
|155
|[[Мәңгілік бала бейне]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 3390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 5046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 21022]
|-
|156
|[[Үстеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 5191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 27272]
|-
|157
|[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 6169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 34406]
|-
|158
|[[Еуропа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 1781]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 5668]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 26460]
|-
|159
|[[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 1912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 2231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 3491]
|-
|160
|[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13784]
|-
|161
|[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33185]
|-
|162
|[[Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 5829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 32370]
|-
|163
|[[Авторлық құқық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 2163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3969]
|-
|164
|[[Қазақ рулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37260]
|-
|165
|[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15453]
|-
|166
|[[Қыз Жібек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2199]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 30766]
|-
|167
|[[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 24070]
|-
|168
|[[Қытай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 1744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 5328]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 23191]
|-
|169
|[[Әт-Тәкуир сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 10092]
|-
|170
|[[Барыс (жануар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 2787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 9985]
|-
|171
|[[Жұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 2972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 8495]
|-
|172
|[[Ұлы Жібек жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1745]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7965]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 46462]
|-
|173
|[[Америка Құрама Штаттары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 20576]
|-
|174
|[[Арыстанбаб]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1921]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 4363]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 13797]
|-
|175
|[[Қазақ әліпбиі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 5661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 28575]
|-
|176
|[[Кенесары хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 36616]
|-
|177
|[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 31113]
|-
|178
|[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 21465]
|-
|179
|[[Баланы қырқынан шығару]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 1763]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 7058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 34105]
|-
|180
|[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22528]
|-
|181
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 2266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 4034]
|-
|182
|[[Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 58764]
|-
|183
|[[Сын есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4702]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24289]
|-
|184
|[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1858]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30425]
|-
|185
|[[Шарын шатқалы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1700]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 3103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 11284]
|-
|186
|[[Айша бибі кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3864]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17345]
|-
|187
|[[Қазақ ұлттық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15978]
|-
|188
|[[Тәуке хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22282]
|-
|189
|[[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10606]
|-
|190
|[[Сайын Мұратбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11047]
|-
|191
|[[Александрия кiтапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BAi%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2593]
|-
|192
|[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32363]
|-
|193
|[[Арал теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3687]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 23581]
|-
|194
|[[Қоңырат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 5815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 23958]
|-
|195
|[[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1061]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 4818]
|-
|196
|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 4114]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 21309]
|-
|197
|[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 4822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 25657]
|-
|198
|[[Ақан сері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 4262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 17560]
|-
|199
|[[Дәулеткерей Шығайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2942]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7187]
|-
|200
|[[Менің атым Қожа (хикаят)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 5780]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 20647]
|-
|201
|[[Құралайдың салқыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 7242]
|-
|202
|[[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1704]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5288]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9757]
|-
|203
|[[Пернетақта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 1583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 2159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 6030]
|-
|204
|[[Қарлығаштар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 2594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 8773]
|-
|205
|[[Ақбілек (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27879]
|-
|206
|[[Арғын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 5129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 24030]
|-
|207
|[[Төле би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 6314]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29315]
|-
|208
|[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1341]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16483]
|-
|209
|[[Мұстафа Шоқай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 4889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 26574]
|-
|210
|[[Сөйлем мүшелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1410]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24209]
|-
|211
|[[Қазақ батырлар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30239]
|-
|212
|[[Өмірзая (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 32857]
|-
|213
|[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1311]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20681]
|-
|214
|[[Жер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 3313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 15262]
|-
|215
|[[Каспий теңізі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 4078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21917]
|-
|216
|[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 25309]
|-
|217
|[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13308]
|-
|218
|[[Орбұлақ шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 17041]
|-
|219
|[[Ғарыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 2264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 5268]
|-
|220
|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1617]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26413]
|-
|221
|[[Ғұндар мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 865]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 18759]
|-
|222
|[[АҚШ штаттарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17828]
|-
|223
|[[Көксерек (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 6805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 25732]
|-
|224
|[[Сан есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 3545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19229]
|-
|225
|[[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 3696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 14791]
|-
|226
|[[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4910]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18053]
|-
|227
|[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3711]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24222]
|-
|228
|[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1373]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 4881]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 27049]
|-
|229
|[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2833]
|-
|230
|[[Шығыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20144]
|-
|231
|[[Махаббат, қызық мол жылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 4514]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 25664]
|-
|232
|[[Түркістан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20190]
|-
|233
|[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1552]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 25147]
|-
|234
|[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 4719]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 39827]
|-
|235
|[[Жай сөйлем және оның түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2900]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11633]
|-
|236
|[[Қазақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5997]
|-
|237
|[[Әлемдегі ең танымал мұражайлар тізімі (2014)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 928]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 1846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B5%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282014%29 4314]
|-
|238
|[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1075]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10995]
|-
|239
|[[Алматы облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3905]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17841]
|-
|240
|[[Бақытсыз Жамал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1210]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 4419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 26507]
|-
|241
|[[Алдаркөсе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 1390]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 2870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA%D3%A9%D1%81%D0%B5 7977]
|-
|242
|[[Туыстық атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31392]
|-
|243
|[[Әл-Фатиха сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 26734]
|-
|244
|[[Қазыбек би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 24080]
|-
|245
|[[Ресей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 1396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 4332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 18990]
|-
|246
|[[Принтер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 1575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80 2763]
|-
|247
|[[Жау тылындағы бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1251]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 14953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21045]
|-
|248
|[[Футбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 3351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13394]
|-
|249
|[[Шөмішбай Нағашыбайұлы Сариев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3705]
|-
|250
|[[Тоғыз-құмалақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 4458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 18282]
|-
|251
|[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 3359]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 17514]
|-
|252
|[[Жапония]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 4095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 17722]
|-
|253
|[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 60138]
|-
|254
|[[Қазақстан кітапханалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2064]
|-
|255
|[[Қасым Аманжолов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1166]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13590]
|-
|256
|[[Қазақстанның жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 28115]
|-
|257
|[[Ақтөбе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 3225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 12826]
|-
|258
|[[Қазақ ұлттық киімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1022]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21665]
|-
|259
|[[Қазақстан жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17699]
|-
|260
|[[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 2135]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 7082]
|-
|261
|[[Алгоритм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 1228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 2212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 8205]
|-
|262
|[[Жәнібек хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1129]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5009]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17873]
|-
|263
|[[Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1216]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 3949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 18922]
|-
|264
|[[Қазақстан аудандары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1158]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30510]
|-
|265
|[[Тінтуір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 1591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%96%D0%BD%D1%82%D1%83%D1%96%D1%80 2122]
|-
|266
|[[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1294]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98._%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3850]
|-
|267
|[[Еділ қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2083]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6118]
|-
|268
|[[Жусан иісі (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 4878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 19255]
|-
|269
|[[Су]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83 2344]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83 12233]
|-
|270
|[[Бесікке салу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1112]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 13011]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 23106]
|-
|271
|[[Қазақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1222]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 17098]
|-
|272
|[[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 2507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 6499]
|-
|273
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9576]
|-
|274
|[[Жеті қазына]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 1254]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 7221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 23047]
|-
|275
|[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6905]
|-
|276
|[[Интернет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 2396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 8099]
|-
|277
|[[Үйсін мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 10068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32726]
|-
|278
|[[Табиғат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 1156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 4598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 15289]
|-
|279
|[[Зат есім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 4047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 29711]
|-
|280
|[[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 9978]
|-
|281
|[[Қазақстан көлдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1338]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20521]
|-
|282
|[[Рим империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1037]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9750]
|-
|283
|[[Домбыра]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 7260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 21767]
|-
|284
|[[Әйтеке би]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1264]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 19712]
|-
|285
|[[Тағдыр (Қабдеш Жұмаділов)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D2%93%D0%B4%D1%8B%D1%80_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%29 1609]
|-
|286
|[[Қорқыт ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1137]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 4010]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 38690]
|-
|287
|[[Көзімнің қарасы...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1077]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 3473]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 23600]
|-
|288
|[[Ақпараттық қауіпсіздік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1233]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 2072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 11204]
|-
|289
|[[Ұлы Қытай қорғаны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 2295]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 8137]
|-
|290
|[[Өзбекстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1178]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15675]
|-
|291
|[[Есік Алтын адамы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 3482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 41681]
|-
|292
|[[Біржан Қожағұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11973]
|-
|293
|[[Естай - Қорлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1200]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3002]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 13601]
|-
|294
|[[Түйе малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12663]
|-
|295
|[[Галактика]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 930]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3429]
|-
|296
|[[Үндістан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 3778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16835]
|-
|297
|[[Отырар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1105]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 3234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 18263]
|-
|298
|[[Алтын Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1243]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 7892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37604]
|-
|299
|[[Сұлтанәлі Базарбайұлы Балғабай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2893]
|-
|300
|[[Марс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1103]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 1757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%81 5232]
|-
|301
|[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 4032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22140]
|-
|302
|[[Үй құстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1891]
|-
|303
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1192]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 3669]
|-
|304
|[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10053]
|-
|305
|[[Балқаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 3007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 18141]
|-
|306
|[[Тұманбай Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 8701]
|-
|307
|[[Қабанбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4202]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 23869]
|-
|308
|[[Экологиялық жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 2053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 7634]
|-
|309
|[[Жаһандану]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 2074]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 10594]
|-
|310
|[[ChatGPT]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ChatGPT 1092]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 2981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ChatGPT 9706]
|-
|311
|[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 9384]
|-
|312
|[[Күн жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9773]
|-
|313
|[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1150]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1847]
|-
|314
|[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1151]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 6504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 29735]
|-
|315
|[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17309]
|-
|316
|[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3326]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14647]
|-
|317
|[[Жеңіс күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 3868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 6163]
|-
|318
|[[Түркістан (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3332]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 19541]
|-
|319
|[[Дулат Исабеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 6731]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 17539]
|-
|320
|[[Наймандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 26911]
|-
|321
|[[Сүтқоректілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10944]
|-
|322
|[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1006]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2174]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17447]
|-
|323
|[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3220]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14071]
|-
|324
|[[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1064]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15667]
|-
|325
|[[Шымкент]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 3352]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16573]
|-
|326
|[[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 3882]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 13168]
|-
|327
|[[Тың игеру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 12876]
|-
|328
|[[Қазақша Уикипедия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 7471]
|-
|329
|[[Көшпенділер (трилогия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 1023]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 14494]
|-
|330
|[[Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 974]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20843]
|-
|331
|[[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13784]
|-
|332
|[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16731]
|-
|333
|[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 847]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 3938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 18587]
|-
|334
|[[Филипп Исаевич Голощёкин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 2098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%89%D1%91%D0%BA%D0%B8%D0%BD 6175]
|-
|335
|[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 963]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12938]
|-
|336
|[[Қаңлылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 9241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 30687]
|-
|337
|[[Жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13709]
|-
|338
|[[Қазақ тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 15717]
|-
|339
|[[Қайрат Нұртас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1028]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2960]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 12619]
|-
|340
|[[Тел өскен ұл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB_%D3%A9%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B1%D0%BB 1983]
|-
|341
|[[Мұнай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 1164]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 2540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 11304]
|-
|342
|[[Мүшел жас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 3728]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19745]
|-
|343
|[[Алтынемел ұлттық паркі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1207]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 1912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 7853]
|-
|344
|[[Қыпшақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27632]
|-
|345
|[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3871]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10713]
|-
|346
|[[Ақтөбе облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2842]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12481]
|-
|347
|[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 4548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 26486]
|-
|348
|[[Қазақ газеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 4059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 15864]
|-
|349
|[[Қырғызстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1106]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12361]
|-
|350
|[[Қарағанды облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3411]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14229]
|-
|351
|[[Айтыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 2453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12400]
|-
|352
|[[Көктем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 2575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC 4771]
|-
|353
|[[Қазақстандағы туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1273]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 6362]
|-
|354
|[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1169]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3229]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 15480]
|-
|355
|[[Алланың есімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1109]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23419]
|-
|356
|[[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1076]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 2184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 7881]
|-
|357
|[[Қарғын (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 11241]
|-
|358
|[[Түркия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 988]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2992]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 12154]
|-
|359
|[[Асан қайғы Сәбитұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20042]
|-
|360
|[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3049]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25209]
|-
|361
|[[ЮНЕСКО]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 2050]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E 6380]
|-
|362
|[[Алаш партиясының бағдарламасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 3791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16000]
|-
|363
|[[Темірқазық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 1901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B 4955]
|-
|364
|[[Монитор]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 1296]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80 3616]
|-
|365
|[[Леонардо да Винчи]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 652]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 1829]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE_%D0%B4%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8 4530]
|-
|366
|[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 906]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 3441]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13477]
|-
|367
|[[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 3791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 14515]
|-
|368
|[[Етістік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 3849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 20036]
|-
|369
|[[ДНҚ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 2492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 15518]
|-
|370
|[[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6762]
|-
|371
|[[Python]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=Python 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 2237]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=Python 7282]
|-
|372
|[[Абайдың қара сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 953]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2943]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16235]
|-
|373
|[[Кітап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 776]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2101]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 6365]
|-
|374
|[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 907]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9231]
|-
|375
|[[Мекемтас Мырзахметұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1678]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4677]
|-
|376
|[[Медеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 1737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 8115]
|-
|377
|[[Шолпан (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1748]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 6131]
|-
|378
|[[Галстук]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 2420]
|-
|379
|[[Африка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 958]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2901]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16641]
|-
|380
|[[Қазақстандағы ұжымдастыру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 688]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 2529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 12951]
|-
|381
|[[Ислам]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 998]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 3826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 15485]
|-
|382
|[[Шахмет Құсайынұлы Құсайынов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3117]
|-
|383
|[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1033]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2939]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15241]
|-
|384
|[[Қазақ хандығының құрылуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 979]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25493]
|-
|385
|[[Тыныс алу жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 16488]
|-
|386
|[[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 4013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 18889]
|-
|387
|[[Адай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 1059]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 4134]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 16847]
|-
|388
|[[Ұлытау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2947]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11910]
|-
|389
|[[Дулат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1018]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 3401]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17453]
|-
|390
|[[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12952]
|-
|391
|[[Жүсіп Баласағұни]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 2920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 25900]
|-
|392
|[[Жаңа экономикалық саясат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 2440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 11861]
|-
|393
|[[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ ұлттық драма театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 5461]
|-
|394
|[[Маңғыстау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2897]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13992]
|-
|395
|[[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 737]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8714]
|-
|396
|[[Тыныс белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1102]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2110]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9270]
|-
|397
|[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 908]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 4379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 25212]
|-
|398
|[[Франция Ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1014]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1090]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1419]
|-
|399
|[[Қазақтың ұлттық тағамдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 418]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19032]
|-
|400
|[[Көне түркі жазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37402]
|-
|401
|[[Қайта құру кезеңі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96 7440]
|-
|402
|[[Нұркен Әбдіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1227]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2104]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 4035]
|-
|403
|[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1452]
|-
|404
|[[Жамбыл облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 3007]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13458]
|-
|405
|[[Одағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 3111]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 14244]
|-
|406
|[[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 996]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 8657]
|-
|407
|[[Театр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 1877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80 6499]
|-
|408
|[[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 618]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8290]
|-
|409
|[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1874]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7217]
|-
|410
|[[Саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1985]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 9622]
|-
|411
|[[Плагиат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 1208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B0%D1%82 2167]
|-
|412
|[[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 750]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2891]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 17409]
|-
|413
|[[Қазақстанның ХХ ғасырдың бас кезіндегі оқу-ағарту ісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 2170]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BE%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D1%96%D1%81%D1%96 9972]
|-
|414
|[[Рзақұл Сәденұлы Нұртаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1040]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1084]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1213]
|-
|415
|[[Қазақ солдаты (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3892]
|-
|416
|[[Батыс Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13116]
|-
|417
|[[Табын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 1055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 3177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12881]
|-
|418
|[[Албан руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 999]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 3154]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 14756]
|-
|419
|[[Туризм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 7299]
|-
|420
|[[Жуа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 1889]
|-
|421
|[[Кеңес Одағының Батыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 1685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 5304]
|-
|422
|[[Қарахан мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 4875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 32989]
|-
|423
|[[Асқазан аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3313]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24652]
|-
|424
|[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 2532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 3641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 6686]
|-
|425
|[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 2397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7814]
|-
|426
|[[Тас дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1124]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 32508]
|-
|427
|[[Аспан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 1428]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD 3338]
|-
|428
|[[Жүсіп Ақшораев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2205]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5292]
|-
|429
|[[Төреғали Төреəліұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5449]
|-
|430
|[[Қызыл жебе (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 924]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2366]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 8119]
|-
|431
|[[Корея Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9571]
|-
|432
|[[Табиғатты қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 951]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 2631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 15078]
|-
|433
|[[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1851]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7387]
|-
|434
|[[Мақала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 2209]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 8939]
|-
|435
|[[Ғабиден Мұстафин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 2690]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 10047]
|-
|436
|[[Қасым ханның қасқа жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13041]
|-
|437
|[[Қояндар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 11258]
|-
|438
|[[Қызылорда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 2521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 12508]
|-
|439
|[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2850]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13424]
|-
|440
|[[Ысты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 1021]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11071]
|-
|441
|[[Мөлдір Әуелбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1052]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1841]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4530]
|-
|442
|[[Мона Лиза]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D0%B8%D0%B7%D0%B0 3588]
|-
|443
|[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 2896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 12012]
|-
|444
|[[Таз руы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 2234]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7013]
|-
|445
|[[:Санат:Қазақстан әншілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12491]
|-
|446
|[[Қазақстан туы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 909]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 2742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19461]
|-
|447
|[[Кіші жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 3442]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16410]
|-
|448
|[[Жыныстық қатынас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 1053]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 8323]
|-
|449
|[[Шие]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 1130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5 2292]
|-
|450
|[[Лувр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 1253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 2941]
|-
|451
|[[Волейбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11513]
|-
|452
|[[Электронды пошта]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 1521]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0 4137]
|-
|453
|[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2149]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11929]
|-
|454
|[[Қазақстан ғалымдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5030]
|-
|455
|[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12396]
|-
|456
|[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 983]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3144]
|-
|457
|[[Аңырақай шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 4015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20214]
|-
|458
|[[Сөз таптары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15203]
|-
|459
|[[Шұғаның белгісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 640]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 14696]
|-
|460
|[[Бейсенбай Кенжебаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1382]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2923]
|-
|461
|[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 8532]
|-
|462
|[[Әлем елдерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 889]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13470]
|-
|463
|[[Киелі жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1004]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1475]
|-
|464
|[[Бүркіт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 8223]
|-
|465
|[[Батыр Баян (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 809]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 18392]
|-
|466
|[[Гераклит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 113]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1051]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D1%82 1569]
|-
|467
|[[Ақмола облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 773]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10764]
|-
|468
|[[Салауат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 917]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 5354]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 23921]
|-
|469
|[[Метафора]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 2626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13270]
|-
|470
|[[Абай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11159]
|-
|471
|[[Әлімұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3142]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15367]
|-
|472
|[[Еңлік-Кебек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2300]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16031]
|-
|473
|[[Батыс Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2467]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15601]
|-
|474
|[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 1408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 8384]
|-
|475
|[[Етеккір]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 3063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 19740]
|-
|476
|[[Әпке (драма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 9315]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 19924]
|-
|477
|[[Қазақтың боғауыз сөздері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 904]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 3248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12496]
|-
|478
|[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 815]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9471]
|-
|479
|[[Тұсаукесер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 4714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 19662]
|-
|480
|[[Батыс Түрік қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 4448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32036]
|-
|481
|[[Халық қаһарманы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 987]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7878]
|-
|482
|[[Қызылорда облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12217]
|-
|483
|[[Ақ Орда (мемлекет)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 8304]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 33234]
|-
|484
|[[Жеті ата]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3323]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 15603]
|-
|485
|[[Келес]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 1829]
|-
|486
|[[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1188]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 1970]
|-
|487
|[[Германия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 852]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11284]
|-
|488
|[[:Санат:Қазақ ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6870]
|-
|489
|[[Шылау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 2940]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 23701]
|-
|490
|[[Жасуша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 3008]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 30978]
|-
|491
|[[Жетісу облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 806]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10931]
|-
|492
|[[Қарағанды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2206]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 9137]
|-
|493
|[[Өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 825]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 13091]
|-
|494
|[[Орыс асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 840]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1078]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1638]
|-
|495
|[[Ас қорыту жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15968]
|-
|496
|[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 3201]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 19247]
|-
|497
|[[Мысық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 6376]
|-
|498
|[[Аңыздың ақыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 2430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 19102]
|-
|499
|[[Салауатты өмір салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 1569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 6891]
|-
|500
|[[Сіргелі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 964]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 2765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 12823]
|-
|501
|[[Септік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 738]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 3082]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 18790]
|-
|502
|[[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 1973]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 9659]
|-
|503
|[[Ілияс Есенберлин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 3165]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12968]
|-
|504
|[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 868]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12683]
|-
|505
|[[Қазақстан теңгесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 21469]
|-
|506
|[[Зейнеп Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6285]
|-
|507
|[[Наурызым қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11681]
|-
|508
|[[Тайқазан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 793]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 2305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 9953]
|-
|509
|[[Аустралия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10142]
|-
|510
|[[Қатысушы:1nter pares]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 1578]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 2346]
|-
|511
|[[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10380]
|-
|512
|[[Сегізаяқ (өлең)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 566]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 24252]
|-
|513
|[[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 849]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 2524]
|-
|514
|[[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 10273]
|-
|515
|[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2316]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 9203]
|-
|516
|[[Сөз табы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 795]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16661]
|-
|517
|[[Мәңгілік ел қақпасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 2757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 18328]
|-
|518
|[[Әсет Найманбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3536]
|-
|519
|[[Ботай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 986]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27743]
|-
|520
|[[Алаш Орда]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 3339]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 16081]
|-
|521
|[[Бактериялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 927]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1994]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 11349]
|-
|522
|[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7220]
|-
|523
|[[Ұйғырлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 853]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1694]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 6406]
|-
|524
|[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1000]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2303]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 8099]
|-
|525
|[[Ай (серік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 1507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%28%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%29 6544]
|-
|526
|[[Бесін намазы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 5454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23480]
|-
|527
|[[Құнанбай Өскенбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 765]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2495]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12015]
|-
|528
|[[Криштиану Роналду]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 785]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 2133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 9607]
|-
|529
|[[Ақтабан шұбырынды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 833]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 4126]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 18319]
|-
|530
|[[Аралас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 4326]
|-
|531
|[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2285]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12329]
|-
|532
|[[Дүниежүзілік көрме (2017)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 846]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 2361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 12017]
|-
|533
|[[Есім ханның ескі жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 2058]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 5668]
|-
|534
|[[Ұлыбритания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10050]
|-
|535
|[[Қазақ билері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12961]
|-
|536
|[[Нұралы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 932]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1876]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6555]
|-
|537
|[[Танымал қазақтардың тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 606]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1863]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8640]
|-
|538
|[[Қожа]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 3180]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 14802]
|-
|539
|[[Франция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 2310]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 10926]
|-
|540
|[[Гиннесс рекордтар кітабы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 272]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1298]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2444]
|-
|541
|[[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1360]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18512]
|-
|542
|[[Ақмешіт әулие үңгірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 925]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 1966]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 5978]
|-
|543
|[[Исатай Тайманұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 742]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15967]
|-
|544
|[[Қорғалжын қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2117]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12808]
|-
|545
|[[Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1155]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3431]
|-
|546
|[[:Санат:Қазақ жазушылары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1667]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5361]
|-
|547
|[[Қарақат Тұяқбайқызы Әбілдина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%8F%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4999]
|-
|548
|[[Илон Маск]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 1680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 4087]
|-
|549
|[[Халел Досмұхамедов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 2268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 7623]
|-
|550
|[[Түркістан автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 646]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12846]
|-
|551
|[[Аққан жұлдыз (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3323]
|-
|552
|[[Тараз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 2435]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 11543]
|-
|553
|[[Қаракесек (Арғын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 821]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 2789]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 12772]
|-
|554
|[[Ясин сүресі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 3048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 9287]
|-
|555
|[[Оңтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2263]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16144]
|-
|556
|[[Ұлы жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 818]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 17602]
|-
|557
|[[Жошы хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 802]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3270]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16189]
|-
|558
|[[Қазан төңкерісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 2179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 10062]
|-
|559
|[[Көңіл шай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 2622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 11850]
|-
|560
|[[Испания]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 2013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 6762]
|-
|561
|[[Екінші Мемлекеттік Дума]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 730]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 2772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 11733]
|-
|562
|[[Өскемен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 753]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10098]
|-
|563
|[[Есімдік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 2873]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 22751]
|-
|564
|[[Қан мен тер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 752]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 13031]
|-
|565
|[[Жоңғар шапқыншылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 764]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2838]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 17319]
|-
|566
|[[Қ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A 808]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 2172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A 7551]
|-
|567
|[[Чернобыль апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 820]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1259]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 3001]
|-
|568
|[[Халықаралық ұйымдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 779]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 1950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 7618]
|-
|569
|[[Кітапхана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 496]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1140]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4142]
|-
|570
|[[Қазақстан географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 774]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2231]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15928]
|-
|571
|[[Оңтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2194]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12431]
|-
|572
|[[Балықтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 756]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10002]
|-
|573
|[[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 894]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3733]
|-
|574
|[[Ерке сылқым (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 2035]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7206]
|-
|575
|[[Күләш Ділдәқызы Ахметова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4514]
|-
|576
|[[Қуық түбі безінің қабынуы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 2404]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 17264]
|-
|577
|[[Моғолстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 859]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6266]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21694]
|-
|578
|[[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 3386]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 7911]
|-
|579
|[[Құс жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1063]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 3990]
|-
|580
|[[Қазақстан темір жолы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 751]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1870]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9137]
|-
|581
|[[АҚШ президенттерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8941]
|-
|582
|[[Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2240]
|-
|583
|[[Теміреткі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 741]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 2586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 14838]
|-
|584
|[[Робот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 720]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 2769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 10721]
|-
|585
|[[Франция қалаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2238]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7853]
|-
|586
|[[Бұрындық хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3385]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11311]
|-
|587
|[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 651]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2452]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13328]
|-
|588
|[[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 9453]
|-
|589
|[[Қазақстандағы саяси партиялар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 632]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9146]
|-
|590
|[[Осман империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3392]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13645]
|-
|591
|[[Ми]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 586]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 2920]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 13121]
|-
|592
|[[Татарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1190]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3450]
|-
|593
|[[Қазақстан мерекелері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 811]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3994]
|-
|594
|[[Кәмшат Жолдыбаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 892]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3630]
|-
|595
|[[Құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 628]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 11961]
|-
|596
|[[Домалақ ана]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 2257]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 8904]
|-
|597
|[[Күн (жұлдыз)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%28%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%29 6581]
|-
|598
|[[Роза Мұқанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1929]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4484]
|-
|599
|[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1797]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 10354]
|-
|600
|[[Ақтамберді Сарыұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 757]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17923]
|-
|601
|[[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 2055]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 13352]
|-
|602
|[[Солтүстік Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 744]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2027]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11756]
|-
|603
|[[Мұражай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 1148]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 5789]
|-
|604
|[[Мөде қаған]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 1402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 5472]
|-
|605
|[[Өзін-өзі өлтіру]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 754]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 2228]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 9046]
|-
|606
|[[Күй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 414]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 1568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 5182]
|-
|607
|[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2993]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7135]
|-
|608
|[[Ертіс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13614]
|-
|609
|[[Мата атаулары мен түрлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 722]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9101]
|-
|610
|[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8201]
|-
|611
|[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 771]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15670]
|-
|612
|[[Мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 2250]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 15585]
|-
|613
|[[Италия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 635]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 2020]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7982]
|-
|614
|[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2641]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8975]
|-
|615
|[[Бақбақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 749]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 1225]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 4323]
|-
|616
|[[Жаныс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 834]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 11675]
|-
|617
|[[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 2065]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 7947]
|-
|618
|[[АИВ/ЖИТС]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 663]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 1878]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11336]
|-
|619
|[[Ғылым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 767]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 9660]
|-
|620
|[[Әзербайжан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 5682]
|-
|621
|[[Қазақстан 2050]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 723]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 1432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2050 5107]
|-
|622
|[[Жазира Сайлауқызы Байырбекова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 346]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7583]
|-
|623
|[[Мәлік Ғабдуллин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1675]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 12960]
|-
|624
|[[Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4226]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11610]
|-
|625
|[[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 703]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 3670]
|-
|626
|[[Өзбектер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 725]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1407]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4374]
|-
|627
|[[Салалас құрмалас сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 2042]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10585]
|-
|628
|[[Конго-Қырым геморрагиялық қызбасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE-%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 3751]
|-
|629
|[[Қола дәуірі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 798]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 3144]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 29706]
|-
|630
|[[Химиялық элементтер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2369]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15333]
|-
|631
|[[Шығай хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 7278]
|-
|632
|[[Мәдениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 657]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 2098]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 13420]
|-
|633
|[[Кемпірқосақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 683]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 1125]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%BE%D1%81%D0%B0%D2%9B 3770]
|-
|634
|[[Шақ (етістік)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 1995]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 10796]
|-
|635
|[[Қырғыз асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 689]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1001]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1582]
|-
|636
|[[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 676]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1803]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 6942]
|-
|637
|[[Наурыз көже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 6893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BA%D3%A9%D0%B6%D0%B5 8315]
|-
|638
|[[Қазақстан астанасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 679]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1484]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 8124]
|-
|639
|[[Өт айдайтын дәрілер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 761]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 2280]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 9452]
|-
|640
|[[Таласбек Әсемқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 714]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1358]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3226]
|-
|641
|[[Қазақтың 500 ән-күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 425]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 2089]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_500_%D3%99%D0%BD-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 13659]
|-
|642
|[[Ақтау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 659]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 9930]
|-
|643
|[[Қан топтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 692]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14323]
|-
|644
|[[Сөйлем]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1826]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8602]
|-
|645
|[[Менің атым Қожа (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 3426]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 11662]
|-
|646
|[[Қарағай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 1161]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 5021]
|-
|647
|[[Адам даму индексі бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 594]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3928]
|-
|648
|[[Жүрек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 2187]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 11094]
|-
|649
|[[Махмұд Қашқари]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2291]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 14062]
|-
|650
|[[Иосиф Виссарионович Сталин]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84_%D0%92%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7121]
|-
|651
|[[Мұхаммед Хайдар Дулати]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 2320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 10820]
|-
|652
|[[Ұйқы безі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 9184]
|-
|653
|[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 685]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 2494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 12117]
|-
|654
|[[Павлодар облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 701]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1836]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8424]
|-
|655
|[[Шарана шайқау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 3913]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%83 7388]
|-
|656
|[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4986]
|-
|657
|[[Николай Коперник]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 340]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 1031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 4383]
|-
|658
|[[Жәңгір хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 674]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1886]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3849]
|-
|659
|[[Сүйінбай Аронұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16738]
|-
|660
|[[Ежелгі Рим]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 1168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%A0%D0%B8%D0%BC 4515]
|-
|661
|[[Қасқыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 2173]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D1%80 9784]
|-
|662
|[[Қаһар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 3153]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 15162]
|-
|663
|[[Алаш автономиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12898]
|-
|664
|[[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7047]
|-
|665
|[[Шеркеш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 706]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 2179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9655]
|-
|666
|[[Раушангүлділер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1269]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 5900]
|-
|667
|[[Шоқжұлдыз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1581]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 4663]
|-
|668
|[[Түйелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 10864]
|-
|669
|[[Атырау облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9242]
|-
|670
|[[Жаужүрек мың бала]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1899]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 6493]
|-
|671
|[[Ақсақ құлан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 5218]
|-
|672
|[[Орта жүз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14090]
|-
|673
|[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2080]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8544]
|-
|674
|[[Қант диабеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 2364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 12005]
|-
|675
|[[Жиембет жырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 626]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12834]
|-
|676
|[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2810]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14202]
|-
|677
|[[Түргеш қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3146]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26292]
|-
|678
|[[Солтүстік Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13579]
|-
|679
|[[Мәтін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 2274]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 12646]
|-
|680
|[[КСРО ыдырауы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 1241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B 6044]
|-
|681
|[[Тiлеуке Құлекеұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3133]
|-
|682
|[[Орал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 673]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 2048]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 9642]
|-
|683
|[[Бейбітшілік және келісім сарайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5759]
|-
|684
|[[Спорт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 1179]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 4613]
|-
|685
|[[Еңлік — Кебек (пьеса)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 1502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 8976]
|-
|686
|[[Айқын Төлепберген]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 2016]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 5821]
|-
|687
|[[Барсакелмес қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1971]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14628]
|-
|688
|[[Геродот]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 816]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 1343]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 6821]
|-
|689
|[[Пысықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 585]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 2383]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 11409]
|-
|690
|[[Сөз тіркесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 572]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 2471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 19999]
|-
|691
|[[Көтеш Райымбекұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 898]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2045]
|-
|692
|[[Жабайы алма (повесть)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2100]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 8832]
|-
|693
|[[Қыз Жібек (фильм)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 926]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1843]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 8691]
|-
|694
|[[:Сурет:Asian Barred Owlet in Kaziranga National Park March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAsian_Barred_Owlet_in_Kaziranga_National_Park_March_2025_by_Tisha_Mukherjee_01.jpg 680]
|-
|695
|[[Алаш қозғалысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 548]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2119]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9011]
|-
|696
|[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 805]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2062]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 8331]
|-
|697
|[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 1877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 8615]
|-
|698
|[[Бәйдібек Қарашаұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 768]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2108]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8500]
|-
|699
|[[Қой малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 729]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1948]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11085]
|-
|700
|[[ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 208]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1068]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2195]
|-
|701
|[[Дулат Бабатайұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 616]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20038]
|-
|702
|[[Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1981]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21718]
|-
|703
|[[Көңіл толқыны (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 7162]
|-
|704
|[[Құран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 3301]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 11329]
|-
|705
|[[Көз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 656]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 2399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 9920]
|-
|706
|[[Ғани Мұратбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 597]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4459]
|-
|707
|[[Мәскеу шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 642]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 931]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2902]
|-
|708
|[[Дүние жүзінің саяси картасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 631]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 6598]
|-
|709
|[[Публицистикалық стиль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 512]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 2130]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 11071]
|-
|710
|[[Жылқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 590]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 2030]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 11095]
|-
|711
|[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 598]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1239]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4488]
|-
|712
|[[Руслан Тай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 2269]
|-
|713
|[[:Санат:Африка елдері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 684]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9481]
|-
|714
|[[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4830]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16856]
|-
|715
|[[Астана Опера]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 856]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 4421]
|-
|716
|[[Оғыз мемлекеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24690]
|-
|717
|[[Қостанай облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8898]
|-
|718
|[[Қазақстан халқы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 1497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B 7035]
|-
|719
|[[Есет Көтібарұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 697]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3015]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13445]
|-
|720
|[[Орыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4427]
|-
|721
|[[Семирамида аспалы бағы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 10176]
|-
|722
|[[Украин асханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 654]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 812]
|-
|723
|[[Қазақстан Республикасының заңдары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2176]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10469]
|-
|724
|[[Иса Мәсіх]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 1770]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D1%85 4984]
|-
|725
|[[Алғашқы көмек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 1268]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 5977]
|-
|726
|[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2256]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 6558]
|-
|727
|[[Ағылшын тілі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 1580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 6958]
|-
|728
|[[Балбырауын (күй)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1325]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 4055]
|-
|729
|[[Табылды Досымов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 658]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1976]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 12260]
|-
|730
|[[Бразилия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 611]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1523]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6598]
|-
|731
|[[Көпен Әмірбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3556]
|-
|732
|[[Теміртау жұмысшыларының көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 887]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 2715]
|-
|733
|[[Мастопатия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 2025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13475]
|-
|734
|[[Оқшау сөздер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 469]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 6004]
|-
|735
|[[Сыбайлас жемқорлық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 8917]
|-
|736
|[[ALEM (Ninety One)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 699]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 1936]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 18351]
|-
|737
|[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2132]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11086]
|-
|738
|[[Шал мен теңіз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 893]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 1380]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 4526]
|-
|739
|[[Қазақ халқының өлім-жітім жөнелту салты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 2171]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B6%D1%96%D1%82%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%82%D1%83_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B 18842]
|-
|740
|[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2832]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6774]
|-
|741
|[[Эпитет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1946]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 9888]
|-
|742
|[[Сиқым]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1975]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 8361]
|-
|743
|[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 620]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7937]
|-
|744
|[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5969]
|-
|745
|[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 568]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 15446]
|-
|746
|[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2664]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17838]
|-
|747
|[[Үркер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 934]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80 2513]
|-
|748
|[[Арыстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 533]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4786]
|-
|749
|[[Біржан мен Сара айтысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 10886]
|-
|750
|[[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9475]
|-
|751
|[[Мұстафа Кемал Ататүрік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 2372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 8776]
|-
|752
|[[Балуан Шолақ]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 2181]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6081]
|-
|753
|[[Сырдария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 14543]
|-
|754
|[[Шөмекей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 734]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 2242]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9694]
|-
|755
|[[Әдемі инелік]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D1%96_%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA 917]
|-
|756
|[[Дін]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 8250]
|-
|757
|[[Жайық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 624]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1716]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 10625]
|-
|758
|[[Зарина Кармен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 2647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 4644]
|-
|759
|[[Ленинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 608]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 941]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2673]
|-
|760
|[[Баскетбол]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 2367]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10006]
|-
|761
|[[Адам даму индексі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 1072]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 3751]
|-
|762
|[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 733]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 1653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 31067]
|-
|763
|[[Расул Хамзатұлы Хамзатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 791]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%83%D0%BB_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1159]
|-
|764
|[[Сарайшық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 6871]
|-
|765
|[[Алпамыс батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2342]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 11042]
|-
|766
|[[Семей]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 8737]
|-
|767
|[[Қазақтың атақты әнші-күйшілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 351]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1814]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96-%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 6062]
|-
|768
|[[Моңғолия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 8458]
|-
|769
|[[Болашақ (стипендия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 639]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 2927]
|-
|770
|[[Америка]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 559]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1630]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6197]
|-
|771
|[[Болат Кайроллаұлы Қонарбай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 876]
|-
|772
|[[Меркурий (ғаламшар)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 433]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 1143]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B9_%28%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80%29 4555]
|-
|773
|[[Аманат (партия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 625]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 2044]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 6302]
|-
|774
|[[Уикипедия:Анықтама]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 857]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1990]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 7260]
|-
|775
|[[:Санат:Айтыс ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 636]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 7368]
|-
|776
|[[Жәңгір-Керей хан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1769]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6825]
|-
|777
|[[Эндокриндік жүйе]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 1970]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 6719]
|-
|778
|[[Үмбетей Тілеуұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1638]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6312]
|-
|779
|[[Адай күйі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 397]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 1550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 6231]
|-
|780
|[[Ұлықбек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 603]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1138]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA 3191]
|-
|781
|[[Экология]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 574]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1912]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 9449]
|-
|782
|[[Нәзира Қожахметқызы Дәулетова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 622]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 726]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 842]
|-
|783
|[[Байқоңыр (қала)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 399]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 1196]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3436]
|-
|784
|[[Тәж Махал]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 486]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 1443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 5470]
|-
|785
|[[Атырау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 539]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1691]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 7442]
|-
|786
|[[Шиебөрі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 707]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 944]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%B1%D3%A9%D1%80%D1%96 2249]
|-
|787
|[[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 571]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1047]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5391]
|-
|788
|[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 15309]
|-
|789
|[[Қазақстандағы референдум (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 593]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6156]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC_%282026%29 6156]
|-
|790
|[[Алматы қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1621]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11170]
|-
|791
|[[Қоқиқаздар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1043]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3984]
|-
|792
|[[Ғылыми-техникалық революция]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 463]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 1177]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F 5495]
|-
|793
|[[Альберт Эйнштейн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 1430]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 5929]
|-
|794
|[[Ләззат Оразханқызы Асанова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 551]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1141]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17788]
|-
|795
|[[Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 637]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1297]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 5077]
|-
|796
|[[Қамар сұлу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 1661]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 6530]
|-
|797
|[[Дамыған елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 605]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2321]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8230]
|-
|798
|[[Пароль]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 718]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 772]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 1440]
|-
|799
|[[Ғарышқа ұшқан жануарлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 464]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D2%9B%D0%B0_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 2163]
|-
|800
|[[Қазақ-жоңғар соғыстары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2093]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11047]
|-
|801
|[[Өркениеттер қақтығысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 261]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 867]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 2988]
|-
|802
|[[Қарагөз (трагедия)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 1449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 5955]
|-
|803
|[[Украина]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 584]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1307]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4254]
|-
|804
|[[Зар Заман ақындары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 530]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2345]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 17539]
|-
|805
|[[Ирандағы соғыс (2026)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1398]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%282026%29 1398]
|-
|806
|[[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3157]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 4664]
|-
|807
|[[Христиандық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 600]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1938]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 8598]
|-
|808
|[[ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1139]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%86%D3%A8_%28%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%29_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4681]
|-
|809
|[[Қырғи қабақ соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 589]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1759]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13325]
|-
|810
|[[Аборт]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 573]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 1807]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 11985]
|-
|811
|[[Жақсылық Мұқашұлы Омар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 91]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 1786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80 2333]
|-
|812
|[[Аққулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 502]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 2405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D2%9B%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7639]
|-
|813
|[[Еуразия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1643]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11830]
|-
|814
|[[Тобықты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 483]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 1445]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 5228]
|-
|815
|[[Шайтанкөл]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 950]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D3%A9%D0%BB 2672]
|-
|816
|[[Орталық Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 556]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1424]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8915]
|-
|817
|[[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 449]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1488]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1488]
|-
|818
|[[Грузия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1172]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 4255]
|-
|819
|[[Түрікменстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6885]
|-
|820
|[[:Санат:Қазақстан мұражайлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 531]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 735]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2175]
|-
|821
|[[Қартқожа (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 395]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1406]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5033]
|-
|822
|[[Қарлұқ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 612]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3184]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24042]
|-
|823
|[[Зәр шығару жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1800]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11147]
|-
|824
|[[Көңіл айту]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 588]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 2253]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 12083]
|-
|825
|[[Құлагер (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 436]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1839]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 12040]
|-
|826
|[[Бөкей Ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 648]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11192]
|-
|827
|[[Дәрілік өсімдіктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8298]
|-
|828
|[[Әскери коммунизм саясаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 8715]
|-
|829
|[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 645]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17944]
|-
|830
|[[Сұлтан Бейбарыс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 609]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 2669]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 11732]
|-
|831
|[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 550]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 9682]
|-
|832
|[[Қазақстанның білім беру жүйесінің тарихы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 481]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 7296]
|-
|833
|[[Марқакөл қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 564]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1412]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11957]
|-
|834
|[[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1036]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2942]
|-
|835
|[[Қалқанша без]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 1879]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 8674]
|-
|836
|[[Хромосомалар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 275]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1212]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 5133]
|-
|837
|[[Қазақ КСР-нің &quot;мемлекеттік егемендігі туралы&quot; декларациясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 575]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 885]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%A1%D0%A0-%D0%BD%D1%96%D2%A3_%22%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%22_%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3190]
|-
|838
|[[Адамның кейбір кездері...]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 278]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 919]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96... 1443]
|-
|839
|[[Баубек Бұлқышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 2984]
|-
|840
|[[Бөгенбай батыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 524]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10210]
|-
|841
|[[Моңғол империясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 602]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3456]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18679]
|-
|842
|[[Отырар апаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 570]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 9575]
|-
|843
|[[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 896]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 6287]
|-
|844
|[[Смағұл Сәдуақасов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 460]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1614]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7247]
|-
|845
|[[Қазақстан экономикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8198]
|-
|846
|[[Тұмар ханша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 522]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 9555]
|-
|847
|[[Ұлттық бірыңғай тестілеу]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1525]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 9721]
|-
|848
|[[Рауғаш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 665]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 918]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 2087]
|-
|849
|[[Ықылас Дүкенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 443]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1175]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4111]
|-
|850
|[[Батырлар жыры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1957]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 9668]
|-
|851
|[[Мария Кюри]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 466]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1041]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%9A%D1%8E%D1%80%D0%B8 1971]
|-
|852
|[[Асық ойыны]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 448]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 3128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 10009]
|-
|853
|[[Қазақстан газеттері тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 504]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1705]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5900]
|-
|854
|[[Тырнақша]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 567]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1477]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 6495]
|-
|855
|[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1094]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3844]
|-
|856
|[[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 517]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 8155]
|-
|857
|[[Анықтауыш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 494]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 10965]
|-
|858
|[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 2168]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 9383]
|-
|859
|[[Надежда Андреевна Лушникова]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 680]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 828]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1506]
|-
|860
|[[Юпитер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 1095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 4397]
|-
|861
|[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1434]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5899]
|-
|862
|[[Бұзаубас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 653]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 1438]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 7105]
|-
|863
|[[Тынық мұхит]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1544]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11214]
|-
|864
|[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 545]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1713]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 8184]
|-
|865
|[[:Санат:Қазақстан актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 949]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2508]
|-
|866
|[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 472]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1388]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5332]
|-
|867
|[[Спартак көтерілісі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 755]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1830]
|-
|868
|[[Жеуге жарамды және улы саңырауқұлақтар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 916]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%83%D0%B3%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 4466]
|-
|869
|[[Суан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1817]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 8677]
|-
|870
|[[Шежіре]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 794]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 5025]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 14881]
|-
|871
|[[Жүйке жүйесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 421]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2241]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9881]
|-
|872
|[[Қорық]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 582]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 969]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B 4177]
|-
|873
|[[Қазақша тәулік мезгілдерінің атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 224]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5220]
|-
|874
|[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1655]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7584]
|-
|875
|[[Көлеңке]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%BA%D0%B5 2711]
|-
|876
|[[Жұқпалы аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1159]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 7598]
|-
|877
|[[Ғұмар Қараш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 516]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 1379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 4463]
|-
|878
|[[Беріш]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 583]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1824]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 8541]
|-
|879
|[[Үлгі:Ілияс Жансүгіров шығармалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 334]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2960]
|-
|880
|[[Үлгі:Қазақстан қалалары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 532]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1432]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5476]
|-
|881
|[[Дүниежүзілік денсаулық күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 79]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 696]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 947]
|-
|882
|[[Қайың]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 1347]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%A3 4557]
|-
|883
|[[Тамыз бүлігі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1013]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B7_%D0%B1%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 3437]
|-
|884
|[[Иран]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 478]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 3746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10006]
|-
|885
|[[Даун синдромы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 511]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 2031]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 7871]
|-
|886
|[[Сатурн]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 415]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 1067]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD 3592]
|-
|887
|[[Мұстафа Өзтүрiк]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 2095]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15806]
|-
|888
|[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 500]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6704]
|-
|889
|[[Дәнеш Рақышев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 557]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 869]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 1850]
|-
|890
|[[Жұбан Молдағалиев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 528]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1492]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9027]
|-
|891
|[[Орталық Азия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 535]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1784]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15391]
|-
|892
|[[Оянған өлке (роман)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 580]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1122]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9E%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3026]
|-
|893
|[[Дауыссыз дыбыстар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 554]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1740]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 17016]
|-
|894
|[[Конгресс кітапханасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 409]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 610]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1168]
|-
|895
|[[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1457]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 9270]
|-
|896
|[[Соқырішек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1831]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14817]
|-
|897
|[[Кенелер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 527]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2475]
|-
|898
|[[Антивирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 601]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 804]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5517]
|-
|899
|[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 746]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2595]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8625]
|-
|900
|[[Қазақстан демографиясы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 482]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2903]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15771]
|-
|901
|[[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1198]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 6965]
|-
|902
|[[Бауырымен жорғалаушылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1204]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 4779]
|-
|903
|[[Ауыл шаруашылығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9424]
|-
|904
|[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 450]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1405]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5618]
|-
|905
|[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 513]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1790]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8780]
|-
|906
|[[Макаров тапаншасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 569]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 1356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 6791]
|-
|907
|[[Алакөл (көл)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 872]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1672]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 14312]
|-
|908
|[[Көмірсулар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 393]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1666]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 11626]
|-
|909
|[[Қоршаған ортаны қорғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 4292]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 14088]
|-
|910
|[[Британ мұражайы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 361]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 671]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 767]
|-
|911
|[[Ноғай ордасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 543]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3579]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 14832]
|-
|912
|[[Жошы хан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 561]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1260]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4528]
|-
|913
|[[Дамушы елдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 538]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2286]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8483]
|-
|914
|[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 542]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1792]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17428]
|-
|915
|[[Байұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 587]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1693]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8058]
|-
|916
|[[Жануарлар қалай үндейді (ойын)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 989]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96_%28%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%29 4011]
|-
|917
|[[Әзілхан Нұршайықов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 633]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1420]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 6223]
|-
|918
|[[Жүрек аурулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1875]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11135]
|-
|919
|[[Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстанның ауыл шаруашылығы (1946-1960)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 419]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 787]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B_%281946-1960%29 5743]
|-
|920
|[[Ислам күнтізбесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 499]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 1933]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 8573]
|-
|921
|[[Қазақ мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 471]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1391]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5291]
|-
|922
|[[Дәрумен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1854]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7952]
|-
|923
|[[Қазанғап Тілепбергенұлы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 335]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1060]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3613]
|-
|924
|[[Керей (тайпа)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 2107]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 10177]
|-
|925
|[[Көкшетау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 1529]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 7237]
|-
|926
|[[Қимақ қағанаты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 536]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3324]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 26117]
|-
|927
|[[:Санат:Қазақстан театрлары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 822]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1703]
|-
|928
|[[Хеопс]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 372]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 866]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D1%81 3381]
|-
|929
|[[Желшешек]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 510]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 1686]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 8810]
|-
|930
|[[Киіз үй жабдықтары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 440]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1454]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 5855]
|-
|931
|[[Вирустар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 634]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 5914]
|-
|932
|[[Өркениет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 283]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1046]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11241]
|-
|933
|[[Шапырашты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 537]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 9771]
|-
|934
|[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 455]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1709]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 20365]
|-
|935
|[[Митоз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 299]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 1607]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 8765]
|-
|936
|[[Қазақтың XX ғасырдағы мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1252]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_XX_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 5186]
|-
|937
|[[Сілтеме]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 337]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 758]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 1779]
|-
|938
|[[Бәйтерек (мифология)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 402]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 855]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 3836]
|-
|939
|[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 379]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 615]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 615]
|-
|940
|[[Ұлттық кітап күні]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 546]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 546]
|-
|941
|[[Андроново мәдениеті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 698]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2032]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 19975]
|-
|942
|[[Сиыр малының атаулары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 493]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1682]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9880]
|-
|943
|[[Эрмитаж]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 384]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 708]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B6 1992]
|-
|944
|[[Әже]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 786]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 1848]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D3%98%D0%B6%D0%B5 16666]
|-
|945
|[[Азамат соғысы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 331]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1604]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9111]
|-
|946
|[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 394]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11087]
|-
|947
|[[Барлас]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 677]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 1073]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%81 2335]
|-
|948
|[[Еліктеу сөз]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 555]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2444]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13148]
|-
|949
|[[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 491]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1317]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 5589]
|-
|950
|[[Инеліктер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 540]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 627]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2036]
|-
|951
|[[Ілия Жақанов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1553]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3527]
|-
|952
|[[Робототехника]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 647]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2005]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10614]
|-
|953
|[[Байбақты]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 591]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1782]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 8191]
|-
|954
|[[Бұлшық ет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 479]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 2221]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 14172]
|-
|955
|[[Ежелгі Грекия]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 396]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 2743]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 10236]
|-
|956
|[[Мақал-мәтелдер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 503]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 2133]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9697]
|-
|957
|[[Күйші (поэма)]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 423]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1244]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9%D1%88%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 3889]
|-
|958
|[[Қуыршақ театры]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 695]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D1%8B 1820]
|-
|959
|[[Алкандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 453]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1417]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5588]
|-
|960
|[[:Санат:Қазақстан театр актерлері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 191]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 717]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1237]
|-
|961
|[[Жұлын]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 320]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 1736]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD 5816]
|-
|962
|[[Алкендер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 422]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1262]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 3623]
|-
|963
|[[Шымыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 520]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1644]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6990]
|-
|964
|[[Туберкулез]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 497]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 1880]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 7202]
|-
|965
|[[Бір жасушалылар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 489]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 721]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 2564]
|-
|966
|[[Сталинград шайқасы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 508]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 799]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2378]
|-
|967
|[[Төлеген Тоқтаров]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 662]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 1066]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2788]
|-
|968
|[[Аминқышқылдар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 1245]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 7362]
|-
|969
|[[Швейцария]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 459]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1349]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B2%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 5527]
|-
|970
|[[Емен]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 509]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1356]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BD 3324]
|-
|971
|[[Смағұл Абатұлы Елубай]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 400]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1629]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5316]
|-
|972
|[[Қарағанды еңбекпен түзету лагері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 389]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 1599]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96 4144]
|-
|973
|[[Тәуелдік жалғау]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 461]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 2116]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14368]
|-
|974
|[[Жалайыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 558]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 11975]
|-
|975
|[[Қалқаман – Мамыр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 526]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 1439]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 4654]
|-
|976
|[[Салт-дәстүр]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 416]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 2613]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80 9900]
|-
|977
|[[Айқап]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 507]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 1801]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 7734]
|-
|978
|[[Есімше]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 480]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 1778]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 13855]
|-
|979
|[[Шанышқылы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 515]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1681]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 8303]
|-
|980
|[[Айша бибі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 519]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 1284]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 6109]
|-
|981
|[[Торғайлар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 293]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 883]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 2546]
|-
|982
|[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 562]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1240]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6477]
|-
|983
|[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 431]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1271]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 7480]
|-
|984
|[[Сәбит Дөнентаев]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 490]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1163]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4194]
|-
|985
|[[Қазақстан Республикасының Президенті]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 485]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 2088]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 10181]
|-
|986
|[[Эрнест Хемингуэй]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 563]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 1115]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 4116]
|-
|987
|[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 487]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1549]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7530]
|-
|988
|[[Диуани хикмет]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 427]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 1576]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 10546]
|-
|989
|[[Үлкен деректер]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 248]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 972]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2091]
|-
|990
|[[Аутизм]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 364]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 1211]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%90%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5554]
|-
|991
|[[Шахмат]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 446]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 1766]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 9139]
|-
|992
|[[Үстірт қорығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 458]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1305]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8198]
|-
|993
|[[Қайым Мұқамедханов]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 534]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1619]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7717]
|-
|994
|[[Байлар-Жандар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 541]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1649]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5870]
|-
|995
|[[Жол белгілері]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 462]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2877]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13232]
|-
|996
|[[Жоңғар хандығы]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 474]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1962]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 9966]
|-
|997
|[[Көкпар]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 408]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 2128]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 8079]
|-
|998
|[[Қарахан кесенесі]]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-30&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 476]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1246]
|[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-365&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 5797]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>8i5pcxiq0q1ae24t9nepg5sc8lot2yg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әйел дирижёрлер тізімі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777758</id>
    <revision>
      <id>3602343</id>
      <parentid>3600921</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:09:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tuttiorchestra687</username>
        <id>173049</id>
      </contributor>
      <origin>3602343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55422" sha1="noajfpmjfx12lyqmreu63deyvextean" xml:space="preserve">{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
''Бұл мақалада әртүрлі тарихи кезеңдерде қызмет еткен әйел дирижёрлер тізімі берілген. Олардың қатарында [[Опера (музыка)|опералық]], [[Симфониялық оркестр|симфониялық]], [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|халық аспаптары]], [[хор]], камералық, [[Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі|үрмелі]], әскери және [[Эстрада оркестрі|эстрадалық]] музыкалық ұжымдармен жұмыс жасаған тұлғалар қамтылған. Сонымен қатар, ерте кезеңдерде жетекшілік қызмет атқарған әйелдер де енгізілген.'' 

'''А'''

* Антония Луиза Брико (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – Нидерландтық тегі бар америкалық дирижёр, немістің дирижëрлік мектебіндегі Карл Мук сыныбының бірегей шәкірті. &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Antonia Brico &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; American Female Conductor &amp; Musician &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алевтина Николаевна Иоффе (1978; [[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ану Тали (1972; [[Эстония]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алондра де ла Парра (1980; [[Мексика]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анастасия Вельт (1995; Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анна Скрылëва (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], Ресей, [[Германия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анна Закирова-Гулишамбарова (1976; КСРО, [[Татарстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание &quot;Народный артист Республики Татарстан&quot;|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Анна Ракитина|Анна Леонидовна Ракитина]] (1989; Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anna Rakitina &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анна-Мария Хельсинг (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алла Анатольевна Кульбаба (1968; КСРО, [[Украина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алëна Грон (1992; [[Чехия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alena Hron &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Агнешка Дучмаль (1946; [[Польша]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Амандин Бейер (1974; [[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алиса Фарнем (1970; [[Ұлыбритания|Британия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Аида Кеңесбаевна Абдуллаева (1962; [[Қарақалпақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Анюта Николаевна Иванова ([[Саха Республикасы|Якутия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ася Георгиевна Фурта ([[Ресей]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Без фальши &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ализе Леон ([[Франция]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bio —  ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Айгуль Юсуповна Джумашева ([[Қазақстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;
* Алия Нурлановна Сали (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ә'''

* Әлия Жанәбілқызы Темірбекова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Б'''

* Барбара Ханниган (1971) [[Канада]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Барбара Поплавска (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бар Авни-Палентин (1989) [[Израиль]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''В'''

* Вероника Борисовна Дударова (1916–2009) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виктория Леонидовна Добровольская (1986) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валентина Викторовна Голубева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Симфонический оркестр&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;Концертный центр &quot;Череповец&quot;|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Валерия Александровна Рыбинская ([[Беларусь]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Витезслава Капралова (1915–1940) [[Чехия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Витезслава Капралова &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Виттория Алеотти (Раффаэлла) (1575-*1646) (маэстра хора) [[Италия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Аллен (1953) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Allen &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; composer / arranger - concert band Noten &amp; Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}&lt;/ref&gt;
* Вирджиния Марьяни Кампольетти (1869–1941) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вера Францевна Родэ (1907–1975) [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Вэнь Чин Лю-Янг (Малайзия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine  - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ванесса Бенелли Мозелл (1987) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 

* Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=DIRIGENTIN &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Д'''

* Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дениола Кураджа ([[Албания]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=deniolakuraja.com &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дана Муриева (2000) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дана Муриева &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=HOME &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Дебра Чеверино (1976) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Е'''

* Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елена Евстратенко (майор) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева  «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ë'''

* Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾 葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ж'''

* Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''З'''

* Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&amp;id=558:zahia-ziouani&amp;catid=92|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Музыка – она во мне… &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''И'''

* Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инма Шара (1972) Испания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Exclusive &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; NileFM &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Иман Эль-Генеди (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ&quot;العين الإخبارية&quot;: أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Й'''

* Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''К'''

* Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Морин (1994) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Катарина Винкор (1995) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Katharina Wincor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Клер Жибо (1945) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Карина Канеллакис (1981) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kristiina Poska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt; 
* Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of &quot;Carmen&quot; in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&amp;q=Caroline+B.+Nichols&amp;pg=PT326&amp;redir_esc=y#v=snippet&amp;q=Caroline%20B.%20Nichols&amp;f=false|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Куми Нариман Вадиа (Үндістан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words &amp; Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Л'''

* Ламар Элиас ([[Палестина]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Летиция Труве (Франция) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лижия Амадио (1964) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Любовь Носова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиса Ксантопулу (1968) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Biography &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''М'''

* Марин Олсоп (1956) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мария Александровна Романова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Реммерт (1853–1941) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday &amp; Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru Михаэла Сильвия Рошка] ([[Румыния]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Архив, выступления, билеты и видео &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мишель Рейкерс (майор) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мойца Лавренчич ([[Словения]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Н'''

* Нил Вендитти (Түркия, Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нина Ракич ([[Сербия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&amp;lang=ru|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Натали Штуцман (1965) Франция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нисан Ак (Түркия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nisan Ak &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нежат Амири ([[Иран]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Назанин Агахани (1980) Аустрия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''О'''

* Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Власова (Ресей) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Оксана Кротик (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''П'''

* Полина Лебедева (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Паниз Фарьюсефи (Иран) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Р'''

* [[Райса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Розмари Йорганджи (Албания) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Росила Самир (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''С'''

* Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sarah Caldwell &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Pioneer, Conductor, Producer &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей &lt;ref&gt;{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Симона Струнгару (Румыния) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Стефани Роудс Рассел (АҚШ) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Сперанца Скаппуччи (Италия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Т'''

* Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tianyi Lu &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Home &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''У'''

* Ульяна Созанская (Украина) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ф'''

* Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, &amp; More &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Х'''

* Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ц'''

* Цзяцзин Лай (Қытай) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ч'''

* Чжэн Сяоин (1929) Қытай &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Ш'''

* Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шогуфа Сафи (Ауғанстан) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Шайма Хусейн (Мысыр) &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;


'''Э'''

* Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Этель Легинска (1886–1970) Британия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ethel Leginska &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эсин Айдингоз (1993) Түркия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Esin Aydingoz &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;
* Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия &lt;ref&gt;{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}&lt;/ref&gt;

== Статистика ==
''2026 жылдың мамыр айына дейін мақалада  әйел дирижëрлердің 200 есімі келтірілген. Тізім тұрақты түрде жаңартылып отырады.''

== Әдебиет ==
# '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-4492-0528-5&lt;/nowiki&gt;.
# Т.Н. Бабич  «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
# L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
# KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
# Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ресей әйел дирижёрлері]]</text>
      <sha1>noajfpmjfx12lyqmreu63deyvextean</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Витебск облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>777897</id>
    <revision>
      <id>3602253</id>
      <parentid>3602152</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="q3nr7j87xgu9yst1ko977kqztdkyw2s" xml:space="preserve">{{Навигациялық кесте
|аты     = Витебск облысы
|state   = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|тақырып = [[Витебск облысы]]
|сурет   = 
|үсті    = 
|бөлім1  = Қалалары
|тізім1  = [[Барань]]{{•}} [[Браслав]]{{•}} [[Верхнедвинск]]{{•}} [[Витебск]]{{•}} [[Глубокое (қала)|Глубокое]]{{•}} [[Городок (қала, Беларусь)|Городок]]{{•}} [[Дисна (қала)|Дисна]]{{•}} [[Докшицы]]{{•}} [[Дубровно]]{{•}} [[Лепель]]{{•}} [[Минск]]{{•}} [[Миоры]]{{•}} [[Новолукомль]]{{•}} [[Новополоцк]]{{•}} [[Орша]]{{•}} [[Полоцк]]{{•}} [[Поставы]]{{•}} [[Сенно]]{{•}} [[Толочин]]{{•}} [[Чашники]]
}}&lt;noinclude&gt;
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Витебск облысы|{{PAGENAME}}]]
[[Санат:Навигациялық үлгілер:Беларусь әкімшілік бөлінісі|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q3nr7j87xgu9yst1ko977kqztdkyw2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петер Мадияр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>778953</id>
    <revision>
      <id>3602320</id>
      <parentid>3587295</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nurken</username>
        <id>111493</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10499" sha1="ikjcox34wx8287bswajs19d91qcn3zi" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі        = Петер Мадияр
| Шынайы есімі         = Péter Magyar
| Суреті               = Péter Magyar MEP (2024).jpg
| Атауы                = Ресми портреті, 2024
| Титулы               = [[Мажарстан премьер-министрі]]
| Ту                   = Coat of arms of Hungary (oak and olive branches).svg
| Ту2                  = Flag of Hungary.svg
| Басқара бастады      = 9 мамыр 2026 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады    = 
| Президент            = [[Тамаш Шуйок]]
| Ізашары              = [[Виктор Орбан]]
| Ізбасары             = 
| Титулы_2             = [[Тиса (партия)|Тиса]] партиясының президенті
| Ту_2                 = TISZA 2024.svg
| Ту2_2                = 
| Басқара бастады_2    = 22 шілде 2024 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_2  = 
| Ізашары_2            = Аттила Сабо
| Ізбасары_2           = 
| Титулы_3             = &lt;!-- [[Мемлекеттік жиналыс (Мажарстан)|]] депутаты --&gt;
| Ту_3                 = Logo of the National Assembly (Hungary).svg
| Ту2_3                = Flag of Hungary.svg
| Басқара бастады_3    = 
| Басқаруын аяқтады_3  = 
| Ізашары_3            = &lt;!-- Миклош Хайнал --&gt;
| Ізбасары_3           = 
| Титулы_4             = [[Еуропалық парламент]] депутаты
| Ту_4                 = European Parliament logo.svg
| Ту2_4                = Flag of Europe.svg
| Басқара бастады_4    = 16 шілде 2024
| Басқаруын аяқтады_4  = 9 мамыр 2026
| Ізашары_4            = 
| Ізбасары_4           = 
| Туған күні           = 16.3.1981
| Туған жері           = {{туғанжері|Будапешт|Будапештте}},  [[Мажар Халық Республикасы|Мажарстан]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                = 
| Анасы                = 
| Жұбайы               = {{marriage|[[Юдит Варга]]|2006|2023|end=div}}
| Балалары             = 3
| Партиясы             = {{Unbulleted list
 |[[Тиса (партия)|Тиса]] (2024 жылдан)
 |[[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] (2002–2024)
}}
| Білімі               = [[Петер Пазмань католик университеті]]
| Қолтаңбасы           = Péter Magyar signature.svg
| Commons              = Péter Magyar
| Марапаттары          = 
| Сайты                = 
}}
'''Петер Мадияр'''&lt;ref name=&quot;azat-jetti&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;azat-jendi&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ordakz&quot; /&gt; ({{lang-hu|Péter Magyar}}, {{IPA|[ˈpeːtɛr ˈmɒɟɒr]}}; [[16 наурыз]] [[1981 жыл]], [[Будапешт]]) — [[мажарстан]]дық саясаткер мен заңгер, 2026 жылғы мамырдан бергі [[Мажарстан премьер-министрі]]. Оған қоса ол — [[Тиса (партия)|Тиса]] саяси партиясының президенті.

Мадияр [[Мажарстандағы президент сайлауы (2026)|2026 жылғы президент сайлауы]] арқылы билікке келді.&lt;ref name=&quot;azat-jendi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriyadagy-sailau-oppozitsiya-viktor-orbandy-zhendi/33730953.html |title=Венгриядағы сайлау: оппозиция Виктор Орбанды жеңді |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-13 |accessdate=2026-04-13}}&lt;/ref&gt; 2024 жылдан бері Мадияр [[Еуропалық парламент]] депутаты еді.&lt;ref name=&quot;azat-tandau&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/vengriya-parlamentin-sailau-orban-men-madiyar-arasyndagy-tandau/33730499.html |title=Венгрия парламентін сайлау: Орбан мен Мадияр арасындағы таңдау |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-12 |accessdate=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

Мадияр өзін «еуропашыл» және «[[Консерваторлық либерализм|консерваторлық либерал]]» деп сипаттаған.&lt;ref name=&quot;mppoland&quot;&gt;{{Cite web |last=Kokot |first=Michał |date=2025-08-12 |title=Rzucił wyzwanie Orbánowi i ma szansę wygrać. W rozmowie z &quot;Wyborczą&quot; jasno mówi o Polsce, Węgrzech i Ukrainie |url=https://wyborcza.pl/7,75399,32168608,glowny-rywal-viktora-orbana-w-rozmowie-z-wyborcza-mam-rade.html |accessdate=2025-08-12 |publisher=Gazeta Wyborcza |language=pl}}&lt;/ref&gt;

== Ерте өмірі және білімі ==
Мадияр 1981 жылғы 16 наурызда [[Будапешт]]те туған. Будапешттегі оқуын бітіргесін ол [[Гумбольдт атындағы Берлин университеті]]нде [[Эразмус]] бағдарламасы көмегімен оқыды,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Magyar Péter - Curriculum vitae |language=hu |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/256868/PETER_MAGYAR/cv?cvLanguage=hu |accessdate=2025-07-31 |publisher=[[Еуропалық парламент]]}}&lt;/ref&gt; 2004 жылы [[Петер Пазмань католик университеті]] заң факультетінен диплом алды. Ол мансабын қалалық сотта бастады. Ол халықаралық, корпоративтік, коммерциялық заңмен айналысты.

== Мансабы ==
=== Ерте мансабы (2004–2024) ===
Бұрын Мадияр [[Фидес — Мажарстан азаматтық одағы|Фидес]] партиясының мүшесі еді. Бұл кездері ол оппозицияда болатын. 2010 жылы Фидес билікке келді де, Мадияр [[Мажарстан Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрлігі]]не тағайындалды. Бір жылдан кейін, Мажарстанның [[Еуропа Одағы]]на (ЕО) төрағалығымен тұспа-тұс келіп, ол Мажарстанның ЕО-дағы Тұрақты өкілдігіне қосылды. 2015 жылы ол [[Мажарстан премьер-министрі|Премьер-министр]] кеңсесінде қызметке орналасты. 2018 жылғы қыркүйекте ол мемлекеттік меншіктегі MBH Bank-тің ЕО Құқықтық дирекциясын басқаруды өз қолына алды. 2019 жылдан 2022 жылға дейін ол Студенттік несие орталығының бас директоры болды.

2024 жылы Мадияр Фидес партиясынан шығып кетті. 2024 жылы ол [[Еуропалық парламент]] депутаты болып сайланды да, көп ұзамай [[Тиса (партия)|Тиса]] саяси партиясының президенті атанды. Осы кездері Тиса елдегі оппозицияның ең ықпалды партиясына айналған болатын.

=== Оппозиция басшысы (2024–2026) ===
[[Виктор Орбан]] тұсындағы Мажарстан [[Еуропа Одағы]]на және Украинаға қарсы сыртқы саясатқа ие болды. Сол себептен ЕО Мажарстанға 90 млрд [[еуро]] бюджетін бермейтін болды. Мадияр [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылдан бастап]] сол және елдегі кедейлік сияқты басқа да мәселелерге біраз мән берген сайлауалды кампаниясын жүргізді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://inbusiness.kz/kz/news/kazakka-zhakyn-sanalatyn-elde-sayasi-talas-bastaldy |title=Қазаққа жақын саналатын елде саяси талас басталды |language=kk |work=inbusiness.kz |last=Жалғас |first=Хақназар |date=2026-03-20 |accessdate=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

Сәуірдегі [[Мажарстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] барысында Мадиярдың [[Тиса (партия)|Тиса партиясы]] бірінші орынға жайғасты. Нәтижесінде 16 жыл бойы билік құрған [[Виктор Орбан]] билігінен айырылмақ болды. Сарапшылар пікірінше Мажарстанның ішкі де, сыртқы саясаты енді өзгермек, және Мажарстан [[Ресейдің Украинаға басып кіруі|Ресеймен соғысып]] жатқан [[Украина]]ны көбірек қолдамақ.&lt;ref name=&quot;azat-jetti&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/amp/vengriyada-parlament-sailauynda-oppozitsiya-zheniske-zhetti/33730951.html |title=Венгрияда парламент сайлауында оппозиция жеңіске жетті |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-04-13 |accessdate=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ordakz&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/vengrijada-16-zhyldyk-bilik-kulady-orban-nege-zhenildi-138771/ |title=Венгрияда 16 жылдық билік құлады: Орбан неге жеңілді? |language=kk |publisher=kaz.orda.kz |last=Құлтай |first=Ардақ |date=2026-04-13 |accessdate=2026-04-13}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{DEFAULTSORT:Мадияр, Петер}}
[[Санат:Мажарстан премьер-министрлері| Мадияр]]
[[Санат:Мажарстан саясаткерлері]]
[[Санат:Мажарстан заңгерлері]]
[[Санат:Еуропалық парламент депутаттары]]</text>
      <sha1>ikjcox34wx8287bswajs19d91qcn3zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай Айдарханұлы Бисембаев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>779872</id>
    <revision>
      <id>3602588</id>
      <parentid>3590587</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <origin>3602588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9535" sha1="dh3wnz7vrak71tk312wflx6gxr93t1k" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = 
 | Қазақша есімі        = Абай Айдарханұлы Бисембаев
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = Бисембаев Абай Айдарханович.jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = Бисембаев, 2012 жыл
 | Титулы               = Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі
 | Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады      = 19 наурыз 2019
 | Басқаруын аяқтады    = 2022
 | тақырыпша1         = Елбасы
 | мәтін1            = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

 | Титулы_2               = [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]]
 | Ту_2                   = Flag of Kazakhstan.svg
 | Ту2_2                  = Emblem of Kazakhstan latin.svg
 | Басқара бастады_2      = 21 қыркүйек 2012
 | Басқаруын аяқтады_2    = 19 наурыз 2019
 | Ізашары_2              = [[Серік Әбікенұлы Үмбетов|Серік Үмбетов]]
 | Ізбасары_2             = [[Ерлан Еркінұлы Баттақов|Ерлан Баттақов]]
 | Президент_2            = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]

 | Туған күні           = 21.5.1967
 | Туған жері           = [[Зареченское]], {{туғанжері|Көкшетау облысы|Көкшетау облысында}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = 
 | Әкесі                =
 | Анасы                =
 | Жұбайы               =  Бағила Мүбәракқызы Бисембаева
 | Балалары             = 2
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Білімі               = [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті]]&lt;br&gt; [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясы]]
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Мамандығы            = саясаттанушы, қаржыгер
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
 | Марапаттары          = {{қатар| {{Құрмет ордені}} | {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}
}}
}}
'''Абай Айдарханұлы Бисембаев''' ([[21 мамыр]] [[1967 жыл]], [[Зареченское]], [[Көкшетау облысы]]) — қазақстандық саясаткер, саясаттанушы, 2012-2019 жылдары [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің Іс Басқарушысы]] және 2019-2022 жылдары Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі. Саясаттану ғылымдарының кандидаты.

== Білімі ==
1992 жылы [[Мәскеу мемлекеттік университеті|М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін]] «әлеуметтік-саяси қатынастар теориясы» саласы бойынша саясаттанушы мамандығын, 
1996 жылы [[Нархоз университеті|Т. Рысқұлов атындағы Қазақ мемлекеттік басқару академиясының]] жанындағы нарық институтын «қаржы және несие» мамандығы бойынша бітірген. Саясаттану ғылымдарының кандидаты, диссертация тақырыбы: «Ресейдің Орталық Азиядағы геостратегиясы (саяси сараптама)» (2000 жыл).&lt;ref name=&quot;bei&quot;&gt;[https://prg.kz/document/?doc_id=31255467 Бисембаев Абай Айдарханович (персональная справка)]&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Еңбек жолын 1992 жылы Қазақстан Ғылым академиясы Сыртқы экономика орталығының кіші ғылыми қызметкері болып бастаған.

1992-1994 жылдары Мемлекеттік мүлік жөніндегі мемлекеттік комитеттің жаппай жекешелендіру басқармасында жетекші маман, бөлім меңгерушісі, басқарма бастығы болып қызмет атқарды. 1994 жылы Министрлер кабинетінің іс басқармасы аумақтық даму бөлімінің бас инспекторы, 1994-1995 жылдары Президент жанындағы Экономикалық консультанттар кеңесінің консультанты, 1995-1996 жылдары Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі болды.

1996-2006 жылдары [[Азық-түлік келісімшарт корпорациясы]]нда вице-президент, президент, бірінші вице-президент лауазымдарын атқарды.

2006 жылы Президент іс басқарушысының орынбасары болып тағайындалды. 2012 жылдан бастап 2019 жылға дейін [[Қазақстан Республикасы Президентінің Іс Басқармасы|Президенттің іс басқармасын]] басқарды. 

2019 жылғы 19 наурызда Тұңғыш Президент — Елбасының көмекшісі және Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары болып тағайындалды.&lt;ref name=&quot;bei&quot; /&gt;
2022 жылғы 30 наурызда Президент іс басқарушысының бірінші орынбасары, 20 наурызда Елбасының көмекшісі лауазымынан босатылды.&lt;ref&gt;[https://www.nur.kz/politics/appointments/1962784-nazarbaev-perenaznachil-svoego-pomoschnika-abaya-bisembaeva/ Назарбаев переназначил своего помощника Абая Бисембаева]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nomad.su/?a=3-202204210030&amp;ysclid=moznx57ois823318253 Что происходит в аппарате первого президента]&lt;/ref&gt;

== Отбасы ==
Үйленген, жұбайы — Бисембаева Бағила Мүбәракқызы (қыз кезінде Қозбағарова, 1964 жылы туған). Балалары: ұлы — Арслан (1989 жылы туған), қызы — Анель (1993 жылы туған).&lt;ref name=&quot;bei&quot; /&gt;
* Жұбайы Бағила Бисембаева — ірі кәсіпкер, «Ақниет» қайырымдылық қорының қамқоршылық кеңесінің төрағасы.&lt;ref&gt;[https://www.inform.kz/ru/4-dekabrya-kalendar-kazinforma-dni-rozhdeniya-5bf678 4 декабря. Календарь Казинформа «Дни рождения»]&lt;/ref&gt; 1998-2014 жылдары Парламент пен Үкімет аппаратында жұмыс істеген. 2014 жылдан бастап ол «Fortunata» ЖШС басқарады.&lt;ref&gt;[https://prg.kz/document/?doc_id=31351826 Бисембаева Багила Мубараковна (персональная справка)]&lt;/ref&gt;

Інісі Жамбыл Бисембаев (1969 жылы туған) — ірі кәсіпкер.&lt;ref&gt;[https://www.goszakup.gov.kz/ru/registry/show_supplier/217313 ТОО &quot;Барс 2030&quot;]&lt;/ref&gt;

== Марапаттары ==
«Құрмет», «Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті — Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев» (12.2019) ордендерімен,  «Ерен еңбегі үшін», «Еуразиялық экономикалық одақтың дамуына қосқан үлесі үшін» (29.05.2019) медальдарымен марапатталған.&lt;ref name=&quot;bei&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан Президентінің Іс басқарушылары]]
[[Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>dh3wnz7vrak71tk312wflx6gxr93t1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Румен Радев</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780125</id>
    <revision>
      <id>3602332</id>
      <parentid>3597940</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Boja02</username>
        <id>75283</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25735" sha1="286fa9ejwry9wj9a88kcekgrwna84tn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | Қазақша есімі        = Румен Георгиев Радев
 | Шынайы есімі         = {{Lang-bg|Румен Георгиев Радев}}
 | Суреті               = Official portrait of Rumen Radev (2026).jpg
 | Сурет ені            = 
 | Атауы                = 
 | Титулы               = [[Болгария премьер-министрі]]
 | Ту                   = Coat of arms of Bulgaria.svg
 | Ту2                  = Flag of Bulgaria.svg
 | Басқара бастады      = 19 сәуір 2026
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Ізашары              = [[Димитар Главчев]]
 | Ізбасары             = 
 | Президент            = [[Илияна Йотова]] ({{м.а.}})
 | Премьер              = 
 | Титулы_2             = [[Болгария президенті]]
 | Ту_2                 = Coat of arms of Bulgaria.svg
 | Ту2_2                = Flag of Bulgaria.svg
 | Басқара бастады_2    = 22 қаңтар 2017
 | Басқаруын аяқтады_2  = 20 қаңтар 2026
 | Ізашары_2            = [[Росен Плевнелиев]]
 | Ізбасары_2           = [[Илияна Йотова]] ({{м.а.}})
 | Премьер_2            = [[Бойко Борисов]] (2014—2017)&lt;br&gt;[[Огнян Герджиков]] (2017, {{м.а.}})&lt;br&gt;[[Бойко Борисов]] (2017—2021)&lt;br&gt;[[Стефан Янев]] (2021, {{м.а.}})&lt;br&gt;[[Кирил Петков (саясаткер)|Кирил Петков]] (2021—2022)&lt;br&gt;[[Гылыб Донев]] (2022, {{м.а.}})&lt;br&gt;[[Николай Денков]] (2023—2024)&lt;br&gt;[[Димитар Главчев]] (2024—2025)&lt;br&gt;[[Росен Желязков]] (2025—2026)
 | Титулы_3             = [[Болгария Әскери-әуе күштеріні]]ң қолбасшысы
 | Ту_3                 = Roundel of Bulgaria.svg
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 2014
 | Басқаруын аяқтады_3  = 2016
 | Ізашары_3            = {{iw|Симеон Симеонов (генерал)|Симеон Симеонов|bg|Симеон Симеонов (генерал)}}
 | Ізбасары_3           = {{iw|Цанко Стойков|Цанко Стойков|bg|Цанко Стойков}}
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Туған күні           = 18.06.1963
 | Туған жері           = [[Димитровград (Болгария)|Димитровград]], [[Хасково облысы]], [[Болгария]]
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Діні                 = [[Православ шіркеуі|Православие]]
 | Әкесі                = Георгий Радев
 | Анасы                = Станка Радева
 | Жұбайы               = Гинка Радева (2014 ж. дейін)&lt;br&gt;Десислава Радева (2016 ж. бастап)
 | Балалары             = Дарина, Георгий
 | Партиясы             = [[Партиясыз]] (2016—2026)&lt;br&gt;[[Прогрессивті Болгария]] (2026 ж. бастап)
 | Білімі               = Георгий Бенковский атындағы Әуе күштері университеті&lt;br&gt;Максвелл эскадрилья офицерлер мектебі (АҚШ)&lt;br&gt;АҚШ Әскери-әуе колледжі (Максвелл)
 | Мамандығы            = Ұшқыш-истребитель, әскери ғылымдар докторы
 | Қолтаңбасы           = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = Rumen Radev
 | Марапаттары          = [[Сурет:Order of the Redeemer - Grand Cross (Greece) - ribbon bar.png|40px]] [[Сурет:MLT National Order of Merit - Companion ribbon.png|40px]] [[Сурет:Collar of the Order Pro Merito Melitensi.png|40px]]
}}
'''Румен Георгиев Радев''' ({{Lang-bg|Румен Георгиев Радев}}; [[18 маусым]] [[1963 жыл|1963]], [[Димитровград (Болгария)|Димитровград]]) — [[Болгария]]ның әскери және мемлекеттік қайраткері. 2017 жылғы 22 қаңтардан 2026 жылғы 23 қаңтарға дейін Болгарияның 5-[[Болгарияның президенті|президенті]]. [[Болгария Әскери-әуе күштері]]нің қолбасшысы (2014—2016), [[генерал-майор]] (2014). Болгарияның сайланған премьер-министрі (2026 жылдан бастап).

== Өмірбаяны ==
Румен Радев 1963 жылы 18 маусымда [[Димитровград (Болгария)|Димитровград]]та дүниеге келген. Болгария президентінің ата-аналары — Станка мен Георгий Радевтар Хасково облысының [[Славяново (Хасково облысы)|Славяново]] ауылында тұрады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3780144|title=Румен Радев: демократия победила в Болгарии апатию и страх|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-12-11|archivedate=2016-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220115615/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3780144|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Білім ===
1982 жылы [[Хасково]]дағы математика мектебін алтын медальмен бітірді. 1987 жылы [[Васил Левски атындағы Ұлттық әскери университет|Георгий Бенковский атындағы Болгария Әуе күштері университеті]]н ең үздік түлек ретінде тәмамдады. 1992 жылы Америка Құрама Штаттарындағы «Максвелл» эскадрилья офицерлер мектебін бітірді. 1994-1996 жылдар аралығында Раковский атындағы Қорғаныс және штаб колледжінде білім алып, онда да ең үздік түлек атанды. Ұшу экипаждарының тактикалық дайындығын жетілдіру және әуе ұрысын имитациялау саласы бойынша әскери ғылымдар докторы.

2003 жылы АҚШ-тағы Максвелл әуе базасындағы АФБ Әскери-әуе колледжін стратегиялық зерттеулер магистрі дәрежесімен үздік бітірді.&lt;ref name=&quot;CV&quot;&gt;[http://100.airshow-bg.com/wp-content/uploads/2012/04/ba_vvs_zam.pdf (БГ) — майор Румен Радев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806201943/http://100.airshow-bg.com/wp-content/uploads/2012/04/ba_vvs_zam.pdf |date=2020-08-06 }} // Министерство обороны.&lt;/ref&gt;
[[Сурет:2014 International Honor Roll Induction 141203-F-EX201-014.jpg||250px|нобай|оңға|Румен Радев (оң жақта) генерал-лейтенант {{iw|Стивен Кваст|Стивен Квастың|en|Steven L. Kwast}} қолынан {{iw|АҚШ Әскери-әуе күштері университеті|АҚШ Әскери-әуе күштері университетінің|en|Air University (United States Air Force)}} дипломын алуда. 2014 жыл.]]

Болгар тілінен бөлек, ағылшын, неміс және орыс тілдерін меңгерген.

=== Әскери мансабы ===

* 1987—1988: Равнецтегі 15-истребительдік авиация полкінің кіші ұшқышы
* 1989—1990: Равнецтегі 15-истребительдік авиация полкі бөлімше командирінің орынбасары
* 1990—1994: Равнецтегі 15-истребительдік авиация полкінің бөлімше командирі
* 1996—1998: Равнецтегі Бесінші истребительдік авиация базасында МиГ-29 эскадрилья командирі
* 1998—1999: Равнецтегі Бесінші истребительдік авиация базасы командирінің ұшу дайындығы жөніндегі орынбасары
* 1999—2000: Граф Игнатиево үшінші истребительдік авиация базасы командирінің ұшу дайындығы жөніндегі орынбасары
* 2000: Болгария Республикасының әуе шабуылына қарсы қорғанысын зерттеу — NATO — OTAN, Брюссель
* 2000—2005: Граф Игнатиево үшінші истребительдік авиация базасының [[Штаб Бастығы|штаб бастығы]]
* 2005—2009: Граф Игнатиево үшінші истребительдік авиация базасының командирі
* 2009—2014: Болгария Әскери-әуе күштері қолбасшысының орынбасары
* 2014—2016: Болгария Әскери-әуе күштерінің қолбасшысы

==== Ұшу туралы ақпараты ====

* I-сыныпты ұшқыш.
* [[Aero L-29 Delfin|Л-29]], [[Aero L-39 Albatros|Л-39]], истребительдер және [[МиГ-15|МиГ-15УТИ]], [[МиГ-17]], [[МиГ-21]], [[МиГ-29]] ұшақтарын басқару тәжірибесі бар.
* [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15]], [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]], [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|F/A-18 Hornet]], [[Eurofighter Typhoon]], SAAB [[Saab JAS 39 Gripen|Gripen]] ұшақтарымен танысу ұшуларын өткізген.
* Ұшу уақыты 1 400 сағаттан асады.
* 2014 жылы «Бұл біз!» авиациялық шоуын ұйымдастырып, МиГ-29-дағы жаттығулар кезінде жеке өзі «[[Қоңырау (пилотаж)|Қоңырау]]&lt;nowiki/&gt;» және «[[Кобра (пилотаж)|Пугачев кобрасы]]&lt;nowiki/&gt;» фигураларын орындады.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/channel/UC7IQVegVhrOzDWorXwvA4Nw {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109230511/https://www.youtube.com/channel/UC7IQVegVhrOzDWorXwvA4Nw |date=2016-11-09 }} — Болгария әуе күштері&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=sWGjdtKv2kk {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171113084315/https://www.youtube.com/watch?v=sWGjdtKv2kk |date=2017-11-13 }} — бейне және фотосуретке ұшу&lt;/ref&gt;

==== Әскери атақтары ====

* 1987 — [[Лейтенант]] 
* 1990 — [[Аға лейтенант]]
* 1994 — [[Капитан (әскери атағы)|Капитан]] 
* 1997 — [[Майор]] 
* 2000 — [[Подполковник]] 
* 2003 — [[Полковник]]
* 2007 — [[Бригадалық генерал]] 
* 2014 — [[Генерал-майор]]

=== Саяси мансабы ===
2016 жылғы тамызда [[Болгария социалистік партиясы]] мен [[Болгарияны қайта өрлеу баламасы]] (АБВ) Радевті [[Болгариядағы президент сайлауы (2016)|2016 жылғы қарашада өтетін президенттік сайлау]]ға ресми түрде кандидат ретінде ұсынды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://m.dnevnik.bg/bulgaria/2016/08/17/2812421_bsp_izdiga_oficialno_gen_rumen_radev_za/|title=БСП официально выдвинут поколения.|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-08|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009144245/http://m.dnevnik.bg/bulgaria/2016/08/17/2812421_bsp_izdiga_oficialno_gen_rumen_radev_za/|lang=bg}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.bnt.bg/bg/a/i-abv-nominira-ofitsialno-general-rumen-radev-za-kandidat-prezident|title=АБР официально выдвинут поколения.|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-08|archivedate=2017-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171009194117/http://news.bnt.bg/bg/a/i-abv-nominira-ofitsialno-general-rumen-radev-za-kandidat-prezident|lang=bg}}&lt;/ref&gt; Онымен бірге БСП-дан [[Еуропарламент]] депутаты [[Илияна Йотова]] вице-президенттікке кандидат ретінде сайлауға түсті. Осы айда АБВ генерал Радевтің президенттікке кандидатурасын қолдаудан бас тартып,&lt;ref&gt;[https://news.bg/politics/kontraudarat-na-abv-otteglya-podkrepata-si-za-general-rumen-radev.html Контрудар АБВ отозвала свою поддержку генералу Румену Радеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171009144437/https://news.bg/politics/kontraudarat-na-abv-otteglya-podkrepata-si-za-general-rumen-radev.html |date=2017-10-09 }}, 24.8.2016.&lt;/ref&gt; басқа тұлғаның пайдасына шешім қабылдады.

6 қарашада өткен Болгариядағы президенттік сайлаудың бірінші турында Румен Радев 25,44 % дауыс жинап, биліктегі «Болгарияның еуропалық дамуы үшін азаматтар» (ГЕРБ) партиясының кандидаты [[Цецка Цачева]]дан 3,5 %-ға озып кетті. Осы нәтижемен ол 13 қарашада өткен сайлаудың екінші турына жолдама алып, сайлаушылар оны мен Цачеваның арасында таңдау жасады.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bta.bg/bg/c/OF/id/1454070|title=Under 3 percent is the difference between Rumen Radev and Tsetska Tsacheva|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2016-11-08|archivedate=2016-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161108155239/http://www.bta.bg/bg/c/OF/id/1454070|lang=en}}&lt;/ref&gt; 13 қараша күні кешке [[Болгария премьер-министрі]] [[Бойко Борисов]]&lt;ref&gt;[http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3780150 Премьер Болгарии объявил об отставке правительства.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114165533/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3780150 |date=2016-11-14 }} ТАСС.&lt;/ref&gt; пен президент Росен Плевнелиев&lt;ref&gt;[http://rus.bg/obschestvo/obschestvo/17497-prezident-plevneliev-obsudil-s-novoizbrannym-prezidentom-radevym-politicheskuyu-situatsiya-v-bolgarii Президент Плевнелиев обсудил с новоизбранным президентом Радевым политическую ситуацию в Болгарии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221035501/http://rus.bg/obschestvo/obschestvo/17497-prezident-plevneliev-obsudil-s-novoizbrannym-prezidentom-radevym-politicheskuyu-situatsiya-v-bolgarii |date=2016-12-21 }}.&lt;/ref&gt; Румен Радевті Болгария президенті сайлауындағы жеңісімен құттықтады. Радев екінші турда 59 %-дан астам дауыс жинаса, Цачева 40 %-дан аз дауыс алды. 14 қарашада Цачева жеңілгенін мойындады.&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/3142873 Премьер-министр Болгарии подал в отставку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220081711/http://www.kommersant.ru/doc/3142873 |date=2016-12-20 }}. // Коммерсант.&lt;/ref&gt; Болгарияның сайланған президенті жеңістен кейінгі алғашқы баспасөз мәслихатында өзінің «ресейшіл» екендігі туралы тұжырымдарды теріске шығарып: «...Мен НАТО генералымын, мен [[АҚШ Әскери-әуе күштері академиясы|АҚШ-тың Әскери-әуе академиясы]]н бітірген алғашқы болгармын және біздің еуроатлантикалық мүшелігімізді қазіргіден де белсенді құралдармен қорғайтын боламын», — деп мәлімдеді.&lt;ref&gt;[http://rus.bg/obschestvo/obschestvo/17705-radev-ya-general-nato-i-slishkom-uproshchenno-nazyvat-menya-prorossijskim Радев: Я генерал НАТО и слишком упрощённо называть меня пророссийским] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161205155237/http://rus.bg/obschestvo/obschestvo/17705-radev-ya-general-nato-i-slishkom-uproshchenno-nazyvat-menya-prorossijskim |date=2016-12-05 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.deschide.md/ru/russian_news/externe_ru/3317/Новый-президент-Болгарии-Румен-РАДЕВ--Я---НАТОВСКИЙ-ГЕНЕРАЛ!.htm|title=Новый президент Болгарии Румен Радев: Я — натовский генерал!|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-04-17|archivedate=2018-09-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180920045650/https://deschide.md/ru/russian_news/externe_ru/3317/Новый-президент-Болгарии-Румен-РАДЕВ--Я---НАТОВСКИЙ-ГЕНЕРАЛ!.htm}}&lt;/ref&gt;

Президенттік ант бергеннен кейін [[Болгария Халық жиналысы|Халық жиналысы]] алдында сөйлеген сөзінде Радев, атап айтқанда, Ресеймен диалогтың қалпына келуіне үміт білдірді. Ол НАТО мен Ресей арасындағы қарым-қатынастағы дағдарысты еңсеру перспективасын АҚШ-тағы сайлаумен және «әлемдегі жаңа саяси конъюнктурамен» байланыстырды.&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/novinite.bnt/videos/10155043039514940/?pnref=story Видео выступления Радева в Народном Собрании Болгарии, 19 января 2017 года].&lt;/ref&gt;

Болгария президенті қызметіне 2017 жылғы 22 қаңтарда кірді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3961421|title=Румен Радев вступил в должность президента Болгарии|date=2017-01-22|publisher=ИА Regnum|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2017-01-22|archivedate=2017-01-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170124165840/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/3961421|lang=en}}&lt;/ref&gt;

Мәскеу және бүкіл Русь патриархы [[Кирилл (Мәскеу патриархы)|Кирилл]] 2017 жылғы 4 наурызда Болгарияға жасаған сапары кезінде Болгария Президенті туралы оның «жақсы әсер» қалдырғанын айтты: «интеллигент, православие дінін ұстанатын, өз Отанын сүйетін, меніңше, Ресеймен диалог пен қарым-қатынасқа ашық адам».&lt;ref&gt;{{cite web|title=Завершился визит Святейшего Патриарха Кирилла в Болгарскую православную церковь|url=http://www.pravoslavie.ru/111213.html|date=2018-03-05|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2018-03-06|archivedate=2018-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180306202900/http://www.pravoslavie.ru/111213.html|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Президент Радев пен премьер-министр Борисов арасында қақтығыс өршіп, оның барысында премьерге қатысты компроматтар жарияланды, ал бұған жауап ретінде прокуратура президент әкімшілігінде тінту жүргізді. Премьер мен оның жақтастары — олигархтар [[Ахмед Доган|Доган]] мен [[Делян Пеевски|Пеевски]]ге қарсы бағытталған 2020 жылғы [[Болгариядағы наразылықтар (2020—2021)|Болгариядағы наразылық шаралар]]ы кезінде президент наразылық білдірушілерді қолдады.

[[Болгариядағы президент сайлауы (2021)|2021 жылғы қарашадағы президенттік сайлау]]да Радев жаңа мерзімге қайта сайланды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/prognozy-bolgary-pereizbrali-prezidenta-rumena-radeva/a-59896076|title=Румен Радев переизбран президентом Болгарии|date=2021-11-22|publisher=DW|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-11-22|archivedate=2021-11-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211122010801/https://www.dw.com/ru/prognozy-bolgary-pereizbrali-prezidenta-rumena-radeva/a-59896076|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

2026 жылғы 19 қаңтарда Радев келесі күні Болгария президенті қызметінен кететінін жариялады. Конституцияға сәйкес, Радевтің өкілеттік мерзімі аяқталғанға дейінгі кезеңде вице-президент [[Илияна Йотова]] президент болады. 23 қаңтарда [[Болгарияның Конституциялық Соты|Болгарияның Конституциялық]] [[Болгарияның Конституциялық Соты|Соты]] Радевтің отставкасын мақұлдады.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ria.ru/20260119/bolgariya-2068895437.html|title=Президент Болгарии объявил, что подает в отставку|lang=ru|website=[[РИА Новости]]|date=2026-01-19|access-date=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|accessdate=2026-01-19|archivedate=2026-01-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260119174243/https://ria.ru/20260119/bolgariya-2068895437.html}}&lt;/ref&gt; 2026 жылғы 3 наурызда сол жылы өтетін жергілікті парламенттік сайлауға қатысу үшін «[[Прогрессивті Болгария]]&lt;nowiki/&gt;» солшыл еуроскептикалық коалициясын құрып, тіркеді. Оның коалициясы 2026 жылғы 19 сәуірде Болгарияда өткен сайлауда сенімді жеңіске жетіп (Болгария парламентінде 131 орынға ие болды, коалицияға 1 420 287 адам дауыс берді (оңшыл-центристік еуропашыл ГЕРБ-СДС коалициясының 13,3 % көрсеткішіне қарсы 45 %)), ол Болгарияның премьер-министрі болып тағайындалды.

== Марапаттары ==
* [[Құтқарушы ордені]]мен (Греция), [[Құрмет ордені (Мальта)|Құрмет ордені]]мен (Мальта), сондай-ақ көптеген болгар медальдарымен және сыйлықтарымен, соның ішінде III дәрежелі «Ту астындағы адал қызметі үшін» белгісімен және [[Болгария Қорғаныс министрлігі|Қорғаныс министрлігі]]нің II дәрежелі «Әулие Георгий» құрмет белгісімен марапатталған.&lt;ref name=&quot;CV2&quot;&gt;[http://100.airshow-bg.com/wp-content/uploads/2012/04/ba_vvs_zam.pdf (БГ) — майор Румен Радев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806201943/http://100.airshow-bg.com/wp-content/uploads/2012/04/ba_vvs_zam.pdf |date=2020-08-06 }} // Министерство обороны.&lt;/ref&gt;
* [[Pro Merito Melitensi Құрмет ордені]]нің тізбегі (13 желтоқсан 2019 жыл, [[Мальта ордені]]).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OQeVqO4sItY/|title=Il Gran Maestro dell'Ordine di Malta in Visita di Stato nella Repubblica di Bulgaria|website=[[YouTube]]|archive-date=|access-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2024-11-10|archivedate=2024-11-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241110200320/https://www.youtube.com/watch?v=OQeVqO4sItY/}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Болгария президенттері]]</text>
      <sha1>286fa9ejwry9wj9a88kcekgrwna84tn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала</title>
    <ns>4</ns>
    <id>780876</id>
    <revision>
      <id>3602281</id>
      <parentid>3601847</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T15:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Деректерді жаңарту</comment>
      <origin>3602281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="310949" sha1="2yk6z3xyt0c8zebhbokoke5rp9oqfcx" xml:space="preserve">{{StatInfo}}


&lt;!-- BOT:START --&gt;
Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-05-08'''.

{| class=&quot;standard sortable ts-stickytableheader&quot;
! N
! Бет
! Қаралу саны
|-
| data-sort-value=&quot;1&quot; | 1
| [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]]
| data-sort-value=&quot;3561&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3 561]
|-
| data-sort-value=&quot;2&quot; | 2
| [[Басты бет]]
| data-sort-value=&quot;2015&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 2 015]
|-
| data-sort-value=&quot;3&quot; | 3
| [[Арнайы:Іздеу]]
| data-sort-value=&quot;575&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 575]
|-
| data-sort-value=&quot;4&quot; | 4
| [[Жеңіс күні]]
| data-sort-value=&quot;541&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 541]
|-
| data-sort-value=&quot;5&quot; | 5
| [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]]
| data-sort-value=&quot;530&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 530]
|-
| data-sort-value=&quot;6&quot; | 6
| [[Нәлқожа Ақбалаұлы Ергешбаев]]
| data-sort-value=&quot;434&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 434]
|-
| data-sort-value=&quot;7&quot; | 7
| [[Күнделік.кз]]
| data-sort-value=&quot;424&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 424]
|-
| data-sort-value=&quot;8&quot; | 8
| [[Бауыржан Момышұлы]]
| data-sort-value=&quot;413&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 413]
|-
| data-sort-value=&quot;9&quot; | 9
| [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]]
| data-sort-value=&quot;405&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 405]
|-
| data-sort-value=&quot;10&quot; | 10
| [[Ұлы Отан соғысы]]
| data-sort-value=&quot;387&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 387]
|-
| data-sort-value=&quot;11&quot; | 11
| [[Мәңгілік бала бейне]]
| data-sort-value=&quot;384&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 384]
|-
| data-sort-value=&quot;12&quot; | 12
| [[Абай Құнанбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;332&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 332]
|-
| data-sort-value=&quot;13&quot; | 13
| [[Бірқазандар]]
| data-sort-value=&quot;318&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 318]
|-
| data-sort-value=&quot;14&quot; | 14
| [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]]
| data-sort-value=&quot;307&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 307]
|-
| data-sort-value=&quot;15&quot; | 15
| [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]]
| data-sort-value=&quot;296&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 296]
|-
| data-sort-value=&quot;16&quot; | 16
| [[Жоба:Уики-көктем 2026]]
| data-sort-value=&quot;260&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D0%B1%D0%B0%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC_2026 260]
|-
| data-sort-value=&quot;17&quot; | 17
| [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]]
| data-sort-value=&quot;239&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 239]
|-
| data-sort-value=&quot;18&quot; | 18
| [[Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;209&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 209]
|-
| data-sort-value=&quot;19&quot; | 19
| [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]]
| data-sort-value=&quot;208&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 208]
|-
| data-sort-value=&quot;20&quot; | 20
| [[Қазақ хандығы]]
| data-sort-value=&quot;195&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 195]
|-
| data-sort-value=&quot;21&quot; | 21
| [[Рақымжан Қошқарбаев]]
| data-sort-value=&quot;194&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 194]
|-
| data-sort-value=&quot;22&quot; | 22
| [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]]
| data-sort-value=&quot;178&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 178]
|-
| data-sort-value=&quot;23&quot; | 23
| [[Мұхтар Шаханов]]
| data-sort-value=&quot;168&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 168]
|-
| data-sort-value=&quot;24&quot; | 24
| [[Уикипедия:Уикипедия туралы]]
| data-sort-value=&quot;167&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 167]
|-
| data-sort-value=&quot;25&quot; | 25
| [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]]
| data-sort-value=&quot;161&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 161]
|-
| data-sort-value=&quot;26&quot; | 26
| [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]]
| data-sort-value=&quot;154&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 154]
|-
| data-sort-value=&quot;27&quot; | 27
| [[Ыбырай Алтынсарин]]
| data-sort-value=&quot;151&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 151]
|-
| data-sort-value=&quot;28&quot; | 28
| [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]]
| data-sort-value=&quot;150&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 150]
|-
| data-sort-value=&quot;29&quot; | 29
| [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]]
| data-sort-value=&quot;149&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 149]
|-
| data-sort-value=&quot;30&quot; | 30
| [[Кенжебай Мәденов]]
| data-sort-value=&quot;141&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 141]
|-
| data-sort-value=&quot;31&quot; | 31
| [[Қазақстан қазақтарының аттас-тектестер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;140&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%81-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 140]
|-
| data-sort-value=&quot;32&quot; | 32
| [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]]
| data-sort-value=&quot;138&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 138]
|-
| data-sort-value=&quot;33&quot; | 33
| [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]]
| data-sort-value=&quot;133&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 133]
|-
| data-sort-value=&quot;34&quot; | 34
| [[Роза Мұқанова]]
| data-sort-value=&quot;133&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 133]
|-
| data-sort-value=&quot;35&quot; | 35
| [[Отан қорғаушы күні (Қазақстан)]]
| data-sort-value=&quot;126&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 126]
|-
| data-sort-value=&quot;36&quot; | 36
| [[Мемлекет астаналары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;125&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 125]
|-
| data-sort-value=&quot;37&quot; | 37
| [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]]
| data-sort-value=&quot;125&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125]
|-
| data-sort-value=&quot;38&quot; | 38
| [[Жүзу]]
| data-sort-value=&quot;123&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D0%B7%D1%83 123]
|-
| data-sort-value=&quot;39&quot; | 39
| [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]]
| data-sort-value=&quot;122&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 122]
|-
| data-sort-value=&quot;40&quot; | 40
| [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]]
| data-sort-value=&quot;122&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 122]
|-
| data-sort-value=&quot;41&quot; | 41
| [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;117&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 117]
|-
| data-sort-value=&quot;42&quot; | 42
| [[Сырым Датұлы]]
| data-sort-value=&quot;110&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 110]
|-
| data-sort-value=&quot;43&quot; | 43
| [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]]
| data-sort-value=&quot;105&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 105]
|-
| data-sort-value=&quot;44&quot; | 44
| [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 98]
|-
| data-sort-value=&quot;45&quot; | 45
| [[Қыз Жібек]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 98]
|-
| data-sort-value=&quot;46&quot; | 46
| [[Индиго]]
| data-sort-value=&quot;98&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 98]
|-
| data-sort-value=&quot;47&quot; | 47
| [[Өзбекәлі Жәнібеков]]
| data-sort-value=&quot;97&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 97]
|-
| data-sort-value=&quot;48&quot; | 48
| [[Семей полигоны]]
| data-sort-value=&quot;96&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 96]
|-
| data-sort-value=&quot;49&quot; | 49
| [[Қасым Қайсенов]]
| data-sort-value=&quot;95&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 95]
|-
| data-sort-value=&quot;50&quot; | 50
| [[Компьютер]]
| data-sort-value=&quot;93&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 93]
|-
| data-sort-value=&quot;51&quot; | 51
| [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]]
| data-sort-value=&quot;92&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 92]
|-
| data-sort-value=&quot;52&quot; | 52
| [[Алакөл (көл)]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 91]
|-
| data-sort-value=&quot;53&quot; | 53
| [[Уикипедия:Анықтама]]
| data-sort-value=&quot;91&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 91]
|-
| data-sort-value=&quot;54&quot; | 54
| [[Ақбөкен]]
| data-sort-value=&quot;90&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 90]
|-
| data-sort-value=&quot;55&quot; | 55
| [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 89]
|-
| data-sort-value=&quot;56&quot; | 56
| [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]]
| data-sort-value=&quot;89&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 89]
|-
| data-sort-value=&quot;57&quot; | 57
| [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 88]
|-
| data-sort-value=&quot;58&quot; | 58
| [[Илон Маск]]
| data-sort-value=&quot;88&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BB%D0%BE%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BA 88]
|-
| data-sort-value=&quot;59&quot; | 59
| [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]]
| data-sort-value=&quot;84&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 84]
|-
| data-sort-value=&quot;60&quot; | 60
| [[Нұркен Әбдіров]]
| data-sort-value=&quot;83&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 83]
|-
| data-sort-value=&quot;61&quot; | 61
| [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 81]
|-
| data-sort-value=&quot;62&quot; | 62
| [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 81]
|-
| data-sort-value=&quot;63&quot; | 63
| [[Әмір Темір]]
| data-sort-value=&quot;81&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 81]
|-
| data-sort-value=&quot;64&quot; | 64
| [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;65&quot; | 65
| [[Түпті жуа]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%BF%D1%82%D1%96_%D0%B6%D1%83%D0%B0 79]
|-
| data-sort-value=&quot;66&quot; | 66
| [[Жәркен Бөдешұлы]]
| data-sort-value=&quot;79&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 79]
|-
| data-sort-value=&quot;67&quot; | 67
| [[Арқар]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 78]
|-
| data-sort-value=&quot;68&quot; | 68
| [[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]]
| data-sort-value=&quot;78&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 78]
|-
| data-sort-value=&quot;69&quot; | 69
| [[Бәйтерек (монумент)]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 77]
|-
| data-sort-value=&quot;70&quot; | 70
| [[Қазақстандық Кеңес Одағының Батырлары (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;77&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 77]
|-
| data-sort-value=&quot;71&quot; | 71
| [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 76]
|-
| data-sort-value=&quot;72&quot; | 72
| [[Абай жолы (роман)]]
| data-sort-value=&quot;76&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 76]
|-
| data-sort-value=&quot;73&quot; | 73
| [[Жасанды интеллект]]
| data-sort-value=&quot;75&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 75]
|-
| data-sort-value=&quot;74&quot; | 74
| [[Уикипедия:Форум]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 74]
|-
| data-sort-value=&quot;75&quot; | 75
| [[Алматы]]
| data-sort-value=&quot;74&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 74]
|-
| data-sort-value=&quot;76&quot; | 76
| [[Ахмет Байтұрсынұлы]]
| data-sort-value=&quot;73&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 73]
|-
| data-sort-value=&quot;77&quot; | 77
| [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 69]
|-
| data-sort-value=&quot;78&quot; | 78
| [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 69]
|-
| data-sort-value=&quot;79&quot; | 79
| [[Жігіттер тобы]]
| data-sort-value=&quot;69&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 69]
|-
| data-sort-value=&quot;80&quot; | 80
| [[Қызғалдақ]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 67]
|-
| data-sort-value=&quot;81&quot; | 81
| [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]]
| data-sort-value=&quot;67&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%8B 67]
|-
| data-sort-value=&quot;82&quot; | 82
| [[Сақтар]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 65]
|-
| data-sort-value=&quot;83&quot; | 83
| [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 65]
|-
| data-sort-value=&quot;84&quot; | 84
| [[Қазақстандағы көпмәдениеттілік]]
| data-sort-value=&quot;65&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BF%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 65]
|-
| data-sort-value=&quot;85&quot; | 85
| [[Астана мектеп оқушыларының сарайы]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF_%D0%BE%D2%9B%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 64]
|-
| data-sort-value=&quot;86&quot; | 86
| [[Шыңғыс хан]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 64]
|-
| data-sort-value=&quot;87&quot; | 87
| [[Қоңырат]]
| data-sort-value=&quot;64&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 64]
|-
| data-sort-value=&quot;88&quot; | 88
| [[Жеті жарғы]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 63]
|-
| data-sort-value=&quot;89&quot; | 89
| [[Шәмші Қалдаяқов]]
| data-sort-value=&quot;63&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 63]
|-
| data-sort-value=&quot;90&quot; | 90
| [[Астана]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 62]
|-
| data-sort-value=&quot;91&quot; | 91
| [[Галстук]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BA 62]
|-
| data-sort-value=&quot;92&quot; | 92
| [[Әбу Насыр Әл-Фараби]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 62]
|-
| data-sort-value=&quot;93&quot; | 93
| [[Қыз Жібек (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 62]
|-
| data-sort-value=&quot;94&quot; | 94
| [[Шал мен теңіз]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 62]
|-
| data-sort-value=&quot;95&quot; | 95
| [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]]
| data-sort-value=&quot;62&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 62]
|-
| data-sort-value=&quot;96&quot; | 96
| [[Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61]
|-
| data-sort-value=&quot;97&quot; | 97
| [[Қожа Ахмет Ясауи]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 61]
|-
| data-sort-value=&quot;98&quot; | 98
| [[Қазақ хандары]]
| data-sort-value=&quot;61&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 61]
|-
| data-sort-value=&quot;99&quot; | 99
| [[Қызыл кітап]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 60]
|-
| data-sort-value=&quot;100&quot; | 100
| [[Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;101&quot; | 101
| [[Махамбет Өтемісұлы]]
| data-sort-value=&quot;60&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 60]
|-
| data-sort-value=&quot;102&quot; | 102
| [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58]
|-
| data-sort-value=&quot;103&quot; | 103
| [[Әділет (партия)]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 58]
|-
| data-sort-value=&quot;104&quot; | 104
| [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]]
| data-sort-value=&quot;58&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 58]
|-
| data-sort-value=&quot;105&quot; | 105
| [[Сұңғыла]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 57]
|-
| data-sort-value=&quot;106&quot; | 106
| [[Қазақша жыл санау]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 57]
|-
| data-sort-value=&quot;107&quot; | 107
| [[Абылай хан]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 57]
|-
| data-sort-value=&quot;108&quot; | 108
| [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 57]
|-
| data-sort-value=&quot;109&quot; | 109
| [[Міржақып Дулатұлы]]
| data-sort-value=&quot;57&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 57]
|-
| data-sort-value=&quot;110&quot; | 110
| [[Қазақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;56&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 56]
|-
| data-sort-value=&quot;111&quot; | 111
| [[Мәлік Ғабдуллин]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 55]
|-
| data-sort-value=&quot;112&quot; | 112
| [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 55]
|-
| data-sort-value=&quot;113&quot; | 113
| [[МедиаУики:Bad image list]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 55]
|-
| data-sort-value=&quot;114&quot; | 114
| [[Еуропа]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 55]
|-
| data-sort-value=&quot;115&quot; | 115
| [[Баубек Бұлқышев]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 55]
|-
| data-sort-value=&quot;116&quot; | 116
| [[Махаббат, қызық мол жылдар]]
| data-sort-value=&quot;55&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 55]
|-
| data-sort-value=&quot;117&quot; | 117
| [[Қазақ әліпбиі]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;118&quot; | 118
| [[Айдын Ақанұлы Айымбетов]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 54]
|-
| data-sort-value=&quot;119&quot; | 119
| [[Желтоқсан көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;120&quot; | 120
| [[Қазақстан қорықтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;54&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 54]
|-
| data-sort-value=&quot;121&quot; | 121
| [[Сәкен Сейфуллин]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 53]
|-
| data-sort-value=&quot;122&quot; | 122
| [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;123&quot; | 123
| [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;124&quot; | 124
| [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 53]
|-
| data-sort-value=&quot;125&quot; | 125
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]]
| data-sort-value=&quot;53&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 53]
|-
| data-sort-value=&quot;126&quot; | 126
| [[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 52]
|-
| data-sort-value=&quot;127&quot; | 127
| [[Ұлы Жібек жолы]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 52]
|-
| data-sort-value=&quot;128&quot; | 128
| [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 52]
|-
| data-sort-value=&quot;129&quot; | 129
| [[Қазақстан көлдері]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 52]
|-
| data-sort-value=&quot;130&quot; | 130
| [[Азия]]
| data-sort-value=&quot;52&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 52]
|-
| data-sort-value=&quot;131&quot; | 131
| [[Мұстафа Шоқай]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 51]
|-
| data-sort-value=&quot;132&quot; | 132
| [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 51]
|-
| data-sort-value=&quot;133&quot; | 133
| [[Қасым хан]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 51]
|-
| data-sort-value=&quot;134&quot; | 134
| [[Арғын]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 51]
|-
| data-sort-value=&quot;135&quot; | 135
| [[Ілия Жақанов]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 51]
|-
| data-sort-value=&quot;136&quot; | 136
| [[Қызылорда облысы]]
| data-sort-value=&quot;51&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 51]
|-
| data-sort-value=&quot;137&quot; | 137
| [[Халық қаһарманы]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 50]
|-
| data-sort-value=&quot;138&quot; | 138
| [[Әл-Фатиха сүресі]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 50]
|-
| data-sort-value=&quot;139&quot; | 139
| [[Ілияс Жансүгіров]]
| data-sort-value=&quot;50&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 50]
|-
| data-sort-value=&quot;140&quot; | 140
| [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49]
|-
| data-sort-value=&quot;141&quot; | 141
| [[Сіз кімсіз, Ка мырза?]]
| data-sort-value=&quot;49&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D0%B7_%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%81%D1%96%D0%B7%2C_%D0%9A%D0%B0_%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%3F 49]
|-
| data-sort-value=&quot;142&quot; | 142
| [[Қадыр Мырза Әлі]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 48]
|-
| data-sort-value=&quot;143&quot; | 143
| [[Роман Васильевич Скляр]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A1%D0%BA%D0%BB%D1%8F%D1%80 48]
|-
| data-sort-value=&quot;144&quot; | 144
| [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 48]
|-
| data-sort-value=&quot;145&quot; | 145
| [[КешYOU]]
| data-sort-value=&quot;48&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 48]
|-
| data-sort-value=&quot;146&quot; | 146
| [[Жеті қазына]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 47]
|-
| data-sort-value=&quot;147&quot; | 147
| [[Қыпшақтар]]
| data-sort-value=&quot;47&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 47]
|-
| data-sort-value=&quot;148&quot; | 148
| [[Әт-Тәкуир сүресі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;149&quot; | 149
| [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46]
|-
| data-sort-value=&quot;150&quot; | 150
| [[Александр Сергеевич Пушкин]]
| data-sort-value=&quot;46&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D1%83%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD 46]
|-
| data-sort-value=&quot;151&quot; | 151
| [[Бұзаубас]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%81 45]
|-
| data-sort-value=&quot;152&quot; | 152
| [[Әділет (партия, 2002)]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%2C_2002%29 45]
|-
| data-sort-value=&quot;153&quot; | 153
| [[Адай]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 45]
|-
| data-sort-value=&quot;154&quot; | 154
| [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]
| data-sort-value=&quot;45&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 45]
|-
| data-sort-value=&quot;155&quot; | 155
| [[Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%85%D0%B0%D0%B9_%D0%AB%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;156&quot; | 156
| [[Қазақстан тарихы]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 44]
|-
| data-sort-value=&quot;157&quot; | 157
| [[Салауат]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 44]
|-
| data-sort-value=&quot;158&quot; | 158
| [[Әзілхан Нұршайықов]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 44]
|-
| data-sort-value=&quot;159&quot; | 159
| [[Нанотехнология]]
| data-sort-value=&quot;44&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 44]
|-
| data-sort-value=&quot;160&quot; | 160
| [[Мүшел жас]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 43]
|-
| data-sort-value=&quot;161&quot; | 161
| [[Түстер психологиясы]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;162&quot; | 162
| [[Қазақстан аудандары]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 43]
|-
| data-sort-value=&quot;163&quot; | 163
| [[Әл-Кәһф сүресі]]
| data-sort-value=&quot;43&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 43]
|-
| data-sort-value=&quot;164&quot; | 164
| [[Қоршаған ортаны қорғау]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 42]
|-
| data-sort-value=&quot;165&quot; | 165
| [[Джек Лондон]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA_%D0%9B%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BD 42]
|-
| data-sort-value=&quot;166&quot; | 166
| [[Бесеудің хаты]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 42]
|-
| data-sort-value=&quot;167&quot; | 167
| [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]]
| data-sort-value=&quot;42&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 42]
|-
| data-sort-value=&quot;168&quot; | 168
| [[Ғұндар]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 41]
|-
| data-sort-value=&quot;169&quot; | 169
| [[Самсы (өзен)]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%8B_%28%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%29 41]
|-
| data-sort-value=&quot;170&quot; | 170
| [[Мұхаммед]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 41]
|-
| data-sort-value=&quot;171&quot; | 171
| [[Фариза Оңғарсынова]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 41]
|-
| data-sort-value=&quot;172&quot; | 172
| [[Халиди Құрбанғали]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B8_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8 41]
|-
| data-sort-value=&quot;173&quot; | 173
| [[Жыныстық қатынас]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 41]
|-
| data-sort-value=&quot;174&quot; | 174
| [[Жылқы малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41]
|-
| data-sort-value=&quot;175&quot; | 175
| [[Қазақ батырлар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;41&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 41]
|-
| data-sort-value=&quot;176&quot; | 176
| [[Баланы қырқынан шығару]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 40]
|-
| data-sort-value=&quot;177&quot; | 177
| [[Алаш партиясы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;178&quot; | 178
| [[Алланың есімдері]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 40]
|-
| data-sort-value=&quot;179&quot; | 179
| [[Қызылорда]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 40]
|-
| data-sort-value=&quot;180&quot; | 180
| [[Табын]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 40]
|-
| data-sort-value=&quot;181&quot; | 181
| [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 40]
|-
| data-sort-value=&quot;182&quot; | 182
| [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2025)]]
| data-sort-value=&quot;40&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282025%29 40]
|-
| data-sort-value=&quot;183&quot; | 183
| [[Хақназар хан]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;184&quot; | 184
| [[Жәнібек хан]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 39]
|-
| data-sort-value=&quot;185&quot; | 185
| [[Кеңес Одағының Батыры]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;186&quot; | 186
| [[Ұшқан ұя]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 39]
|-
| data-sort-value=&quot;187&quot; | 187
| [[Дулат]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 39]
|-
| data-sort-value=&quot;188&quot; | 188
| [[Жүсіпбек Аймауытов]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value=&quot;189&quot; | 189
| [[Батыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;190&quot; | 190
| [[Үйсін мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;191&quot; | 191
| [[Ақсу-Жабағылы қорығы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;192&quot; | 192
| [[Тұрар Рысқұлов]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 39]
|-
| data-sort-value=&quot;193&quot; | 193
| [[Түркістан облысы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;194&quot; | 194
| [[Ресей]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 39]
|-
| data-sort-value=&quot;195&quot; | 195
| [[Әлімұлы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;196&quot; | 196
| [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D0%BD%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 39]
|-
| data-sort-value=&quot;197&quot; | 197
| [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;39&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 39]
|-
| data-sort-value=&quot;198&quot; | 198
| [[Ясин сүресі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;199&quot; | 199
| [[Маңғыстау облысы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;200&quot; | 200
| [[Құрмет ордені]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;201&quot; | 201
| [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 38]
|-
| data-sort-value=&quot;202&quot; | 202
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 38]
|-
| data-sort-value=&quot;203&quot; | 203
| [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]]
| data-sort-value=&quot;38&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 38]
|-
| data-sort-value=&quot;204&quot; | 204
| [[Алматы облысы]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;205&quot; | 205
| [[Қорықтар]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 37]
|-
| data-sort-value=&quot;206&quot; | 206
| [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;207&quot; | 207
| [[Тәуке хан]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 37]
|-
| data-sort-value=&quot;208&quot; | 208
| [[Құралайдың салқыны]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;209&quot; | 209
| [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;210&quot; | 210
| [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;211&quot; | 211
| [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 37]
|-
| data-sort-value=&quot;212&quot; | 212
| [[Туыстық атаулары]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37]
|-
| data-sort-value=&quot;213&quot; | 213
| [[Алтын Орда]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 37]
|-
| data-sort-value=&quot;214&quot; | 214
| [[Қарахан мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;215&quot; | 215
| [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37]
|-
| data-sort-value=&quot;216&quot; | 216
| [[Арыстанбаб]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 37]
|-
| data-sort-value=&quot;217&quot; | 217
| [[ChatGPT]]
| data-sort-value=&quot;37&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ChatGPT 37]
|-
| data-sort-value=&quot;218&quot; | 218
| [[Ботай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;219&quot; | 219
| [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 36]
|-
| data-sort-value=&quot;220&quot; | 220
| [[Мархабат Жайымбетұлы Жайымбетов]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;221&quot; | 221
| [[Қаракесек (Арғын)]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 36]
|-
| data-sort-value=&quot;222&quot; | 222
| [[Ғабиден Мұстафин]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 36]
|-
| data-sort-value=&quot;223&quot; | 223
| [[Жұмбақтас]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 36]
|-
| data-sort-value=&quot;224&quot; | 224
| [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]]
| data-sort-value=&quot;36&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 36]
|-
| data-sort-value=&quot;225&quot; | 225
| [[Қатысушы:Rasulbek Adil]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ARasulbek_Adil 35]
|-
| data-sort-value=&quot;226&quot; | 226
| [[Әбіш Кекілбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;227&quot; | 227
| [[Ақ Орда (мемлекет)]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 35]
|-
| data-sort-value=&quot;228&quot; | 228
| [[Қазақстан жол белгілері]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 35]
|-
| data-sort-value=&quot;229&quot; | 229
| [[Бактериялар]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 35]
|-
| data-sort-value=&quot;230&quot; | 230
| [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 35]
|-
| data-sort-value=&quot;231&quot; | 231
| [[Қазыбек би]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 35]
|-
| data-sort-value=&quot;232&quot; | 232
| [[Атырау облысы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;233&quot; | 233
| [[Жасыбай тауы]]
| data-sort-value=&quot;35&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 35]
|-
| data-sort-value=&quot;234&quot; | 234
| [[Германия]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 34]
|-
| data-sort-value=&quot;235&quot; | 235
| [[Көзімнің қарасы...]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 34]
|-
| data-sort-value=&quot;236&quot; | 236
| [[Сөз таптары]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 34]
|-
| data-sort-value=&quot;237&quot; | 237
| [[Қазақша Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 34]
|-
| data-sort-value=&quot;238&quot; | 238
| [[Алтынемел ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;239&quot; | 239
| [[Қаңлылар]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 34]
|-
| data-sort-value=&quot;240&quot; | 240
| [[Жаныс]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 34]
|-
| data-sort-value=&quot;241&quot; | 241
| [[Әлемнің жеті кереметі]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 34]
|-
| data-sort-value=&quot;242&quot; | 242
| [[Әйтеке би]]
| data-sort-value=&quot;34&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 34]
|-
| data-sort-value=&quot;243&quot; | 243
| [[Туризм]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 33]
|-
| data-sort-value=&quot;244&quot; | 244
| [[Ақпараттық қауіпсіздік]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 33]
|-
| data-sort-value=&quot;245&quot; | 245
| [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 33]
|-
| data-sort-value=&quot;246&quot; | 246
| [[Кенесары хан]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33]
|-
| data-sort-value=&quot;247&quot; | 247
| [[АҚШ штаттарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;248&quot; | 248
| [[Ақбілек (роман)]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33]
|-
| data-sort-value=&quot;249&quot; | 249
| [[Арыстан баб кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;250&quot; | 250
| [[Қазақтың боғауыз сөздері]]
| data-sort-value=&quot;33&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 33]
|-
| data-sort-value=&quot;251&quot; | 251
| [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;252&quot; | 252
| [[Қатысушы талқылауы:GanS NIS]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3AGanS_NIS 32]
|-
| data-sort-value=&quot;253&quot; | 253
| [[Ұлы жүз]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 32]
|-
| data-sort-value=&quot;254&quot; | 254
| [[Робототехника]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 32]
|-
| data-sort-value=&quot;255&quot; | 255
| [[Абай облысы]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 32]
|-
| data-sort-value=&quot;256&quot; | 256
| [[Сөйлем мүшелері]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 32]
|-
| data-sort-value=&quot;257&quot; | 257
| [[Сабақтас құрмалас сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 32]
|-
| data-sort-value=&quot;258&quot; | 258
| [[Мәлін]]
| data-sort-value=&quot;32&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BD 32]
|-
| data-sort-value=&quot;259&quot; | 259
| [[Керей хан]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31]
|-
| data-sort-value=&quot;260&quot; | 260
| [[Қазақ шежірелерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;261&quot; | 261
| [[Сабаншы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%88%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;262&quot; | 262
| [[Наймандар]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;263&quot; | 263
| [[Ай сәулесі (телесериал)]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9_%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%29 31]
|-
| data-sort-value=&quot;264&quot; | 264
| [[Әбілхан Қастеев]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;265&quot; | 265
| [[Коперниктің гелиоцентрлік жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;266&quot; | 266
| [[Пейіш. Жұмақ ананың табанының астында]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%88._%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 31]
|-
| data-sort-value=&quot;267&quot; | 267
| [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;268&quot; | 268
| [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;269&quot; | 269
| [[Еңлік-Кебек]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 31]
|-
| data-sort-value=&quot;270&quot; | 270
| [[Жетісу облысы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;271&quot; | 271
| [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 31]
|-
| data-sort-value=&quot;272&quot; | 272
| [[Мұзафар Әлімбаев]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31]
|-
| data-sort-value=&quot;273&quot; | 273
| [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 31]
|-
| data-sort-value=&quot;274&quot; | 274
| [[Қазақстан қалалары]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;275&quot; | 275
| [[Қабанбай батыр]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 31]
|-
| data-sort-value=&quot;276&quot; | 276
| [[Біржан мен Сара айтысы]]
| data-sort-value=&quot;31&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 31]
|-
| data-sort-value=&quot;277&quot; | 277
| [[Бақтыораз Бейсекбаев]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30]
|-
| data-sort-value=&quot;278&quot; | 278
| [[Жапония]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 30]
|-
| data-sort-value=&quot;279&quot; | 279
| [[Тырнақша]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 30]
|-
| data-sort-value=&quot;280&quot; | 280
| [[Қазақтар]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 30]
|-
| data-sort-value=&quot;281&quot; | 281
| [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 30]
|-
| data-sort-value=&quot;282&quot; | 282
| [[Ысты]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 30]
|-
| data-sort-value=&quot;283&quot; | 283
| [[Домбыра]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 30]
|-
| data-sort-value=&quot;284&quot; | 284
| [[Қытай]]
| data-sort-value=&quot;30&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 30]
|-
| data-sort-value=&quot;285&quot; | 285
| [[Қазақстанның ең дәулетті адамдарының тізімі (2024)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3_%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%282024%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;286&quot; | 286
| [[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;287&quot; | 287
| [[Кіші жүз]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 29]
|-
| data-sort-value=&quot;288&quot; | 288
| [[Жамбыл облысы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;289&quot; | 289
| [[Қ]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A 29]
|-
| data-sort-value=&quot;290&quot; | 290
| [[Қырымбек Елеуұлы Көшербаев]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29]
|-
| data-sort-value=&quot;291&quot; | 291
| [[Ұлпан (роман)]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29]
|-
| data-sort-value=&quot;292&quot; | 292
| [[Моғолстан]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 29]
|-
| data-sort-value=&quot;293&quot; | 293
| [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;294&quot; | 294
| [[Аңырақай шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;295&quot; | 295
| [[Жамбыл Жабайұлы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;296&quot; | 296
| [[Уикипедия:Қауым порталы]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 29]
|-
| data-sort-value=&quot;297&quot; | 297
| [[Санжар Керімбай]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 29]
|-
| data-sort-value=&quot;298&quot; | 298
| [[Андроново мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;29&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 29]
|-
| data-sort-value=&quot;299&quot; | 299
| [[Сабыр Омарұлы Рахимов]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;300&quot; | 300
| [[Тәуекел хан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;301&quot; | 301
| [[Жошы хан]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28]
|-
| data-sort-value=&quot;302&quot; | 302
| [[Каспий теңізі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;303&quot; | 303
| [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;304&quot; | 304
| [[Қуық түбі безінің қабынуы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D1%83%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;305&quot; | 305
| [[Оралхан Бөкей]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 28]
|-
| data-sort-value=&quot;306&quot; | 306
| [[Қазақстан теңгесі]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;307&quot; | 307
| [[Байұлы]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28]
|-
| data-sort-value=&quot;308&quot; | 308
| [[Түркия]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 28]
|-
| data-sort-value=&quot;309&quot; | 309
| [[Өт айдайтын дәрілер]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;310&quot; | 310
| [[Төлеген Тоқтаров]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;311&quot; | 311
| [[Ақан сері]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;312&quot; | 312
| [[Олжас Абайұлы Бектенов]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;313&quot; | 313
| [[Орталық Азия]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 28]
|-
| data-sort-value=&quot;314&quot; | 314
| [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28]
|-
| data-sort-value=&quot;315&quot; | 315
| [[Көшпенділер (трилогия)]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 28]
|-
| data-sort-value=&quot;316&quot; | 316
| [[Реферат]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82 28]
|-
| data-sort-value=&quot;317&quot; | 317
| [[Сұлтан Біржанұлы Баймағамбетов]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 28]
|-
| data-sort-value=&quot;318&quot; | 318
| [[Сарматтар]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 28]
|-
| data-sort-value=&quot;319&quot; | 319
| [[Гүлмира Тынышбекқызы Дайрабаева]]
| data-sort-value=&quot;28&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 28]
|-
| data-sort-value=&quot;320&quot; | 320
| [[Қабдеш Жұмаділов]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;321&quot; | 321
| [[Әміре Қашаубаев]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27]
|-
| data-sort-value=&quot;322&quot; | 322
| [[Алаш Орда]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 27]
|-
| data-sort-value=&quot;323&quot; | 323
| [[Дүние жүзінің саяси картасы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;324&quot; | 324
| [[Шымкент]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 27]
|-
| data-sort-value=&quot;325&quot; | 325
| [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27]
|-
| data-sort-value=&quot;326&quot; | 326
| [[Түйе малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;327&quot; | 327
| [[Албан руы]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 27]
|-
| data-sort-value=&quot;328&quot; | 328
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Павлодар облысы)]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 27]
|-
| data-sort-value=&quot;329&quot; | 329
| [[Төлен Әбдік]]
| data-sort-value=&quot;27&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 27]
|-
| data-sort-value=&quot;330&quot; | 330
| [[Табиғи қорлар]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;331&quot; | 331
| [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;332&quot; | 332
| [[Тас дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;333&quot; | 333
| [[Христофор Колумб]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 26]
|-
| data-sort-value=&quot;334&quot; | 334
| [[Төле би]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 26]
|-
| data-sort-value=&quot;335&quot; | 335
| [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;336&quot; | 336
| [[Киіз үй жабдықтары]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 26]
|-
| data-sort-value=&quot;337&quot; | 337
| [[Ислам]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 26]
|-
| data-sort-value=&quot;338&quot; | 338
| [[Халықаралық ұйымдар]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;339&quot; | 339
| [[Индербор]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%BE%D1%80 26]
|-
| data-sort-value=&quot;340&quot; | 340
| [[Қызыл жебе (роман)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;341&quot; | 341
| [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 26]
|-
| data-sort-value=&quot;342&quot; | 342
| [[Қазақ тілі]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 26]
|-
| data-sort-value=&quot;343&quot; | 343
| [[Пернетақта]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 26]
|-
| data-sort-value=&quot;344&quot; | 344
| [[Қаңлы (тайпа)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;345&quot; | 345
| [[Уикипедия]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 26]
|-
| data-sort-value=&quot;346&quot; | 346
| [[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]]
| data-sort-value=&quot;26&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 26]
|-
| data-sort-value=&quot;347&quot; | 347
| [[Қола дәуірі]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 25]
|-
| data-sort-value=&quot;348&quot; | 348
| [[Қарағанды облысы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;349&quot; | 349
| [[Балықтар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;350&quot; | 350
| [[Қайрат Нұртас]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 25]
|-
| data-sort-value=&quot;351&quot; | 351
| [[Салық Зиманұлы Зиманов]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;352&quot; | 352
| [[Секіргіштер (мультфильм)]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80_%28%D0%BC%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 25]
|-
| data-sort-value=&quot;353&quot; | 353
| [[Құнды қағаздар]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 25]
|-
| data-sort-value=&quot;354&quot; | 354
| [[Робот]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82 25]
|-
| data-sort-value=&quot;355&quot; | 355
| [[Айтыс]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 25]
|-
| data-sort-value=&quot;356&quot; | 356
| [[Бұғана]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;357&quot; | 357
| [[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;358&quot; | 358
| [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%9D%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 25]
|-
| data-sort-value=&quot;359&quot; | 359
| [[Дулат Бабатайұлы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;360&quot; | 360
| [[Орбұлақ шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;361&quot; | 361
| [[Ақтөбе облысы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;362&quot; | 362
| [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;363&quot; | 363
| [[Осман империясы]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 25]
|-
| data-sort-value=&quot;364&quot; | 364
| [[Ас беру]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 25]
|-
| data-sort-value=&quot;365&quot; | 365
| [[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 25]
|-
| data-sort-value=&quot;366&quot; | 366
| [[Нұралы хан]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25]
|-
| data-sort-value=&quot;367&quot; | 367
| [[Қорқыт ата]]
| data-sort-value=&quot;25&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 25]
|-
| data-sort-value=&quot;368&quot; | 368
| [[Көңіл шай]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 24]
|-
| data-sort-value=&quot;369&quot; | 369
| [[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3ARasulbek_Adil 24]
|-
| data-sort-value=&quot;370&quot; | 370
| [[Тыныс белгілері]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;371&quot; | 371
| [[Қазақ хандығының құрылуы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;372&quot; | 372
| [[Америка Құрама Штаттары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;373&quot; | 373
| [[Жабайы алма (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;374&quot; | 374
| [[Қызыл Ту ордені]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%A2%D1%83_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;375&quot; | 375
| [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 24]
|-
| data-sort-value=&quot;376&quot; | 376
| [[Ғаламдық экологиялық проблемалар]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 24]
|-
| data-sort-value=&quot;377&quot; | 377
| [[Күн жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;378&quot; | 378
| [[Айша бибі кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;379&quot; | 379
| [[Құрманғазы Сағырбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;380&quot; | 380
| [[Христиандық]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;381&quot; | 381
| [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 24]
|-
| data-sort-value=&quot;382&quot; | 382
| [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;383&quot; | 383
| [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;384&quot; | 384
| [[АҚШ президенттерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24]
|-
| data-sort-value=&quot;385&quot; | 385
| [[Түргеш қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;386&quot; | 386
| [[Бақбақ]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D2%9B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;387&quot; | 387
| [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24]
|-
| data-sort-value=&quot;388&quot; | 388
| [[Ақтөбе]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 24]
|-
| data-sort-value=&quot;389&quot; | 389
| [[Бесікке салу]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 24]
|-
| data-sort-value=&quot;390&quot; | 390
| [[Бесін намазы]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;391&quot; | 391
| [[:Санат:Ресей қалалары|Санат:Ресей қалалары]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24]
|-
| data-sort-value=&quot;392&quot; | 392
| [[Есім хан]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24]
|-
| data-sort-value=&quot;393&quot; | 393
| [[Дюссельдорф]]
| data-sort-value=&quot;24&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%8E%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%BE%D1%80%D1%84 24]
|-
| data-sort-value=&quot;394&quot; | 394
| [[Жақайым]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 23]
|-
| data-sort-value=&quot;395&quot; | 395
| [[Ұлытау облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;396&quot; | 396
| [[Аманкелді Муатқанұлы Сейітханов]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%9C%D1%83%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;397&quot; | 397
| [[Семей]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 23]
|-
| data-sort-value=&quot;398&quot; | 398
| [[Қан топтары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;399&quot; | 399
| [[Есет Көтібарұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;400&quot; | 400
| [[Менің атым Қожа (хикаят)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;401&quot; | 401
| [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;402&quot; | 402
| [[Ақтамберді Сарыұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;403&quot; | 403
| [[Келіншектау]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%83 23]
|-
| data-sort-value=&quot;404&quot; | 404
| [[Батыс Түрік қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;405&quot; | 405
| [[Жетіген (аспап)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%28%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;406&quot; | 406
| [[Оңтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23]
|-
| data-sort-value=&quot;407&quot; | 407
| [[Үстеу]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 23]
|-
| data-sort-value=&quot;408&quot; | 408
| [[Қарғын (роман)]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23]
|-
| data-sort-value=&quot;409&quot; | 409
| [[Қазақтың музыкалық аспаптары тарихы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;410&quot; | 410
| [[Даңқ ордені]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;411&quot; | 411
| [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;412&quot; | 412
| [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 23]
|-
| data-sort-value=&quot;413&quot; | 413
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;414&quot; | 414
| [[Қазақстан ғалымдары]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;415&quot; | 415
| [[Дулат Исабеков]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23]
|-
| data-sort-value=&quot;416&quot; | 416
| [[Нартай Сауданбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;417&quot; | 417
| [[Жаппас]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 23]
|-
| data-sort-value=&quot;418&quot; | 418
| [[Наурыз мейрамы]]
| data-sort-value=&quot;23&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 23]
|-
| data-sort-value=&quot;419&quot; | 419
| [[Қожа]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;420&quot; | 420
| [[Қазақ газеті]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;421&quot; | 421
| [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;422&quot; | 422
| [[Мұрат Мөңкеұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;423&quot; | 423
| [[Гүлшара Наушақызы Әбдіқалықова]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;424&quot; | 424
| [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;425&quot; | 425
| [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;426&quot; | 426
| [[Айбын ордені]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D1%8B%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;427&quot; | 427
| [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;428&quot; | 428
| [[Қазақ ұлттық университеті]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;429&quot; | 429
| [[Табиғат]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 22]
|-
| data-sort-value=&quot;430&quot; | 430
| [[Арал теңізі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;431&quot; | 431
| [[Аборт]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 22]
|-
| data-sort-value=&quot;432&quot; | 432
| [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;433&quot; | 433
| [[Өзбекстан]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;434&quot; | 434
| [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;435&quot; | 435
| [[Түркістан (қала)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;436&quot; | 436
| [[Жусан иісі (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 22]
|-
| data-sort-value=&quot;437&quot; | 437
| [[Қасым ханның қасқа жолы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;438&quot; | 438
| [[Қазақстан географиясы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;439&quot; | 439
| [[Ақтабан шұбырынды]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;440&quot; | 440
| [[Қатысушы:1nter pares]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares 22]
|-
| data-sort-value=&quot;441&quot; | 441
| [[Антивирустар]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 22]
|-
| data-sort-value=&quot;442&quot; | 442
| [[Медуза]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B7%D0%B0 22]
|-
| data-sort-value=&quot;443&quot; | 443
| [[Білім инновациялық лицейлері]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;444&quot; | 444
| [[Батыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22]
|-
| data-sort-value=&quot;445&quot; | 445
| [[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22]
|-
| data-sort-value=&quot;446&quot; | 446
| [[Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 22]
|-
| data-sort-value=&quot;447&quot; | 447
| [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]
| data-sort-value=&quot;22&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 22]
|-
| data-sort-value=&quot;448&quot; | 448
| [[:Санат:Қызылорда облысының әкімдері|Санат:Қызылорда облысының әкімдері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;449&quot; | 449
| [[Қазақстан туы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;450&quot; | 450
| [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%28%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;451&quot; | 451
| [[Бен Басс]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%81 21]
|-
| data-sort-value=&quot;452&quot; | 452
| [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;453&quot; | 453
| [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;454&quot; | 454
| [[Жетіқарақшы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;455&quot; | 455
| [[Тоқтар Серіков]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;456&quot; | 456
| [[Күшала]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;457&quot; | 457
| [[Алшын]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;458&quot; | 458
| [[Қазақстан Республикасының заңдары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;459&quot; | 459
| [[Аягүл Төреқызы Миразова]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%8F%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;460&quot; | 460
| [[Сіргелі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;461&quot; | 461
| [[Жуніс Сахиев]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%B5%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;462&quot; | 462
| [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;463&quot; | 463
| [[Қасым Аманжолов]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 21]
|-
| data-sort-value=&quot;464&quot; | 464
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;465&quot; | 465
| [[Шаңқобыз]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 21]
|-
| data-sort-value=&quot;466&quot; | 466
| [[Шиелі ауданы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;467&quot; | 467
| [[Асқазан аурулары]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;468&quot; | 468
| [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;469&quot; | 469
| [[Рауғаш]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D2%93%D0%B0%D1%88 21]
|-
| data-sort-value=&quot;470&quot; | 470
| [[Жеті ата]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 21]
|-
| data-sort-value=&quot;471&quot; | 471
| [[Орта жүз]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21]
|-
| data-sort-value=&quot;472&quot; | 472
| [[Эрнест Хемингуэй]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8D%D0%B9 21]
|-
| data-sort-value=&quot;473&quot; | 473
| [[Уикипедия:Форум/Басқалар]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D0%91%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 21]
|-
| data-sort-value=&quot;474&quot; | 474
| [[Қазақстан 2030]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_2030 21]
|-
| data-sort-value=&quot;475&quot; | 475
| [[Ауған соғысы (1979–1989)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%281979%E2%80%931989%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;476&quot; | 476
| [[Теміреткі]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 21]
|-
| data-sort-value=&quot;477&quot; | 477
| [[Майкл Джексон]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;478&quot; | 478
| [[Байғыз]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%B7 21]
|-
| data-sort-value=&quot;479&quot; | 479
| [[Әскери шен]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D1%88%D0%B5%D0%BD 21]
|-
| data-sort-value=&quot;480&quot; | 480
| [[Қазақ солдаты (роман)]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21]
|-
| data-sort-value=&quot;481&quot; | 481
| [[Наурызым қорығы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;482&quot; | 482
| [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]]
| data-sort-value=&quot;21&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21]
|-
| data-sort-value=&quot;483&quot; | 483
| [[Толочин]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;484&quot; | 484
| [[Бұрындық хан]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20]
|-
| data-sort-value=&quot;485&quot; | 485
| [[Онлайн Мектеп]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%BD%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D0%BD_%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF 20]
|-
| data-sort-value=&quot;486&quot; | 486
| [[Исатай-Махамбет көтерілісі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;487&quot; | 487
| [[Батырлар жыры]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;488&quot; | 488
| [[Эндокриндік жүйе]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 20]
|-
| data-sort-value=&quot;489&quot; | 489
| [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;490&quot; | 490
| [[Екінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 20]
|-
| data-sort-value=&quot;491&quot; | 491
| [[Қажығали Мұханбетқалиұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;492&quot; | 492
| [[Абайдың қара сөздері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;493&quot; | 493
| [[Қазақстанның экологиялық проблемалары]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;494&quot; | 494
| [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 20]
|-
| data-sort-value=&quot;495&quot; | 495
| [[Пароль]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C 20]
|-
| data-sort-value=&quot;496&quot; | 496
| [[Сын есім]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20]
|-
| data-sort-value=&quot;497&quot; | 497
| [[Мемлекеттік басқару формасы бойынша елдер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;498&quot; | 498
| [[Киіз үй құрылысы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;499&quot; | 499
| [[Криштиану Роналду]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 20]
|-
| data-sort-value=&quot;500&quot; | 500
| [[Қашқар]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80 20]
|-
| data-sort-value=&quot;501&quot; | 501
| [[Шортанбай Қанайұлы]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20]
|-
| data-sort-value=&quot;502&quot; | 502
| [[Оғыз мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;503&quot; | 503
| [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;504&quot; | 504
| [[Мата атаулары мен түрлері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;505&quot; | 505
| [[Көңіл толқыны (күй)]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 20]
|-
| data-sort-value=&quot;506&quot; | 506
| [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]]
| data-sort-value=&quot;20&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 20]
|-
| data-sort-value=&quot;507&quot; | 507
| [[Көне түркі жазбалары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;508&quot; | 508
| [[Түркия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;509&quot; | 509
| [[Масқар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;510&quot; | 510
| [[Галилео Галилей]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BE_%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B9 19]
|-
| data-sort-value=&quot;511&quot; | 511
| [[Бәйдібек Қарашаұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;512&quot; | 512
| [[Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі қағидаттары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;513&quot; | 513
| [[Бөкей Ордасы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;514&quot; | 514
| [[Дос-Мұқасан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;515&quot; | 515
| [[Шалкиіз Тіленшіұлы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;516&quot; | 516
| [[Жау тылындағы бала]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;517&quot; | 517
| [[Африка]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;518&quot; | 518
| [[Сайын Мұратбеков]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;519&quot; | 519
| [[Шежіре]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 19]
|-
| data-sort-value=&quot;520&quot; | 520
| [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 19]
|-
| data-sort-value=&quot;521&quot; | 521
| [[Аналды секс]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 19]
|-
| data-sort-value=&quot;522&quot; | 522
| [[Ұстаз (цифрлық платформа)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;523&quot; | 523
| [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 19]
|-
| data-sort-value=&quot;524&quot; | 524
| [[Қарақалпақ рулары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;525&quot; | 525
| [[Арал ауданы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;526&quot; | 526
| [[Менің атым Қожа (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;527&quot; | 527
| [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;528&quot; | 528
| [[Уикипедия:Жүктеу]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D2%AF%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;529&quot; | 529
| [[Жүсіп Баласағұни]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 19]
|-
| data-sort-value=&quot;530&quot; | 530
| [[Қой малының атаулары]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;531&quot; | 531
| [[Уикипедия:Видео сабақтар]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;532&quot; | 532
| [[Телескоп]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 19]
|-
| data-sort-value=&quot;533&quot; | 533
| [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;534&quot; | 534
| [[Ұлбике Жанкелдіқызы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;535&quot; | 535
| [[Сауық Мәсіғұтқызы Жақан]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B_%D0%9C%D3%99%D1%81%D1%96%D2%93%D2%B1%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;536&quot; | 536
| [[Қалқаман – Мамыр]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 19]
|-
| data-sort-value=&quot;537&quot; | 537
| [[Көңіл айту]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 19]
|-
| data-sort-value=&quot;538&quot; | 538
| [[Жұбан Молдағалиев]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 19]
|-
| data-sort-value=&quot;539&quot; | 539
| [[Қартқожа (роман)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;540&quot; | 540
| [[Батыр Баян (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19]
|-
| data-sort-value=&quot;541&quot; | 541
| [[Меттман]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%BC%D0%B0%D0%BD 19]
|-
| data-sort-value=&quot;542&quot; | 542
| [[Есік Алтын адамы]]
| data-sort-value=&quot;19&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 19]
|-
| data-sort-value=&quot;543&quot; | 543
| [[Алгоритм]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;544&quot; | 544
| [[Исатай Тайманұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;545&quot; | 545
| [[Етістік]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;546&quot; | 546
| [[Жаңа экономикалық саясат]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 18]
|-
| data-sort-value=&quot;547&quot; | 547
| [[Ибраһим]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D2%BB%D0%B8%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;548&quot; | 548
| [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;549&quot; | 549
| [[Қызғылт бірқазан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%82_%D0%B1%D1%96%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;550&quot; | 550
| [[Марко Поло]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 18]
|-
| data-sort-value=&quot;551&quot; | 551
| [[4chan]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=4chan 18]
|-
| data-sort-value=&quot;552&quot; | 552
| [[Соқырішек]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;553&quot; | 553
| [[Есімдік]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 18]
|-
| data-sort-value=&quot;554&quot; | 554
| [[Перифраз]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%B7 18]
|-
| data-sort-value=&quot;555&quot; | 555
| [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;556&quot; | 556
| [[Тың игеру]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 18]
|-
| data-sort-value=&quot;557&quot; | 557
| [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;558&quot; | 558
| [[Германия қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;559&quot; | 559
| [[Миялы (Атырау облысы)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%28%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;560&quot; | 560
| [[Бабалар сөзі (жинақ)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D1%96_%28%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%9B%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;561&quot; | 561
| [[Әнуарбек Дүйсенбиев]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18]
|-
| data-sort-value=&quot;562&quot; | 562
| [[Біржан Қожағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;563&quot; | 563
| [[Ноғай ордасы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;564&quot; | 564
| [[Уикипедия:Telegram]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 18]
|-
| data-sort-value=&quot;565&quot; | 565
| [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;566&quot; | 566
| [[Бурабай ұлттық паркі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;567&quot; | 567
| [[Бірінші Мемлекеттік Дума]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;568&quot; | 568
| [[Алаш партиясының бағдарламасы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;569&quot; | 569
| [[Python]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Python 18]
|-
| data-sort-value=&quot;570&quot; | 570
| [[Қазақстандағы туризм]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;571&quot; | 571
| [[Аманат (партия)]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 18]
|-
| data-sort-value=&quot;572&quot; | 572
| [[Сұлтан Бейбарыс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;573&quot; | 573
| [[Зат есім]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 18]
|-
| data-sort-value=&quot;574&quot; | 574
| [[Көк Жайлау шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;575&quot; | 575
| [[Желтоқсан көтерілісіне қатысқандар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;576&quot; | 576
| [[Құлсары]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 18]
|-
| data-sort-value=&quot;577&quot; | 577
| [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18]
|-
| data-sort-value=&quot;578&quot; | 578
| [[Іштің түйілуі]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%83%D1%96 18]
|-
| data-sort-value=&quot;579&quot; | 579
| [[Зейнеп Ахметова]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18]
|-
| data-sort-value=&quot;580&quot; | 580
| [[Салқам Жәңгір хан]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18]
|-
| data-sort-value=&quot;581&quot; | 581
| [[Франция]]
| data-sort-value=&quot;18&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 18]
|-
| data-sort-value=&quot;582&quot; | 582
| [[Милан Растислав Штефаниктің кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%A8%D1%82%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;583&quot; | 583
| [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;584&quot; | 584
| [[Сөйлем]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;585&quot; | 585
| [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;586&quot; | 586
| [[Иван Васильевич Панфилов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;587&quot; | 587
| [[Ұйқы безі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;588&quot; | 588
| [[Алаш жылнамасы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;589&quot; | 589
| [[Қырғызстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;590&quot; | 590
| [[Төртқара]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;591&quot; | 591
| [[Қазақстан мерекелері]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;592&quot; | 592
| [[Тайқазан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;593&quot; | 593
| [[Сан есім]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;594&quot; | 594
| [[Руслан Тай]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 17]
|-
| data-sort-value=&quot;595&quot; | 595
| [[Оғыздар]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;596&quot; | 596
| [[Өзін-өзі өлтіру]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 17]
|-
| data-sort-value=&quot;597&quot; | 597
| [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D3%99%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;598&quot; | 598
| [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;599&quot; | 599
| [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17]
|-
| data-sort-value=&quot;600&quot; | 600
| [[Қазақстан елтаңбасы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;601&quot; | 601
| [[Қырғи қабақ соғысы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;602&quot; | 602
| [[Медеу Сәрсеке]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 17]
|-
| data-sort-value=&quot;603&quot; | 603
| [[Қарағанды]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;604&quot; | 604
| [[Дін]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;605&quot; | 605
| [[Бату хан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;606&quot; | 606
| [[Ақсүйек]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;607&quot; | 607
| [[Хан Шатыр]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;608&quot; | 608
| [[316-атқыштар дивизиясы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=316-%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;609&quot; | 609
| [[Бибігүл Ахметқызы Төлегенова]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%B1%D1%96%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17]
|-
| data-sort-value=&quot;610&quot; | 610
| [[Қазалы ауданы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;611&quot; | 611
| [[Амангелді (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;612&quot; | 612
| [[Байбақты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;613&quot; | 613
| [[Сиқым]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 17]
|-
| data-sort-value=&quot;614&quot; | 614
| [[Балқаш]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 17]
|-
| data-sort-value=&quot;615&quot; | 615
| [[Қарлұқ қағанаты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;616&quot; | 616
| [[Шығыс Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;617&quot; | 617
| [[Мұхаммед Шайбани]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 17]
|-
| data-sort-value=&quot;618&quot; | 618
| [[Мәтін]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 17]
|-
| data-sort-value=&quot;619&quot; | 619
| [[Алтын руы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;620&quot; | 620
| [[Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті саябағы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;621&quot; | 621
| [[Тарақты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;622&quot; | 622
| [[Құрбан айт]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B9%D1%82 17]
|-
| data-sort-value=&quot;623&quot; | 623
| [[Дамыған елдер]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 17]
|-
| data-sort-value=&quot;624&quot; | 624
| [[Zheka Fatbelly]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=Zheka_Fatbelly 17]
|-
| data-sort-value=&quot;625&quot; | 625
| [[Гротеск]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%81%D0%BA 17]
|-
| data-sort-value=&quot;626&quot; | 626
| [[Ғұндар мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;627&quot; | 627
| [[Искендиров Мұқтар Әмзебекұлы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BC%D0%B7%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;628&quot; | 628
| [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 17]
|-
| data-sort-value=&quot;629&quot; | 629
| [[ALEM (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=ALEM_%28Ninety_One%29 17]
|-
| data-sort-value=&quot;630&quot; | 630
| [[Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%8B%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;631&quot; | 631
| [[Іштің қатуы]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%86%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;632&quot; | 632
| [[Қазақстанның сыртқы саясаты]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 17]
|-
| data-sort-value=&quot;633&quot; | 633
| [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]]
| data-sort-value=&quot;17&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 17]
|-
| data-sort-value=&quot;634&quot; | 634
| [[Матай (ру бірлестігі)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;635&quot; | 635
| [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;636&quot; | 636
| [[Өмірзая (роман)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;637&quot; | 637
| [[Корея Республикасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;638&quot; | 638
| [[Суан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;639&quot; | 639
| [[:Санат:Африка елдері|Санат:Африка елдері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;640&quot; | 640
| [[Вагиналды секс]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 16]
|-
| data-sort-value=&quot;641&quot; | 641
| [[Әлем елдерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;642&quot; | 642
| [[28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақ]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=28_%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%88%D1%8B-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D0%B1%D0%B0%D2%9B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;643&quot; | 643
| [[Алғашқы көмек]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;644&quot; | 644
| [[Ақмешіт әулие үңгірі]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;645&quot; | 645
| [[Мартин Лютер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9B%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;646&quot; | 646
| [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;647&quot; | 647
| [[Сырбай Мәуленов]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;648&quot; | 648
| [[Қазақ жүздері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;649&quot; | 649
| [[Жаяу Мұса Байжанұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;650&quot; | 650
| [[Үндістан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;651&quot; | 651
| [[Интонация]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;652&quot; | 652
| [[Компьютерлік қауіпсіздік]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;653&quot; | 653
| [[Ғаламдық мәселелер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D3%99%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;654&quot; | 654
| [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;655&quot; | 655
| [[Қаракерей]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 16]
|-
| data-sort-value=&quot;656&quot; | 656
| [[Термометр]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;657&quot; | 657
| [[Жиембет жырау]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;658&quot; | 658
| [[Көз]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 16]
|-
| data-sort-value=&quot;659&quot; | 659
| [[Мәриям Хакімжанова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;660&quot; | 660
| [[Компьютерлік вирустар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;661&quot; | 661
| [[Жауынбай Амантұрлыұлы Қараев]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16]
|-
| data-sort-value=&quot;662&quot; | 662
| [[Орта Азия]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16]
|-
| data-sort-value=&quot;663&quot; | 663
| [[Саржомарт]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82 16]
|-
| data-sort-value=&quot;664&quot; | 664
| [[Көмір]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;665&quot; | 665
| [[Төреғали Төреəліұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;666&quot; | 666
| [[Николай Коперник]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA 16]
|-
| data-sort-value=&quot;667&quot; | 667
| [[Қант диабеті]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;668&quot; | 668
| [[Шылау]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 16]
|-
| data-sort-value=&quot;669&quot; | 669
| [[Сталинград шайқасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;670&quot; | 670
| [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;671&quot; | 671
| [[Көксерек (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;672&quot; | 672
| [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;673&quot; | 673
| [[Қазақстан Республикасы әуе қорғаныс күштері]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%99%D1%83%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16]
|-
| data-sort-value=&quot;674&quot; | 674
| [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16]
|-
| data-sort-value=&quot;675&quot; | 675
| [[Сығанақ]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;676&quot; | 676
| [[Қорғалжын қорығы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;677&quot; | 677
| [[Қоғам]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;678&quot; | 678
| [[Солтүстік Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16]
|-
| data-sort-value=&quot;679&quot; | 679
| [[Феминизм]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%BC 16]
|-
| data-sort-value=&quot;680&quot; | 680
| [[Қазақстан астанасы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;681&quot; | 681
| [[Шапырашты]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;682&quot; | 682
| [[Сара Тастанбекқызы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;683&quot; | 683
| [[Рауан Кенжеханұлы]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16]
|-
| data-sort-value=&quot;684&quot; | 684
| [[Дамушы елдер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%88%D1%8B_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;685&quot; | 685
| [[Махамбет (Атырау облысы)]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%28%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 16]
|-
| data-sort-value=&quot;686&quot; | 686
| [[Жер]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;687&quot; | 687
| [[Саңырауқұлақтар]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16]
|-
| data-sort-value=&quot;688&quot; | 688
| [[Публицистикалық стиль]]
| data-sort-value=&quot;16&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 16]
|-
| data-sort-value=&quot;689&quot; | 689
| [[Мұстафа Өзтүрiк]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;690&quot; | 690
| [[Даңқ мемориалы (Шымкент)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D2%A3%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;691&quot; | 691
| [[Ташкент]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;692&quot; | 692
| [[Лувр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9B%D1%83%D0%B2%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;693&quot; | 693
| [[Зарина Кармен]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;694&quot; | 694
| [[Одағай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;695&quot; | 695
| [[:Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері|Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалінің иегерлері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A1941-1945_%D0%B6%D0%B6._%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;696&quot; | 696
| [[Жай сөйлем және оның түрлері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;697&quot; | 697
| [[Шекті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;698&quot; | 698
| [[Қазақ шежіресі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;699&quot; | 699
| [[Мұнай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;700&quot; | 700
| [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;701&quot; | 701
| [[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 15]
|-
| data-sort-value=&quot;702&quot; | 702
| [[Сарайшық]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;703&quot; | 703
| [[Ащы ермен]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%89%D1%8B_%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;704&quot; | 704
| [[Дүние жүзіндегі федерациялы мемлекеттер]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D1%84%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;705&quot; | 705
| [[Толықтауыш]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 15]
|-
| data-sort-value=&quot;706&quot; | 706
| [[Татьяна Николаевна Говорова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;707&quot; | 707
| [[Исраил Сапарбай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;708&quot; | 708
| [[Найзағай]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 15]
|-
| data-sort-value=&quot;709&quot; | 709
| [[Жуа]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%83%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;710&quot; | 710
| [[Ескендір (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;711&quot; | 711
| [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;712&quot; | 712
| [[Шона Смаханұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;713&quot; | 713
| [[Жайдарман]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;714&quot; | 714
| [[Билік басындағы монархтардың тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;715&quot; | 715
| [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BF_%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%83%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;716&quot; | 716
| [[Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;717&quot; | 717
| [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;718&quot; | 718
| [[Кәлимә]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D3%99 15]
|-
| data-sort-value=&quot;719&quot; | 719
| [[Шұғаның белгісі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;720&quot; | 720
| [[Қарауыл руы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;721&quot; | 721
| [[Экология]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;722&quot; | 722
| [[Пысықтауыш]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 15]
|-
| data-sort-value=&quot;723&quot; | 723
| [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15]
|-
| data-sort-value=&quot;724&quot; | 724
| [[Жалайыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;725&quot; | 725
| [[Жүрек]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 15]
|-
| data-sort-value=&quot;726&quot; | 726
| [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;727&quot; | 727
| [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;728&quot; | 728
| [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;729&quot; | 729
| [[Борис Төкенұлы Керімбаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;730&quot; | 730
| [[Салық төлеуден жалтару]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;731&quot; | 731
| [[Параллелизм]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value=&quot;732&quot; | 732
| [[Махмұд Қашқари]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 15]
|-
| data-sort-value=&quot;733&quot; | 733
| [[:Санат:Қазақ батырлары|Санат:Қазақ батырлары]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;734&quot; | 734
| [[Ардақ Құттықожаұлы Назаров]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;735&quot; | 735
| [[Бегім Ана мұнарасы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BC_%D0%90%D0%BD%D0%B0_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;736&quot; | 736
| [[Қазақстан Құрылтайы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;737&quot; | 737
| [[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 15]
|-
| data-sort-value=&quot;738&quot; | 738
| [[Жоңғар хандығы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;739&quot; | 739
| [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;740&quot; | 740
| [[Эссе]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 15]
|-
| data-sort-value=&quot;741&quot; | 741
| [[Мотивация]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;742&quot; | 742
| [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15]
|-
| data-sort-value=&quot;743&quot; | 743
| [[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;744&quot; | 744
| [[Синтаксис]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 15]
|-
| data-sort-value=&quot;745&quot; | 745
| [[Шренк қызғалдағы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BA_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;746&quot; | 746
| [[Қазақстан халқының бірлігі күні]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;747&quot; | 747
| [[Қазақ билері]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;748&quot; | 748
| [[Бекет Мырзағұлұлы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;749&quot; | 749
| [[Тоқтамыс хан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;750&quot; | 750
| [[Өсімдіктер]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;751&quot; | 751
| [[Алпамыс батыр]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 15]
|-
| data-sort-value=&quot;752&quot; | 752
| [[Ғылым]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 15]
|-
| data-sort-value=&quot;753&quot; | 753
| [[Қазақстан жеріндегі палеолит]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 15]
|-
| data-sort-value=&quot;754&quot; | 754
| [[Шақ (етістік)]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 15]
|-
| data-sort-value=&quot;755&quot; | 755
| [[Ұлыбритания]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15]
|-
| data-sort-value=&quot;756&quot; | 756
| [[Византия күнтізбесі]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 15]
|-
| data-sort-value=&quot;757&quot; | 757
| [[Оқжылан]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15]
|-
| data-sort-value=&quot;758&quot; | 758
| [[Талас ауданы]]
| data-sort-value=&quot;15&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15]
|-
| data-sort-value=&quot;759&quot; | 759
| [[BALA (Ninety One)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=BALA_%28Ninety_One%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;760&quot; | 760
| [[Отырар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;761&quot; | 761
| [[Жапония қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;762&quot; | 762
| [[Шахмардан Есенұлы Есенов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;763&quot; | 763
| [[Отан соғысы ордені]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;764&quot; | 764
| [[Тәуекел Мүслім]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D0%BB%D1%96%D0%BC 14]
|-
| data-sort-value=&quot;765&quot; | 765
| [[Түйелер]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;766&quot; | 766
| [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;767&quot; | 767
| [[Телефон]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%84%D0%BE%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;768&quot; | 768
| [[Томас Мюнцер]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8E%D0%BD%D1%86%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;769&quot; | 769
| [[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;770&quot; | 770
| [[Ысық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;771&quot; | 771
| [[Өскемен]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;772&quot; | 772
| [[Оқжетпес]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%9B%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81 14]
|-
| data-sort-value=&quot;773&quot; | 773
| [[Мақұлбек Байгелдиев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;774&quot; | 774
| [[Әскери ұшқыш (Сент-Экзюпери)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D2%B1%D1%88%D2%9B%D1%8B%D1%88_%28%D0%A1%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%AD%D0%BA%D0%B7%D1%8E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;775&quot; | 775
| [[:Санат:Түркістан облысы аудандары|Санат:Түркістан облысы аудандары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;776&quot; | 776
| [[Азаматтық құқық]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;777&quot; | 777
| [[Ауғанстан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;778&quot; | 778
| [[Франция қалаларының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;779&quot; | 779
| [[Ботбай]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;780&quot; | 780
| [[Тұсаукесер]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;781&quot; | 781
| [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;782&quot; | 782
| [[Дүниежүзілік көрме (2017)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;783&quot; | 783
| [[Интернет]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;784&quot; | 784
| [[Сын есімнің шырайлары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;785&quot; | 785
| [[Қазақстан экономикасы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;786&quot; | 786
| [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;787&quot; | 787
| [[Естай - Қорлан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;788&quot; | 788
| [[Уәлибек Әбдірайымов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;789&quot; | 789
| [[Шығанақ Берсиев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;790&quot; | 790
| [[Ерсін Әміре]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5 14]
|-
| data-sort-value=&quot;791&quot; | 791
| [[Таз руы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;792&quot; | 792
| [[Қазақстандағы саяси партиялар]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 14]
|-
| data-sort-value=&quot;793&quot; | 793
| [[Химиялық элементтер тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;794&quot; | 794
| [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;795&quot; | 795
| [[Киіз үй]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 14]
|-
| data-sort-value=&quot;796&quot; | 796
| [[Заттыбек Көпбосынұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;797&quot; | 797
| [[Қобыз]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;798&quot; | 798
| [[Оңтүстік Америка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;799&quot; | 799
| [[Домалақ ана]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;800&quot; | 800
| [[Ұрыс хан]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;801&quot; | 801
| [[Қамбар батыр (жыр)]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 14]
|-
| data-sort-value=&quot;802&quot; | 802
| [[1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=1920-30_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;803&quot; | 803
| [[Геосаясат]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;804&quot; | 804
| [[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 14]
|-
| data-sort-value=&quot;805&quot; | 805
| [[Сөз тіркесі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;806&quot; | 806
| [[Ер Төстік]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;807&quot; | 807
| [[Ақтау]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 14]
|-
| data-sort-value=&quot;808&quot; | 808
| [[Қымыз]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;809&quot; | 809
| [[Әзімбек Пазылбекұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;810&quot; | 810
| [[:Санат:Қазақстан суретшілері|Санат:Қазақстан суретшілері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;811&quot; | 811
| [[Мұқан Төлебаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;812&quot; | 812
| [[Тәртіп]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D3%99%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BF 14]
|-
| data-sort-value=&quot;813&quot; | 813
| [[Қазақстанның тұңғыш мектептері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;814&quot; | 814
| [[Ермек Алдабергенұлы Сағымбаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;815&quot; | 815
| [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;816&quot; | 816
| [[Нұрлан Қаршығаұлы Жақыпов]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;817&quot; | 817
| [[Унитарлы мемлекет]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;818&quot; | 818
| [[Қарақұрт]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%82 14]
|-
| data-sort-value=&quot;819&quot; | 819
| [[Желшешек]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 14]
|-
| data-sort-value=&quot;820&quot; | 820
| [[Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;821&quot; | 821
| [[Үлгі:Еуропа елдері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;822&quot; | 822
| [[Спандияр Көбеев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;823&quot; | 823
| [[Қазақ ұлттық киімдері]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;824&quot; | 824
| [[Көз аурулары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;825&quot; | 825
| [[Ашаршылық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күні]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D2%9B%D1%83%D2%93%D1%8B%D0%BD-%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;826&quot; | 826
| [[НАТО]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D0%90%D0%A2%D0%9E 14]
|-
| data-sort-value=&quot;827&quot; | 827
| [[Тыныс алу жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14]
|-
| data-sort-value=&quot;828&quot; | 828
| [[Мұхтар Қапашұлы Алтынбаев]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14]
|-
| data-sort-value=&quot;829&quot; | 829
| [[Альберт Эйнштейн]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 14]
|-
| data-sort-value=&quot;830&quot; | 830
| [[Айғаным Сарғалдаққызы]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;831&quot; | 831
| [[Ми]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B8 14]
|-
| data-sort-value=&quot;832&quot; | 832
| [[Жұлдыз]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;833&quot; | 833
| [[Үлгі:Ресейдің ірі қалалары]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%96%D1%80%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14]
|-
| data-sort-value=&quot;834&quot; | 834
| [[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 14]
|-
| data-sort-value=&quot;835&quot; | 835
| [[Жұма намаз]]
| data-sort-value=&quot;14&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7 14]
|-
| data-sort-value=&quot;836&quot; | 836
| [[Қазақ ұлттық ырымдары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;837&quot; | 837
| [[Ақмола облысы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;838&quot; | 838
| [[Марк Твен]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%A2%D0%B2%D0%B5%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;839&quot; | 839
| [[Ханзада Жумонг (телехикая)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%96%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;840&quot; | 840
| [[Бақытсыз Жамал]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;841&quot; | 841
| [[Әріп Тәңірбергенов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BF_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;842&quot; | 842
| [[Дабыл]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;843&quot; | 843
| [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;844&quot; | 844
| [[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;845&quot; | 845
| [[Жетісу]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;846&quot; | 846
| [[Алатау (қала)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;847&quot; | 847
| [[Қарақытай мемлекеті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;848&quot; | 848
| [[Көмекбаев ауылы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;849&quot; | 849
| [[Сунақ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;850&quot; | 850
| [[Жануарлар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;851&quot; | 851
| [[Құран]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;852&quot; | 852
| [[Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;853&quot; | 853
| [[Компьютерлік вирус]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;854&quot; | 854
| [[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар|Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;855&quot; | 855
| [[Жағалбайлы (ру)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;856&quot; | 856
| [[Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BD%D2%B1%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;857&quot; | 857
| [[Ғаламшар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;858&quot; | 858
| [[Ертіс]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 13]
|-
| data-sort-value=&quot;859&quot; | 859
| [[Азан шақырып ат қою]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BF_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E 13]
|-
| data-sort-value=&quot;860&quot; | 860
| [[Отыншы Әлжанов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;861&quot; | 861
| [[Смағұл Сәдуақасов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;862&quot; | 862
| [[Сона]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;863&quot; | 863
| [[Базар жырау Оңдасұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;864&quot; | 864
| [[Қазақ жеріне исламның таралуы және оның тигізген әсері]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%99%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;865&quot; | 865
| [[Етеккір]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BA%D1%96%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;866&quot; | 866
| [[Анықтауыш]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 13]
|-
| data-sort-value=&quot;867&quot; | 867
| [[Майлықожа Сұлтанқожаұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;868&quot; | 868
| [[Ғарышкер]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;869&quot; | 869
| [[Болашақ (стипендия)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%9B_%28%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;870&quot; | 870
| [[Орал]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;871&quot; | 871
| [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;872&quot; | 872
| [[Парасат ордені]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;873&quot; | 873
| [[Жәнібек батыр Бердәулетұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;874&quot; | 874
| [[Еңлік — Кебек (пьеса)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;875&quot; | 875
| [[Шымбұлақ]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;876&quot; | 876
| [[Қаһар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;877&quot; | 877
| [[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;878&quot; | 878
| [[Жиде]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 13]
|-
| data-sort-value=&quot;879&quot; | 879
| [[Бозжыра шатқалы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;880&quot; | 880
| [[Экологиялық жүйе]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 13]
|-
| data-sort-value=&quot;881&quot; | 881
| [[Мемлекет]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 13]
|-
| data-sort-value=&quot;882&quot; | 882
| [[Түркістан автономиясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;883&quot; | 883
| [[Жоңғар шапқыншылығы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;884&quot; | 884
| [[Теңеу]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;885&quot; | 885
| [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;886&quot; | 886
| [[Ұлы Отан соғысы жылдарындағы қазақ киносы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;887&quot; | 887
| [[Жаңабай (Дулат)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;888&quot; | 888
| [[Орман]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;889&quot; | 889
| [[Әбенов Зияда Әбенұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%B4%D0%B0_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;890&quot; | 890
| [[Әнші]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BD%D1%88%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;891&quot; | 891
| [[Әскери киім-кешек]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC-%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BA 13]
|-
| data-sort-value=&quot;892&quot; | 892
| [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;893&quot; | 893
| [[Зәр шығару жүйесі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;894&quot; | 894
| [[Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;895&quot; | 895
| [[Сүйінбай Аронұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;896&quot; | 896
| [[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;897&quot; | 897
| [[Қазақстан демографиясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;898&quot; | 898
| [[Моңғол империясы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;899&quot; | 899
| [[Чернобыль апаты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;900&quot; | 900
| [[Эндокриңді бездер]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;901&quot; | 901
| [[Болатбек Баянұлы Қуандықов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;902&quot; | 902
| [[Кемел Тоқаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;903&quot; | 903
| [[Хан Тәңірі шыңы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;904&quot; | 904
| [[Қазақстан Республикасының Парламенті]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;905&quot; | 905
| [[Ғарыш]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88 13]
|-
| data-sort-value=&quot;906&quot; | 906
| [[Аңсаған Скендерұлы Балтабеков]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D2%A3%D1%81%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;907&quot; | 907
| [[Атаманның ақыры (фильм)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;908&quot; | 908
| [[Мұражай]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 13]
|-
| data-sort-value=&quot;909&quot; | 909
| [[Ойық руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;910&quot; | 910
| [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96_%D0%9C%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_8-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;911&quot; | 911
| [[Сөз табы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;912&quot; | 912
| [[Шек беру]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 13]
|-
| data-sort-value=&quot;913&quot; | 913
| [[Қоңыр әулие үңгірі (Абай облысы)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%B5_%D2%AF%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D1%96_%28%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;914&quot; | 914
| [[Орыс тілі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;915&quot; | 915
| [[Нұртөре Байтелесұлы Жүсіп]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B5_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF 13]
|-
| data-sort-value=&quot;916&quot; | 916
| [[Барсакелмес қорығы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;917&quot; | 917
| [[Қара құрдым]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value=&quot;918&quot; | 918
| [[Анаға апарар жол]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB 13]
|-
| data-sort-value=&quot;919&quot; | 919
| [[Ғани Мұратбаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;920&quot; | 920
| [[Азаматтық қоғам]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 13]
|-
| data-sort-value=&quot;921&quot; | 921
| [[Әл-Кәусәр сүресі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%83%D1%81%D3%99%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;922&quot; | 922
| [[Дүниежүзілік сауда ұйымы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;923&quot; | 923
| [[Сүтқоректілер]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;924&quot; | 924
| [[Тастағы тарихи таңбалар]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;925&quot; | 925
| [[Әбділда Тәжібаев]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;926&quot; | 926
| [[Жетімдер руы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;927&quot; | 927
| [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D1%8B%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;928&quot; | 928
| [[Зар Заман ақындары]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;929&quot; | 929
| [[Айрақты]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%B9%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;930&quot; | 930
| [[Табылды Досымов]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13]
|-
| data-sort-value=&quot;931&quot; | 931
| [[Көнерген сөздер]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;932&quot; | 932
| [[8 мамыр]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=8_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80 13]
|-
| data-sort-value=&quot;933&quot; | 933
| [[Божбан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;934&quot; | 934
| [[Мәделі Жүсіпқожаұлы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;935&quot; | 935
| [[Педагогика]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;936&quot; | 936
| [[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13]
|-
| data-sort-value=&quot;937&quot; | 937
| [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13]
|-
| data-sort-value=&quot;938&quot; | 938
| [[Алаша (ру)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;939&quot; | 939
| [[Метафора]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 13]
|-
| data-sort-value=&quot;940&quot; | 940
| [[Асқазан мен он екі елі ішектің жара ауруы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D0%BD_%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D1%8B 13]
|-
| data-sort-value=&quot;941&quot; | 941
| [[Құлагер (поэма)]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 13]
|-
| data-sort-value=&quot;942&quot; | 942
| [[Маңғыстау ауданы]]
| data-sort-value=&quot;13&quot; | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&amp;platform=all-access&amp;agent=user&amp;redirects=0&amp;range=latest-90&amp;pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 13]
|}
&lt;!-- BOT:END --&gt;


{{Wikistats}}</text>
      <sha1>2yk6z3xyt0c8zebhbokoke5rp9oqfcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таранбазар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780910</id>
    <revision>
      <id>3602270</id>
      <parentid>3600967</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7438" sha1="jjz5j7wira83iy7vh1tmqzbl699myuo" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = Ауыл
 |қазақша атауы           = Таранбазар
 |шынайы атауы            = {{lang-ky|Таран-Базар}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Қырғызстан
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 07|lat_sec = 56
  |lon_dir = E|lon_deg = 73|lon_min = 20|lon_sec = 05
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Жалалабат облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Созақ ауданы (Қырғызстан){{!}}Созақ ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = Ауылдық округ
 |қауым округі            = Көкарт ауылдық округі
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = 
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = ''Дмитриевка''
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 6,03
 |биiктiктiң түрi         = Теңіз деңгейінен биіктігі 
 |орталығының биiктігі    = 1176
 |климаты                 = шұғыл континенталды 
 |ресми тілі              = қырғыз тілі
  |тұрғыны                = 3661&lt;ref name=&quot;HALYQ&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/
 |title = Қырғыз Республикасының 2023 жылғы облыстарының, аудандарының, қалаларының, қала типті елді мекендерінің, ауылдық аймақтарының және ауылдарының халқы.
 |website = stat.kg
 |access-date = 2023.01.07
}}&lt;/ref&gt;
  |санақ жылы             = 2023
  |тығыздығы              = 607,1
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = [[мұсылмандар]]
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +6
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 721306&lt;ref&gt;[https://kirgiz-index.5balov.net/pochtovye-indeksy-kirgizii-po-rajonam/pochtovye-indeksy-suzakskij-rajon-dzhalal-abadskaya-oblast/ Қырғызстанның пошталық индекстері]&lt;/ref&gt;
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = {{ту|Қырғызстан}} KG 04
 |идентификатор түрі      = ОКАТО
 |сандық идентификаторы   = 41703220805110
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}
'''Таранбазар''' ({{lang-ky|Таран-Базар}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]ндағы ауыл. [[Көкарт ауылдық аймағы]]ның орталығы. Халқы — 3661 адам ([[2023 жыл|2023]]).&lt;ref name=&quot;HALYQ&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/
 |title = Қырғыз Республикасының 2023 жылғы облыстарының, аудандарының, қалаларының, қала типті елді мекендерінің, ауылдық аймақтарының және ауылдарының халқы.
 |website = stat.kg
 |access-date = 2023.01.07
}}&lt;/ref&gt;
== Орналасуы ==
Таранбазар ауылы таулы аймақта орналасқан, [[Көкарт]] өзенінің солтүстігінде орналасқан.
Аудан орталығы [[Созақ (Қырғызстан)|Созақтан]] 44 шақырым жерде орналасқан. Облыс орталығы — [[Манас (қала)|Манас]] қаласынан 34 шақырым.
[[Қырғызстан]] елордасы — [[Бішкек]]тен 218 шақырым қашықтықта орналасқан.
== Халқы ==
Таранбазар ауылында [[2023 жыл]]ғы санақ бойынша 3661 адам тұрады.&lt;ref name=&quot;HALYQ&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/
 |title = Қырғыз Республикасының 2023 жылғы облыстарының, аудандарының, қалаларының, қала типті елді мекендерінің, ауылдық аймақтарының және ауылдарының халқы.
 |website = stat.kg
 |access-date = 2023.01.07
}}&lt;/ref&gt;
Таранбазар халқы [[2009 жыл]]ы 2736 адамды құраған болса&lt;ref name=&quot;2009 JYL&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://www.stat.kg/media/files/be8371e3-967a-462c-8549-9aaf32ba3d90.pdf
 |title = Қырғыз Республикасының 2009 жылғы халық санағы
 |website = stat.kg media
 |access-date = 2009
}}&lt;/ref&gt; [[2021 жыл]]ы 3522 адамды құраған.&lt;ref name=&quot;2021 JYL&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825
 |title = Қырғызстан Республикасы 2021 жылғы халық санағы (ауыл, кент, қала, ауылдық аймақ, облыс, аудан)
 |website = stat.kg
 |access-date = 2021
}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Жыл !! Халық саны
|-
| [[2009 жыл|2009]]||2736&lt;ref name=&quot;2009 JYL&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://www.stat.kg/media/files/be8371e3-967a-462c-8549-9aaf32ba3d90.pdf
 |title = Қырғыз Республикасының 2009 жылғы халық санағы
 |website = stat.kg media
 |access-date = 2009
}}&lt;/ref&gt; 
|-
| [[2021 жыл|2021]]||{{өсім}}3522&lt;ref name=&quot;2021 JYL&quot;&gt;{{cite web
 |url = http://www.stat.kg/ru/statistics/download/operational/825
 |title = Қырғызстан Республикасы 2021 жылғы халық санағы (ауыл, кент, қала, ауылдық аймақ, облыс, аудан)
 |website = stat.kg
 |access-date = 2021
}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[2023 жыл|2023]]||{{өсім}}3661&lt;ref name=&quot;HALYQ&quot;&gt;{{cite web
 |url = https://stat.kg/ru/statistics/download/operational/825/
 |title = Қырғыз Республикасының 2023 жылғы облыстарының, аудандарының, қалаларының, қала типті елді мекендерінің, ауылдық аймақтарының және ауылдарының халқы.
 |website = stat.kg
 |access-date = 2023.01.07
}}&lt;/ref&gt;
|}
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
[[Санат:Созақ ауданы (Қырғызстан) елді мекендері]]</text>
      <sha1>jjz5j7wira83iy7vh1tmqzbl699myuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Инерциялық өлшеу модулі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780919</id>
    <revision>
      <id>3602258</id>
      <parentid>3601108</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:18:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14888" sha1="bk5rrez0cc8q0ne2w1bkfveovfgatdd" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}

{{Қысқаша сипаттама|Акселерометрге негізделген навигациялық құрылғы}}
[[Инерциялық навигация жүйесі]]
[[File:Apollo IMU at Draper Hack the Moon exhibit.agr.jpg|thumb|Apollo инерциялық өлшеу модулі]]
[[File:Apollo Inertial Measurement Unit.png|thumb|Apollo IMU: мұнда Inertial Reference Integrating Gyros (IRIGs,Xg,Yg,Zg) биіктіктің өзгерісін, ал Pulse Integrating Pendulous Accelerometers (PIPAs,Xa,Ya,Za) жылдамдық өзгерісін анықтайды]]

'''Инерциялық өлшеу модулі''' ('''IMU''') — [[меншікті күш]], [[бұрыштық жылдамдық]] және кейде дененің [[Бағдарлау (геометрия))|кеңістіктегі бағдарын]] өлшейтін электрондық құрылғы. Ол [[акселерометр]]лер, [[гироскоп]]тар және кейде [[магнитометр]]лер комбинациясын қолданады. Магнитометр қосылған жағдайда IMU құрылғылары IMMU деп аталады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0925231217314054 |title=3D human gesture capturing and recognition by the IMMU-based data glove |year=2018 |doi=10.1016/j.neucom.2017.02.101 |access-date=2022-09-02 |last1=Fang |first1=Bin |last2=Sun |first2=Fuchun |last3=Liu |first3=Huaping |last4=Liu |first4=Chunfang |journal=Neurocomputing |volume=277 |pages=198–207 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

IMU құрылғылары қазіргі заманғы көлік құралдарын басқаруда кеңінен қолданылады, соның ішінде мотоциклдер, зымырандар, [[ұшақ|ұшақтар]] ([[бағдар және бағдарлау жүйелері|бағдар және бағдарлау жүйелері]]), [[ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] (UAV), сондай-ақ [[ғарыш аппараты|ғарыш аппараттары]], [[жасанды серік|жерсеріктер]] және [[Қонушы (ғарыш кемесі)|қону аппараттары]]. Соңғы жетістіктер IMU қолдайтын [[GPS]] құрылғыларын жасауға мүмкіндік берді; IMU GPS сигналы жоқ жағдайда, мысалы туннельдерде, ғимарат ішінде немесе электрондық кедергілер кезінде GPS қабылдағышының жұмысын жалғастыруына мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.eetimes.com/electronics-news/4216978/GPS-system-with-IMUs-tracks-first-responders |title=GPS system with IMUs tracks first responders |access-date=2011-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003161057/http://www.eetimes.com/electronics-news/4216978/GPS-system-with-IMUs-tracks-first-responders |archive-date=2012-10-03 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

IMU құрылғылары [[Виртуалды шындық гарнитурасы|виртуалды шындық гарнитураларында]], [[смартфон|смартфондарда]], сондай-ақ Wii Remote, Steam Controller, Nintendo Switch Pro Controller және DualSense сияқты қозғалысты бақылайтын ойын контроллерлерінде қолданылады.

== Жұмыс істеу принципі ==
[[file:Centrale-intertielle missile S3 Musee du Bourget P1010652.JPG|thumb|left|Француздық [[Intermediate-range ballistic missile|орта қашықтықтағы баллистикалық зымыран]] [[S3 (missile)|S3]] инерциялық навигация блогы]]
[[file:Flight dynamics with text.svg|thumb|IMU құрылғылары [[Aircraft principal axes|тангаж, крен және иілу бұрышының]] өзгерістерін анықтау арқылы жұмыс істейді]]

Инерциялық өлшеу модулі бір немесе бірнеше [[акселерометр]] арқылы сызықтық үдеуді және бір немесе бірнеше [[гироскоп]] арқылы айналу жылдамдығын анықтау арқылы жұмыс істейді.&lt;ref name=&quot;IosaPicerno2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Iosa |first1=Marco |last2=Picerno |first2=Pietro |last3=Paolucci |first3=Stefano |last4=Morone |first4=Giovanni |title=Wearable inertial sensors for human movement analysis |journal=Expert Review of Medical Devices |volume=13|issue=7|year=2016 |pages=641–659 |issn=1743-4440 |doi=10.1080/17434440.2016.1198694 |pmid=27309490|hdl=11573/1478060 |s2cid=205908786 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; Кейбір үлгілерде бағытты анықтау үшін қолданылатын [[магнитометр]] де болады. Кейбір IMU құрылғылары, мысалы Adafruit компаниясының 9-DOF IMU модулі, температура датчигі сияқты қосымша сенсорларды қамтиды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Adafruit 9-DOF Absolute Orientation IMU Fusion Breakout - BNO055 |url=https://www.adafruit.com/product/2472 |access-date=May 21, 2024 |website=Adafruit}}&lt;/ref&gt; Кәдімгі конфигурацияда үш негізгі осьтің тангаж, крен және иілу әрқайсысына бір акселерометр, бір гироскоп және бір магнитометр орнатылады.

== Қолданылуы ==

IMU құрылғылары көбіне [[инерциялық навигация жүйелері|инерциялық навигация жүйелерінің]] құрамына кіреді. Мұндай жүйелер IMU-дан алынған бастапқы деректерді пайдаланып, кеңістіктегі бағдарды, бұрыштық жылдамдықты, сызықтық жылдамдықты және жаһандық координаталар жүйесіне қатысты орынды есептейді.

IMU негізіндегі INS жүйелері азаматтық және әскери техникалардың навигациясы мен басқаруының негізгі бөлігі болып табылады, мысалы:
* пилотталатын ұшақтар,
* зымырандар,
* кемелер,
* сүңгуір қайықтар,
* жерсеріктер.

IMU құрылғылары [[ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] (UAV), [[жүргізушісіз жерүсті көліктер|ұшқышсыз жерүсті көліктері]] (UGV) және [[жүргізүшісіз суасты аппараттары|ұшқышсыз суасты аппараттары]] (UUV) сияқты автономды жүйелерді басқаруда да маңызды рөл атқарады.

INS жүйесінің жеңілдетілген нұсқалары [[Бағыт пен бағытты анықтау жүйесі|AHRS]] деп аталады және олар магниттік солтүстікке қатысты кеңістіктегі бағдарды есептеу үшін IMU қолданады.

IMU сенсорларынан алынған деректер компьютерге аппараттың орнын [[инерциялық есептеу|инерциялық есептеу]] әдісі арқылы бақылауға мүмкіндік береді. Бұл деректер әдетте үш негізгі ось бойынша айналу бұрыштарын сипаттайтын [[Эйлер векторлары|Эйлер векторлары]] немесе [[quaternion|кватерниондар]] түрінде беріледі.

Жерүсті көліктерінде IMU құрылғылары GPS негізіндегі [[автомобильдік навигация жүйелері|автомобильдік навигация жүйелеріне]] немесе [[көлік бақылау жүйелері|көлік бақылау жүйелеріне]] біріктірілуі мүмкін. Бұл жүйеге GPS сигналы жоғалған жағдайда орынды есептеуді жалғастыруға мүмкіндік береді, сондай-ақ көліктің:
* жылдамдығы,
* бұрылу жылдамдығы,
* бағыты,
* көлбеулігі,
* үдеуі

туралы нақты деректерді жинауға көмектеседі.

Навигациядан бөлек, IMU құрылғылары көптеген тұрмыстық құрылғыларда бағдар сенсоры ретінде қолданылады. Қазіргі смартфондар мен планшеттердің көпшілігінде IMU бар. Фитнес-білезіктер мен басқа тағылатын құрылғылар қозғалысты, мысалы жүгіруді, бақылау үшін IMU пайдаланады.

IMU технологиясы сондай-ақ:
* ойын индустриясында,
* спорттық жаттығулар технологиясында,
* анимацияда,
* [[қозғалысты түсіру жүйелері|қозғалысты түсіру жүйелерінде]]

қолданылады.

IMU құрылғыларының арзандауы тұтынушылық дрон индустриясының кең таралуына ықпал етті. Сонымен қатар, [[Segway Personal Transporter]] тепе-теңдік жүйесінің негізінде де IMU технологиясы жатыр.

=== Навигацияда ===
[[Инерциялық навигация жүйесі]]
[[File:IMU-28 inertial measurement unit.jpg|thumb|Ғарыш аппараттарына арналған заманауи инерциялық өлшеу модулі]]

Навигациялық жүйеде IMU берген деректер процессорға жіберіледі, ол биіктікті, жылдамдықты және орынды есептейді.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.xsens.com/tags/gnss-ins/|title=GNSS/INS|website=Xsens 3D motion tracking|language=en-US|access-date=2019-01-22|archive-date=2019-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122195506/https://www.xsens.com/tags/gnss-ins/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Көп таралған тәсілдердің бірі Strap Down Inertial System деп аталады. Онда гироскоптан алынған бұрыштық жылдамдық деректері бұрыштық орынды есептеу үшін интегралданады. Бұл мәліметтер акселерометр өлшеген ауырлық векторымен бірге [[Калман сүзгісі|Калман сүзгісі]] арқылы біріктіріліп, кеңістіктегі бағдар анықталады.

Алынған бағдар акселерометр үдеуін инерциялық координаталар жүйесіне түрлендіру үшін пайдаланылады. Кейін бұл үдеу:
* бір рет интегралданса — сызықтық жылдамдық,
* екі рет интегралданса — сызықтық орын

есептеледі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.openshoe.org/|title=OpenShoe|website=www.openshoe.org|language=en-US|access-date=2018-04-04}}&lt;/ref&gt;

IMU қолданылатын навигациялық жүйелердің негізгі кемшілігі — қателіктің уақыт өте жиналуы (drift). Себебі жүйе үдеуді уақыт бойынша үздіксіз интегралдайды, сондықтан өте кішкентай өлшеу қатесі де уақыт өте үлкен орын ауытқуына әкеледі.

== Өнімділігі ==
[[file:SparkFun 9DoF-IMU-Breakout LSM9DS1 13284-03.jpg|thumb|9-[[Degrees of freedom|DoF]] IMU модулі]]

IMU құрылғыларының түрлері өте көп және олардың сипаттамалары қолданылу саласына байланысты өзгереді:

* гироскоп дәлдігі: 0.1°/с бастап 0.001°/сағ дейін;
* акселерометр дәлдігі: 100&amp;nbsp;mg бастап 10&amp;nbsp;μg дейін.

Заманауи IMU құрылғыларындағы сенсорлардың дәлдігі инерциялық навигация жүйесінің жұмысына айтарлықтай әсер етеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=von Hinüber |first=Edgar |date=2024-07-21 |title=If you intend to use an inertial measurement system |url=https://www.imar-navigation.de/downloads/Decision_assistant-Dateien/Decision_assistant.pdf |access-date=2024-07-21 |website=FAQ for using inertial Technology}}&lt;/ref&gt;

Негізгі қателік түрлері:
* ығысу қатесі (offset error),
* масштаб коэффициентінің қатесі,
* орнату дәлсіздігі,
* осьаралық сезімталдық,
* шу,
* температура мен механикалық әсерлерге сезімталдық.

== Құрастырылуы ==
[[File:Apollo IMU at Draper Hack the Moon exhibit detail 1.agr.jpg|thumb|Apollo IMU тұрақты платформасы]]

Жоғары дәлдіктегі немесе ауыр жағдайларда жұмыс істейтін IMU құрылғылары көбіне амортизаторлар арқылы бекітіледі. Бұл:
* механикалық діріл әсерін азайтады,
* сенсорларды соққыдан қорғайды,
* паразиттік қозғалыстарды шектейді.

Сымсыз IMU құрылғысы WIMU деп аталады.

== Сондай-ақ қараңыз ==

* [[Жарты шар тәрізді резонатор гироскопы]]
* [[PIGA акселерометрі]]
* [[Шулер тюнингі]]
* [[Діріл құрылымды гироскоп]]
* [[Intelsat 708]] — апат себебі ретінде кейін IMU істен шығуы анықталған қытайлық зымыран

== Дереккөздер ==

{{reflist}}

[[Санат: Ұшақ құралдары]]
[[Санат: Инерциялық навигация]]
[[Санат: Навигациялық жабдықтар]]</text>
      <sha1>bk5rrez0cc8q0ne2w1bkfveovfgatdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Базарқорған ауданы елді мекендері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>780920</id>
    <revision>
      <id>3602271</id>
      <parentid>3601049</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Базарқорған ауданы|Базарқорған ауданы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="8cvza1v4pnq648jw82edpti2qxiihab" xml:space="preserve">[[Санат: Жалалабат облысы елді мекендері]]
[[Санат:Базарқорған ауданы]]</text>
      <sha1>8cvza1v4pnq648jw82edpti2qxiihab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ксантипп (Арифронұлы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780927</id>
    <revision>
      <id>3602285</id>
      <parentid>3601115</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T16:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Epoxa-HH</username>
        <id>100258</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>қосымша ақпарат және сілтемелер</comment>
      <origin>3602285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9186" sha1="ag8ibyv2ihqx2oiaq5f977qhtloh38w" xml:space="preserve">'''Ксантипп''' ([[Грек тілі|грекше]] Ξάνθιππος; б.з.д. шамамен 520–475 жж.) — [[грек-парсы соғыстары]] кезінде өмір сүрген бай [[Ежелгі Афина|афиналық]] саясаткер және қолбасшы. Ол [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифронның]] ұлы және атақты афиналық мемлекет қайраткерлері болған [[Перикл|Периклдің]] әкесі.&lt;ref&gt;William Smith, ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. (London, UK: 1864), p. 191.&lt;/ref&gt; [[Клисфен|Клисфеннің]] жиені  [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленуі Ксантиппты ақсүйектердің мүддесін жиі білдірген [[Алкмеонидтер]] әулетімен байланыстырды.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Herodotus, ''The Histories'' 6.131.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''Life of Pericles'' 3.1.&lt;/ref&gt; Б.з.д. 484 жылы ол, шамасы [[Фемистокл|Фемистоклмен]] бәсекелестігіне байланысты, [[Остракизм|остракизмге]] ұшырап жер аударылды,&lt;ref&gt;David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Plutarch, ''Comparison of Aristides and Marcus Cato'' 2.3.&lt;/ref&gt; бірақ [[Ахемен әулеті|парсылар]] Грекияға басып кірген кезде елге қайта шақырылды. Ол [[Микале шайқасы|Микале шайқасында]] және [[Сесттің қоршауға алынуы|Сестті қоршау]] кезінде афиналық флотқа қолбасшылық етті. Сондай-ақ оның [[Марафон шайқасы|Марафон]] және [[Саламин шайқасы|Саламин шайқастарына]] қатысқан болуы мүмкін.

== Ерте кезеңіндегі өмірі ==
Ксантипптың жеке өмірі мен ерте кезеңі туралы мәлімет өте аз. Ол, шамасы, б.з.д. 520 жыл шамасында дүниеге келген.&lt;ref&gt;Brunilde Sismondo Ridgway, “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos,” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4, 1998, p. 720.&lt;/ref&gt; Оның есімі «Сары ат» дегенді білдіреді.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;David Sacks, Lisa R. Brody, and Oswyn Murray, ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'' (New York City, NY: Infobase Publishing, 2009), p. 370.&lt;/ref&gt; [[Ақсүйектер|Ақсүйектер отбасынан]] шыққан Ксантипп, мүмкін, сауаттылық, есептеу және азаматтық өмірге қатысу бағытында білім алған.&lt;ref&gt;T.J. Morgan, &quot;Literate education in classical Athens,&quot; The Classical Quarterly, Vol. 49, Issue 1. May 1999. pp. 47'''–'''50.&lt;/ref&gt; Әке жағынан Ксантипп атақты абыздар әулеті — [[Бузигтер|Бузигтерден]] шыққан. Оның арғы аталарының бірі Арифрон, шамасы, арғы атасы болса керек, Афина тираны [[Писистрат|Писистраттың]] жақтастарының бірі болған болуы ықтимал.&lt;ref&gt;Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 724.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smith, William. ''A Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', Vol. 3. London, UK: 1864, p. 191.&lt;/ref&gt; Ксантипптың әкесі, сондай-ақ [[Арифрон (Ксантипптің әкесі)|Арифрон]] есімді, [[Аттика|Аттиканың]] әскери округтерінің бірі — [[Навкрария|навкрарияның]] [[Притания|пританы]] (ақсақалы) қызметін атқарған және Ксантипп мұраға алатын мүлікке ие болған.&lt;ref&gt;''Figueira T. J.'' Xanthippos, Father of Perikles, and the «Prutaneis» of the «Naukraroi» // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte.— Franz Steiner Verlag, 1986.— Bd.55.— Iss. 3.— p.257.&lt;/ref&gt; Б.з.д. 496 жылдан кешіктірмей Ксантипп Алкмеонидтер әулетінен шыққан, бай әрі ықпалды афиналық отбасының өкілі [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агаристаға]] үйленді,&lt;ref&gt;Ridgway, Brunilde Sismondo. “An Issue of Methodology: Anakreon, Perikles, Xanthippos.” ''American Journal of Archaeology'', Vol. 102, No. 4 (1998), p. 720&lt;/ref&gt; ол шамамен б.з.д. 495 жылы олардың ұлы [[Перикл|Периклді]] дүниеге әкелді.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Саяси карьерасы ==
[[Ежелгі Афина|Афинаның]] азамат-жауынгері әрі ақсүйектер тобының мүшесі ретінде Ксантипп, шамасы, б.з.д. 490 жылғы [[Марафон шайқасы|Марафон шайқасына]] қатысқан. Ол тарихи деректерде алғаш рет келесі жылы (б.з.д. 489 ж.) Марафондағы афиналық жеңіске үлес қосқан қолбасшы [[Кіші Мильтиад|Кіші Мильтиадты]] айыптауды басқарған тұлға ретінде аталады.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Herodotus, ''The Histories'' 6.132'''–'''135.&lt;/ref&gt;

Мильтиад өзінің жеңісі үшін марапат ретінде 70 кемеден тұратын флот пен әскер сұрап, мақсатын ашпайтынын, бірақ бұл жорық қалаға пайда әкелетінін айтқан. Афиналықтар оның өтінішін қанағаттандырды, алайда [[Парос|Паросқа]] жасалған шабуыл кезінде ол сәтсіздікке ұшырап, жараланған күйде және еш нәтижесіз оралды.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Көптеген афиналықтар оны сатқындық жасады деп күдіктенді.&lt;ref&gt;Edward Bulwer Lytton and Oswyn Murray, ''Athens : Its Rise and Fall ; with Views of the Literature, Philosophy, and Social Life of the Athenian People'' (London: Routledge, 2004), pp. 327.&lt;/ref&gt; [[Алкмеонидтер|Алкмеонидтер әулеті]] Мильтиадтың руы — [[Филаидтер|Филаидтердің]] ежелгі саяси қарсыластары болатын. Сондықтан олар қолбасшыға қарсы айып тағуды қолдап, Ксантипп олардың атынан сөз сөйлеп, өлім жазасын талап етті.&lt;ref&gt;William Lamartine Snyder, ''The Military Annals of Greece from the Earliest Time to the Beginning of the Peloponnesian War'', Vol. 1 (Boston: R. G. Badger, 1915), p. 239.&lt;/ref&gt;

Алайда Мильтиад жарақаттарының салдарынан қатты азап шегіп, өзін қорғай алмады. Оның жақтастары оның атынан сөйлеп, өлім жазасынан құтқарып қалды. Соның орнына оған төлеуге шамасы келмейтін үлкен айыппұл салынып, борышкер ретінде түрмеге қамалды. Ол түрмеде жарақаттарының салдарынан қайтыс болды, ал кейін айыппұлды оның ұлы [[Кимон]] төледі.&lt;ref&gt;Herodotus,''The Histories'' 6.136.&lt;/ref&gt; Соттан кейін афиналықтар Ксантиппты әрекеттері үшін ерекше атап өтті, дегенмен бұл оқиға оның саяси беделімен ұзақ уақыт байланыста болып қалды.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

[[Аристотель]] «''[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық]] [[Афиналық полития (Аристотель)|полития]]''» еңбегінде: «Ксантипп халықтың басында тұрды, ал Мильтиад жоғарғы таптардың өкілі болды» деп жазған. Осылайша ол Ксантиппты [[Солон]], [[Писистрат]] және [[Клисфен|Клисфеннің]] саяси бағытының жалғастырушысы ретінде көрсетеді.&lt;ref&gt;Aristotle, ''Constitution of Athens'' 28.1.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Алкмеонидтер]]
[[Санат:Ежелгі грек қолбасшылары]]
[[Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері]]</text>
      <sha1>ag8ibyv2ihqx2oiaq5f977qhtloh38w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әділет (партия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780934</id>
    <revision>
      <id>3602465</id>
      <parentid>3601374</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:26:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Casserium</username>
        <id>68287</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */</comment>
      <origin>3602465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10544" sha1="r5injcxxkycsi3owv1rhsz1bue7oacf" xml:space="preserve">{{Партия
| партия атауы   = Әділет 
| шынайы атауы   = «Әділет» саяси партиясы
| логотипі       = 
| сурет атауы    =
| партия түсі    = 
| басшысы        = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]
| негіздеуші     = [[Рауан Кенжеханұлы]]
| құрылуы        = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] (құрылтай съезі)
| таратылуы      = 
| штаб-пәтері    = [[Астана]]
| идеологиясы    = {{ublist
 |[[Әділетті Қазақстан|«Әділетті Қазақстан»]] идеясы
 |Прогрессивті реформаларды қолдау
}}
| интернационалы    = 
| одақтастар        = 
| мүшелер саны   =
| жастар ұйымы      =
| Төменгі палатадағы орындар           = 
| Төменгі палатадағы орындар_параметр  = 
| Жоғарғы палатадағы орындар          = 
| Жоғарғы палатадағы орындар_параметр  = 
| ұраны             = 
| әнұраны           = 
| партиялық мөр     = 
| тұлғалар          = 
| ресми сайты       = [https://www.adilet-partiyasy.kz/kk adilet-partiyasy.kz]
}}

'''«Әділет» партиясы''' (ресми атауы — '''«Әділет» саяси партиясы» қоғамдық бірлестігі''')&lt;ref name=&quot;atm&quot;&gt;[https://inbusiness.kz/kz/last/dilet-partiyasy-ryltay-sezin-stti-tkizdi-398490 &quot;Әділет&quot; партиясы құрылтай съезін сәтті өткізді]&lt;/ref&gt; — ресми тіркелуі жоспарланған [[Қазақстан]]дағы президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партия өзін «прогрессивті реформалардың жақтаушысы, Әділетті Қазақстанды құру, заң үстемдігін нығайту және шешім қабылдау процесіне азаматтардың кеңінен қатысуын қамтамасыз етуді қолдаушы» ретінде танытады.&lt;ref name=&quot;atm&quot; /&gt;

Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланып, 7 мамырда партияның құрылтай съезі өтті.

== Тарихы ==
2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.&lt;ref&gt;[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]&lt;/ref&gt; Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.&lt;ref&gt;[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа &quot;Әділет&quot; саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]&lt;/ref&gt; Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжатты алғанын хабарлады.&lt;ref&gt;[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]&lt;/ref&gt;

7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, президент әкімшілігінің бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партия төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.&lt;ref name=&quot;turk&quot;&gt;[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]&lt;/ref&gt; Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан бөлек «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені Дана Медеуова, саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер бар.&lt;ref&gt;[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bes&quot;&gt;[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии &quot;Әділет&quot; вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]&lt;/ref&gt;

== Басшылығы ==
Партияның өкілді органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға, бұл лауазымды 2026 жылдан бастап [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] атқарады. 2026 жылы сайланған партияның саяси кеңесі бюросының құрамына 13 адам кіреді:&lt;ref&gt;[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]&lt;/ref&gt;

{| class=wikitable style=text-align:center
! № !! Суреті !! Аты-жөні&lt;br&gt;&lt;small&gt;(Туған жылы)&lt;/small&gt; !! Лауазымы
|-
| 1 || [[Сурет:Aibek Dadebay (2024-10-09) (cropped).png|99px]] || [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1980 туған)&lt;/small&gt; || «Әділет» саяси партиясының төрағасы
|-
| 2 || || Гүлзира Атабаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1994 туған)&lt;/small&gt; || «Umay» әлеуметтік жобалар қорының атқарушы директоры
|-
| 3 || || Ренат Бектұров&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1984 туған)&lt;/small&gt; || «Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы
|-
| 4 || || Белла Газдиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1983 туған)&lt;/small&gt; || филология ғылымдарының кандидаты
|-
| 5 || || Қарлығаш Жаманқұлова&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1976 туған)&lt;/small&gt; || «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі
|-
| 6 || || [[Динара Болатқызы Зәкиева|Динара Зәкиева]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1982 туған)&lt;/small&gt; || Бала құқықтары жөніндегі уәкіл
|-
| 7 || [[Сурет:Rauan Kenzhekhan.jpg|99px]] || [[Рауан Кенжеханұлы]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті, «Bilim Media Group» негізін қалаушы
|-
| 8 || || Замира Кузиева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1996 туған)&lt;/small&gt; || «Единый консолидирующий центр» ЖШС басқарушы директоры, «Казкрахмал» ЖШС директоры
|-
| 9 || [[Сурет:Andrey Lavrentyev.jpg|99px]] || Андрей Лаврентьев&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1979 туған)&lt;/small&gt; || [[Қармет|«Qarmet»]] АҚ және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы
|-
| 10 || || Мұхамедқали Тауан || «UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры
|-
| 11 || || Ирина Тен&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1992 туған)&lt;/small&gt; || «Ресурс KST» ЖШС директоры, [[Qazaqstan (телеарна)|«Qazaqstan»]] ұлттық телеарнасының тележүргізушісі
|-
| 12 || || Марат Шибұтов&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Халықаралық социология және саясат институты» қоғамдық қоры директорының орынбасары
|-
| 13 || || Ләззат Шыңғысбаева&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1977 туған)&lt;/small&gt; || «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрағасы
|}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан саяси партиялары]]</text>
      <sha1>r5injcxxkycsi3owv1rhsz1bue7oacf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780937</id>
    <revision>
      <id>3602568</id>
      <parentid>3601289</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Орел Карл [[КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі]] бетін [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3601289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7208" sha1="icedmynl1pgb96wx65ub3kuy31bewh5" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медал
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 40 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:40 years armed forces of the USSR OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[18 желтоқсан]] [[1957 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = 820 080
  | жоғары марапаты          = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;40 Years of the Armed Forces of the USSR&quot;
}}
'''«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»}}) — КСРО Қарулы Күштерінің 40 жылдығына орай КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1957 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен құрылды.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 820 080 адам «КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

== Медал жайлы ереже ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі 1958 жылы 23 ақпанда [[Кеңес әскері|Кеңес Әскері]], [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флоты]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] әскерлері, КСРО Министрлер Кеңесіне қарасты [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] әскерлері мен органдардың құрамында болған маршалдарға, генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, сондай-ақ старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

Мерейтойлық медалды марапаттауды және оны табыстауды КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан әскери бөлімдердің, құрамалардың қолбасшылары және мекемелер мен бөлімшелердің басшылары жүзеге асырады.

Мерейтойлық медальмен марапатталған адамдардың тізімі бөлімшенің, мекеменің немесе бөлімшенің бұйрығымен жарияланады. Медалмен марапаттау туралы жазба марапатталушының қызметтік жазбаларына енгізіледі.

«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал егер КСРО-ның басқа ордендері мен медальдары болса, [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

== Медалдың сипаттамасы ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын шеңбер пішініне ие.

Медалдың бет жағында, ортасында, солға қарап тұрған [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] барельефті бейнесі суреттелген.

Медальдың төменгі жағында екі айқасқан [[Дәмжапырақ|лавр]] мен [[Емен|емен]] бұтақтарында «40» деген бедерлі жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында — айнала бойлай: «ҚЫРЫҚ ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА» ({{lang-ru|«В ОЗНАМЕНОВАНИЕ СОРОКОВОЙ ГОДОВЩИНЫ»}}) деген жазу, ортасында: «КСРО ҚАРУЛЫ КҮШТЕРІ» ({{lang-ru|«ВООРУЖЕННЫХ СИЛ СССР»}}) және «1918-1958» деген жылдар, төменгі жағында — кішкентай бесбұрышты жұлдыз бейнеленген.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген.

Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын сұр түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 2 мм екі қызыл жолақ, ал таспаның шеттерінде ені 2 мм қызыл жолақтар бар.

Медаль суретінің авторы — суретші В. И. Гоголин.

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы= Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= СПб|баспасы= Печатный двор|жыл= 1997|томы= |беттері= 194—195|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-7062-0111-0|тиражы= }}
* {{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= |беттері= 94|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>icedmynl1pgb96wx65ub3kuy31bewh5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602575</id>
      <parentid>3602568</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7212" sha1="1rmpqcud5wcrus8k8qxi32sj3zwykhx" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медал
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 40 Years of the Armed Forces of the USSR ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:40 years armed forces of the USSR OBVERSE.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[18 желтоқсан]] [[1957 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = 820 080
  | жоғары марапаты          = [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;40 Years of the Armed Forces of the USSR&quot;
}}
'''«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «40 лет Вооружённых Сил СССР»}}) — КСРО Қарулы Күштерінің 40 жылдығына орай КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1957 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен құрылды.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 820 080 адам «КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

== Медал жайлы ереже ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі 1958 жылы 23 ақпанда [[Кеңес әскері|Кеңес Әскері]], [[КСРО әскери-теңіз флоты|Әскери-теңіз флоты]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] әскерлері, КСРО Министрлер Кеңесіне қарасты [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік комитеті|МҚК]] әскерлері мен органдардың құрамында болған маршалдарға, генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, сондай-ақ старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

Мерейтойлық медалды марапаттауды және оны табыстауды КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының атынан әскери бөлімдердің, құрамалардың қолбасшылары және мекемелер мен бөлімшелердің басшылары жүзеге асырады.

Мерейтойлық медальмен марапатталған адамдардың тізімі бөлімшенің, мекеменің немесе бөлімшенің бұйрығымен жарияланады. Медалмен марапаттау туралы жазба марапатталушының қызметтік жазбаларына енгізіледі.

«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал егер КСРО-ның басқа ордендері мен медальдары болса, [[Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі|«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

== Медалдың сипаттамасы ==
«КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі [[Жез|жезден]] жасалып, диаметрі 32 мм болатын шеңбер пішініне ие.

Медалдың бет жағында, ортасында, солға қарап тұрған [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Лениннің]] барельефті бейнесі суреттелген.

Медальдың төменгі жағында екі айқасқан [[Дәмжапырақ|лавр]] мен [[Емен|емен]] бұтақтарында «40» деген бедерлі жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында — айнала бойлай: «ҚЫРЫҚ ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА» ({{lang-ru|«В ОЗНАМЕНОВАНИЕ СОРОКОВОЙ ГОДОВЩИНЫ»}}) деген жазу, ортасында: «КСРО ҚАРУЛЫ КҮШТЕРІ» ({{lang-ru|«ВООРУЖЕННЫХ СИЛ СССР»}}) және «1918-1958» деген жылдар, төменгі жағында — кішкентай бесбұрышты жұлдыз бейнеленген.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген.

Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын сұр түсті [[Жібек|жібек]] қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 2 мм екі қызыл жолақ, ал таспаның шеттерінде ені 2 мм қызыл жолақтар бар.

Медаль суретінің авторы — суретші В. И. Гоголин.

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы= Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= СПб|баспасы= Печатный двор|жыл= 1997|томы= |беттері= 194—195|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-7062-0111-0|тиражы= }}
* {{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= |беттері= 94|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>1rmpqcud5wcrus8k8qxi32sj3zwykhx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Искендиров Мұқтар Әмзебекұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780949</id>
    <revision>
      <id>3602296</id>
      <parentid>3601386</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хулкар Абдимоминова</username>
        <id>179027</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3602296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19179" sha1="gmjz3shpok37wh84c8tlf4d2swkr7nk" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Искендиров Мұқтар Әмзебекұлы''' — 1959 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданы
Қызылкөл елді мекенінде дүниеге келген. 1975 жылы орта мектепті бітіріп, Алматы мемлекеттік медицина институтының стоматология факультетіне түсіп, оны 1980 жылы тәмәмдаған. Интернатура кезеңін Шымкент қалалық стоматология емханасында өтті. Интернатура курсы біткен соң Сайрам орталық аудандық емханасының хирург-стоматологы болып қызмет көрсетті. 1982-1983 жылдары Шымкент қалалық туберкулезге қарсы «Қарлығаш» балалар санаториясында дәрігер-стоматолог болып жұмыс атқарды.
== Еңбек жолы ==
1983-1991 жылдар аралығында ізденуші, кіші ғылыми қызметкер, сонан соң ғылыми қызметкер болып қалалық жедел жәрдем көрсететін аурухананың іргесінен ашылған Республикалық деңгейдегі қызмет көрсететін Баро-орталықта (сол кездегі Кеңес Одағындағы Мәскеуден кейінгі жоғары қысымдағы оттегімен емдейтін орталық) жұмыс істеді.1989 жылы кандидаттық диссертациясының тақырыбы бекітіліп, оны 1995 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтында ойдағыдай қорғап шықты. Ғылыми бағыты: Фосфор зауытындағы сары фосформен уланған жұмысшылардың пародонт ауруларын емдеу барысында жоғарғы қысымдағы оттегі мен аскорбин
қышқылының жағымды әсерін жіті зерттеп (2000-ға жуық ақ тышқандарға эксперимент жасалынып) оны клиникалық тұрғыдан толық дәлелдеп берді. Аталған ғылыми жұмысты ТМД елдерінің ғалымдары толығымен қолдады. Ғылыми жетекшілері: Алматы мемлекеттік медицина институтының терапиялық стоматология кафедрасының меңгерушісі, медицина ғылымдарының докторы, Ресей лазерлік медицина академиясының академигі, профессор Л.Я.Зазулевская және Баро- орталығының бас дәрігері, медицина ғылымдарының докторы Т.О.Орынбаев болды.
Баро-орталықта Мұқтар Әмзебекұлы көптеген ғылыми жобаларға қатысты. Айта кетсек, Мәскеудің аэро-космос орталығының ғалымдарымен бірлесе отырып науқастардың лабораториялық-функциональдық зерттеу тәсілдерін әсіресе қандағы, терідегі, тіндердегі, қызыл иектегі және ақ тышқандардың бауыр жасуша митохондрияларындағы оттегінің парциальді қысымын полярографиялық әдіспен зерттеуді меңгеріп, аталған орталыққа ендіруге бірден-бір ат салысты. Аталған баро орталықта Т.О.Орынбаевтың басшылығымен «Арыс-МТ», «Чимкент-МТ» атты барокамералар соңғы инженерлік-техникалық және медициналық үлгіде құрастырылып, монтаждалып іске қосылып, науқастарды емдей бастады. «ЗИЛ» автокөлігіне орналастырылған «Казахстан-МТ» барокамерасы және «АН-2» ұшағына орналастырылған «Отырар ұшқыны» атты баро камерасы облысымыздың шалғай аудандарына шығып халыққа көмек көрсете бастады. Аталған орталықты көруге 1987 жылы Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев ат басын бұрып, істелініп жатқан жұмыстарға оң бағасын беріп кетті.
Баро-орталықтың ғылыми-зерттеу лабораториясында науқастарды дені сау адамдармен салыстыру мақсатында Шымкент қаласының «Мелиоратор» атты футбол командасы мүшелерінің ағзаларына функциональды-лабораториялық зерттеулер жүргізіп, қалыпты жағдайдағы ағзаның физиологиялық параметрлер тізбегі жасалынып, ғылыми қызметкерлердің жұмыстары жандана бастады. Ол ғылыми зерттеу жұмыстарымен қатар тәжірибелік жұмыстардан қол үзген жоқ.
1983-1989 жылдары облыстық денсаулық сақтау басқармасының қолдауымен жаңадан ашылған шаруашылық-есептік тіс емханасында жалпы дәрігер стоматолог болып қызмет істеді. 1989-1991 жылдары қалалық стоматология емханасында хирург-стоматолог болып жұмыс істеп 1991-1998 жылдар аралығында «Фосфор АҚ» стоматологиялық емханасының меңгерушісі қызметіне ауыстырылып зауыт емханасының бас дәрігерінің орынбасары болып қосымша қызмет атқарды. 1998 жылы [[Оңтүстік Қазақстан]] мемлекеттік медицина академиясы ректорының шақыруымен қалыпты анатомия кафедрасының доцент міндетін атқарушысы болып жұмыс істеді, сонан соң 2000 жылы стоматология факультетін ашуға ықпал жасаушылардың бірегейі болып, ашылған факультеттің алғашқы декан орынбасары, курс, кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. 2000-2003 жылдар арасында ашылған факультеттің студенттеріне арналған стоматологиялық қондырғылар алынып материальдық техникалық базасы күшейді. Сол кездегі [[Шымкент]] қалалық денсаулық сақтау басқармасының басшысының рұқсатымен Шымкент қалалық балалар стоматология емханасымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясының арасында келісім шарт түзуге тікелей қатысып студенттерге оңтайландырған оқу клиникалық базасы жұмыс істей бастады. Сонымен қатар 2003-2004 оқу жылдары «Мирас» университетінде стоматология департаментінің доцент міндетін атқарушы болып жұмыс істеуге шақырылды. 2006-2007 жылдары Мұқтар Әмзебекұлы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясының стоматология факультеті мен медицина колледжін бітірушілердің Мемлекеттік аттестация комиссиясының төрағасы болып тағайындалды. 2009-2013 жылдар арасында Қ.А.Яссауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нің Шымкент филиалының стоматологиялық пәндер кафедрасын басқарды. Осы жердеде ОПҚ құрамын ықшамдап кафедраның материалдық техникалық базасын нығайту мақсатында фантомдық лаборатория ашуға ат салысып, Шымкент қаласының жеке стоматологиялық клиникаларымен келісім шарт жасалып оқыту-клиникалық базалары нығайып, көбейе бастады. 2013-2014 оқу жылы Университет ректоры Л.Ташимов мырзаның шақыруымен Мұқтар Әмзебекұлы Түркістан қаласында Университеттің медицина факультеті құрамында «Стоматология» мамандығы бойынша кафедраның ОПҚ құрамын ұйымдастырып, Шымкент, Түркістан қалаларында	мамандыққа оңтайландырылған фантомдық лабораториялар мен стоматологиялық клиниканың	ашылуына тікелей басшылық жасап, кафедра ұжымымен бірлесе отырып қазіргі таңда 1000-нан астам дәрігер-стоматолог мамандарын дайындады. 40-тан астам ғылыми мақалалары жарық көрді және ғылыми әдістемелік, оқу құралдары жазылды.
«Пародонтология», «Профилактическая стоматология», «Стоматология тәжірибесіндегі залалсыздандыру және зарарсыздандыру қағидалары мен ерекшеліктері» атты кітаптары оқырманға жол тартты. Көптеген халықаралық деңгейдегі конгресстер мен конференциялар және съездердің делегаты болып, ғылыми мақалалары жарияланды. Екі ғылым кандидатына және 1 Рhd докторантына, 2 магистрге рецензент, 2 магистранттың ғылыми жетекшісі болып тағайындалып, аталған ізденушілер 2015 жылы толығымен диссертацияларын ойдағыдай қорғап шықты. 2011-2014 жылдар арасында Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің жарлығымен медициналық және фармацевтикалық қызметтің сапасын тексеру комитетінің Оңтүстік Қазақстан облысы бойынша аккредиттелген тәуелсіз сарапшысы болып қосымша қызмет істеді. Қазіргі таңда жаңа сертификат негізінде аталған жұмысты жалғастыруда. Жоғарғы санатты дәрігер-стоматолог. 2005–2021 жылдар арасында Қазақстан стоматологтар ассоциациясы қоғамдық бірлестігінің Құрмет грамотасымен және стоматологиялық кадрлар дайындаудағы ерен еңбегі үшін күміс, алтын төс белгілерімен жәнеде осы аталған бірлестіктің «Абырой», «Қазақстан стоматологиясының үздігі», «Қазақстан стоматологиясына сіңірген ерен еңбегі үшін номинациялары» бойынша төс белгілер, егемендігіміздің 26 жылдығына орай «Жас ұрпаққа білім», ғылым және тәрбие берудегі ерен еңбектері үшін 2017 жылы «Ұлағатты ұстаз» номинациясы бойынша төс белгімен марапатталды. 2024 жылы салалық кәсіптік одағы республикалық медициналық қоғамдық «SENIM» бірлестігінің шешімімен ұзақ жылдар бойы денсаулық сақтау саласында еселі еңбек етіп ,үздік нәтижелерге қол жеткізгені үшін «Алтын дәрігер» төс белгісімен марапатталды. 2025 жылдың сәуірінен Түркістан облыстық денсаулық сақтау басқармасы басшысының бұйрығымен облысқа штаттан тыс бас стоматолог болып тағайындалды. Облыстық, университет шеңберіндегі құрмет грамоталар иегері. Үш баланың әкесі. Ұлы мен қызы дәрігер – стоматологтар, қазіргі таңда халыққа қызмет көрсетуде өзі спортшы, жастайынан [[қазақша күрес]], [[еркін күрес]], [[самбо]], [[бокс]], папрашют спортымен шұғылданған. Еркін күрестен мастерлікке кандидат. Парашют спортынан 1 дәрежелі спортшы. 2015 жылы самбо күресінен егде жастағы «спорт шеберлері» арасында өткен Қазақстан Республикасы чемпионатында 82 келі салмақ дәрежесінде күміс медальды иемденді. 2021 жылы Университет шеңберінде ұйымдастырылған оқытушы профессорлар құрамы мен әкімшілік қызметкерлері арасында қол күрестен 2-ші орынға ие болып, «Тұран дауысы» әншілер байқауына қатысып Ермек Серкебаев атындағы номинациясының жүлдегері атанып дипломмен марапатталды. Қазіргі таңда ҚР-ның бас прокуратурасы бұйрығымен жоспардан тыс облыстық және басқа аймақтардағы стоматологиялық нысандарды тексеру жұмыстарында Түркістан облысының медицина және фармацевтика қызметтерінің сапасын тексеру комитетінің аккредиттелген сарапшысы санатында, комиссия құрамында қосымша қызмет етуде. Тағы да бір айта кететін қызықты жәйт: Мұқтар Әмзебекұлы 1989 жылы Орта Азия Түркістан әскери округі басшысының
бұйрығымен [[Өзбекстан|Өзбекстан Республикасы]]ның [[Ферғана облысы]]нда болған ұлтаралық қақтығысқа қатысып Ресей федерациясының Әуе–Десанттық әскери полкының құрамында көптеген әскери іс-шаралар мен жаттығуларға қатысты, атап айтатын болсақ: паршютпен үш дүркін секіру, автомат, пистолет қаруларынан оқ жаудыру арқылы нысанаға дөп тигізу машықтары, қарауылда тұрған сарбазды қалай қолға түсіру, жарылғыш тратил шашкасын детонатор арқылы қалай іске қосу және де пышақ,балта ұстаған қарсыласқа көрсететін қорғану және шабуыл жасау әрекеттері,Ферғана қаласы ішіндегі түнгі десанттық, патрульдік іс-қимылдарға қатысып парашют спортынан 1 дәрежелі төс белгі тағылды. 2025 жылдың 16 маусымында Оңтүстік Қазақстан Медицина Академиясының қорытынды аттестация комиссиясы шешімімен Мұқтар Әмзебекұлы бітіруші интерн түлектерге комиссия төрағасы болып 2 жыл мерзімге тағайындалды. 2020 жылы пандемия кезінде Мұқтар Әмзебекұлы Университеттің клиника- диагностикалық орталығында	жас өспірімдер мен жүкті әйелдердің ауыз қуысы ауруларын емдеу және профилактикалық шараларды жүргізуі барысында	ковид ауруына шалдығып, ауыр халде ауруханаға түсіп, емделіп сауығып шықты. Мұхтар Әмзебекұлы алғашқы егеменді еліміздің Оңтүстік өңіріндегі жоғарғы оқу орындарындағы «Стоматология» мамандығы бойынша негізін қалаушы жәнеде аталған бағыт бойынша ғылыми экспериментальды-клиникалық зерттеулер жүргізіп, диссертациялық тақырыбы бойынша пародонтология бағытында науқастарға тағайындалатын жаңа бағытта емдеу тәсілдерін жіті зерттеп, пародонт аурулары бар науқастардың жалпы емдеу протоколына жаңалық енгізген ғалымдардың бірегейі.</text>
      <sha1>gmjz3shpok37wh84c8tlf4d2swkr7nk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сұлтанахмет алаңы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780959</id>
    <revision>
      <id>3602275</id>
      <parentid>3602056</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11155" sha1="qlzjcsqx7ykl5f72gl2900ooppdoc58" xml:space="preserve">{{Алаң|атауы=Сұлтанахмет алаңы|сурет=Sultanahmet_Square_(Hippodrome),_Istanbul.jpg|сурет атауы=Алаң көрінісі|ел={{TUR}}|орналасуы=[[Ыстамбұл]], Түркия}}
'''Константинополь ипподромы''' ([[Грек тілі|грек]]. ''Ἱππόδρομος τῆς Κωνσταντινουπόλεως'', [[Латын тілі|лат]]. ''Circus Maximus Constantinopolitanus'', [[Түрік тілі|түр]]. ''Hipodrom'') — Шығыс Рим империясының астанасы Константинопольдегі спорттық әрі қоғамдық өмірдің басты орталығы болған ежелгі цирк пен ат жарысы алаңы. Қазіргі кезде оның орны Түркияның [[Ыстанбұл]] қаласындағы Сұлтанахмет алаңы (''Sultanahmet Meydanı'') деп аталады.

«Ипподром» сөзі гректің ''hippos'' — «ат» және ''dromos'' — «жол», «алаң» деген сөздерінен шыққан. Осыған байланысты түрік тілінде ол ''Atmeydanı'' («Ат алаңы») деп те аталады. Ежелгі дүниеде ат жарысы мен күйме жарыстары кең таралған ойын-сауық түрі болғандықтан, ипподромдар эллинистік, римдік және византиялық қалалардың маңызды нысандарының бірі саналды.

== Тарихы ==
=== Құрылысы ===
Константинополь ипподромы империялық астана кезеңінен бұрын салынған. Алғашқы ипподром қала әлі Византий (''Byzantium'') аталған кезде тұрғызылды. Б.з. 203 жылы император Септимий Север қаланы қайта құрып, қорған қабырғаларын кеңейтті және күйме жарыстары мен басқа да ойын-сауықтарға арналған ипподром салдырды.
[[Сурет:A view from The Sphendone of the Hippodrome.jpg|солға|нобай|500x500 нүкте|[[Византия империясы|Византия дәуіріндегі]] Константинопольдің виртуалды бейнесі , сол жақта ипподром.]]
324 жылы император Ұлы Константин Хрисополис шайқасындағы жеңісінен кейін Византий қаласын қайта құрып, оны ''Nova Roma'' («Жаңа Рим») деп атады. Кейін қала Константинополь атауымен белгілі болды. Константин қаланы айтарлықтай кеңейтіп, ипподромды қайта жөндеуден өткізді.

Константин дәуіріндегі ипподромның ұзындығы шамамен 450 метр, ені 130 метр болған. Жарыстың бастапқы қақпалары (''carceres'') солтүстік бөлігінде, ал жартылай дөңгелек трибунасы — ''сфендон'' оңтүстігінде орналасқан. Жарыс жолының ортасындағы бөгет — ''спина'' әртүрлі ескерткіштермен безендірілген.

Трибуналар шамамен 100 мың көрерменді сыйдыра алған. Жарыс жолы U тәрізді болған. Император ложасы — ''Kathisma'' — шығыс бөлікте орналасып, Үлкен сараймен арнайы өткел арқылы байланысқан.

== Безендірілуі ==
Ипподром құдайлар, императорлар, жануарлар мен батырлардың мүсіндерімен әшекейленген. Олардың арасында Лисипп жасаған Геракл мүсіні, Ромул мен Рем туралы композиция және әйгілі Жылан бағанасы болған.

Бастапқы қақпалардың үстінде алтын жалатылған төрт қола ат мүсіні тұрған. Кейін олар Төртінші крест жорығы кезінде Венецияға әкетіліп, қазіргі Әулие Марк соборының қасбетіне орнатылды.

Император VII Константин Багрянородный өз еңбегі ''De Ceremoniis''-те ипподромның салтанатты безендірілуін сипаттаған.

== Қызметі ==
Византия кезеңінде ипподром қаладағы қоғамдық өмірдің орталығы болды. Мұнда күйме жарыстары ұйымдастырылып, төрт негізгі команда жарысқан:
* Көктер (''Venetoi'')
* Жасылдар (''Prasinoi'')
* Қызылдар (''Rousioi'')
* Ақтар (''Leukoi'')

Кейін Қызылдар мен Ақтар әлсіреп, Көктер мен Жасылдарға қосылды.

Әр жарысқа төрт ат жеккен сегіз күйме қатысқан. Бұл жарыстар тек спорттық шара ғана емес, сонымен бірге император мен халықтың бір жерде бас қосатын сирек мүмкіндіктерінің бірі болды. Саяси пікірталастар мен халықтық толқулар да жиі осы ипподромда өткен.

532 жылғы әйгілі «Ника көтерілісі» кезінде шамамен 30 мың адам қаза тауып, көптеген ғимараттар, соның ішінде Айя-София шіркеуі қираған. Қазіргі [[Айя София]] сол көтерілістен кейін император I Юстинианның бұйрығымен қайта салынды.

Соңғы белгілі күйме жарысы 1200 жылы өткізілген.

== Құлдырауы ==
1204 жылғы Төртінші крест жорығынан кейін Константинополь қатты қирады. Венециялықтар ипподромдағы көптеген қазыналарды алып кеткен. 1453 жылы Осман сұлтаны II Мехмед қаланы жаулап алғаннан кейін ипподром біртіндеп қараусыз қалды. Османдар күйме жарыстарына қызығушылық танытпады, алайда алаң толықтай жойылып кетпеді. Кейін оның тастары құрылыс материалы ретінде пайдаланылды.

== Ипподром ескерткіштері ==
=== Жылан бағанасы ===
[[Сурет:Snake column Hippodrome Constantinople 2007.jpg|нобай|Жылан бағанасы]]
'''Жылан бағанасы''' (''Serpent Column'') алғашында б.з.д. V ғасырда гректердің парсыларды жеңу құрметіне Дельфыдағы Аполлон ғибадатханасында орнатылған. Ұлы Константин оны Константинопольге көшіріп әкеліп, ипподромның ортасына қойғызды.

Бағананың жоғарғы бөлігінде үш жылан басы ұстап тұрған алтын тостаған болған. XVII ғасырдың соңында жылан бастары сындырылған. Олардың бөліктері қазіргі кезде Ыстанбұл археологиялық музейінде сақтаулы.

=== Феодосий обелискі ===
'''Феодосий обелискісі''' бастапқыда Мысыр перғауыны III Тутмос заманында Карнак ғибадатханасында орнатылған. 390 жылы император I Феодосий оны Константинопольге әкелдіріп, ипподромның ортасына орнатқан.

Қызғылт граниттен жасалған обелиск бүгінге дейін жақсы сақталған.

=== Қабырғалы обелиск ===
X ғасырда император VII Константин Порфирогенит ипподромның екінші шетіне тағы бір обелиск орнаттырған. Ол бастапқыда алтын жалатылған қола тақталармен қапталған, бірақ Төртінші крест жорығы кезінде тоналған. Қазіргі кезде оның тас өзегі ғана сақталған.

=== Порфирий мүсіндері ===
VI ғасырдағы атақты күймеші Порфирийдің құрметіне ипподромда жеті мүсін орнатылған. Олар сақталмағанымен, екі тұғыры Ыстанбұл археологиялық музейінде тұр.

== Қазіргі жағдайы ==
Қазіргі кезде ипподром орны ресми түрде '''Сұлтанахмет алаңы''' деп аталады. Ежелгі жарыс жолының бағыты тас төсемдер арқылы белгіленгенімен, бастапқы жол қазіргі деңгейден шамамен екі метр төмен жатыр.
[[Сурет:Istanbul asv2021-11 img36 German Fountain.jpg|солға|нобай|Неміс субұрқағы]]
Ипподромнан бүгінге дейін үш негізгі ескерткіш сақталған:
* Феодосий обелискі
* Қабырғалы обелиск
* Жылан бағанасы

1900 жылы Германия үкіметі герман императоры II Вильгельмнің Ыстанбұлға сапары құрметіне салдырған неовизантиялық стильдегі '''Неміс субұрқағы''' ипподромның солтүстік бөлігінде орналасқан.

1950–1951 жылдары түрік археологы Рүстем Дүйұран ипподром аумағында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Кейінгі зерттеулер барысында трибуналардың қалдықтары мен бағаналар табылды.

1953–1976 жылдары шығарылған түрік 500 лира банкнотасының артқы бетінде Константинополь ипподромы бейнеленген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ыстанбұл алаңдары]]
[[Санат:Түркия сәулеті]]</text>
      <sha1>qlzjcsqx7ykl5f72gl2900ooppdoc58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602277</id>
      <parentid>3602275</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:49:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Түркия сәулеті|Түркия сәулеті]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Византия сәулеті|Византия сәулеті]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11159" sha1="cnga6o6l29hbuq4qit5v04eclpnhoxt" xml:space="preserve">{{Алаң|атауы=Сұлтанахмет алаңы|сурет=Sultanahmet_Square_(Hippodrome),_Istanbul.jpg|сурет атауы=Алаң көрінісі|ел={{TUR}}|орналасуы=[[Ыстамбұл]], Түркия}}
'''Константинополь ипподромы''' ([[Грек тілі|грек]]. ''Ἱππόδρομος τῆς Κωνσταντινουπόλεως'', [[Латын тілі|лат]]. ''Circus Maximus Constantinopolitanus'', [[Түрік тілі|түр]]. ''Hipodrom'') — Шығыс Рим империясының астанасы Константинопольдегі спорттық әрі қоғамдық өмірдің басты орталығы болған ежелгі цирк пен ат жарысы алаңы. Қазіргі кезде оның орны Түркияның [[Ыстанбұл]] қаласындағы Сұлтанахмет алаңы (''Sultanahmet Meydanı'') деп аталады.

«Ипподром» сөзі гректің ''hippos'' — «ат» және ''dromos'' — «жол», «алаң» деген сөздерінен шыққан. Осыған байланысты түрік тілінде ол ''Atmeydanı'' («Ат алаңы») деп те аталады. Ежелгі дүниеде ат жарысы мен күйме жарыстары кең таралған ойын-сауық түрі болғандықтан, ипподромдар эллинистік, римдік және византиялық қалалардың маңызды нысандарының бірі саналды.

== Тарихы ==
=== Құрылысы ===
Константинополь ипподромы империялық астана кезеңінен бұрын салынған. Алғашқы ипподром қала әлі Византий (''Byzantium'') аталған кезде тұрғызылды. Б.з. 203 жылы император Септимий Север қаланы қайта құрып, қорған қабырғаларын кеңейтті және күйме жарыстары мен басқа да ойын-сауықтарға арналған ипподром салдырды.
[[Сурет:A view from The Sphendone of the Hippodrome.jpg|солға|нобай|500x500 нүкте|[[Византия империясы|Византия дәуіріндегі]] Константинопольдің виртуалды бейнесі , сол жақта ипподром.]]
324 жылы император Ұлы Константин Хрисополис шайқасындағы жеңісінен кейін Византий қаласын қайта құрып, оны ''Nova Roma'' («Жаңа Рим») деп атады. Кейін қала Константинополь атауымен белгілі болды. Константин қаланы айтарлықтай кеңейтіп, ипподромды қайта жөндеуден өткізді.

Константин дәуіріндегі ипподромның ұзындығы шамамен 450 метр, ені 130 метр болған. Жарыстың бастапқы қақпалары (''carceres'') солтүстік бөлігінде, ал жартылай дөңгелек трибунасы — ''сфендон'' оңтүстігінде орналасқан. Жарыс жолының ортасындағы бөгет — ''спина'' әртүрлі ескерткіштермен безендірілген.

Трибуналар шамамен 100 мың көрерменді сыйдыра алған. Жарыс жолы U тәрізді болған. Император ложасы — ''Kathisma'' — шығыс бөлікте орналасып, Үлкен сараймен арнайы өткел арқылы байланысқан.

== Безендірілуі ==
Ипподром құдайлар, императорлар, жануарлар мен батырлардың мүсіндерімен әшекейленген. Олардың арасында Лисипп жасаған Геракл мүсіні, Ромул мен Рем туралы композиция және әйгілі Жылан бағанасы болған.

Бастапқы қақпалардың үстінде алтын жалатылған төрт қола ат мүсіні тұрған. Кейін олар Төртінші крест жорығы кезінде Венецияға әкетіліп, қазіргі Әулие Марк соборының қасбетіне орнатылды.

Император VII Константин Багрянородный өз еңбегі ''De Ceremoniis''-те ипподромның салтанатты безендірілуін сипаттаған.

== Қызметі ==
Византия кезеңінде ипподром қаладағы қоғамдық өмірдің орталығы болды. Мұнда күйме жарыстары ұйымдастырылып, төрт негізгі команда жарысқан:
* Көктер (''Venetoi'')
* Жасылдар (''Prasinoi'')
* Қызылдар (''Rousioi'')
* Ақтар (''Leukoi'')

Кейін Қызылдар мен Ақтар әлсіреп, Көктер мен Жасылдарға қосылды.

Әр жарысқа төрт ат жеккен сегіз күйме қатысқан. Бұл жарыстар тек спорттық шара ғана емес, сонымен бірге император мен халықтың бір жерде бас қосатын сирек мүмкіндіктерінің бірі болды. Саяси пікірталастар мен халықтық толқулар да жиі осы ипподромда өткен.

532 жылғы әйгілі «Ника көтерілісі» кезінде шамамен 30 мың адам қаза тауып, көптеген ғимараттар, соның ішінде Айя-София шіркеуі қираған. Қазіргі [[Айя София]] сол көтерілістен кейін император I Юстинианның бұйрығымен қайта салынды.

Соңғы белгілі күйме жарысы 1200 жылы өткізілген.

== Құлдырауы ==
1204 жылғы Төртінші крест жорығынан кейін Константинополь қатты қирады. Венециялықтар ипподромдағы көптеген қазыналарды алып кеткен. 1453 жылы Осман сұлтаны II Мехмед қаланы жаулап алғаннан кейін ипподром біртіндеп қараусыз қалды. Османдар күйме жарыстарына қызығушылық танытпады, алайда алаң толықтай жойылып кетпеді. Кейін оның тастары құрылыс материалы ретінде пайдаланылды.

== Ипподром ескерткіштері ==
=== Жылан бағанасы ===
[[Сурет:Snake column Hippodrome Constantinople 2007.jpg|нобай|Жылан бағанасы]]
'''Жылан бағанасы''' (''Serpent Column'') алғашында б.з.д. V ғасырда гректердің парсыларды жеңу құрметіне Дельфыдағы Аполлон ғибадатханасында орнатылған. Ұлы Константин оны Константинопольге көшіріп әкеліп, ипподромның ортасына қойғызды.

Бағананың жоғарғы бөлігінде үш жылан басы ұстап тұрған алтын тостаған болған. XVII ғасырдың соңында жылан бастары сындырылған. Олардың бөліктері қазіргі кезде Ыстанбұл археологиялық музейінде сақтаулы.

=== Феодосий обелискі ===
'''Феодосий обелискісі''' бастапқыда Мысыр перғауыны III Тутмос заманында Карнак ғибадатханасында орнатылған. 390 жылы император I Феодосий оны Константинопольге әкелдіріп, ипподромның ортасына орнатқан.

Қызғылт граниттен жасалған обелиск бүгінге дейін жақсы сақталған.

=== Қабырғалы обелиск ===
X ғасырда император VII Константин Порфирогенит ипподромның екінші шетіне тағы бір обелиск орнаттырған. Ол бастапқыда алтын жалатылған қола тақталармен қапталған, бірақ Төртінші крест жорығы кезінде тоналған. Қазіргі кезде оның тас өзегі ғана сақталған.

=== Порфирий мүсіндері ===
VI ғасырдағы атақты күймеші Порфирийдің құрметіне ипподромда жеті мүсін орнатылған. Олар сақталмағанымен, екі тұғыры Ыстанбұл археологиялық музейінде тұр.

== Қазіргі жағдайы ==
Қазіргі кезде ипподром орны ресми түрде '''Сұлтанахмет алаңы''' деп аталады. Ежелгі жарыс жолының бағыты тас төсемдер арқылы белгіленгенімен, бастапқы жол қазіргі деңгейден шамамен екі метр төмен жатыр.
[[Сурет:Istanbul asv2021-11 img36 German Fountain.jpg|солға|нобай|Неміс субұрқағы]]
Ипподромнан бүгінге дейін үш негізгі ескерткіш сақталған:
* Феодосий обелискі
* Қабырғалы обелиск
* Жылан бағанасы

1900 жылы Германия үкіметі герман императоры II Вильгельмнің Ыстанбұлға сапары құрметіне салдырған неовизантиялық стильдегі '''Неміс субұрқағы''' ипподромның солтүстік бөлігінде орналасқан.

1950–1951 жылдары түрік археологы Рүстем Дүйұран ипподром аумағында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Кейінгі зерттеулер барысында трибуналардың қалдықтары мен бағаналар табылды.

1953–1976 жылдары шығарылған түрік 500 лира банкнотасының артқы бетінде Константинополь ипподромы бейнеленген.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Ыстанбұл алаңдары]]
[[Санат:Византия сәулеті]]</text>
      <sha1>cnga6o6l29hbuq4qit5v04eclpnhoxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Толочин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780965</id>
    <revision>
      <id>3602207</id>
      <parentid>3602151</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Витебск облысы|Витебск облысы]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Витебск облысы қалалары|Витебск облысы қалалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9809" sha1="nt6wonl7ij03xx1opxf0zambrdrz9u9" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Толочин
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Талачы́н}}
 |сурет                   = Belarus-Talachyn-Church of Protection of Our Lady-2.jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Tałačyn, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Talačyn and Talačyn Rajon.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =25 |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =42 |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Толочин ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1433	
 |бұрынғы атаулары        = Друцк
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 199
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 10 200
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2136
 |пошта индексі           = 211092
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Talachyn
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Толочин''' ({{lang-be|Талачы́н}}) — [[Беларусь]] Республикасының [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Толочин ауданы]]ның әкімшілік орталығы және Толочин теміржол стансасы орналасқан.
Толочин халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 10 200 адамды құрады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ru.aznations.com/population/by/cities/talachyn?ysclid=mowqj4zpro325520697|title=Население Толочина 2026|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-8|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала Друт өзенінің жағасында, [[Орша]]дан 56 км, [[Витебск]]іден 128 км, [[Минск]]іден 177 км және Ресей Федерациясымен шекарадан 124 км қашықтықта орналасқан. Минск-Мәскеу темір жолы, сондай-ақ P19 Толочин-Крупки, P25 Витебск-Толочин және P26 Толочин-Круглое-Нежково автомобиль жолдары қала арқылы өтеді. M1 Брест-Мәскеу тас жолы қаладан 5 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=73_Tolochin|title=Толочин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-8|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Қала атауының шығу тегіне қатысты екі болжам бар. Біріншісіне сәйкес, бұл атау ескі славян тіліндегі «толока» сөзімен байланысты, яғни бірлескен жұмыс үшін жиналатын адамдар. Басқа зерттеушілер Толочиннің «тольчея» сөзінен шыққанын, бұл елді мекеннің сауда бағытына немесе халқының тығыз орналасуына нұсқайды деп болжайды. 
Қалай болғанда да, 1433 жылы Толочин Литва княздігінің құрамындағы қала ретінде аталған. Сол кезде моңғол шапқыншылығына дейінгі шағын князьдіктің астанасы болған ежелгі Друцк қаласы құлдырауға ұшыраған еді.

1772 жылы Польшаның (Польша-Литва Достастығы) алғашқы бөлінуі болды, бұл Толочинге де әсер етті. Қаланың Друт өзенінің шығыс жағалауында орналасқан бөлігі Ресейге беріліп, Ескі (орыс) Толочин деп аталды. Толочиннің батыс бөлігі Польшаның Жаңа немесе Заречный Толочин деген атауымен қалды. 1793 жылы Польша-Литва Достастығының таралуымен Толочиннің екі бөлігі қайта біріктірілді.

Толочин әскери қақтығыстар кезінде қатты зардап шекті. 1812 жылы қаланың жартысын Наполеон әскерлері қиратты, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланы Кайзер Германиясының армиясы, ал Ұлы Отан соғысы кезінде неміс нацистері қиратты.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9265-Tolochin.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Толочинский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-8|lang=}}&lt;/ref&gt;  

1920 жылдан бастап ол РСФСР Витебск губернаторлығының құрамына кірді. 1924 жылдың 17 маусымынан бастап Толочин Орша округінің құрамындағы ауданның орталығы, ал 1938 жылдан бастап Витебск облысының құрамына кірді. 1938 жылдың 27 қыркүйегінен бастап қалалық типтегі елді мекен болды. 
Толочин Ұлы Отан соғысынан кейін қалпына келтіріліп, 1955 жылы оған қала мәртебесі берілді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/tolochin/|title=Толочин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-8|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Бүгінгі таңда Толочинде бірнеше ірі кәсіпорындар орналасқан: крахмал зауыттары, зығыр зауыттары, май және ірімшік зауыты, тоқыма фабрикасы, орман шаруашылығы кәсіпорны, құрылыс және жол жөндеу компаниялары орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://marshryt.by/object/tolochin/|title=Витебская область Толочинский район Города и поселения Толочин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-8|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада экскурсия орталық алаңда басталады, онда XIX ғасырдағы классикалық беларусь классицизмінің жарқын үлгісі қалалық әкімдік бар. 
Жақын жерде аймақ тарихына арналған өлкетану мұражайы орналасқан: археологиялық олжалар, фольклорлық артефактілер және әйгілі жергілікті тұрғындардың жеке заттары көрмеге қойылған. 1860 жылдардағы фрескалары мен қаланың панорамалық көрінісін ұсынатын қоңырау мұнарасы бар Падуялық Әулие Антоний шіркеуі бар.
Туристер ғасырлар бойы өсіп келе жатқан емендері мен жаяу жүргіншілер жолымен қалалық саябақты, сондай-ақ Ұлы Отан соғысының құрметіне арналған мемориалдық кешенді көре алады. Мұнда әр жазда халық музыкасы фестивальдері өткізіледі.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD?ysclid=mowqakkq68478505290|title=Толочин: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-8|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>nt6wonl7ij03xx1opxf0zambrdrz9u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татьяна Николаевна Говорова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780989</id>
    <revision>
      <id>3602267</id>
      <parentid>3601951</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3275" sha1="0erfquswdq9yugbt4d4zch1cxayg40l" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}}

'''Татьяна Николаевна Говорова''' ([[1940 жыл|1940]] жылғы [[10 қыркүйек]], [[Кишинев|Кишинёв]] — [[2025 жыл|2025]] жылғы [[9 наурыз]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және [[Ресей|ресейлік]] театр және кино [[Актриса|актрисасы]], М. Н. Ермолова атындағы [[Мәскеу]] драма театры әртісі (1961—2025). [[1986 жыл|1986]] жылы [[РКФСР]]-дің еңбек сіңірген әртісі атағын алған.

== Өмірбаяны ==
Татьяна Николаевна Говорова 1940 жылғы 10 қыркүйекте Кишинёв қаласында дүниеге келген.

[[1961 жыл|1961]] жылы Орталық балалар театры жанындағы драма студиясын ([[Мария Кнебель]] курсы) тәмамдады. Одан кейін Орталық балалар театрында жұмыс істеді.

1961 жылы М. Н. Ермолова атындағы Мәскеу драма театры құрамына қабылданып, өмірінің соңына дейін осы театрда қызмет етті. Сол театрда [[1965 жыл|1965]] жылдың мамыр айында өзінің жалғыз махаббаты — актер [[Виктор Павловпен]] танысты. Олар 40 жыл некеде өмір сүрді.

Киноға [[1969 жыл|1969]] жылдан бастап түсе бастады. Негізінен күйеуімен бірге фильмдерге түскен: өзі қатысқан 28 фильмнің тек бесеуінде ғана Виктор Павлов ойнамаған.

[[1986 жыл|1986]] жылы [[РКФСР]]-дің еңбек сіңірген әртісі құрметті атағы берілді.

2025 жылғы 9 наурыз кешінде Мәскеу қаласында жедел жәрдем көлігінде 85 жасқа қараған шағында қайтыс болды. Кейбір мәліметтер бойынша, өлім себебі жүрек жеткіліксіздігі болған. Кунцево зиратында күйеуі, актер Виктор Павловтың қасына жерленді.

== Сыртқы сілтемелер ==

* [https://www.ermolova.ru/persones/troupe/view/95/ Татьяна Николаевна Говорова] туралы мәлімет М. Н. Ермолова атындағы Мәскеу драма театры сайтында.
* [https://www.mosfilm.ru/cinema/persons/govorova-tatyana-nikolaevna/ Татьяна Николаевна Говорова] туралы мәлімет «Мосфильм» киноконцерні сайтында.
* [https://kulturologia.ru/blogs/260618/39452/ Виктор Павлов және Татьяна Николаевна Говорова: әйел айлакерлігінен басталған 40 жылдық бақыт туралы мақала] — «Культурология» сайтында.

[[Санат:Актрисалар]]</text>
      <sha1>0erfquswdq9yugbt4d4zch1cxayg40l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Союз — Аполлон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>780995</id>
    <revision>
      <id>3602293</id>
      <parentid>3601952</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:27:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ерден Карсыбеков</username>
        <id>3744</id>
      </contributor>
      <origin>3602293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5072" sha1="82ch1w2ik5eulx3lodbtpcu18vodcxo" xml:space="preserve">{{Infobox_Spacecraft
| Name = ''Союз — Аполлон''
| Image = [[Сурет:ASTP patch.png|150px|Миссияның эмблемасы]]
| Caption = 
| Organization = 
| Major_Contractors = North American Rockwell, НПО «Энергия»
| Mission_Type = ғылыми серіктестік
| Launch = Союз: 15 шілде&lt;br&gt;12:20:00 [[UTC]], [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&lt;br&gt;Аполлон: 15 шілде&lt;br&gt;19:50:00 UTC, [[Кеннеди ғарыштық орталығы]]
| Launch_Vehicle = Союз-У зымыраны&lt;br&gt;Сатурн-1B зымыраны
| Mission_Duration = Союз: 6 күн&lt;br&gt;Аполлон: 9 күн 
| NSSDC_ID = 1975-065A&lt;br&gt;1975-066A
| Webpage = 
| Mass = Союз: 6790 кг&lt;br&gt;Аполлон: 14 768 кг
| Power = 
}}
'''Союз — Аполлон тәжірибелік ұшуы''' ({{lang-en|Apollo–Soyuz Test Project}}) — 1975 жылдың шілдесінде орын алған кеңестік [[Союз (ғарыш кемесі)|Союз-19]] бен америкалық [[Аполлон (ғарыш кемелері)|Аполлон]] аппараттарының ғарышқа ұшып, тоғысуымен аяқталған бірлескен миссиясы. Оның саяси маңыздылығына орай '''ғарыштағы қол алысу''' деген балама атау да кең тараған болатын.

[[Қырғи қабақ соғысы]] жағдайында болған екі елдің серіктестікке мүмкіндігі бар екенін көрсеткен бұл ұшу алғашқы халықаралық экипажды миссия болды. Оны өткізу туралы шешім 1972 жылдың 24 мамырында қабылданды.

Ғарышқа ұшыру, бос кеӊістікте тоғысу және қону теледидардан көрсетілген болатын. Кеңестер үшін бұл тікелей эфирде көрсетілген алғашқы ғарыш миссиясы болды.&lt;ref name=&quot;Space Sciences 1976&quot;&gt;Committee on Aeronautical and Space Sciences, Soviet Space Programs, 1971–75. Washington: U.S. Govt. Print. Off., 1976.&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Portrait of ASTP crews - restoration.jpg|нобай|240px|Алдағы қатарда: [[Доналд Слейтон|Слейтон]], [[Вэнс Бранд|Бранд]], [[Валерий Николаевич Кубасов|Кубасов]]; екінші қатарда: [[Томас Стаффорд|Стаффорд]], [[Алексей Архипович Леонов|Леонов]].]]
== Экипаж ==
* {{ту|КСРО}} [[Алексей Архипович Леонов|Алексей Леонов]] — командир (екінші ұшуы)
* {{ту|КСРО}} [[Валерий Николаевич Кубасов|Валерий Кубасов]] — бортинженер (екінші ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Томас Стаффорд]] — командир (төртінші және соӊғы ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Вэнс Бранд]] — басқару модулінің ұшқышы (алғашқы ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Доналд Слейтон]] — тоғысу модулінің ұшқышы (жалғыз ұшуы)

== Хронология ==
1975 жылдың 15 шілдесінде Мәскеу уақыты бойынша сағат 15:20-да [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырдан]] Союз-19 ғарышқа ұшты. Сол күні сағат 22:50-де [[Канаверал мүйісі]]нен Аполлон аппараты ұшырылды.

17 шілдеде олар ғарыштың бос кеңістігінде тоғысты және экипаждар қол алысты. Ғарыш кемелерінің бірлесіп ұшуы 47 сағат 7 минутқа созылды.&lt;ref&gt;''Suzanne Deffree''. [https://www.edn.com/apollo-soyuz-test-project-ends-space-race-july-17-1975/ Apollo-Soyuz Test Project ends Space Race, July 17, 1975] // EDN, 17.07.2019&lt;/ref&gt;
[[Сурет:ASTPDocking.gif|нобай|Тоғысу шағының анимациясы]]
19 шілдеде екі кеме қайтадан бөлек ұшуына оралды.

21 шілдеде Союз-19 Жерге қонды. Аполлон өз ұшуын үш тәуліктен кейін аяқтады.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
ASTPDockTest.gif|Тоғысуды Жерде сынап өткізу
ASTP handshake - cropped.jpg|Тарихи қол алысу сәті
Apollo-Soyuz Command Module.jpg|Калифорния мұражайындағы Аполлонның модулі
500Souz-ApoloR.jpg|Қазақстан теңгесі
&lt;/gallery&gt;
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Тағы қараңыз ==
* [[(2228) Союз-Аполлон]] астероиды
* [[Интеркосмос]] бағдарламасы

[[Санат:АҚШ—КСРО қатынастары]]</text>
      <sha1>82ch1w2ik5eulx3lodbtpcu18vodcxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602309</id>
      <parentid>3602293</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Стандарт</comment>
      <origin>3602309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5074" sha1="q6k1cxd47orltgzdrmjqx4tcij9b68w" xml:space="preserve">{{Infobox_Spacecraft
| Name = ''Союз — Аполлон''
| Image = [[Сурет:ASTP patch.png|150px|Миссияның эмблемасы]]
| Caption = 
| Organization = 
| Major_Contractors = North American Rockwell, НПО «Энергия»
| Mission_Type = ғылыми серіктестік
| Launch = Союз: 15 шілде&lt;br&gt;12:20:00 [[UTC]], [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&lt;br&gt;Аполлон: 15 шілде&lt;br&gt;19:50:00 UTC, [[Кеннеди ғарыштық орталығы]]
| Launch_Vehicle = Союз-У зымыраны&lt;br&gt;Сатурн-1B зымыраны
| Mission_Duration = Союз: 6 күн&lt;br&gt;Аполлон: 9 күн 
| NSSDC_ID = 1975-065A&lt;br&gt;1975-066A
| Webpage = 
| Mass = Союз: 6790 кг&lt;br&gt;Аполлон: 14 768 кг
| Power = 
}}
'''Союз — Аполлон тәжірибелік ұшуы''' ({{lang-en|Apollo–Soyuz Test Project}}) — 1975 жылдың шілдесінде орын алған кеңестік [[Союз (ғарыш кемесі)|Союз-19]] бен америкалық [[Аполлон (ғарыш кемелері)|Аполлон]] аппараттарының ғарышқа ұшып, тоғысуымен аяқталған бірлескен миссиясы. Оның саяси маңыздылығына орай '''ғарыштағы қол алысу''' деген балама атау да кең тараған болатын.

[[Қырғи қабақ соғысы]] жағдайында болған екі елдің серіктестікке мүмкіндігі бар екенін көрсеткен бұл ұшу алғашқы халықаралық экипажды миссия болды. Оны өткізу туралы шешім 1972 жылдың 24 мамырында қабылданды.

Ғарышқа ұшыру, бос кеӊістікте тоғысу және қону теледидардан көрсетілген болатын. Кеңестер үшін бұл тікелей эфирде көрсетілген алғашқы ғарыш миссиясы болды.&lt;ref name=&quot;Space Sciences 1976&quot;&gt;Committee on Aeronautical and Space Sciences, Soviet Space Programs, 1971–75. Washington: U.S. Govt. Print. Off., 1976.&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Portrait of ASTP crews - restoration.jpg|нобай|240px|Алдағы қатарда: [[Доналд Слейтон|Слейтон]], [[Вэнс Бранд|Бранд]], [[Валерий Николаевич Кубасов|Кубасов]]; екінші қатарда: [[Томас Стаффорд|Стаффорд]], [[Алексей Архипович Леонов|Леонов]].]]
== Экипаж ==
* {{ту|КСРО}} [[Алексей Архипович Леонов|Алексей Леонов]] — командир (екінші ұшуы)
* {{ту|КСРО}} [[Валерий Николаевич Кубасов|Валерий Кубасов]] — бортинженер (екінші ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Томас Стаффорд]] — командир (төртінші және соӊғы ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Вэнс Бранд]] — басқару модулінің ұшқышы (алғашқы ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Доналд Слейтон]] — тоғысу модулінің ұшқышы (жалғыз ұшуы)

== Хронология ==
1975 жылдың 15 шілдесінде Мәскеу уақыты бойынша сағат 15:20-да [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырдан]] Союз-19 ғарышқа ұшты. Сол күні сағат 22:50-де [[Канаверал мүйісі]]нен Аполлон аппараты ұшырылды.

17 шілдеде олар ғарыштың бос кеңістігінде тоғысты және экипаждар қол алысты. Ғарыш кемелерінің бірлесіп ұшуы 47 сағат 7 минутқа созылды.&lt;ref&gt;''Suzanne Deffree''. [https://www.edn.com/apollo-soyuz-test-project-ends-space-race-july-17-1975/ Apollo-Soyuz Test Project ends Space Race, July 17, 1975] // EDN, 17.07.2019&lt;/ref&gt;
[[Сурет:ASTPDocking.gif|нобай|Тоғысу шағының анимациясы]]
19 шілдеде екі кеме қайтадан бөлек ұшуына оралды.

21 шілдеде Союз-19 Жерге қонды. Аполлон өз ұшуын үш тәуліктен кейін аяқтады.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
ASTPDockTest.gif|Тоғысуды Жерде сынап өткізу
ASTP handshake - cropped.jpg|Тарихи қол алысу сәті
Apollo-Soyuz Command Module.jpg|Калифорния мұражайындағы Аполлонның модулі
500Souz-ApoloR.jpg|Қазақстан теңгесі
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[(2228) Союз-Аполлон]] астероиды
* [[Интеркосмос]] бағдарламасы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ—КСРО қатынастары]]</text>
      <sha1>q6k1cxd47orltgzdrmjqx4tcij9b68w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602311</id>
      <parentid>3602309</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3602311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5072" sha1="3ryki7l2i6cg5kjsyayr6trgg63hvge" xml:space="preserve">{{Infobox_Spacecraft
| Name = ''Союз — Аполлон''
| Image = [[Сурет:ASTP patch.png|150px|Миссияның эмблемасы]]
| Caption = 
| Organization = 
| Major_Contractors = North American Rockwell, НПО «Энергия»
| Mission_Type = ғылыми серіктестік
| Launch = Союз: 15 шілде&lt;br&gt;12:20:00 [[UTC]], [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңыр]]&lt;br&gt;Аполлон: 15 шілде&lt;br&gt;19:50:00 UTC, [[Кеннеди ғарыштық орталығы]]
| Launch_Vehicle = Союз-У зымыраны&lt;br&gt;Сатурн-1B зымыраны
| Mission_Duration = Союз: 6 күн&lt;br&gt;Аполлон: 9 күн 
| NSSDC_ID = 1975-065A&lt;br&gt;1975-066A
| Webpage = 
| Mass = Союз: 6790 кг&lt;br&gt;Аполлон: 14 768 кг
| Power = 
}}
'''Союз — Аполлон тәжірибелік ұшуы''' ({{lang-en|Apollo–Soyuz Test Project}}) — 1975 жылдың шілдесінде орын алған кеңестік [[Союз (ғарыш кемесі)|Союз-19]] бен америкалық [[Аполлон (ғарыш кемелері)|Аполлон]] аппараттарының ғарышқа ұшып, тоғысуымен аяқталған бірлескен миссиясы. Оның саяси маңыздылығына орай '''ғарыштағы қол алысу''' деген балама атау да кең тараған болатын.

[[Қырғи қабақ соғысы]] жағдайында болған екі елдің серіктестікке мүмкіндігі бар екенін көрсеткен бұл ұшу алғашқы халықаралық экипажды миссия болды. Оны өткізу туралы шешім 1972 жылдың 24 мамырында қабылданды.

Ғарышқа ұшыру, бос кеӊістікте тоғысу және қону теледидардан көрсетілген болатын. Кеңестер үшін бұл тікелей эфирде көрсетілген алғашқы ғарыш миссиясы болды.&lt;ref name=&quot;Space Sciences 1976&quot;&gt;Committee on Aeronautical and Space Sciences, Soviet Space Programs, 1971–75. Washington: U.S. Govt. Print. Off., 1976.&lt;/ref&gt;

[[Сурет:Portrait of ASTP crews - restoration.jpg|нобай|240px|Алдағы қатарда: [[Доналд Слейтон|Слейтон]], [[Вэнс Бранд|Бранд]], [[Валерий Николаевич Кубасов|Кубасов]]; екінші қатарда: [[Томас Стаффорд|Стаффорд]], [[Алексей Архипович Леонов|Леонов]].]]
== Экипаж ==
* {{ту|КСРО}} [[Алексей Архипович Леонов|Алексей Леонов]] — командир (екінші ұшуы)
* {{ту|КСРО}} [[Валерий Николаевич Кубасов|Валерий Кубасов]] — бортинженер (екінші ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Томас Стаффорд]] — командир (төртінші және соӊғы ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Вэнс Бранд]] — басқару модулінің ұшқышы (алғашқы ұшуы)
* {{ту|АҚШ}} [[Доналд Слейтон]] — тоғысу модулінің ұшқышы (жалғыз ұшуы)

== Хронология ==
1975 жылдың 15 шілдесінде Мәскеу уақыты бойынша сағат 15:20-да [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)|Байқоңырдан]] Союз-19 ғарышқа ұшты. Сол күні сағат 22:50-де [[Канаверал мүйісі]]нен Аполлон аппараты ұшырылды.

17 шілдеде олар ғарыштың бос кеңістігінде тоғысты және экипаждар қол алысты. Ғарыш кемелерінің бірлесіп ұшуы 47 сағат 7 минутқа созылды.&lt;ref&gt;''Suzanne Deffree''. [https://www.edn.com/apollo-soyuz-test-project-ends-space-race-july-17-1975/ Apollo-Soyuz Test Project ends Space Race, July 17, 1975] // EDN, 17.07.2019&lt;/ref&gt;
[[Сурет:ASTPDocking.gif|нобай|Тоғысу шағының анимациясы]]
19 шілдеде екі кеме қайтадан бөлек ұшуына оралды.

21 шілдеде Союз-19 Жерге қонды. Аполлон өз ұшуын үш тәуліктен кейін аяқтады.

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
ASTPDockTest.gif|Тоғысуды Жерде сынап өткізу
ASTP handshake - cropped.jpg|Тарихи қол алысу сәті
Apollo-Soyuz Command Module.jpg|Калифорния мұражайындағы Аполлонның модулі
500Souz-ApoloR.jpg|Қазақстан теңгесі
&lt;/gallery&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[(2228) Союз-Аполлон]] астероиды
* [[Интеркосмос]] бағдарламасы

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:АҚШ-КСРО қатынастары]]</text>
      <sha1>3ryki7l2i6cg5kjsyayr6trgg63hvge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Індет</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781001</id>
    <revision>
      <id>3602315</id>
      <parentid>3602077</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:26:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2346" sha1="fitd7p5ub18mcu1ruyh421r9744pke3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы      = Індет

|үсті            = {{#if:{{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}}

|сурет           = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = Жалпы мәліметі

|белгі2          = Ауруы
|мәтін2          = {{{Ауруы|}}}

|белгі3          = Вирус штамы
|мәтін3          = {{{Вирус штамы|}}}

|белгі4          = Қоздырғышы
|мәтін4          = {{{Қоздырғышы|}}}

|белгі5          = Орналасуы
|мәтін5          = {{{Орналасуы|}}}

|белгі6          = Бастапқы ошағы
|мәтін6          = {{{Бастапқы ошағы|}}}

|белгі7          = Алғашқы жағдай
|мәтін7          = {{{Алғашқы жағдай|}}}

|белгі8          = Дата
|мәтін8          = {{{Дата|}}}

|тақырыпша9      = Статистикасы

|белгі10         = Расталған жағдайлар
|мәтін10         = {{{Расталған жағдайлар|}}}

|белгі11         = Күдікті жағдайлар
|мәтін11         = {{{Күдікті жағдайлар|}}}

|белгі12         = Қайтыс болғандар
|мәтін12         = {{{Қайтыс болғандар|}}}

|белгі13         = Жазылғандар
|мәтін13         = {{{Жазылғандар|}}}

|белгі14         = Өлім көрсеткіші
|мәтін14         = {{{Өлім көрсеткіші|}}}

|тақырыпша15     = Басқа мәліметтері

|белгі16         = Денсаулық сақтау ұйымы
|мәтін16         = {{{Денсаулық сақтау ұйымы|}}}

|белгі17         = Веб-сайты
|мәтін17         = {{URL|{{{Веб-сайты|}}}}}

|тақырыпша+8     = {{#if: {{{Ортаққор|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Ортаққор}}}|{{{Атауы}}}]]'''}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fitd7p5ub18mcu1ruyh421r9744pke3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602316</id>
      <parentid>3602315</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:26:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2346" sha1="85qdxpj3279ke6uygc6bwb2ftzdzo9b" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы      = Індет

|үсті            = {{#if:{{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}}

|сурет           = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = Жалпы мәліметі

|белгі2          = Ауруы
|мәтін2          = {{{Ауруы|}}}

|белгі3          = Вирус штамы
|мәтін3          = {{{Вирус штамы|}}}

|белгі4          = Қоздырғышы
|мәтін4          = {{{Қоздырғышы|}}}

|белгі5          = Орналасуы
|мәтін5          = {{{Орналасуы|}}}

|белгі6          = Бастапқы ошағы
|мәтін6          = {{{Бастапқы ошағы|}}}

|белгі7          = Алғашқы жағдай
|мәтін7          = {{{Алғашқы жағдай|}}}

|белгі8          = Дата
|мәтін8          = {{{Дата|}}}

|тақырыпша9      = Статистикасы

|белгі10         = Расталған жағдайлар
|мәтін10         = {{{Расталған жағдайлар|}}}

|белгі11         = Күдікті жағдайлар
|мәтін11         = {{{Күдікті жағдайлар|}}}

|белгі12         = Қайтыс болғандар
|мәтін12         = {{{Қайтыс болғандар|}}}

|белгі13         = Жазылғандар
|мәтін13         = {{{Жазылғандар|}}}

|белгі14         = Өлім көрсеткіші
|мәтін14         = {{{Өлім көрсеткіші|}}}

|тақырыпша15     = Басқа мәліметтері

|белгі16         = Денсаулық сақтау ұйымы
|мәтін16         = {{{Денсаулық сақтау ұйымы|}}}

|белгі17         = Веб-сайты
|мәтін17         = {{URL|{{{Веб-сайты|}}}}}

|тақырыпша18     = {{#if: {{{Ортаққор|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Ортаққор}}}|{{{Атауы}}}]]'''}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>85qdxpj3279ke6uygc6bwb2ftzdzo9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602317</id>
      <parentid>3602316</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="70fflnyc0r5lcyi5e7a9m5qumgq0ylg" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы      = Індет

|үсті            = {{#if:{{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}}

|сурет           = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = Жалпы мәліметі

|белгі2          = Ауруы
|мәтін2          = {{{Ауруы|}}}

|белгі3          = Вирус штамы
|мәтін3          = {{{Вирус штамы|}}}

|белгі4          = Қоздырғышы
|мәтін4          = {{{Қоздырғышы|}}}

|белгі5          = Орналасуы
|мәтін5          = {{{Орналасуы|}}}

|белгі6          = Бастапқы ошағы
|мәтін6          = {{{Бастапқы ошағы|}}}

|белгі7          = Алғашқы жағдай
|мәтін7          = {{{Алғашқы жағдай|}}}

|белгі8          = Дата
|мәтін8          = {{{Дата|}}}

|тақырыпша9      = Статистикасы

|белгі10         = Расталған жағдайлар
|мәтін10         = {{{Расталған жағдайлар|}}}

|белгі11         = Күдікті жағдайлар
|мәтін11         = {{{Күдікті жағдайлар|}}}

|белгі12         = Қайтыс болғандар
|мәтін12         = {{{Қайтыс болғандар|}}}

|белгі13         = Жазылғандар
|мәтін13         = {{{Жазылғандар|}}}

|белгі14         = Өлім көрсеткіші
|мәтін14         = {{{Өлім көрсеткіші|}}}

|тақырыпша15     = Басқа мәліметтері

|белгі16         = Денсаулық сақтау ұйымы
|мәтін16         = {{{Денсаулық сақтау ұйымы|}}}

|белгі17         = Веб-сайты
|мәтін17         = {{URL|{{{homepage|{{{Сайты|}}}}}}}}
|класс17         = url

|тақырыпша18     = {{#if: {{{Ортаққор|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Ортаққор}}}|{{{Атауы}}}]]'''}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>70fflnyc0r5lcyi5e7a9m5qumgq0ylg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602318</id>
      <parentid>3602317</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2518" sha1="c8qiyc6cwb54o7g2wyulia9hnokhptj" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы      = Індет

|үсті            = {{#if:{{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}}

|сурет           = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = Жалпы мәліметі

|белгі2          = Ауруы
|мәтін2          = {{{Ауруы|}}}

|белгі3          = Вирус штамы
|мәтін3          = {{{Вирус штамы|}}}

|белгі4          = Қоздырғышы
|мәтін4          = {{{Қоздырғышы|}}}

|белгі5          = Орналасуы
|мәтін5          = {{{Орналасуы|}}}

|белгі6          = Бастапқы ошағы
|мәтін6          = {{{Бастапқы ошағы|}}}

|белгі7          = Алғашқы жағдай
|мәтін7          = {{{Алғашқы жағдай|}}}

|белгі8          = Дата
|мәтін8          = {{{Дата|}}}

|тақырыпша9      = Статистикасы

|белгі10         = Расталған жағдайлар
|мәтін10         = {{{Расталған жағдайлар|}}}

|белгі11         = Күдікті жағдайлар
|мәтін11         = {{{Күдікті жағдайлар|}}}

|белгі12         = Қайтыс болғандар
|мәтін12         = {{{Қайтыс болғандар|}}}

|белгі13         = Жазылғандар
|мәтін13         = {{{Жазылғандар|}}}

|белгі14         = Өлім көрсеткіші
|мәтін14         = {{{Өлім көрсеткіші|}}}

|тақырыпша15     = Басқа мәліметтері

|белгі16         = Денсаулық сақтау ұйымы
|мәтін16         = {{{Денсаулық сақтау ұйымы|}}}

|белгі17         = Веб-сайты
|мәтін17         = {{URL|{{{homepage|{{{Сайты|}}}}}}}}
|класс17         = url

|тақырыпша18     = {{#if: {{{Ортаққор|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Ортаққор}}}|{{{Атауы}}}]]'''}}

|асты            = {{#if: {{{атауы|}}}{{{сурет|}}}{{{Вирус штамы|}}}{{{Орналасуы|}}}{{{Дата|}}}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c8qiyc6cwb54o7g2wyulia9hnokhptj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602319</id>
      <parentid>3602318</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2608" sha1="1zrc6qckcdrmqcfra7d06ynody0lewv" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Инфобокс
|үлгі_атауы      = Індет

|үсті            = {{#if:{{{Атауы|}}}|{{{Атауы}}}|{{PAGENAME}}}}

|сурет           = {{#if:{{{Сурет|}}}|[[Сурет:{{{Сурет}}}|{{#if:{{{Сурет ені|}}}|{{{Сурет ені}}}|220px}}|Сурет]]}}
|сурет_атауы     = {{#if:{{{Сурет тақырыбы|}}} | &lt;small&gt;{{{Сурет тақырыбы}}}&lt;/small&gt;}}

|тақырыпша1      = Жалпы мәліметі

|белгі2          = Ауруы
|мәтін2          = {{{Ауруы|}}}

|белгі3          = Вирус штамы
|мәтін3          = {{{Вирус штамы|}}}

|белгі4          = Қоздырғышы
|мәтін4          = {{{Қоздырғышы|}}}

|белгі5          = Орналасуы
|мәтін5          = {{{Орналасуы|}}}

|белгі6          = Бастапқы ошағы
|мәтін6          = {{{Бастапқы ошағы|}}}

|белгі7          = Алғашқы жағдай
|мәтін7          = {{{Алғашқы жағдай|}}}

|белгі8          = Дата
|мәтін8          = {{{Дата|}}}

|тақырыпша9      = Статистикасы

|белгі10         = Расталған жағдайлар
|мәтін10         = {{{Расталған жағдайлар|}}}

|белгі11         = Күдікті жағдайлар
|мәтін11         = {{{Күдікті жағдайлар|}}}

|белгі12         = Қайтыс болғандар
|мәтін12         = {{{Қайтыс болғандар|}}}

|белгі13         = Жазылғандар
|мәтін13         = {{{Жазылғандар|}}}

|белгі14         = Өлім көрсеткіші
|мәтін14         = {{{Өлім көрсеткіші|}}}

|тақырыпша15     = {{#if:{{{Денсаулық сақтау ұйымы|}}}{{{homepage|}}}{{{Сайты|}}}|Басқа мәліметтері}}

|белгі16         = Денсаулық сақтау ұйымы
|мәтін16         = {{{Денсаулық сақтау ұйымы|}}}

|белгі17         = Веб-сайты
|мәтін17         = {{URL|{{{homepage|{{{Сайты|}}}}}}}}
|класс17         = url

|тақырыпша18     = {{#if: {{{Ортаққор|}}} |[[Сурет:Commons-logo.svg|15px|link=Ортаққор]] '''[[:commons:Category:{{{Ортаққор}}}|{{{Атауы}}}]]'''}}

|асты            = {{#if: {{{атауы|}}}{{{сурет|}}}{{{Вирус штамы|}}}{{{Орналасуы|}}}{{{Дата|}}}}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1zrc6qckcdrmqcfra7d06ynody0lewv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Індет/doc</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781002</id>
    <revision>
      <id>3602278</id>
      <parentid>3602072</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <origin>3602278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="835" sha1="fpw0z0hzellygcnsndr7hxh5opynppv" xml:space="preserve">== Қолданылуы ==
&lt;pre&gt;
{{Індет
|Атауы                  = 
|Сурет                  = 
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 
|Ауруы                  = 
|Вирус штамы            = 
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = 
|Расталған жағдайлар    = 
|Күдікті жағдайлар      = 
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
&lt;/pre&gt;
&lt;includeonly&gt;[[Санат:Үлгілер:Инфобокстар:Медицина]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>fpw0z0hzellygcnsndr7hxh5opynppv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781004</id>
    <revision>
      <id>3602240</id>
      <parentid>3602198</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Індеттің өршуі */</comment>
      <origin>3602240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25601" sha1="n47jtoaz2fjt3ifwnyoco2hibmm0y3t" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді. Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

​2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды. Ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге әлі де Кабо-Верде аумақтық суларында тұр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сегіз, ал Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі бір күдікті жағдайды (барлығы тоғыз) тіркеді, оның ішінде 8 мамырға дейін бес жағдай ресми түрде расталды. Жиынтығы үш адам қайтыс болды, олардың біреуінің өліміне Анд вирусы себеп болғаны анықталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>n47jtoaz2fjt3ifwnyoco2hibmm0y3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602244</id>
      <parentid>3602240</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Індеттің өршуі */</comment>
      <origin>3602244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28819" sha1="gbwy9y2jvnrtvhq6r4discvvcjqr2mb" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді. Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

​2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды. Ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге әлі де Кабо-Верде аумақтық суларында тұр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сегіз, ал Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі бір күдікті жағдайды (барлығы тоғыз) тіркеді, оның ішінде 8 мамырға дейін бес жағдай ресми түрде расталды. Жиынтығы үш адам қайтыс болды, олардың біреуінің өліміне Анд вирусы себеп болғаны анықталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>gbwy9y2jvnrtvhq6r4discvvcjqr2mb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602313</id>
      <parentid>3602244</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:22:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8 мамыр */</comment>
      <origin>3602313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32710" sha1="iipig3nya8x9c9ftdwz5b9tdzd7a08r" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді. Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

​2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды. Ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге әлі де Кабо-Верде аумақтық суларында тұр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сегіз, ал Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі бір күдікті жағдайды (барлығы тоғыз) тіркеді, оның ішінде 8 мамырға дейін бес жағдай ресми түрде расталды. Жиынтығы үш адам қайтыс болды, олардың біреуінің өліміне Анд вирусы себеп болғаны анықталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>iipig3nya8x9c9ftdwz5b9tdzd7a08r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602314</id>
      <parentid>3602313</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:24:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33063" sha1="pjurzm6due2hvw1sfte89zrwn8zky0g" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді. Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

​2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды. Ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге әлі де Кабо-Верде аумақтық суларында тұр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сегіз, ал Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі бір күдікті жағдайды (барлығы тоғыз) тіркеді, оның ішінде 8 мамырға дейін бес жағдай ресми түрде расталды. Жиынтығы үш адам қайтыс болды, олардың біреуінің өліміне Анд вирусы себеп болғаны анықталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>pjurzm6due2hvw1sfte89zrwn8zky0g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602329</id>
      <parentid>3602314</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:39:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33064" sha1="fn8gjsnuun72fyiyv8pdwl8be4nxr83" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

​2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды. Ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге әлі де Кабо-Верде аумақтық суларында тұр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сегіз, ал Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі бір күдікті жағдайды (барлығы тоғыз) тіркеді, оның ішінде 8 мамырға дейін бес жағдай ресми түрде расталды. Жиынтығы үш адам қайтыс болды, олардың біреуінің өліміне Анд вирусы себеп болғаны анықталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>fn8gjsnuun72fyiyv8pdwl8be4nxr83</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602331</id>
      <parentid>3602329</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32841" sha1="bey9yv5osw91175hpodmunqbe8owxgv" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>bey9yv5osw91175hpodmunqbe8owxgv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602333</id>
      <parentid>3602331</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 8 мамыр */</comment>
      <origin>3602333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33324" sha1="0icv82z901nol05qpzq97sinhc9kgaa" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>0icv82z901nol05qpzq97sinhc9kgaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602336</id>
      <parentid>3602333</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33369" sha1="sj9w9mkvpcckrno4i83gbaur9n7n8du" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>sj9w9mkvpcckrno4i83gbaur9n7n8du</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602337</id>
      <parentid>3602336</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34541" sha1="c0snmx5re3jjzjmuyznehc18kent7t9" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 5&lt;ref&gt;{{cite news |title=Five of eight suspected hantavirus cases from cruise ship now confirmed |url=https://www.bbc.com/news/live/cy592qeq071t?post=asset%3Ac87c0122-af43-4c55-9af3-17522a816bcb |access-date=7 May 2026 |work=BBC News |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>c0snmx5re3jjzjmuyznehc18kent7t9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602338</id>
      <parentid>3602337</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34584" sha1="9tub93m1ipy9w1smwvi7qmo81zzbmot" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>9tub93m1ipy9w1smwvi7qmo81zzbmot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602339</id>
      <parentid>3602338</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:58:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34627" sha1="gxd9ut4p4q6bzjizepx299qu4p0zse1" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{stub}}</text>
      <sha1>gxd9ut4p4q6bzjizepx299qu4p0zse1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602340</id>
      <parentid>3602339</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T20:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34618" sha1="tsjvc86cycagd9hug34hwnj4azbjonx" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>tsjvc86cycagd9hug34hwnj4azbjonx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602341</id>
      <parentid>3602340</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T21:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3602341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35350" sha1="qpt9ida117or2p6b5hvemcdgdo7g83k" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]]
[[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]]
[[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]]
[[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]]
[[Санат:Асенсьон аралы]]
[[Санат:Хантавирус індеттері]]
[[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Прая]]
[[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]]</text>
      <sha1>qpt9ida117or2p6b5hvemcdgdo7g83k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602541</id>
      <parentid>3602341</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35429" sha1="fk1e1mz516jfryfj4h6mgo46p8mcu34" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Хантавирус инфекциясы]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]]
[[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]]
[[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]]
[[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]]
[[Санат:Асенсьон аралы]]
[[Санат:Хантавирус індеттері]]
[[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Прая]]
[[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]]</text>
      <sha1>fk1e1mz516jfryfj4h6mgo46p8mcu34</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602543</id>
      <parentid>3602541</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:23:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* 9 мамыр */</comment>
      <origin>3602543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37309" sha1="p2grpi6ro6eiu0d1p0tas7vksni0aee" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Індет
|Атауы                  = MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті
|Сурет                  = 2025 Hondius - IMO 9818709 by 2eight - 9SC4311.jpg
|Сурет ені              = 
|Сурет тақырыбы         = 2025 жылғы маусымдағы [[Шпицберген]]дегі [[MV Hondius]]
|Ауруы                  = Хантавирустық инфекция, оның ішінде хантавирустық өкпе синдромы
|Вирус штамы            = [[Анд вирусы]]&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.cbc.ca/news/health/hondius-ship-hantavirus-andes-strain-9.7189281 |title=Hondius ship hantavirus Andes strain |work=[[CBC News]] |access-date=7 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Қоздырғышы             = 
|Орналасуы              = 
|Бастапқы ошағы         = 
|Алғашқы жағдай         = 
|Дата                   = [[1 сәуір]] [[2026 жыл]]дан – қазірге дейін
|Расталған жағдайлар    = 6&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise
|url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/who-reports-six-confirmed-hantavirus-cases-tied-spain-bound-cruise-2026-05-08/ |access-date=8 May 2026 |work=Reuters |date=8 May 2026 }}&lt;/ref&gt;
|Күдікті жағдайлар      = 8&lt;ref&gt;{{cite news |title=WHO reports six confirmed hantavirus cases tied to Spain-bound cruise}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Қайтыс болғандар       = 
|Жазылғандар            = 
|Өлім көрсеткіші        = 3&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot; /&gt;
|Денсаулық сақтау ұйымы = 
|Веб-сайты              = 
}}
2026 жылғы сәуірде голландиялық «[[MV Hondius]]&lt;nowiki/&gt;» круиздік кемесінде [[Анд вирусы]]нан туындаған хантавирус індеті анықталды. 2026 жылғы 1 сәуірде кеме Аргентинаның [[Ушуая]] қаласынан жолға шыққан болатын. 11 сәуірде кеме бортында бір жолаушы вирустан қайтыс болып, оның денесі араға он үш күн салып, 24 сәуірде [[Әулие Елена аралы]]нда кемеден шығарылды. Сол жерде марқұмның әйелі де кемеден түсіп қалды. Екі күннен кейін ол да [[Йоханнесбург]]тегі ауруханада көз жұмды. Испания Денсаулық сақтау министрлігі кеменің келуіне рұқсат бергеннен кейін, 6 мамырда лайнер Тенерифеге бағыт алды. Онда жолаушылар өз елдеріне эвакуацияланады деп жоспарлануда. Бұған дейін кеме [[Кабо-Верде]]дегі [[Прая]] портына тоқтаған болатын; Канар аралдарының президенті [[Фернандо Клавихо]] арал тұрғындарының қауіпсіздігіне алаңдап, кеменің келуіне қарсылық білдірген еді.

Анд вирусы — адамнан адамға жұғатыны белгілі жалғыз [[Ортохантавирус|хантавирус]] түрі. Мұндай таралу түрі сирек кездескенімен, бұған дейін де, негізінен, жақын әрі ұзақ уақыт бойы жанасқан жағдайларда орын алған. Індет басталғаннан бері [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] бұл құбылыстың сиректігіне байланысты эпидемия қаупі төмен екенін және бұрынғы ошақтарда тек жақын жанасқан адамдар арасында ғана шектеулі таралу байқалғанын баса айтып келеді.

Әулие Елена аралына аялдау кезінде кемеден 30 жолаушы түскен, қазіргі уақытта олардың барлығын Ұлыбританияның денсаулық сақтау қауіпсіздігі агенттігі (UKHSA) бақылауға алды. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) бұл індетті 3-деңгейдегі төтенше жағдай ретінде жіктеді, ал Нидерландының Қоғамдық денсаулық сақтау және қоршаған орта ұлттық институты оған A2 деңгейіндегі жұқпалы ауру мәртебесін берді. 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, жолаушылар Оңтүстік Африка, Нидерланды, Германия, Әулие Елена аралы, Испания және Швейцария ауруханаларына жатқызылды, ал кеме қосымша медициналық ресурстармен және бортындағы 147 адаммен бірге Тенерифеге бағыт алып барады. ДДҰ мәліметінше, 9 мамырдағы жағдай бойынша сегіз күдікті жағдай тіркелген, оның ішінде алтауы расталған. Барлығы үш өлім жағдайы орын алды, оның екеуіне Анд вирусы себеп болғаны расталды.

== Алғышарттар ==
=== Хантавирус ===
{{Негізгі мақала|Ортохантавирус}}
​Хантавирустар — [[кеміргіштер]]ді, кейде адамдарды инфекциялайтын вирустардың елуден астам түрі.&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt; Кеміргіштерде хантавирустық инфекциялар әдетте созылмалы түрде өткенімен, ешқандай симптомдар тудырмайды. Инфекцияланған жануарлар вирусты сау жануарларға өздерінің нәжісінен, зәрлерінен, сілекейінен және қанынан бөлінетін аэрозольдер немесе тамшылар арқылы,&lt;ref name=&quot;douglas-2021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Douglas KO, Payne K, Sabino-Santos G Jr, Agard J |title=Influence of Climatic Factors on Human Hantavirus Infections in Latin America and the Caribbean: A Systematic Review |journal=Pathogens |volume=11 |issue=1 |page=15 |date=23 December 2021 |pmid=35055965 |pmc=8778283 |doi=10.3390/pathogens11010015 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=5 May 2026 |title=Hantavirus strain that spreads between humans found in cruise ship passengers |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/ce8pypvjx1ko |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Aikman |first1=Ian |last2=Fihlani |first2=Pumza }}&lt;/ref&gt; ластанған азық-түлікті тұтыну арқылы немесе теріден немесе жүннен түсетін вирус бөлшектері арқылы тарата алады.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Souza MH, Patel TR |title=Biodefense Implications of New-World Hantaviruses |journal=Front Bioeng Biotechnol |volume=8 |issue= |article-number=925 |date=7 August 2020 |pmid=32850756 |pmc=7426369 |doi=10.3389/fbioe.2020.00925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Анд вирусы]] — [[Hantaviridae]] вирустар тұқымдасына жататын [[Түр (биология)|түр]]. Адамдарда Анд вирусы әдетте [[хантавирустық өкпе синдромы]]н — жүрек пен тыныс алу жүйесіне әсер ететін ауыр дертті тудырады.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Rui-Xu |last2=Gong |first2=Huan-Yu |last3=Wang |first3=Xiu |last4=Sun |first4=Ming-Hui |last5=Ji |first5=Yu-Fei |last6=Tan |first6=Su-Mei |last7=Chen |first7=Ji-Ming |last8=Shao |first8=Jian-Wei |last9=Liao |first9=Ming |date=8 August 2023 |title=Zoonotic Hantaviridae with Global Public Health Significance |journal=Viruses |language=en |volume=15 |issue=8 |pages=1705 |doi=10.3390/v15081705 |doi-access=free |issn=1999-4915 |pmc=10459939 |pmid=37632047 }}&lt;/ref&gt;

6 мамырда індеттің таралуына әдетте Оңтүстік Америкада кездесетін [[Анд вирусы]] себеп болғаны расталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=4 May 2026 |title=Hantavirus: What is the cruise ship virus and how is it spread? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8r8j1l6j0go |access-date=6 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last1=Hughes |first1=Dominic |last2=Roxby |first2=Philippa |last3=Mundasad |first3=Smitha }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot; /&gt; Хантавирустар, әдетте, тек кеміргіштер арқылы таралғанымен, Анд вирусының сирек жағдайларда, әсіресе тығыз немесе ұзақ уақыт жанасқан адамдар арасында жұғатыны құжатталған.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;parakozov-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |date=6 May 2026 |title=Hantavirus-hit cruise ship to sail to Spain; rare Andes strain confirmed |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |ref={{harvid|Parakozov|2026a}} }}&lt;/ref&gt; «Hondius» бортындағы індеттің таралуына ішінара адамнан адамға жұғу механизмі себеп болды деп есептеледі.&lt;ref name=&quot;roberts-2026&quot;&gt;{{Cite news |date=7 May 2026 |title=How worried should we be about getting Hantavirus? |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c98r199e195o |access-date=7 May 2026 |website=[[BBC News]] |language=en-GB |last=Roberts |first=Michelle }}&lt;/ref&gt; Бұған дейінгі індет ошақтарының ішінде Аргентинадағы «супер-таратқыш» оқиғасы белгілі, онда вирустың бір рет енуі 34 адамның инфекция жұқтыруына әкелген болатын.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Martínez |first1=V. P. |last2=Di Paola |first2=N. |last3=Alonso |first3=D. O. |last4=Pérez-Sautu |first4=U. |last5=Bellomo |first5=C. M. |last6=Iglesias |first6=A. A. |last7=Coelho |first7=R. M. |last8=López |first8=B. |last9=Periolo |first9=N. |last10=Larson |first10=P. A. |last11=Nagle |first11=E. R. |last12=Chitty |first12=J. A. |last13=Pratt |first13=C. B. |last14=Díaz |first14=J. |last15=Cisterna |first15=D. |last16=Campos |first16=J. |last17=Sharma |first17=H. |last18=Dighero-Kemp |first18=B. |last19=Biondo |first19=E. |last20=Lewis |first20=L. |last21=Anselmo |first21=C. |last22=Olivera |first22=C. P. |last23=Pontoriero |first23=F. |last24=Lavarra |first24=E. |last25=Kuhn |first25=J. H. |last26=Strella |first26=T. |last27=Edelstein |first27=A. |last28=Burgos |first28=M. I. |last29=Kaler |first29=M. |last30=Rubinstein |first30=A. |display-authors=1 |title=&quot;Super-Spreaders&quot; and Person-to-Person Transmission of Andes Virus in Argentina |url=https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMoa2009040 |access-date=7 May 2026 |journal=The New England Journal of Medicine |date=2020 |volume=383 |issue=23 |pages=2230–2241 |language=en |doi=10.1056/NEJMoa2009040 |pmid=33264545 }}&lt;/ref&gt;

=== MV Hondius ===
«MV Hondius» кемесі нидерландылық «[[Oceanwide Expeditions]]&lt;nowiki/&gt;» компаниясына тиесілі.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Risemberg |first2=Annie |date=5 May 2026 |title=Inside the cruise ship at the center of a rare hantavirus outbreak |url=https://apnews.com/article/hantavirus-ship-cape-verde-mv-hondius-footage-c6b3db5ab10fefbd9ece0b036e47188b |access-date=6 May 2026 |website=[[AP News]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Кемеде 95 каютада 196 жолаушыға арналған орын және 72 адамнан тұратын экипаж бар.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ship-db.de/nawbn.php?wbn_nr=BGLS484010D |title=Hondius |publisher=Ship database |language=German |access-date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Кеме 1 сәуірде әлемдегі ең қиыр оңтүстікте орналасқан қала — Аргентинаның Ушуая қаласынан&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pathak |first=Prannay |date=7 April 2026 |title=How the World Ends: One Day in Ushuaia |url=https://www.esquireindia.co.in/lifestyle/travel/ushuaia-life-in-the-worlds-southernmost-city |access-date=7 May 2026 |website=[[Esquire India]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Антарктидаға және «Оңтүстік Атлант мұхитындағы бірнеше оқшауланған аралдарға» бару жоспарымен аттанды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; «Hondius» бортында 23 ұлттың өкілдерінен тұратын шамамен 150 жолаушы мен экипаж мүшесі болды.{{efn|Кейбір деректерде жолаушылар саны 147 деп көрсетілсе, енді бір мәліметтерде 149 адам деп хабарланды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Cruise passengers tell of life on board stranded ship after hantavirus outbreak |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype7ededzo |access-date=6 May 2026 |work=[[BBC News]] |date=6 May 2026 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot; /&gt;}}&lt;ref name=&quot;hesman-saey-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Hesman Saey |first1=Tina |title=What to know about a rare hantavirus outbreak at sea |url=https://www.sciencenews.org/article/hantavirus-cruise-ship-outbreak-health |access-date=6 May 2026 |work=[[Science News]] |date=5 May 2026 }}&lt;/ref&gt; Жолаушылардың басым бөлігі Испания, Франция, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген, ал экипаждың негізгі бөлігі Филиппин азаматтарынан құралған.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spain to receive hantavirus-hit cruise ship in Canary Islands |url=https://www.channelnewsasia.com/world/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-evacuation-6101711 |access-date=6 May 2026 |work=[[Channel News Asia]] |date=6 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; Круиздегі каюта орындарының бағасы 14 000 еуродан 22 000 еуроға дейінгі аралықты қамтыды.&lt;ref name=&quot;reuters roy&quot;&gt;{{cite news |last=Roy |first=Francesca |date=4 May 2026 |title=Seven cases of hantavirus identified on cruise ship, WHO says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/seven-cases-hantavirus-identified-cruise-ship-who-says-2026-05-04/ |access-date=7 May 2026 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;

== Індеттің өршуі ==
=== 1 сәуір – 5 мамыр ===
Кеме 1 сәуірде Ушуаядан 175 жолаушымен және экипаж мүшесімен жолға шықты.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot;&gt;{{Cite web |title=Press update {{!}} m/v Hondius: 8 May 2026, 19:00 hrs CET {{!}} News|url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-8-may-2026-19-00-hrs-cet |access-date=2026-05-08 |website=Oceanwide Expeditions  |language=en}}&lt;/ref&gt; 6 сәуірде 70 жастағы нидерландық ер адамнан ауру белгілері байқала бастады.&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot;&gt;{{Cite news |last1=Carroll |first1=Rory |last2=Jones |first2=Sam |last3=Madrid |first3=Sam Jonesin |date=7 May 2026 |title=Global race under way to trace passengers who left hantavirus ship before outbreak confirmed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/global-race-under-way-to-trace-passengers-who-left-hantavirus-ship-before-outbreak-confirmed |access-date=7 May 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Кейіннен ол 11 сәуірде кеме бортында қайтыс болған алғашқы адам болды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; Ол уақытта өлім себебі жалпы табиғи жағдайлармен байланыстырылды,&lt;ref name=&quot;carroll-2026&quot; /&gt; ал кеме 13–15 сәуір аралығында [[Тристан-да-Кунья]] аралына аялдады.&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{Cite news |last=Green |first=Kelly |title=Visit of the Cruise Ship MV Hondius, April 2026 |url=https://www.tristandc.com/shipping/news-2026-04-17-hondius.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Visit News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kendall-2026a&quot;&gt;{{Cite news |last=Kendall |first=Philip |title=Suspected Hantavirus on the Cruise Ship MV Hondius |url=https://www.tristandc.com/government/news-2026-05-04-hondius-hantavirus.php |access-date=7 May 2026 |website=Tristan da Cunha Government News |ref={{harvid|Kendall|2026a}} }}&lt;/ref&gt; 24 сәуірде, нидерландық азамат қайтыс болғаннан кейін екі апта өткен соң, кеме Британдық иеліктегі [[Әулие Елена аралы]]на келгенде оның денесі борттан шығарылды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Осы кезде жолаушылар кемеден түсті; олардың арасында марқұмның 69 жастағы жесірі де болды, ол кейіннен Оңтүстік Африкаға ұшақпен ұшып кетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot;&gt;{{Cite web |title=Infectieziektenbestrijding |trans-title=Infectious Disease Control |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail |access-date=7 May 2026 |website=www.tweedekamer.nl |language=nl}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; «Oceanwide Expeditions» компаниясы кемеден түскен жолаушылар санын 30 деп хабарласа,&lt;ref&gt;{{Cite press release |title=M/V Hondius: 7 May 2026, 11:30 hrs CET |url=https://oceanwide-expeditions.com/press/press-update-m-v-hondius-7-may-2026-11-30-hrs-cet |access-date=7 May 2026 |website=[[Oceanwide Expeditions]] |language=en }}&lt;/ref&gt; Нидерланды үкіметі олардың санын шамамен 40 деп көрсетті.&lt;ref name=&quot;tweedekamer&quot; /&gt; Кемеден түскен жолаушылар 12 елдің азаматтары болып табылады және олар байланыста болғандарды анықтау шаралары басталғанға дейін үйлеріне қайтып үлгерген.&lt;ref name=&quot;ctv 7may&quot; /&gt;

26 сәуірде марқұмның жесірі [[Йоханнесбург]]тен [[Амстердам]]ға бағытталған KLM әуе компаниясының KL592 рейсіне (кодшеринг: AF8282, DL9560, SK6855) отырды, бірақ денсаулық жағдайына байланысты ұшақ әуеге көтерілгенге дейін борттан шығарылды.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger with hantavirus was briefly on board a KLM aircraft in Johannesburg |url=https://news.klm.com/passenger-with-hantavirus-was-briefly-on-board-a-klm-aircraft-in-johannesburg/ |access-date=7 May 2026 |website=KLM Newsroom |language=en }}&lt;/ref&gt; Ол сол күні Оңтүстік Африкадағы ауруханалардың бірінде көз жұмды.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt; Жесір әйел ұшақ бортында 45 минут болған.&lt;ref name=&quot;rtl 7may&quot;&gt;{{Cite web |date=7 May 2026 |title=GGD: vijf inzittenden KLM-vlucht hadden intensief contact met hanta-slachtoffer |trans-title=GGD: Five passengers on a KLM flight had close contact with a hantavirus victim |url=https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5598861/zestig-mensen-beeld-voor-bron-en-contactonderzoek-hantavirus |access-date=7 May 2026 |website=RTL.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; Әулие Елена аралына тоқтағаннан кейін кеме [[Асенсьон аралы]]на қарай жолын жалғастырды,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Suspected Hantavirus on MV Hondius update |url=https://www.ascension.gov.ac/suspected-hantavirus-on-mv-hondius-update |website=Ascension Island Government |access-date=6 May 2026 |date=4 May 2026 }}&lt;/ref&gt; ол жерде науқас британдық жолаушы кемеден түсіріліп, ауруханада емделу үшін Оңтүстік Африкаға ұшақпен жеткізілді. 27 сәуірде «Hondius» Асенсьон аралынан аттанды.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Health emergency on the MV Hondius: what we know |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260504-health-emergency-on-the-mv-hondius-what-we-know |access-date=6 May 2026 |work=[[France 24]] |date=4 May 2026 |language=en }}&lt;/ref&gt; 2 мамырда кеме бортында Германия азаматшасы қайтыс болды,&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three passengers dead after suspected hantavirus outbreak on cruise ship |date=3 May 2026 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/03/three-passengers-dead-after-suspected-hantavirus-outbreak-on-cruise-ship |work=The Guardian }}&lt;/ref&gt; ал 8 мамырдағы жағдай бойынша оның денесі әлі де кемеде қалуда.&lt;ref name=&quot;sample-2026&quot;&gt;{{Cite news |last=Sample |first=Ian |date=7 May 2026 |title=Where did the cruise ship hantavirus come from and what happens next? |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/07/where-cruise-ship-hantavirus-from-what-next-canary-islands |access-date=7 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt; Індет ошағы анықталғаннан кейін жолаушыларға жақын жанасуды шектеу және қолды антисептикпен жиі тазарту туралы нұсқау берілді.&lt;ref name=&quot;parakozov-2026b&quot;&gt;{{cite news |last1=Parakozov |first1=Sfundo |last2=Peyton |first2=Nellie |title=Two cases of hantavirus which spreads human-to-human linked to ship, South Africa says |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/two-cases-hantavirus-which-spreads-human-to-human-linked-ship-south-africa-says-2026-05-06/ |work=Reuters |date=6 May 2026 |access-date=7 May 2026 |ref={{harvid|Parakozov|2026b}} }}&lt;/ref&gt;

3 мамырда кеме [[Кабо-Верде]] астанасы — [[Прая]] қаласына тоқтады.&lt;ref name=&quot;aikman-2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Билік өкілдері кемені қолдау үшін медициналық жабдықтар мен мамандар жіберілетінін мәлімдеді, сондай-ақ Прая шенеуніктері сақтық шарасы ретінде порт маңындағы қауіпсіздік хаттамаларын күшейтті.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; Кабо-Верде үкіметі оқшаулау аймағын құру және кеме жолаушылары мен экипажына көмек көрсету үшін көпсалалы топтың үйлестіру жұмыстары басталғанын жариялады.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Lu |first=Donna |date=4 May 2026 |title=What is hantavirus, the infection thought to have killed three on cruise ship? |url=https://www.theguardian.com/science/2026/may/04/what-is-hantavirus-the-infection-that-has-killed-three-people-on-a-cruise-ship |access-date=5 May 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://sicnoticias.pt/mundo/2026-05-04-oms-identifica-sete-casos-de-hantavirus-apos-surto-em-cruzeiro-de-luxo-6892ba49 |title=OMS identifica sete casos de hantavírus após surto em cruzeiro de luxo |website=[[SIC Notícias]] |access-date=5 May 2026 |language=pt |trans-title=WHO identifies seven cases of hantavirus after outbreak on luxury cruise ship }}&lt;/ref&gt; Шамамен осы уақытта Оңтүстік Африка билігі де сақтық ретінде байланыста болған адамдарды анықтау шараларын қолға алды.&lt;ref name=&quot;asadu-risemberg-2026&quot; /&gt; 4 мамырға қарай гендік секвенирлеу нәтижесінде кем дегенде бір науқастан [[Анд вирусы]] анықталды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Goodman |first=Brenda |date=6 May 2026 |title=What doctors know about how the Andes hantavirus spreads |url=https://www.cnn.com/2026/05/06/health/andes-strain-hantavirus-explained |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en }}&lt;/ref&gt;

=== 8 мамыр ===
8 мамырдағы жағдай бойынша, кеменің Канар аралдарына келуіне байланысты эвакуациялау жоспарлары пысықталуда. Испания кеменің келуін 22 елмен және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен үйлестіріп отыр. Барлық дерлік елдер өз азаматтарын алып кету үшін эвакуациялық ұшақтар жіберуде, ал Еуропалық Одақ арнайы рейсі жоқ адамдар үшін екі ұшақ бөліп отыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=País |first=El |date=2026-05-08 |title=Última hora del brote de hantavirus, en directo {{!}} Los ministros de Sanidad e Interior y el director de la OMS viajarán mañana a Tenerife para coordinar la llegada del crucero |url=https://elpais.com/sociedad/2026-05-08/ultima-hora-del-brote-de-hantavirus-en-directo.html |access-date=2026-05-08 |website=El País |language=es |ref={{harvid|Pais|2026a}} }}&lt;/ref&gt; Испанияның денсаулық сақтау министрі шетелдік азаматтардың, тіпті оларда ауру белгілері болып, медициналық көмек қажет болған күннің өзінде де, Канар аралдарында қалуына рұқсат берілмейтінін мәлімдеді.&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot;&gt;{{Cite news |last=Vinter |first=Robyn |last2=Jones |first2=Sam |date=2026-05-08 |title=Evacuation of hantavirus-stricken cruise ship could face delays due to bad weather |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/08/spanish-authorities-prepare-arrival-hantavirus-cruise-ship-hondius |access-date=2026-05-08 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Кеме жағалаудан алыс жерде зәкір тастайды, ал науқастар сыртқы тұлғалармен жанаспай, тек ұшақ дайын болған жағдайда ғана жылдам жүретін катерлермен және көліктермен тікелей әуежайға жеткізіледі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Watson |first=Christopher |title=MV Hondius expected to arrive at Granadilla Port on Sunday by noon |url=https://abcnews.com/International/live-updates/hantavirus-live-updates-mv-hondius-canary-islands/?id=132746955&amp;entryId=132773854 |access-date=2026-05-08 |website=ABC News |language=en|last2=Pereira|first2=Ivan|first3=Jon|last3=Haworth|last4=Kekatos|first4=Mary|date=2026-05-08}}&lt;/ref&gt; Эвакуацияланғаннан кейін әр ел өз азаматтарына қатысты әртүрлі карантиндік жоспарларды қолданбақ.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse opvarenden Hondius gaan zes weken in thuisquarantaine |trans-title=Dutch crew members of the Hondius heading for six weeks of home quarantine |url=https://nos.nl/artikel/2613635-nederlandse-opvarenden-hondius-gaan-zes-weken-in-thuisquarantaine |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tg vinter jones&quot; /&gt;

Үш адам қайтыс болды, оның екеуінің өліміне хантавирус себеп болғаны расталды.&lt;ref name=WHOMay8th&gt;{{cite web |title=Hantavirus cluster linked to cruise ship travel, Multi-country |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON600 |website=www.who.int |access-date=9 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Тағы бір өлім оқиғасы бойынша тергеу амалдары жүріп жатыр.&lt;ref name=WHOMay8th/&gt; 2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] сегіз жағдай туралы хабарлады: оның екеуі ықтимал, ал алтауы расталған жағдайлар.&lt;ref name=WHOMay8th /&gt; 8 мамырда Ұлыбританияның денсаулық және қауіпсіздік агенттігі тағы бір күдікті жағдай және екі британдықтың инфекция жұқтырғаны расталғаны туралы мәлімдеді.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=UKHSA update on the hantavirus cruise ship outbreak |url=https://www.gov.uk/government/news/ukhsa-update-on-the-hantavirus-cruise-ship-outbreak |access-date=2026-05-08 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-08 |title=Nederlandse stewardess test negatief op hantavirus, Brit vermoedelijk wel besmet |trans-title=Dutch flight attendant tests negative for hantavirus; British man likely infected |url=https://nos.nl/artikel/2613552-nederlandse-stewardess-test-negatief-op-hantavirus-brit-vermoedelijk-wel-besmet |access-date=2026-05-08 |website=nos.nl |language=nl}}&lt;/ref&gt; 60-тан асқан екі сингапурлық ер адамнан алынған тест нәтижесі теріс болды.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kuek |first=Renee |date=8 May 2026 |title=Two Singapore residents who were on board hantavirus-hit cruise ship test negative: CDA |url=https://www.channelnewsasia.com/singapore/hantavirus-cruise-ship-mv-hondius-test-negative-quarantine-6109571 |access-date=8 May 2026 |work=Channel News Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Christensen |first=Jen |date=8 May 2026 |title=What the numbers tell us about hantavirus |url=https://edition.cnn.com/2026/05/08/health/hantavirus-by-the-numbers |access-date=8 May 2026 |work=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; ​Алты елде ауру белгілері бар науқастар тіркелген: Оңтүстік Африка мен Швейцарияда расталған жағдайлар, ал Әулие Елена аралында, Нидерланды, Испания және Францияда расталмаған жағдайлар бар.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://edition.cnn.com/2026/05/07/health/video/hantavirus-infection-who-marty-intv-ctw-fst05079aseg1-cnni-health |title=Hantavirus cases now suspected in 5 countries |date=7 May 2026 |type=Video |language=en-US |publisher=[[CNN]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot;&gt;{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=7 May 2026 |title=From US to Singapore, cruise passengers are being monitored for hantavirus |url=https://www.cnn.com/2026/05/07/world/hantavirus-ship-tenerife-outbreak-intl |access-date=7 May 2026 |website=[[CNN]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Бұған әуе жолымен жеткізіліп, тесттері оң нәтиже көрсеткен және Германия мен Нидерландыда емделіп жатқан науқастар кірмейді. Ұлыбритания, АҚШ және Канадада кейбір адамдар науқастармен тығыз қарым-қатынаста болған болуы мүмкін, бірақ оларда әзірге ауру белгілері байқалмайды.&lt;ref name=&quot;cnn fox&quot; /&gt;

2026 жылғы 8 мамырдағы жағдай бойынша, кеме Кабо-Верде мен Канар аралдарының ([[Тенерифе]]дегі [[Гранадилья порты]]) аралығында тұр; оның бортында 147 адам және бір адамның мәйіті бар.&lt;ref name=&quot;oceanwide 8may&quot; /&gt;

=== 9 мамыр ===
Кеме Канар аралдарына бет алып барады және 10 мамыр күні таңертең жетеді деп күтілуде.&lt;ref name=*Vintner-2026*&gt;{{cite news |last1=Robyn |first1=Vintner |date=9 May 2026 |title=UK passengers on hantavirus-hit ship will fly home after Tenerife screening |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/09/hantavirus-ship-hondius-tenerife |access-date=9 May 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 10 мамыр ===
Жергілікті уақыт бойынша 10 мамырда, шамамен таңғы 5:30-да&lt;ref name=&quot;nypost/hondius-in-canary&quot;&gt;{{cite news |title=Hantavirus-ridden MV Hondius cruise ship arrives in Canary Islands after deadly outbreak |url=https://nypost.com/2026/05/10/world-news/hantavirus-ridden-mv-hondius-cruise-ship-arrives-in-canary-islands-after-deadly-outbreak/ |access-date=10 May 2026 |work=nypost.com |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt; кеме Тенерифедегі Гранадилья портына келіп тоқтады және қазіргі уақытта жолаушыларды түсіру процесі жүріп жатыр.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-10 |title=Hantavirus-stricken cruise ship arrives in Tenerife |url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/hantavirus-stricken-cruise-ship-arrives-tenerife-rcna344318 |access-date=2026-05-10 |website=NBC News |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Испанияның денсаулық сақтау министрі]] [[Моника Гарсия]] хантавирустың таралуын болдырмау мақсатында жоспарланған бұл эвакуациялау шараларын «бұрын-соңды болмаған» (профецедентсіз) деп сипаттады.&lt;ref name=&quot;bbc/cn7pzmg8zeno&quot;&gt;{{cite news |title=Virus-hit cruise ship arrives in Tenerife as medics await passengers |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn7pzmg8zeno |access-date=10 May 2026 |work=[[bbc.com/news]] |date=10 May 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNN/tenerife-arrive&quot;&gt;{{cite news |last1=Sharman |first1=Laura |title=Hantavirus-hit cruise ship arrives in Tenerife, passengers expected to return home |url=https://www.cnn.com/2026/05/10/europe/hantavirus-cruise-ship-tenerife-arrive-hnk-intl |access-date=10 May 2026 |work=CNN |date=10 May 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Халықаралық реакция ==
=== Жолаушыларды бақылау және байланыста болғандарды анықтау ===
​Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) кемеден түскен немесе эвакуацияланған адамдарды бақылау шараларын он екі елдің, атап айтқанда: Канада, Дания, Германия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Сент-Китс және Невис, Сингапур, Швеция, Швейцария, Түркия, Ұлыбритания және АҚШ-тың денсаулық сақтау агенттіктерімен бірлесе үйлестіріп отыр.&lt;ref name=McArthur-2026&gt;{{cite news |last=McArthur |first=Tom |date=8 May 2026&lt;!--14:47--&gt; &lt;!--|orig-date=8 May 2026 12:44--&gt; |title=Worldwide race to trace passengers from hantavirus-hit cruise ship |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260508154501/https://www.bbc.com/news/articles/clyp1505p84o |archive-date=8 May 2026 |access-date=8 May 2026}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[Хантавирус инфекциясы]]

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Африкадағы апаттар]]
[[Санат:2026 жылғы ауру індеттері]]
[[Санат:2026 жылдағы Кабо-Верде]]
[[Санат:2026 жылдағы Оңтүстік Африка Республикасы]]
[[Санат:2026 жылдағы Нидерланды]]
[[Санат:Асенсьон аралы]]
[[Санат:Хантавирус індеттері]]
[[Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Африкадағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:Прая]]
[[Санат:Круиздік кемелердегі ауру індеттері]]</text>
      <sha1>p2grpi6ro6eiu0d1p0tas7vksni0aee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Елизавета Куманиялық</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781008</id>
    <revision>
      <id>3602279</id>
      <parentid>3602051</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T14:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kasymov</username>
        <id>10777</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қыпшақтар|Қыпшақтар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Мажарстан патшайымдары|Мажарстан патшайымдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8317" sha1="cqaiu0b9r8xf9fu4gm7nvhu5qsk8v5w" xml:space="preserve">'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және Еуропаның көп бөлігінде половец-қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар половец/қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>cqaiu0b9r8xf9fu4gm7nvhu5qsk8v5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602379</id>
      <parentid>3602279</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көтен ханның қызы */</comment>
      <origin>3602379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8302" sha1="l01glb1ld25h0apr8v2eqet49n0lqsg" xml:space="preserve">'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және Еуропаның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар половец/қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>l01glb1ld25h0apr8v2eqet49n0lqsg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602380</id>
      <parentid>3602379</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көтен ханның қызы */</comment>
      <origin>3602380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8287" sha1="m277i2lzfmvnxep4d4d792orrs9mmj2" xml:space="preserve">'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және Еуропаның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>m277i2lzfmvnxep4d4d792orrs9mmj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602381</id>
      <parentid>3602380</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көтен ханның қызы */</comment>
      <origin>3602381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8291" sha1="rkrdiethzwuih05e7t236ic2qpqu8r5" xml:space="preserve">'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>rkrdiethzwuih05e7t236ic2qpqu8r5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602384</id>
      <parentid>3602381</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11725" sha1="ei91w1ht7un58u1w2j2shi6i55wxc2i" xml:space="preserve">жасыр ▼]
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>ei91w1ht7un58u1w2j2shi6i55wxc2i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602385</id>
      <parentid>3602384</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:36:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11710" sha1="7e8i6kir7gunadswce2uw13ck35ayxx" xml:space="preserve">
{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>7e8i6kir7gunadswce2uw13ck35ayxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602386</id>
      <parentid>3602385</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:37:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11709" sha1="nktctitvk2kj5e81yjxftqhfqlycn1a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  = монарх
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>nktctitvk2kj5e81yjxftqhfqlycn1a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602387</id>
      <parentid>3602386</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11696" sha1="e055z69kwi6vyrkvov56htkkc9ki5mm" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = 
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>e055z69kwi6vyrkvov56htkkc9ki5mm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602389</id>
      <parentid>3602387</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11735" sha1="o4hzwksce9437wvw9085o0lpjdpx0vj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = 
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>o4hzwksce9437wvw9085o0lpjdpx0vj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602390</id>
      <parentid>3602389</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:38:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11757" sha1="2q6w3xf7nk8cbff40cnuww4krec5ivn" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = 
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>2q6w3xf7nk8cbff40cnuww4krec5ivn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602391</id>
      <parentid>3602390</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11774" sha1="037igzxbvtumtheilslerveeubushdj" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = 
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>037igzxbvtumtheilslerveeubushdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602392</id>
      <parentid>3602391</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11786" sha1="kkxy8w49vxtzbk5ugh00xpcn3g8s3u9" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = 
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>kkxy8w49vxtzbk5ugh00xpcn3g8s3u9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602393</id>
      <parentid>3602392</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11800" sha1="k9ok4uq8dcmq6d5ym7na9z43mmv34vh" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = 
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>k9ok4uq8dcmq6d5ym7na9z43mmv34vh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602394</id>
      <parentid>3602393</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11820" sha1="7ac39co063l8dnbde56xt5j8crwxz1h" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>7ac39co063l8dnbde56xt5j8crwxz1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602395</id>
      <parentid>3602394</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:47:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11824" sha1="6yh5bm39zog8g5zr2w23ig46m7jlkf7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Басқара бастады      = 
 | Басқаруын аяқтады    = 
 | Басқарған кезеңі     = 
 | Ізашары              = 
 | Ізбасары             = 
 | Тәж кигізу жорасы    = 
 | Биліктен бас тартуы  = 
 | Мұрагері             = 
 | Бірігіп басқарушы1   = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады     = 
 | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады   = 
 | регент1              = 
 | регент1Басқара бастады      = 
 | регент1Басқаруын аяқтады    = 
 | регент2              = 
 | регент2Басқара бастады      = 
 | регент2Басқаруын аяқтады    = 
 | Премьер              = 
 | Вице-президент       = 
 | Президент            = 
 | Монарх               = 
 | Губернатор           = 
 | Вице-губернатор      = 
 | Титулы_2             = 
 | Ту_2                 = 
 | Ту2_2                = 
 | Басқара бастады_2    = 
 | Басқаруын аяқтады_2  = 
 | Ізашары_2            = 
 | Ізбасары_2           = 
 | Титулы_3             = 
 | Ту_3                 = 
 | Ту2_3                = 
 | Басқара бастады_3    = 
 | Басқаруын аяқтады_3  = 
 | Ізашары_3            = 
 | Ізбасары_3           = 
 | Титулы_4             = 
 | Ту_4                 = 
 | Ту2_4                = 
 | Басқара бастады_4    = 
 | Басқаруын аяқтады_4  = 
 | Ізашары_4            = 
 | Ізбасары_4           = 
 | Түсініктемелер       = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>6yh5bm39zog8g5zr2w23ig46m7jlkf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602396</id>
      <parentid>3602395</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10035" sha1="rjl41flio65ekw7xlcrhrm7d0ria142" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = 
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>rjl41flio65ekw7xlcrhrm7d0ria142</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602397</id>
      <parentid>3602396</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10094" sha1="dqc7dlqjfx380bb10doqtiub328ppc7" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>dqc7dlqjfx380bb10doqtiub328ppc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602398</id>
      <parentid>3602397</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:49:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10107" sha1="34w0j72w4b7qxlddpale1zhduyucc69" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>34w0j72w4b7qxlddpale1zhduyucc69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602399</id>
      <parentid>3602398</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10111" sha1="beemaie6nw5234j5tkhsi9z05g6o1wl" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = 
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>beemaie6nw5234j5tkhsi9z05g6o1wl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602400</id>
      <parentid>3602399</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10146" sha1="fyy0k2q8m8a8ey7jpjoq17g2cwrfxdw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = 
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>fyy0k2q8m8a8ey7jpjoq17g2cwrfxdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602401</id>
      <parentid>3602400</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10166" sha1="3ov0apsxs69rgxw4k6fee7zi8x90hrp" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>3ov0apsxs69rgxw4k6fee7zi8x90hrp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602402</id>
      <parentid>3602401</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10190" sha1="arr5ifpihoiucuiaznyfprym5b7m7gw" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>arr5ifpihoiucuiaznyfprym5b7m7gw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602403</id>
      <parentid>3602402</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10214" sha1="ftgqp1kh088vmhch5cl0ajf8cjdv9el" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;Екатерина&lt;br /&gt;IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>ftgqp1kh088vmhch5cl0ajf8cjdv9el</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602404</id>
      <parentid>3602403</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10230" sha1="0wj9yttfq4spl1r4gz8htxt05cqypms" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;Екатерина&lt;br /&gt;Мария&lt;br /&gt;IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>0wj9yttfq4spl1r4gz8htxt05cqypms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602405</id>
      <parentid>3602404</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:53:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10244" sha1="chi3xcgjst9iv15yqs8fwzknlw6tcko" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;Екатерина&lt;br /&gt;Мария&lt;br /&gt;Анна&lt;br /&gt;IV Ласло Кун
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>chi3xcgjst9iv15yqs8fwzknlw6tcko</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602406</id>
      <parentid>3602405</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10262" sha1="5sv373g8d7ro5wn2n3sfyyo0nvsicoh" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = христиандық
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;Екатерина&lt;br /&gt;Мария&lt;br /&gt;Анна&lt;br /&gt;IV Ласло Кун&lt;br /&gt;Андраш
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>5sv373g8d7ro5wn2n3sfyyo0nvsicoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602407</id>
      <parentid>3602406</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10266" sha1="pa81hcd4jfxhjsoax0hjqu5qwmqkpui" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = [[христиандық]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = Көтен хан
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;Екатерина&lt;br /&gt;Мария&lt;br /&gt;Анна&lt;br /&gt;IV Ласло Кун&lt;br /&gt;Андраш
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>pa81hcd4jfxhjsoax0hjqu5qwmqkpui</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602408</id>
      <parentid>3602407</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кіріспе бөлімін өңдеді */</comment>
      <origin>3602408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10270" sha1="500gng70n1kdeo9fg5isy8ls1knn55a" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = [[христиандық]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = [[Көтен хан]]
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;Екатерина&lt;br /&gt;Мария&lt;br /&gt;Анна&lt;br /&gt;IV Ласло Кун&lt;br /&gt;Андраш
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқа қатысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>500gng70n1kdeo9fg5isy8ls1knn55a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602409</id>
      <parentid>3602408</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T02:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sagzhan</username>
        <id>29953</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көтен ханның қызы */</comment>
      <origin>3602409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10255" sha1="hfl4qvfplvqps5nd5br7yjadozjsp9n" xml:space="preserve">{{Мемлекеттік қайраткер
 | түс                  =
 | Қазақша есімі        = Елизавета Куманиялық
 | Шынайы есімі         = 
 | Суреті               = 
 | Атауы                = 
 | Сурет ені            = 
 | Елтаңба              = 
 | Елтаңба атауы        = 
 | Елтаңба ені          = 
 | Титулы               = 
 | Лақап аты            = 
 | Ту                   = 
 | Ту2                  = 
 | Діні                 = [[христиандық]]
 | Азаматтығы           = 
 | Туған күні           = 1239
 | Туған жері           = Дешті Қыпшақ даласы (Бүгінгі Қазақстан)
 | Қайтыс болған күні   = 1290
 | Қайтыс болған жері   = Венгрия корольдігі
 | Жерленді             = 
 | Династия             = Тертер
 | Туған кездегі есімі  = 
 | Әкесі                = [[Көтен хан]]
 | Анасы                = Мстиславна
 | Жұбайы               = V Иштван
 | Балалары             = Элизавета&lt;br /&gt;Екатерина&lt;br /&gt;Мария&lt;br /&gt;Анна&lt;br /&gt;IV Ласло Кун&lt;br /&gt;Андраш
 | Қызмет еткен жылдары = 
 | Құрамында болды      = 
 | Әскер түрі           = 
 | Атағы                = 
 | Басқарды             = 
 | Шайқасы              = 
 | Ғылыми аясы          = 
 | Жұмыс істеген орны   = 
 | Партиясы             = 
 | Қызметі              = 
 | Мамандығы            = 
 | Білімі               = 
 | Ғылыми дәрежесі      = 
 | Марапаттары          = 
 | Қолтаңбасы           = 
 | Монограммасы         = 
 | Сайты                = 
 | Commons              = 
}}
'''Елизавета (Эржбета) Куманиялық''' — [[қыпшақтар|қыпшақ]] ханшайымы, [[Көтен хан]]ның қызы, Венгрия королі V Иштванның (Стефанның) жұбайы. 1272–1277 жылдары ұлы IV Ласло Кун кәмелет жасына жеткенге дейін Венгрияның регенті болды.

== Өмірбаяны ==

=== Көтен ханның қызы ===
Туған кезде қойылған есімі белгісіз. Ол шамамен 1239/1240 жылдары дүниеге келген. Көптеген тарихшылардың пікірінше, ол моңғолдарға қарсы соғысқан қыпшақ ханы Көтеннің қызы болған.&lt;ref&gt;''Klaniczay, Gábor'' Holy Rulers and Blessed Princes: Dynastic Cults in Medieval Central Europe. — Cambridge University Press, 2002. [ISBN 0-521-42018-0.]&lt;/ref&gt;

Кумандар — Византияда және [[Еуропа]]ның көп бөлігінде қыпшақ конфедерациясының батыс тайпаларына берілген атаулардың бірі. Олар қыпшақ тілінде сөйлеген түркітілдес халықтардың конфедерациясы еді. Сол кезеңде өздерін христианбыз деп санаған кумандар (кундар, қыпшақтар, половецтер) шаманизмді де ұстанған, сондықтан Батыс Еуропаның замандас христиандары оларды «пұтқа табынушылар» деп атаған.
1238 жылы Көтен Тертер хан өзіне қарасты куман тайпасымен және бірнеше өзге рулармен бірге Моңғол империясының жақындап келе жатқан ордаларынан қашып, Венгрия корольдігінің жеріне кірді. Венгрия королі IV Бела Көтен ханмен және оның қыпшақтарымен одақ құрып, олардың католицизмді қабылдап, бұдан былай венгр тағына адал болуға уәде беруінің орнына Венгриядан пана ұсынды.

Бұл келісім куман ханшайымы (болашақ Елизавета) мен венгр ханзадасы Иштванның (Стефанның), IV Беланың үлкен ұлының, атастырылуымен бекітілді. Шамасы, бұл келісім мен атастыру Иштван әлі нәресте кезінде жасалған. Ал Елизавета болашақ күйеуінен айтарлықтай үлкен болмағанға ұқсайды.

1241 жылы Батый хан мен қолбасшы Сүбедейдің жетекшілігімен моңғолдардың Еуропаға шапқыншылығы басталды. Оралдағы Ұлы Венгриядан кейін Дунай бойындағы Венгрия моңғолдардың басты нысандарының бірі болды.

Венгр ақсүйектері Көтен ханның бұрынғы құбылмалы саясатын еске алып, половецтерге үлкен сенімсіздікпен қарады. Моңғолдардың Венгрияға шапқыншылығының дәл қарсаңында астыртын әрекет жасаған ақсүйектер Пешт қаласында Көтенді және оның ұлдарын өлтірді (олар Көтен Батый жағына шығып кетуі мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұл күдік аса негізді болмаған). &lt;ref&gt;Бұл өлім Василий Янның, «Батый» — глава «Конец хана Котяна» еңбегінде сипатталған.&lt;/ref&gt;

Сүйікті билеушілерінің өлімінен кейін половецтердің (кумандардың) көп бөлігі христиандықтан бас тартып, Болгар патшасы I Коломанның бодандығына өтті.&lt;ref&gt;Позднее, в 1280—1322 гг., Тертеровцы царствовали в Болгарии.&lt;/ref&gt; Алайда половецтердің бір бөлігі, соның ішінде Елизавета Куманская да, Венгрияда қалды.&lt;ref&gt;Оставшиеся Котяновцы населили комитаты [[Надькуншаг]] (Великую Куманию), [[Кишкуншаг]] (Малую Куманию) и [[Ноград (комитат)|Ноград]]. Их потомки живут там до сих пор, именуя себя куманами (в Надькуншаге и Кишкуншаге) и палоцами (в Нограде), хотя к XVIII веку совершенно забыли половецкий язык.&lt;/ref&gt;

1241 жылғы 11 сәуірде IV Бела мен венгр әскері Мохи жазығындағы шайқаста күйрете жеңілді. Король Австрия герцогтігіне қашып кетті.

Батый мен Сүбедей 1242 жылдың соңына дейін Венгрияда жаңа моңғол тәртіптерін орнатуға тырысты. Сол кезде оларға Моңғол империясының ұлы қағаны Үгедейдің 1241 жылы қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның жесірі Төрегене хатұн жаңа ұлы қаған құрылтайда сайланғанға дейін регент болды.

Осыған байланысты Батый бүкілмоңғолдық құрылтайға қатысу үшін Қарақорымға асығуды қажет деп санады. Ол жорықты тоқтатуға бұйрық берді, моңғол әскерлері Еуропа елдерінің көпшілігінен шығарылып, осылайша Венгриядан да кетті. Адриатика моңғолдар үшін «соңғы теңізге» айналды.&lt;ref&gt;См. роман Василия Яна, «К последнему морю».&lt;/ref&gt;

== Венгрия ханшайымы ==

Ерте жетім қалған қыпшақ ханшайымының балалық шағы қатал әрі үрейлі өтті. Бәлкім, король IV Бела оны өзімен бірге Австрияға алып кеткен болуы керек, алайда көп ұзамай венгр және қыпшақ босқындары онда өздерін жайлы сезінбей қалды. Моңғолдар аяқ астынан шегінгеннен кейін IV Бела Венгрияға қайта оралды. Қираған Буданың оңтүстігінде орнығып алған ол елін қалпына келтіруге дереу кірісті. Соның ішінде моңғолдардың қайта шабуыл жасау қаупінен қорғану үшін жаппай қамалдар жүйесін салуды бастады.

Көтен қаза тапқанымен, текті әулеттер арасындағы атастыру күшін жоймады. Үйлену тойына дайындық барысында ханшайым католик дінін қабылдап, Елизавета есімін алды. Тарихта ол Кумандық Елизавета деген атпен қалды. V Иштван мен Елизаветаның некесі 1253 жылы қиылды. Сол кезде күйеу жігіт он екі жаста еді, ал қалыңдығы да шамалас жаста болатын. 1262 жылы олардың ұлы — IV Ласло дүниеге келді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Мажарстан патшайымдары]]</text>
      <sha1>hfl4qvfplvqps5nd5br7yjadozjsp9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781022</id>
    <revision>
      <id>3602548</id>
      <parentid>3602148</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3602548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6843" sha1="j40smpy2543qrwfu1pkr5tgc9jfz85g" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер|name=Мубариз Ибрагимов|толық есімі=Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов|шынайы есімі={{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}|туған күні=7.02.1988|қайтыс болған күні=19.06.2010|туған жері=Билясувар ауданы, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|қайтыс болған жері=Чайлы ауылы, Тертер ауданы, [[Әзербайжан]]|мемлекет={{AZE}}|әскер түрі=[[Сурет:Azerbaijani Land Forces badge.svg|18px|border]] Әзербайжан құрлық әскерлері|қызмет еткен жылдары=2006—2010|атағы=[[Сурет:OR-8 AZE ARMY.svg|50px|link=Прапорщик (Азербайджан)]]&lt;br&gt;[[прапорщик]]|шайқасы=Чайлы ауылы маңындағы қақтығыстар|марапаттары=Әзербайжан Ұлттық қаһарманы|Commons=Mubariz Ibrahimov}}

'''Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов''' ({{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}; [[7 ақпан]] [[1988 жыл|1988]] — [[19 маусым]] [[2010 жыл|2010]]) — Әзербайжан Қарулы күштерінің прапорщигі, Әзербайжанның Ұлттық қаһарманы.

== Өмірбаяны ==
Мубариз Ибрагимовның ата-анасы Лерик өңірінен шыққан, кейін Билясувар ауданына қоныс аударған. Мубариз 1988 жылы осы жерде дүниеге келген.

Сейид Мубариз Ибрагимов 1988 жылғы 7 ақпанда Алиабад ауылында, сол кездегі Пушкин (қазіргі Билясувар) ауданында туған. 1994–2005 жылдары Алиабад ауылындағы Малик Пириев атындағы мектепте оқыған. 2006 жылдың наурыз айында Билясувар ауданының [[Әскери Комиссариат|әскери комиссариат]]ы арқылы мерзімді әскери қызметке шақырылды.

2007 жылғы 20 қарашада бөлімше командирі ретінде әскери қызметтен босатылды. 2009 жылғы 18 қыркүйекте өз еркімен қайтадан әскери қызметке қабылданып, Әзербайжан Қарулы күштерінің оқу-дайындық орталығында прапорщиктер даярлау курсынан өтті.&lt;ref name=&quot;Мубариз&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |title=Мубариз Ибрагимов и Фарид Ахмедов проявили подлинный героизм и доблесть — Президент Ильхам Алиев |accessdate=2010-11-08 |archivedate=2010-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110053642/http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Курсты аяқтағаннан кейін Нафталан қаласына қызметке жіберілді.

== Өлімі ==
Мубариз Ибрагимов 2010 жылғы 18 маусымнан 19 маусымға қараған түні Чайлы ауылындағы шайқас кезінде қаза тапты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://caliber.az/post/pamyat-o-geroe-mubariz-ibragimov-i-ego-podvig-spustya-14-let|title=Память о герое: Мубариз Ибрагимов и его подвиг спустя 14 лет|author=|date=2024-06-18|work=|publisher=caliber.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Әзербайжан және армян ресми нұсқалары ===
АПА агенттігінің хабарлауынша, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің шабуылына тойтарыс беру кезінде қаза тапқан. Тағы бір әзербайжандық ақпарат агенттігі оның армян қарулы жасақтарының Әзербайжан позицияларын атқылауы кезінде қаза болғанын хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.armiya.az/ru/news/198922|title=Прошло 13 лет со дня гибели Национального героя Азербайджана Мубариза Ибрагимова|author=|date=2023-06-18|work=|publisher=armiya.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Армян БАҚ-тарының мәліметінше, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің бекеттеріне жасалған диверсиялық-барлау шабуылы кезінде қаза тапқан. Мубариздің денесі армян күштері бақылауындағы аймақта қалған, кейін армян тарапы оның мәйітін Әзербайжанға қайтарған. Қақтығыс барысында армян тарапы қарсылас қарулы тобына қарсы шайқаста 4 сарбазынан айырылғаны хабарланған. Әзербайжан Қорғаныс министрлігі майдан шебіндегі қақтығыс үшін жауапкершілікті армян қарулы құрылымдарына жүктеген, армян тарапы жауапкершілікті әзербайжан жағына артқан.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html «Армянские и азербайджанские части вступили в бой в Нагорном Карабахе — есть потери»] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html |date=20100623001854 }} Newsru.com&lt;/ref&gt;

Карнеги қорының өкілі Томас де Ваалдың айтуынша: «Жанама дәлелдер бұл қақтығыс әзербайжандық шабуылдың нәтижесі болғанын көрсетеді (мәйіт армян жағында табылған), алайда оқиғаның нақты мән-жайы, бәлкім, ешқашан толық анықталмайтын шығар».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Билясувар ауданында туғандар]]
[[Санат:Тертер ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Әзербайжан әскерилері]]</text>
      <sha1>j40smpy2543qrwfu1pkr5tgc9jfz85g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602549</id>
      <parentid>3602548</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <origin>3602549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6761" sha1="2kn1q33t7sehbcwfk9xvfzrajd67bdw" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер|name=Мубариз Ибрагимов|шынайы есімі={{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}|туған күні=7.02.1988|қайтыс болған күні=19.06.2010|туған жері=Билясувар ауданы, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|қайтыс болған жері=Чайлы ауылы, Тертер ауданы, [[Әзербайжан]]|мемлекет={{AZE}}|әскер түрі=[[Сурет:Azerbaijani Land Forces badge.svg|18px|border]] Әзербайжан құрлық әскерлері|қызмет еткен жылдары=2006—2010|атағы=[[Сурет:OR-8 AZE ARMY.svg|50px|link=Прапорщик (Азербайджан)]]&lt;br&gt;[[прапорщик]]|шайқасы=Чайлы ауылы маңындағы қақтығыстар|марапаттары=Әзербайжан Ұлттық қаһарманы|Commons=Mubariz Ibrahimov}}

'''Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов''' ({{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}; [[7 ақпан]] [[1988 жыл|1988]] — [[19 маусым]] [[2010 жыл|2010]]) — Әзербайжан Қарулы күштерінің прапорщигі, Әзербайжанның Ұлттық қаһарманы.

== Өмірбаяны ==
Мубариз Ибрагимовның ата-анасы Лерик өңірінен шыққан, кейін Билясувар ауданына қоныс аударған. Мубариз 1988 жылы осы жерде дүниеге келген.

Сейид Мубариз Ибрагимов 1988 жылғы 7 ақпанда Алиабад ауылында, сол кездегі Пушкин (қазіргі Билясувар) ауданында туған. 1994–2005 жылдары Алиабад ауылындағы Малик Пириев атындағы мектепте оқыған. 2006 жылдың наурыз айында Билясувар ауданының [[Әскери Комиссариат|әскери комиссариат]]ы арқылы мерзімді әскери қызметке шақырылды.

2007 жылғы 20 қарашада бөлімше командирі ретінде әскери қызметтен босатылды. 2009 жылғы 18 қыркүйекте өз еркімен қайтадан әскери қызметке қабылданып, Әзербайжан Қарулы күштерінің оқу-дайындық орталығында прапорщиктер даярлау курсынан өтті.&lt;ref name=&quot;Мубариз&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |title=Мубариз Ибрагимов и Фарид Ахмедов проявили подлинный героизм и доблесть — Президент Ильхам Алиев |accessdate=2010-11-08 |archivedate=2010-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110053642/http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Курсты аяқтағаннан кейін Нафталан қаласына қызметке жіберілді.

== Өлімі ==
Мубариз Ибрагимов 2010 жылғы 18 маусымнан 19 маусымға қараған түні Чайлы ауылындағы шайқас кезінде қаза тапты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://caliber.az/post/pamyat-o-geroe-mubariz-ibragimov-i-ego-podvig-spustya-14-let|title=Память о герое: Мубариз Ибрагимов и его подвиг спустя 14 лет|author=|date=2024-06-18|work=|publisher=caliber.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Әзербайжан және армян ресми нұсқалары ===
АПА агенттігінің хабарлауынша, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің шабуылына тойтарыс беру кезінде қаза тапқан. Тағы бір әзербайжандық ақпарат агенттігі оның армян қарулы жасақтарының Әзербайжан позицияларын атқылауы кезінде қаза болғанын хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.armiya.az/ru/news/198922|title=Прошло 13 лет со дня гибели Национального героя Азербайджана Мубариза Ибрагимова|author=|date=2023-06-18|work=|publisher=armiya.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Армян БАҚ-тарының мәліметінше, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің бекеттеріне жасалған диверсиялық-барлау шабуылы кезінде қаза тапқан. Мубариздің денесі армян күштері бақылауындағы аймақта қалған, кейін армян тарапы оның мәйітін Әзербайжанға қайтарған. Қақтығыс барысында армян тарапы қарсылас қарулы тобына қарсы шайқаста 4 сарбазынан айырылғаны хабарланған. Әзербайжан Қорғаныс министрлігі майдан шебіндегі қақтығыс үшін жауапкершілікті армян қарулы құрылымдарына жүктеген, армян тарапы жауапкершілікті әзербайжан жағына артқан.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html «Армянские и азербайджанские части вступили в бой в Нагорном Карабахе — есть потери»] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html |date=20100623001854 }} Newsru.com&lt;/ref&gt;

Карнеги қорының өкілі Томас де Ваалдың айтуынша: «Жанама дәлелдер бұл қақтығыс әзербайжандық шабуылдың нәтижесі болғанын көрсетеді (мәйіт армян жағында табылған), алайда оқиғаның нақты мән-жайы, бәлкім, ешқашан толық анықталмайтын шығар».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Билясувар ауданында туғандар]]
[[Санат:Тертер ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Әзербайжан әскерилері]]</text>
      <sha1>2kn1q33t7sehbcwfk9xvfzrajd67bdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602550</id>
      <parentid>3602549</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheNomadEditor</username>
        <id>120280</id>
      </contributor>
      <comment>[[Арнайы:Үлесі/TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылауы]]) істеген нөмір 3602549 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]]</comment>
      <origin>3602550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6843" sha1="j40smpy2543qrwfu1pkr5tgc9jfz85g" xml:space="preserve">{{Әскери қайраткер|name=Мубариз Ибрагимов|толық есімі=Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов|шынайы есімі={{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}|туған күні=7.02.1988|қайтыс болған күні=19.06.2010|туған жері=Билясувар ауданы, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|қайтыс болған жері=Чайлы ауылы, Тертер ауданы, [[Әзербайжан]]|мемлекет={{AZE}}|әскер түрі=[[Сурет:Azerbaijani Land Forces badge.svg|18px|border]] Әзербайжан құрлық әскерлері|қызмет еткен жылдары=2006—2010|атағы=[[Сурет:OR-8 AZE ARMY.svg|50px|link=Прапорщик (Азербайджан)]]&lt;br&gt;[[прапорщик]]|шайқасы=Чайлы ауылы маңындағы қақтығыстар|марапаттары=Әзербайжан Ұлттық қаһарманы|Commons=Mubariz Ibrahimov}}

'''Мубариз Ағакерим оғлы Ибрагимов''' ({{Lang-az|Mübariz Ağakərim oğlu İbrahimov}}; [[7 ақпан]] [[1988 жыл|1988]] — [[19 маусым]] [[2010 жыл|2010]]) — Әзербайжан Қарулы күштерінің прапорщигі, Әзербайжанның Ұлттық қаһарманы.

== Өмірбаяны ==
Мубариз Ибрагимовның ата-анасы Лерик өңірінен шыққан, кейін Билясувар ауданына қоныс аударған. Мубариз 1988 жылы осы жерде дүниеге келген.

Сейид Мубариз Ибрагимов 1988 жылғы 7 ақпанда Алиабад ауылында, сол кездегі Пушкин (қазіргі Билясувар) ауданында туған. 1994–2005 жылдары Алиабад ауылындағы Малик Пириев атындағы мектепте оқыған. 2006 жылдың наурыз айында Билясувар ауданының [[Әскери Комиссариат|әскери комиссариат]]ы арқылы мерзімді әскери қызметке шақырылды.

2007 жылғы 20 қарашада бөлімше командирі ретінде әскери қызметтен босатылды. 2009 жылғы 18 қыркүйекте өз еркімен қайтадан әскери қызметке қабылданып, Әзербайжан Қарулы күштерінің оқу-дайындық орталығында прапорщиктер даярлау курсынан өтті.&lt;ref name=&quot;Мубариз&quot;&gt;{{Cite web |url=http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |title=Мубариз Ибрагимов и Фарид Ахмедов проявили подлинный героизм и доблесть — Президент Ильхам Алиев |accessdate=2010-11-08 |archivedate=2010-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110053642/http://ru.trend.az/news/society/1778760.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Курсты аяқтағаннан кейін Нафталан қаласына қызметке жіберілді.

== Өлімі ==
Мубариз Ибрагимов 2010 жылғы 18 маусымнан 19 маусымға қараған түні Чайлы ауылындағы шайқас кезінде қаза тапты.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://caliber.az/post/pamyat-o-geroe-mubariz-ibragimov-i-ego-podvig-spustya-14-let|title=Память о герое: Мубариз Ибрагимов и его подвиг спустя 14 лет|author=|date=2024-06-18|work=|publisher=caliber.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

=== Әзербайжан және армян ресми нұсқалары ===
АПА агенттігінің хабарлауынша, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің шабуылына тойтарыс беру кезінде қаза тапқан. Тағы бір әзербайжандық ақпарат агенттігі оның армян қарулы жасақтарының Әзербайжан позицияларын атқылауы кезінде қаза болғанын хабарлаған.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.armiya.az/ru/news/198922|title=Прошло 13 лет со дня гибели Национального героя Азербайджана Мубариза Ибрагимова|author=|date=2023-06-18|work=|publisher=armiya.az|accessdate=2026-05-08|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Армян БАҚ-тарының мәліметінше, Мубариз Ибрагимов армян қарулы күштерінің бекеттеріне жасалған диверсиялық-барлау шабуылы кезінде қаза тапқан. Мубариздің денесі армян күштері бақылауындағы аймақта қалған, кейін армян тарапы оның мәйітін Әзербайжанға қайтарған. Қақтығыс барысында армян тарапы қарсылас қарулы тобына қарсы шайқаста 4 сарбазынан айырылғаны хабарланған. Әзербайжан Қорғаныс министрлігі майдан шебіндегі қақтығыс үшін жауапкершілікті армян қарулы құрылымдарына жүктеген, армян тарапы жауапкершілікті әзербайжан жағына артқан.&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;[http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html «Армянские и азербайджанские части вступили в бой в Нагорном Карабахе — есть потери»] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/world/19jun2010/arm.html |date=20100623001854 }} Newsru.com&lt;/ref&gt;

Карнеги қорының өкілі Томас де Ваалдың айтуынша: «Жанама дәлелдер бұл қақтығыс әзербайжандық шабуылдың нәтижесі болғанын көрсетеді (мәйіт армян жағында табылған), алайда оқиғаның нақты мән-жайы, бәлкім, ешқашан толық анықталмайтын шығар».

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Билясувар ауданында туғандар]]
[[Санат:Тертер ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Әзербайжан әскерилері]]</text>
      <sha1>j40smpy2543qrwfu1pkr5tgc9jfz85g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айжамал Ибрагимқызы Құдайбергенова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781030</id>
    <revision>
      <id>3602201</id>
      <timestamp>2026-05-09T12:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Айжамал Ибрагимқызы Құдайбергенова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 01.01.1959       |Туған жері          = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Шиелі ауданы|Шиелі ауданында}}, Шиелі (Қызылор...</comment>
      <origin>3602201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3807" sha1="9rzv17fs83sncffo8jxryainvghxyeg" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айжамал Ибрагимқызы Құдайбергенова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.01.1959     
 |Туған жері          = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Шиелі ауданы|Шиелі ауданында}}, [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Тарих және этнология институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2018)
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айжамал Ибрагимқызы Құдайбергенова''' — тарих ғылымының докторы, доцент.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 1 қаңтарда [[Қызылорда облысы]], [[Шиелі ауданы]], [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды бітірген ([[1981 жыл|1981]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]).&lt;br&gt;
1981-[[1990 жыл|90]] жылдары [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институты]]нда оқытушы, 1990-[[2012 жыл|2012]] жылдары [[Тарих және этнология институты]]нда ізденуші, аспирант, ғылыми, аға, жетекші ғылыми қызметкер. 2012 жылдан институтта бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – XX ғасыр мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстан халқының этнодемографиялық дамуы, әлеуметтік және ұлттық құрамындағы өзгерістері, көші-қон үдерістерінің тарихы мен демографиялық салдары, халықтану мәселелері.&lt;br&gt;
120-дан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның, энциклопедиялық биобиблиографиялық жинақтардың авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Марапттары ==
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2018).&lt;ref&gt;[https://iie.kz/?page_id=544 Құдайбергенова Айжамал Ибрагимқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]</text>
      <sha1>9rzv17fs83sncffo8jxryainvghxyeg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602202</id>
      <parentid>3602201</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:07:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="mpmaxc5tl9q7oix9qvhg0u53fuzouc6" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айжамал Ибрагимқызы Құдайбергенова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.01.1959     
 |Туған жері          = [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Шиелі ауданы|Шиелі ауданында}}, [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Тарих
 |Жұмыс орны          = [[Тарих және этнология институты]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Тарих ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]).
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} (2018)
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айжамал Ибрагимқызы Құдайбергенова''' — тарих ғылымының докторы, доцент.

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 1 қаңтарда [[Қызылорда облысы]], [[Шиелі ауданы]], [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]] ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды бітірген ([[1981 жыл|1981]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]).&lt;br&gt;
1981-[[1990 жыл|90]] жылдары [[Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті|Қызылорда педагогикалық институты]]нда оқытушы, 1990-[[2012 жыл|2012]] жылдары [[Тарих және этнология институты]]нда ізденуші, аспирант, ғылыми, аға, жетекші ғылыми қызметкер. 2012 жылдан институтта бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
Негізгі ғылыми бағыты – XX ғасыр мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстан халқының этнодемографиялық дамуы, әлеуметтік және ұлттық құрамындағы өзгерістері, көші-қон үдерістерінің тарихы мен демографиялық салдары, халықтану мәселелері.&lt;br&gt;
120-дан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның, энциклопедиялық биобиблиографиялық жинақтардың авторы.&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Марапттары ==
* Қазақстан Республикасының &quot;[[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]&quot; (2018).&lt;ref&gt;[https://iie.kz/?page_id=544 Құдайбергенова Айжамал Ибрагимқызы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>mpmaxc5tl9q7oix9qvhg0u53fuzouc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Raging Bull poster.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>781031</id>
    <revision>
      <id>3602203</id>
      <timestamp>2026-05-09T12:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = [https://www.kinopoisk.ru/picture/1671948/]
| жасалған уақыты = 1980
| авторы          = United Artists
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Құтырған бұқа
| мақсаты         = Құтырған бұқа мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}</comment>
      <origin>3602203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="621" sha1="crethkf7usc2chxe4fdpiiif0ejzqc6" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = [https://www.kinopoisk.ru/picture/1671948/]
| жасалған уақыты = 1980
| авторы          = United Artists
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Құтырған бұқа
| мақсаты         = Құтырған бұқа мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>crethkf7usc2chxe4fdpiiif0ejzqc6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602204</id>
      <parentid>3602203</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лицензиялау */</comment>
      <origin>3602204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="641" sha1="4qcmmzqwpm990g1khh7m6rw6kz26im9" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = фильмінің постері
| қайнары         = [https://www.kinopoisk.ru/picture/1671948/]
| жасалған уақыты = 1980
| авторы          = United Artists
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Құтырған бұқа
| мақсаты         = Құтырған бұқа мақаласында толық ақпарат беру үшін
| алмастыру       = басқа файлдар еркін емес
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==
{{Non-free poster}}</text>
      <sha1>4qcmmzqwpm990g1khh7m6rw6kz26im9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Құтырған бұқа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781032</id>
    <revision>
      <id>3602205</id>
      <timestamp>2026-05-09T12:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TalgatSnow</username>
        <id>143530</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино  |Қазақша атауы        = Құтырған бұқа  |Шынайы атауы         = {{lang-en|Raging Bull}}  |Суреті               = Raging Bull poster.jpg  |Сурет ені            = 250  |Сурет атауы          = Кунио Хагионың түпнұсқа постері  |Жанры                = [[Өмірбаяндық фильм|өмірбаян]], [[спорттық фильм]], [[драма]]  |Режиссёрі...</comment>
      <origin>3602205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16702" sha1="4w1aegn6oyjz0ek9fbxmxjy5ss5te18" xml:space="preserve">{{Кино
 |Қазақша атауы        = Құтырған бұқа
 |Шынайы атауы         = {{lang-en|Raging Bull}}
 |Суреті               = Raging Bull poster.jpg
 |Сурет ені            = 250
 |Сурет атауы          = Кунио Хагионың түпнұсқа постері
 |Жанры                = [[Өмірбаяндық фильм|өмірбаян]], [[спорттық фильм]], [[драма]]
 |Режиссёрі            = [[Мартин Скорсезе]]
 |Продюсері            = [[Ирвин Уинклер]]&lt;br&gt;[[Роберт Чартофф]]
 |Сценарист            = [[Пол Шредер]]&lt;br&gt;[[Мардик Мартин]]&lt;br&gt; [[Джейк Ламотта]]ның «Raging Bull: My Story» атты естеліктеріне негізделген   
 |Актерлер             = [[Роберт Де Ниро]]&lt;br&gt;[[Джо Пеши]]&lt;br&gt;[[Кэти Мориарти]]&lt;br&gt;[[Николас Коласанто]]&lt;br&gt;[[Тереза Салдана]]&lt;br&gt;[[Фрэнк Винсент]]
 |Операторы            = [[Майкл Чепмен]]
 |Компания             = Chartoff-Winkler Productions
 |Дистрибьютор         = [[United Artists]]
 |Ұзақтығы             = 129 мин.&lt;ref name=Runtime&gt;{{cite web|title=Raging Bull|url=https://bbfc.co.uk/releases/raging-bull-6|publisher=British Board of Film Classification|access-date=July 29, 2013}}&lt;/ref&gt;
 |Бюджеті              = 18 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref name=Numbers&gt;{{cite web |title=Raging Bull (1980) – Financial Information |url=https://the-numbers.com/movie/Raging-Bull#tab=summary |website=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |access-date=December 21, 2014}}&lt;/ref&gt;
 |Түсім                = 23,4 млн [[АҚШ доллары|$]]&lt;ref name=Numbers /&gt;
 |Мемлекет             = {{Байрақ|АҚШ}}
 |Тілі                 = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
 |Жыл                  = 1980
 |imdb_id              = 0081398
 |Сайты                = 
 |Ортаққор             = Raging Bull
}}
«'''Құтырған бұқа'''» ({{lang-en|Raging Bull}}) — 1980 жылы жарыққа шыққан режиссер [[Мартин Скорсезе]]нің америкалық өмірбаяндық спорттық драмасы. Фильм сценарийін Пол Шредер мен Мардик Мартин боксшы [[Джейк Ламотта]]ның 1970 жылғы «Raging Bull: My Story» атты мемуарының негізінде жазып шыққан. Туындының басты рөлін [[Роберт Де Ниро]] сомдады; ол мұнда ашушаңдығы мен шектен тыс қызғанышының кесірінен жеке өмірі күйреген [[орта салмақ]]тағы бұрынғы [[бокс]] чемпионы Джейк Ламоттаның бейнесін ашады. 

«Құтырған бұқа» фильмінің тұсаукесері 1980 жылдың 14 қарашасында Нью-Йоркте өтіп, сол жылдың желтоқсанында кең прокатқа жол тартты. 18 миллион доллар бюджетпен түсірілген туынды кассада 23,4 миллион доллар жинап, алғашқыда қаржылық тұрғыдан аса табысты бола қоймады. Сыншылардың пікірі де екіге жарылды: Роберт Де Нироның актерлік ойыны мен шебер монтажға тәнті болғандар көп болғанымен, фильмдегі қатыгездік көріністері өткір сынға ұшырады. Соған қарамастан, «Құтырған бұқа» 53-ші «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» марапатына сегіз номинация бойынша ұсынылып, екі жүлдені иеленді: Роберт Де Ниро «[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]», ал Тельма Скунмейкер «[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]» номинацияларында жеңіске жетті.

Шыққаннан кейінгі онжылдықтар ішінде «Құтырған бұқа» әлемдік кино тарихындағы ең ұлы фильмдердің бірі ретінде танылды. 1990 жылы бұл туынды «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызды» деп танылып, [[Конгресс кітапханасы]]ның [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]не сақтау үшін таңдалған алғашқы фильмдердің бірі болды.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Gamarekian|first1=Barbara|date=October 19, 1990|title=Library of Congress Adds 25 Titles to National Film Registry|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1990/10/19/movies/library-of-congress-adds-25-titles-to-national-film-registry.html|access-date=May 8, 2020|issn=0362-4331|archive-date=October 4, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004011545/https://www.nytimes.com/1990/10/19/movies/library-of-congress-adds-25-titles-to-national-film-registry.html/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2007 жылы [[Америка кино институты]] «Құтырған бұқаны» барлық уақыттағы ең үздік америкалық фильмдер тізімінде төртінші орынға қойды.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AFI's 100 Years... 100 Movies|url=http://www.afi.com/100Years/movies.aspx|website=web.archive.org|date=2016-06-11|accessdate=2023-12-12|publisher=American Film Institute|archive-date=2016-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611142910/http://www.afi.com/100Years/movies.aspx}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Фильм желісі 1960-жылдары қартайған Джейк Ламоттаның өз мансабы мен өткен өмірін еске алуы түрінде өрбиді. 1941 жылы он тоғыз жастағы итальян текті америкалық Джейк кәсіпқой рингте бой көрсете бастайды. Оның ағасы Джоуи бапкері әрі промоутері болады. 1943 жылы Джейк атақты Шугар Рэй Робинсонды жеңіп, орта салмақтағы әлем чемпионы атағы үшін күресті бастайды. 1947 жылы Джейк небәрі 16 жастағы Викиге үйленеді.

Алайда отбасылық өмір алғашқы жылдардан-ақ сәтсіз болады. Джейк әйелін үнемі опасыздық жасады деп күдіктеніп, ұсақ-түйекке бола жанжал шығарып, оны жиі соққыға жығады. Спортшыға рингте көмектескен асау мінезі өмірде ықпалды адамдармен тіл табысуына кедергі келтіреді. Ламотта жергілікті мафиядан келісілген жекпе-жектер өткізу туралы ұсыныстар алғанымен, өз мансабын ешкімге тәуелсіз, өз күшімен құрғысы келетінін аңғартады. Тіпті ағасының «икемдірек бол» деген үгіт-насихаты да көмектеспейді. Осы қасарысқан мінезі үшін ол төрешілердің сорақы әділетсіздігіне жиі тап болады.

Ақыры Ламотта мафияның айтқанына көніп, бір жекпе-жекте әдейі жеңілуге келіседі. Бірақ кейін комиссия бұл кездесудің «келісілген» екенін анықтайды. Бұл жеңіліс мафия уәде еткендей Джейкке атақ пен абырой әкелмейді. Тек 1949 жылы ғана Ламотта Марсель Серданмен өткен шайқаста көптен күткен чемпиондық белбеуді жеңіп алады.

Кезекті жанжал кезінде Джейк ағасы Джоуиден «Викимен көңіл қостың ба?» деп сұрайды. Ағасы жауап беруден бас тартса, Вики қызғаншақ күйеуіне ашынып: «Иә, бүкіл ауданмен, соның ішінде Джоуимен де болдым» деп мысқылмен жауап қатады. Ашуға булыққан Джейк ағасын оның әйелі мен балаларының көзінше аяусыз сабайды. Осыдан кейін ағайындылардың қарым-қатынасы біржола суып, Джейктің мансабы құлдырай бастайды.

1956 жылы рингтегі сәтсіздіктерден кейін Ламотта спорттан кетеді. Ол түнгі клуб сатып алып, шоу-бизнеске ауысады, бірақ ісі оңға баспайды. Вики онымен ажырасатынын және бұдан былай балаларын көре алмайтынын айтады. Көп ұзамай полиция оны кәмелетке толмағандарды азғырды деп айыптайды. Джейктің адвокат жалдауға немесе пара беруге ақшасы болмай, чемпиондық белбеуіндегі асыл тастарды кепілге қоюға тырысады, бірақ ол да жетпейді. Нәтижесінде Джейк түрмеге жабылады.

1964 жылы есейген Ламотта екінші сортты клубта конферансье болып жұмыс істейді. Бірде ол көшеде кездейсоқ Джоуиді жолықтырып, татуласуға тырысады. Алайда ағасы оны суық қарсы алып, бұдан былай ешқандай ортақ ісі болмайтынын кесіп айтады.

== Рөлдерде ==
{{РөлдердеҮсті}}
{{Рөлдерде|[[Роберт Де Ниро]]||[[Джейк Ламотта]]}}
{{Рөлдерде|[[Джо Пеши]]||Джоуи Ламотта}}
{{Рөлдерде|[[Кэти Мориарти]]||Викки Тейлер Ламотта}}
{{Рөлдерде|[[Фрэнк Винсент]]||Салви «Баттс»}}
{{Рөлдерде|[[Тереза Салдана]]||Ленор}}
{{Рөлдерде|[[Николас Коласанто]]||Томми Комо}}
{{Рөлдерде|[[Марио Галло]]||Марио}}
{{Рөлдерде|[[Фрэнк Адонис]]||Патси}}
{{Рөлдерде|[[Джон Туртурро]]||клубтағы адам|(титрда көрсетілмеген)}}
{{РөлдердеАсты}}

== Марапаттары мен номинациялары ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%; width: 100%;&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;3&quot;
|- align=&quot;center&quot;
! colspan=4 style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Марапаттары мен номинациялары
|- align=&quot;center&quot;
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Марапат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Санат
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Номинант
! style=&quot;background: #CCCCCC;&quot; | Нәтиже
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|[[Оскар сыйлығы|Оскар]]&lt;ref name=&quot;Oscars1981&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1981 |title=The 53rd Academy Awards (1981) Nominees and Winners |access-date=October 7, 2011 |work=oscars.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402004127/http://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1981 |archive-date=April 2, 2015 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1183090826415 |title=Raging Bull – Academy Awards Database |publisher=AMPAS |access-date=June 28, 2007 | archive-url=https://archive.today/20120526235954/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1183090826415 | archive-date=May 26, 2012 | url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]
|Ирвин Уинклер, Роберт Чартофф
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]
|Мартин Скорсезе
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]]
|Роберт Де Ниро
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Үздік көмекші актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актер]]
|Джо Пеши
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік көмекші актриса үшін Оскар сыйлығы|Үздік көмекші актриса]]
|Кэти Мориарти
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік операторлық жұмыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік операторлық жұмыс]]
|Майкл Чепмен
|{{Номинация}}
|-
|[[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]]
|Тельма Скунмейкер
|{{Жеңіс}}
|-
|[[Үздік дыбыс үшін Оскар сыйлығы|Үздік дыбыс]]
|Дональд О. Митчелл, Билл Николсон, Дэвид Дж. Кимбалл, Лес Лазаровиц
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[BAFTA]] 
|Үздік актер
|Роберт Де Ниро
|{{Номинация}}
|-
|Үздік монтаж
|Тельма Скунмейкер
|{{Жеңіс}}
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|Ең үздік дебют (басты рөлде)
|Джо Пеши
|{{Жеңіс}}
|-
|Кэти Мориарти
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;7&quot;|[[Алтын глобус]] 
|Үздік фильм — драма
|«Құтырған бұқа»
|{{Номинация}}
|-
|Үздік режиссер
|Мартин Скорсезе
|{{Номинация}}
|-
|Үздік актер — драма
|Роберт Де Ниро
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік көмекші актер
|Джо Пеши
|{{Номинация}}
|-
|Үздік көмекші актриса
|Кэти Мориарти
|{{Номинация}}
|-
|Үздік сценарий
|Пол Шредер, Мардик Мартин
|{{Номинация}}
|-
|Жылдың жаңа жұлдызы
|Кэти Мориарти
|{{Номинация}}
|-
|[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы|АҚШ режиссерлер гильдиясы]]
|Үздік режиссерлік жетістік (толық метражды фильм)
|Мартин Скорсезе
|{{Номинация}}
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Ұлттық киносыншылар кеңесі]]
|colspan=&quot;2&quot;|Үздік он фильм
|{{Жеңіс|2-орын}}
|-
|Үздік актер
|Роберт Де Ниро
|{{Жеңіс}}
|-
|Үздік көмекші актер
|Джо Пеши
|{{Жеңіс}}
|}

'''[[Америка кино институты]] (AFI) рейтингтері'''
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]]: № 24 (1998 тізімі), № 4 (2007 тізімі)
* [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік шытырман оқиғалы фильм|100 жыл… 100 шытырман оқиғалы фильм]] — №51
* [[AFI нұсқасы бойынша 10 жанрдағы 10 үздік фильм|100 жанрлық фильм]]: спорттық фильм —  № 1
 
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{IMDb title|0081398}} {{рейтинг-10|8.1}}

{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Мартин Скорсезе фильмдері]]
[[Санат:1980 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:United Artists фильмдері]]
[[Санат:АҚШ ақ-қара түсті фильмдері]]
[[Санат:АҚШ драма-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ өмірбаяндық фильмдері]]
[[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]
[[Санат:Бокс туралы фильмдер]]</text>
      <sha1>4w1aegn6oyjz0ek9fbxmxjy5ss5te18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чашники</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781033</id>
    <revision>
      <id>3602206</id>
      <timestamp>2026-05-09T12:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Витебск облысы қалалары]]</comment>
      <origin>3602206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="325" sha1="m20ujm202g4pft68mvy88umln0okri7" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>m20ujm202g4pft68mvy88umln0okri7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602208</id>
      <parentid>3602206</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3602208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="604" sha1="p0qnq4ohr7qz27j35jo0ph0y0oidlrk" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>p0qnq4ohr7qz27j35jo0ph0y0oidlrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602209</id>
      <parentid>3602208</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="880" sha1="14mdfat4092crrlg4g0w76hqw7vk05c" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>14mdfat4092crrlg4g0w76hqw7vk05c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602210</id>
      <parentid>3602209</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3602210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1122" sha1="8s2ogv16gs1w4mdhp1884ptjo469kf7" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>8s2ogv16gs1w4mdhp1884ptjo469kf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602211</id>
      <parentid>3602210</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1769" sha1="2gn4n3yybq9nflpdsl2hsby0oyby02b" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>2gn4n3yybq9nflpdsl2hsby0oyby02b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602213</id>
      <parentid>3602211</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:37:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Географиялық сипаттамасы */ дереккөз</comment>
      <origin>3602213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="s1y55l51g7ffkk1ch2ig2h2w2hsfcnv" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>s1y55l51g7ffkk1ch2ig2h2w2hsfcnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602215</id>
      <parentid>3602213</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2806" sha1="e3f3umfuybfyf5yu9wve5uzq4s15z2v" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>e3f3umfuybfyf5yu9wve5uzq4s15z2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602216</id>
      <parentid>3602215</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:45:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="8s5yw9jys3hjs1b6q0yxigqw0rcqewy" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>8s5yw9jys3hjs1b6q0yxigqw0rcqewy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602217</id>
      <parentid>3602216</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3903" sha1="j1brro7grpp3t34fr2cdsnwrbeb7k9b" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>j1brro7grpp3t34fr2cdsnwrbeb7k9b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602218</id>
      <parentid>3602217</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:48:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3602218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4165" sha1="ltqgr00pmrewjiy7hu56v942fyt8t25" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>ltqgr00pmrewjiy7hu56v942fyt8t25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602219</id>
      <parentid>3602218</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихы */ дереккөз</comment>
      <origin>3602219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4347" sha1="f9tuo5m64evwcd6cguovyfl8zuziwvx" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>f9tuo5m64evwcd6cguovyfl8zuziwvx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602221</id>
      <parentid>3602219</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5117" sha1="s78w855b13ip3kchrv0k9yr4phlom6n" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>s78w855b13ip3kchrv0k9yr4phlom6n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602222</id>
      <parentid>3602221</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T12:57:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру, дереккөз</comment>
      <origin>3602222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5254" sha1="4oibdipbygfsdqslvs0csq645076n24" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>4oibdipbygfsdqslvs0csq645076n24</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602225</id>
      <parentid>3602222</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5531" sha1="p2y0jekitdh0hlwwwg6tfth5h0o3u17" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>p2y0jekitdh0hlwwwg6tfth5h0o3u17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602226</id>
      <parentid>3602225</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3602226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5709" sha1="re0kjfmubqgj4wffmsfo2wa0wlkt4xh" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>re0kjfmubqgj4wffmsfo2wa0wlkt4xh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602227</id>
      <parentid>3602226</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3602227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6223" sha1="dth7fsuqsl5rk9028r5xna6ilnv6lwx" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>dth7fsuqsl5rk9028r5xna6ilnv6lwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602230</id>
      <parentid>3602227</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ дереккөз</comment>
      <origin>3602230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7010" sha1="i6pgbc7ofv3fmzkhr8qgqt1asxzofbu" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>i6pgbc7ofv3fmzkhr8qgqt1asxzofbu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602231</id>
      <parentid>3602230</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:19:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Көрнекі орындары */ толықтыру</comment>
      <origin>3602231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7281" sha1="gzfxrhemmy4rtgiuo642eq7y4ihq2ob" xml:space="preserve">'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>gzfxrhemmy4rtgiuo642eq7y4ihq2ob</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602234</id>
      <parentid>3602231</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3602234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9692" sha1="qgoi28o4tbzrcl8y9ci9sn5r2cbvur8" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = 
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>qgoi28o4tbzrcl8y9ci9sn5r2cbvur8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602235</id>
      <parentid>3602234</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3602235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9769" sha1="bk3lsgzazjkfavudnelb2he3ny5a0wj" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = 
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>bk3lsgzazjkfavudnelb2he3ny5a0wj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602236</id>
      <parentid>3602235</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9790" sha1="e3r02pp313ayc9wrh90ysz7eheotujd" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = 
 |елтаңба                 = 
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>e3r02pp313ayc9wrh90ysz7eheotujd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602237</id>
      <parentid>3602236</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9844" sha1="9v7fjcta5a2bs3tekkwlhick27z1k0w" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>9v7fjcta5a2bs3tekkwlhick27z1k0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602238</id>
      <parentid>3602237</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9856" sha1="f8klm011s43sobb5299s91n81ujf74c" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = 
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>f8klm011s43sobb5299s91n81ujf74c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602239</id>
      <parentid>3602238</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9930" sha1="9pt5mw2kjdez0ognepkh5jat8l5gj7p" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = 
 |DST                     = 
 |телефон коды            = 
 |пошта индексі           = 
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>9pt5mw2kjdez0ognepkh5jat8l5gj7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602241</id>
      <parentid>3602239</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9950" sha1="17j3lzimwpojwrlma9w2l1mzgsq0zw7" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2133
 |пошта индексі           = 211149
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = 
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>17j3lzimwpojwrlma9w2l1mzgsq0zw7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602242</id>
      <parentid>3602241</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9980" sha1="nhu27l0oisnflpuwvbdhanr88d194sy" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1504	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1966
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 136
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 009
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2133
 |пошта индексі           = 211149
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čašniki
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9 009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>nhu27l0oisnflpuwvbdhanr88d194sy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602247</id>
      <parentid>3602242</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3602247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10215" sha1="1h2zblwtryyc7pdf8quu6j3c6t71vci" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1504	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1966
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 136
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 009
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2133
 |пошта индексі           = 211149
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čašniki
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9 009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Чашнікі. Дом купца Гурэвіча (04).jpg|Аудандық тарихи мұражай (бұрынғы көпес Гурьевичтің үйі)

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>1h2zblwtryyc7pdf8quu6j3c6t71vci</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602249</id>
      <parentid>3602247</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3602249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10303" sha1="qzpgj2a2nuu608c2ldzlh9j3rc4a98g" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1504	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1966
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 136
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 009
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2133
 |пошта индексі           = 211149
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čašniki
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9 009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Чашнікі. Дом купца Гурэвіча (04).jpg|Аудандық тарихи мұражай (бұрынғы көпес Гурьевичтің үйі)
Чашнікі. Папяровая фабрыка (02).jpg|Қағаз фабрикасы
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>qzpgj2a2nuu608c2ldzlh9j3rc4a98g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602250</id>
      <parentid>3602249</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галерея */ сурет қою</comment>
      <origin>3602250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10438" sha1="j3cnkrt7iyd84k3rsu8mbvgxtsewwhl" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1504	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1966
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 136
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 009
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2133
 |пошта индексі           = 211149
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čašniki
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9 009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Чашнікі. Дом купца Гурэвіча (04).jpg|Аудандық тарихи мұражай (бұрынғы көпес Гурьевичтің үйі)
Чашнікі. Папяровая фабрыка (02).jpg|Қағаз фабрикасы
Чашники, Чашникский район, Витебская область, Беларусь 27.jpg|Қала көрінісі

&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>j3cnkrt7iyd84k3rsu8mbvgxtsewwhl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602251</id>
      <parentid>3602250</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3602251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10605" sha1="6bd7kp9jo8g7km2eun0f3qkx31mkh5x" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1504	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1966
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 136
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 009
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2133
 |пошта индексі           = 211149
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čašniki
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9 009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Чашнікі. Дом купца Гурэвіча (04).jpg|Аудандық тарихи мұражай (бұрынғы көпес Гурьевичтің үйі)
Чашнікі. Папяровая фабрыка (02).jpg|Қағаз фабрикасы
Чашники, Чашникский район, Витебская область, Беларусь 27.jpg|Қала көрінісі
Чашники, Чашникский район, Витебская область, Беларусь 34.jpg|Аудандық атқару комитетінің үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>6bd7kp9jo8g7km2eun0f3qkx31mkh5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602254</id>
      <parentid>3602251</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:56:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10637" sha1="b2f3eysids0e52tsc78hb934mc0k4se" xml:space="preserve">{{Елді мекен
 |статусы                 = қала
 |қазақша атауы           = Чашники
 |шынайы атауы            = {{lang-be|Чашнікі}}
 |сурет                   = Чашнікі. Спаса-Праабражэнская царква (04).jpg
 |сурет атауы             = 
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Беларусь
 |елтаңба                 = Coat of Arms of Čašniki, Belarus.svg
 |ту                      = Flag of Čašniki.svg
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =51 |lat_sec =12 
  |lon_dir =E |lon_deg =29 |lon_min =09 |lon_sec =53 
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |аймақ түрі              = Облыс
 |аймағы                  = Витебск облысы
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = Аудан
 |ауданы                  = Чашники ауданы
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым округі түрі       = 
 |қауым округі            = 
 |кестедегі қауым округі  = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           =
 |басшысы                 = 
 |құрылған уақыты         = 	
 |алғашқы дерек           = 1504	
 |бұрынғы атаулары        = 
 |статус алуы             = 1966
 |жер аумағы              = 	
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    = 136
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = 
  |тұрғыны                = 9 009
  |санақ жылы             = 2026
  |тығыздығы              = 
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = 
 |уақыт белдеуі           = +3:00
 |DST                     = 
 |телефон коды            = +375 2133
 |пошта индексі           = 211149
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Čašniki
 |сайты                   = 
 |сайт тілі               = 
}}

'''Чашники''' ({{lang-be|Чашнікі}}) — [[Беларусь]]тің [[Витебск облысы]]ндағы қала. [[Чашники ауданы]]ның әкімшілік орталығы.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belarustourist.by/turistam/strany-kurorty-goroda/respublika-belarus/Chashniki/|title=ГлавнаяТуристамСтраны/Курорты/ГородаБеларусьЧашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 
Чашники халқының саны 2026 жылғы жағдай бойынша 9 009 адамды құрады. Чашники Беларусьтегі 100 қаланың бірі және Беларусьтегі халық саны бойынша 87-ші орында.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/by/list-of-cities-in-belarus-by-population.html|title=Список городов Белоруссии по населению|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Географиялық сипаттамасы ==
Қала [[Витебск]]іден 95 км және [[Минск]]іден 190 км қашықтықта, Улла өзенінің (Батыс Двинаның саласы) бойында орналасқан. Қала арқылы R62 (Чашники - Кличев - Бабруйск), R86 (Богушевск - Сенно - Мядель) және R111 (Бешенковичи - Чашники) республикалық автомобиль жолдары өтеді. Орша-Лепель теміржол желісі қаладан 2 км қашықтықта орналасқан.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://ekskursii.by/?Goroda_Belarusi=75_Chashniki|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Құрылған сәттен бастап елді мекен әр түрлі иелердің қолында болды. 1504 жылы ол Луком князьдеріне тиесілі болды. Содан кейін 16 ғасырдың аяғынан бастап Кишки әулетінің, кейінірек Сапегтерге, Потоцкийге және Володковичке көшті. Ұзақ Ливон соғысында Литва Ұлы Герцогтігінің армиясы елді мекен маңында Шуйский воеводының әскерлерін талқандады. 
1564 жылы IV Иван патшаның жарлығымен қазіргі қала маңындағы Улла өзенінің оң жағалауында қамал салынды, ол 1708 жылы өртеніп кетті.

XVII ғасырда Чашники сауда қаласы болды, онда Доминикан шіркеуі, 16 дүкен және 109 үй болды. Бір ғасырдан кейін оның аумағында шағын сауда кемелерін салуға арналған шеберханалар мен айлақ пайда болды. Екі жыл бойы, 1791 жылдан 1793 жылға дейін, Чашники Полоцк воеводствосының орталығы болды. Содан кейін, Польша-Литва Достастығы бөлінгеннен кейін, ол Патшалық Ресейдің құрамына кірді. 1812 жылы қала маңында князь Витгенштейн басқарған орыс әскері мен маршал Клод-Виктор Перрин бастаған француз әскерлері арасында шайқас болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/9267-Chashniki.html|title=Европа. Белоруссия. Витебская область. Чашникский район|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt; 

1938 жылы қоныс қалалық типтегі қоныс мәртебесін, ал 1966 жылы қала мәртебесін алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://welcometobelarus.ru/goroda/chashniki.html?ysclid=moy4c056yc769093492|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Экономикасы және инфрақұрылымы ==
Қаланың ең көне кәсіпорындарына «Красная Звезда» қағаз фабрикасы, зығыр фабрикасы, тамақ өңдеу зауыты, өнеркәсіптік тауарлар мен тұтынушылық қызмет көрсету зауыттары кіреді.

Қалада үш орта мектеп, бір спортзал, балалар көркемсурет мектебі, балалар шығармашылығы орталығы, бес мектепке дейінгі мекеме, қоғамдық орталық, тарих мұражайы, үш кітапхана, аурухана және дәріханалар бар.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://belaruscity.net/chashniki/|title=Чашники|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Көрнекі орындары ==
Қалада маңызды тарихи ескерткіштер аз. Олардың ішіндегі ең маңыздыларының бірі — 1845 жылы салынған Спасо-Преображенская шіркеуі. Чашникиде XIX және XX ғасырлардағы тарихи ғимараттар, соның ішінде көпес Гуревичтің үйі сақталған.

Чашники өзінің қағаз фабрикасымен танымал, ол революцияға дейін компанияның негізін қалаушы Винсент Володковичтің жиенінің есімімен аталған «Скина» деп аталған. Бұрын фабрика орнында су диірмені болған. Қалада сонымен қатар шам дүкені, сауда орталықтары және еврей зираты бар.

Чашники тарихи мұражайынан археологиялық олжаларды, Ұлы Отан соғысынан қалған заттарды, сондай-ақ Чашники тарихына қатысты экспонаттарды көруге болады. Қалада Чашники ауданын фашистік басқыншылардан азат етуге қатысқан Кеңес Одағының батырларын еске алу үшін жаппай зират пен Даңқ аллеясы орнатылған.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://poshyk.info/chashniki/?ysclid=moycs8tfaz148520219|title=Чашники – история, достопримечательности|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://tonkosti.ru/%D0%A7%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8?ysclid=moy4ajmvcy467453388|title=Чашники: достопримечательности и что посмотреть?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Чашнікі. Дом купца Гурэвіча (04).jpg|Аудандық тарихи мұражай (бұрынғы көпес Гурьевичтің үйі)
Чашнікі. Папяровая фабрыка (02).jpg|Қағаз фабрикасы
Чашники, Чашникский район, Витебская область, Беларусь 27.jpg|Қала көрінісі
Чашники, Чашникский район, Витебская область, Беларусь 34.jpg|Аудандық атқару комитетінің үйі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Витебск облысы}}
[[Санат:Витебск облысы қалалары]]</text>
      <sha1>b2f3eysids0e52tsc78hb934mc0k4se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айымжан Төлегенқызы Мақұлова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781034</id>
    <revision>
      <id>3602224</id>
      <timestamp>2026-05-09T13:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Айымжан Төлегенқызы Мақұлова  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 25.05.1959       |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданында (Жамбыл о...</comment>
      <origin>3602224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4333" sha1="k1xb0nm04pf79bjpde6fltx5w4svy6z" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айымжан Төлегенқызы Мақұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 25.05.1959     
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы)}}, [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Экономика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Экономика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]); Киев мемлекеттік университеті аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2008).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айымжан Төлегенқызы Мақұлова''' — экономика ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2008 жыл|2008]]), ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 25 мамыррда [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], Есентөбе ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1982 жыл|1982]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), Киев мемлекеттік университетінің аспирантурасын ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.&lt;br&gt;
[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде доцент ([[1989 жыл|1989]]-[[2006 жыл|2006]]) қызметін атқарады. 2006 жылдан кафедра меңгерушісі.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Ауыл шаруашылығы өндірісін басқаруды экономикалық-математикалық модельдеу&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
120-ға жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның, 10 оқулық пен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2008).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>k1xb0nm04pf79bjpde6fltx5w4svy6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602228</id>
      <parentid>3602224</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3602228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4290" sha1="9vvq6yki557xvtovwzqg9blfy7kqa3z" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айымжан Төлегенқызы Мақұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 25.05.1959     
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы)}}, Есентөбе ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Экономика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Экономика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]); Киев мемлекеттік университеті аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2008).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айымжан Төлегенқызы Мақұлова''' — экономика ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2008 жыл|2008]]), ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 25 мамыррда [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], Есентөбе ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1982 жыл|1982]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), Киев мемлекеттік университетінің аспирантурасын ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.&lt;br&gt;
[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде доцент ([[1989 жыл|1989]]-[[2006 жыл|2006]]) қызметін атқарады. 2006 жылдан кафедра меңгерушісі.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Ауыл шаруашылығы өндірісін басқаруды экономикалық-математикалық модельдеу&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
120-ға жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның, 10 оқулық пен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2008).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]</text>
      <sha1>9vvq6yki557xvtovwzqg9blfy7kqa3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602232</id>
      <parentid>3602228</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары|Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4404" sha1="g2gc5txmk6djcs164slig5a01ooo96t" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айымжан Төлегенқызы Мақұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 25.05.1959     
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы)}}, Есентөбе ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Экономика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Экономика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]); Киев мемлекеттік университеті аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2008).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айымжан Төлегенқызы Мақұлова''' — экономика ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2008 жыл|2008]]), ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 25 мамыррда [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], Есентөбе ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1982 жыл|1982]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), Киев мемлекеттік университетінің аспирантурасын ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.&lt;br&gt;
[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде доцент ([[1989 жыл|1989]]-[[2006 жыл|2006]]) қызметін атқарады. 2006 жылдан кафедра меңгерушісі.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Ауыл шаруашылығы өндірісін басқаруды экономикалық-математикалық модельдеу&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
120-ға жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның, 10 оқулық пен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2008).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]]</text>
      <sha1>g2gc5txmk6djcs164slig5a01ooo96t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602233</id>
      <parentid>3602232</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T13:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары|Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті тұлғалары|Қазақ ұлттық аграрлық университеті тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4390" sha1="hjoi4gm41fd71lgml9rsg99467pflch" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Айымжан Төлегенқызы Мақұлова
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 25.05.1959     
 |Туған жері          = [[Жамбыл облысы]], {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы)}}, Есентөбе ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Экономика
 |Жұмыс орны          = [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Экономика ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор, академик   
 |Альма-матер         = ҚазМУ (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]); Киев мемлекеттік университеті аспирантурасы
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2008).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Айымжан Төлегенқызы Мақұлова''' — экономика ғылымының докторы ([[2006 жыл|2006]]), профессор ([[2008 жыл|2008]]), ҚР Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі ([[2009 жыл|2009]]).

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 25 мамыррда [[Жамбыл облысы]], [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], Есентөбе ауылында туған.&lt;br&gt;

ҚазМУ-ды ([[1982 жыл|1982]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]), Киев мемлекеттік университетінің аспирантурасын ([[1988 жыл|1988]]) бітірген.&lt;br&gt;
[[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті|Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]нде доцент ([[1989 жыл|1989]]-[[2006 жыл|2006]]) қызметін атқарады. 2006 жылдан кафедра меңгерушісі.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;Ауыл шаруашылығы өндірісін басқаруды экономикалық-математикалық модельдеу&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
120-ға жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның, 10 оқулық пен оқу құралдарының авторы.

== Марапаттары ==
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің &quot;Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы&quot; атағы иегері (2007);
* [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2008).&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Экономика ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті тұлғалары]]</text>
      <sha1>hjoi4gm41fd71lgml9rsg99467pflch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Pattynotheme</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781035</id>
    <revision>
      <id>3602243</id>
      <timestamp>2026-05-09T13:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="236" sha1="76lbi07fxph8mmbdcqmorjylzxqjvng" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pattynotheme}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 18:32, 2026 ж. мамырдың 9 (+05)</text>
      <sha1>76lbi07fxph8mmbdcqmorjylzxqjvng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026 жылғы хантавирус індеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781036</id>
    <redirect title="MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті" />
    <revision>
      <id>3602245</id>
      <timestamp>2026-05-09T13:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3602245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="sp031mxcuk3rbd0tcawyyuylftlecb9" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]</text>
      <sha1>sp031mxcuk3rbd0tcawyyuylftlecb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Круиздік кемедегі хантавирус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781037</id>
    <redirect title="MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті" />
    <revision>
      <id>3602246</id>
      <timestamp>2026-05-09T13:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3602246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="sp031mxcuk3rbd0tcawyyuylftlecb9" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]</text>
      <sha1>sp031mxcuk3rbd0tcawyyuylftlecb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кемедегі хантавирус індеті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781038</id>
    <redirect title="MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті" />
    <revision>
      <id>3602248</id>
      <timestamp>2026-05-09T13:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3602248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="sp031mxcuk3rbd0tcawyyuylftlecb9" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]</text>
      <sha1>sp031mxcuk3rbd0tcawyyuylftlecb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Commandant Quacks-a-lot</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781039</id>
    <revision>
      <id>3602255</id>
      <timestamp>2026-05-09T14:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="251" sha1="4jetrbva78zcqpifabwt350lhcuo8rl" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Commandant Quacks-a-lot}}

-- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 19:07, 2026 ж. мамырдың 9 (+05)</text>
      <sha1>4jetrbva78zcqpifabwt350lhcuo8rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Wisefalafel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781040</id>
    <revision>
      <id>3602282</id>
      <timestamp>2026-05-09T15:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="235" sha1="4s5151wdewow5r1or1gb0e1y2o6n60r" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Wisefalafel}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 20:16, 2026 ж. мамырдың 9 (+05)</text>
      <sha1>4s5151wdewow5r1or1gb0e1y2o6n60r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Afrianco</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781041</id>
    <revision>
      <id>3602283</id>
      <timestamp>2026-05-09T15:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="204" sha1="p7tlb74jmkjbk4fbk8skaibl1kjorqt" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Afrianco}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 20:21, 2026 ж. мамырдың 9 (+05)</text>
      <sha1>p7tlb74jmkjbk4fbk8skaibl1kjorqt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Nazzira 1</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781042</id>
    <revision>
      <id>3602284</id>
      <timestamp>2026-05-09T15:32:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205" sha1="80lnn2a887cb8ethhzs06ay4vrwcq3o" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Nazzira 1}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 20:32, 2026 ж. мамырдың 9 (+05)</text>
      <sha1>80lnn2a887cb8ethhzs06ay4vrwcq3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:GreatWikiBritsUk</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781043</id>
    <revision>
      <id>3602286</id>
      <timestamp>2026-05-09T16:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="445" sha1="creyyxwpvalgb82lp8a7es13codge6b" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=GreatWikiBritsUk}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 21:46, 2026 ж. мамырдың 9 (+05)</text>
      <sha1>creyyxwpvalgb82lp8a7es13codge6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сапарбек Сәрсенұлы Ергөбек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781044</id>
    <revision>
      <id>3602291</id>
      <timestamp>2026-05-09T17:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Хулкар Абдимоминова</username>
        <id>179027</id>
      </contributor>
      <comment>▻</comment>
      <origin>3602291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4843" sha1="oa7kjivygmy8y3a1y3uo764o5u3gd68" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ергөбек Сапарбек Сәрсенұлы''' — белгілі ғалым 1959 жылдың 1 ақпанында Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі [[Түркістан облысы|Түркістан]] облысы), [[Отырар]] ауданы, [[Көлқұдық (ауыл)|Көлқұдық]] ауылында қойшы отбасында дүниеге келген. 1966 жылы [[Арыс]] ауылында Т.Ибрагимов орта мектебіне бастауыш мектебіне барады. 1975 жылы [[Шәуілдір]] елдімекеніндегі Ленин атындағы орта мектепті бітіреді.
1976-1979 жылдары Шәуілдірде ПМК-2505 Құрылыс мекемесінің құрылысшысы болып жұмыс істеді.
1979-1984 жылдары әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың Филология факультетін «Араб тілі, қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша оқып бітіреді.
1984-1985 жылдар арасында Қазақстан Мемлекеттік Орталық музейінің ғылыми қызметкері, 1985-1992 жылдары Отырар Мем-лекеттік археологиялық қорық-музейінің аға ғылыми қызметкері, 1987-1992 жылдары  Отырар Мемлекеттік археологиялық қо-рық-музейінің бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды.
1992 жылдан бері Қ.А.Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қызмет атқарды: 1992-1996 жылдары Шығыстану факультеті «Араб тілі» кафедрасының аға оқытушысы, 1996-1997 жылдары тарих-филология факультетінің түрік халықтары әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 1997-1999 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Халықаралық қазақ-түрік университе]]ті тарих-филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті міндетін атқарушы, 1999-2003 жылдары тарих-филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 2003-2007 жылдары Түркология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті, қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 2012-2014 жылдары филология факультетінің қазақ әдебиеті және шығыс филологиясы кафедрасының меңгерушісі, 2014 жылдан бастап филология факультеті қазақ филологиясы кафедрасының доценті, профессоры болып қызмет атқарды.
1996 жылы «М.Сералиннің әдеби мұрасы» тақырыбында филология ғылымының кандидаттығын қорғады. 2008 жылы әдебиеттану мамандығы бойынша доцент ғылыми атағын алды.
Ергөбек Сапарбек Сәрсенұлы «Қайраткер қаламгер М.Сералин», «Қазақтың дәстүрлі жазба әдебиеті» монографиялары, «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті және М.Сералин», «Дәстүрлі жазба әдебиеті», «Ясауи сопылық ілімі және дәстүрлі жазба әдебиет» атты оқу құралдары мен екі жүзге тарта ғылыми мақалалар авторы. «Қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындар шығармашылығы», «Ясауи және қазақ әдебиеті: дәстүр мен жалғастық», «М.Сералин-нің әдеби және публицистикалық мұрасы» атты еңбектері, Алтын Орда дәуірі, ХІХ-ХХ ғасыр басы әдебиеті мен мәдениеті, діни кітаби әдебиет тақырыптары ғылыми бағыты болып табылады.</text>
      <sha1>oa7kjivygmy8y3a1y3uo764o5u3gd68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602306</id>
      <parentid>3602291</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>1nter pares [[ЕРГӨБЕК САПАРБЕК СӘРСЕНҰЛЫ]] бетін [[Сапарбек Сәрсенұлы Ергөбек]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Қате жазылған тақырып</comment>
      <origin>3602291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4843" sha1="oa7kjivygmy8y3a1y3uo764o5u3gd68" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
'''Ергөбек Сапарбек Сәрсенұлы''' — белгілі ғалым 1959 жылдың 1 ақпанында Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі [[Түркістан облысы|Түркістан]] облысы), [[Отырар]] ауданы, [[Көлқұдық (ауыл)|Көлқұдық]] ауылында қойшы отбасында дүниеге келген. 1966 жылы [[Арыс]] ауылында Т.Ибрагимов орта мектебіне бастауыш мектебіне барады. 1975 жылы [[Шәуілдір]] елдімекеніндегі Ленин атындағы орта мектепті бітіреді.
1976-1979 жылдары Шәуілдірде ПМК-2505 Құрылыс мекемесінің құрылысшысы болып жұмыс істеді.
1979-1984 жылдары әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың Филология факультетін «Араб тілі, қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша оқып бітіреді.
1984-1985 жылдар арасында Қазақстан Мемлекеттік Орталық музейінің ғылыми қызметкері, 1985-1992 жылдары Отырар Мем-лекеттік археологиялық қорық-музейінің аға ғылыми қызметкері, 1987-1992 жылдары  Отырар Мемлекеттік археологиялық қо-рық-музейінің бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды.
1992 жылдан бері Қ.А.Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қызмет атқарды: 1992-1996 жылдары Шығыстану факультеті «Араб тілі» кафедрасының аға оқытушысы, 1996-1997 жылдары тарих-филология факультетінің түрік халықтары әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 1997-1999 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Халықаралық қазақ-түрік университе]]ті тарих-филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті міндетін атқарушы, 1999-2003 жылдары тарих-филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 2003-2007 жылдары Түркология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті, қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 2012-2014 жылдары филология факультетінің қазақ әдебиеті және шығыс филологиясы кафедрасының меңгерушісі, 2014 жылдан бастап филология факультеті қазақ филологиясы кафедрасының доценті, профессоры болып қызмет атқарды.
1996 жылы «М.Сералиннің әдеби мұрасы» тақырыбында филология ғылымының кандидаттығын қорғады. 2008 жылы әдебиеттану мамандығы бойынша доцент ғылыми атағын алды.
Ергөбек Сапарбек Сәрсенұлы «Қайраткер қаламгер М.Сералин», «Қазақтың дәстүрлі жазба әдебиеті» монографиялары, «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті және М.Сералин», «Дәстүрлі жазба әдебиеті», «Ясауи сопылық ілімі және дәстүрлі жазба әдебиет» атты оқу құралдары мен екі жүзге тарта ғылыми мақалалар авторы. «Қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындар шығармашылығы», «Ясауи және қазақ әдебиеті: дәстүр мен жалғастық», «М.Сералин-нің әдеби және публицистикалық мұрасы» атты еңбектері, Алтын Орда дәуірі, ХІХ-ХХ ғасыр басы әдебиеті мен мәдениеті, діни кітаби әдебиет тақырыптары ғылыми бағыты болып табылады.</text>
      <sha1>oa7kjivygmy8y3a1y3uo764o5u3gd68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602307</id>
      <parentid>3602306</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4891" sha1="hzzyg65ibrshzf8l0ye7mh5r93ucprt" xml:space="preserve">{{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} &lt;!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ!  --&gt;
{{Дереккөздер жетіспейді}}
'''Ергөбек Сапарбек Сәрсенұлы''' — белгілі ғалым 1959 жылдың 1 ақпанында Оңтүстік Қазақстан облысы (қазіргі [[Түркістан облысы|Түркістан]] облысы), [[Отырар]] ауданы, [[Көлқұдық (ауыл)|Көлқұдық]] ауылында қойшы отбасында дүниеге келген. 1966 жылы [[Арыс]] ауылында Т.Ибрагимов орта мектебіне бастауыш мектебіне барады. 1975 жылы [[Шәуілдір]] елдімекеніндегі Ленин атындағы орта мектепті бітіреді.
1976-1979 жылдары Шәуілдірде ПМК-2505 Құрылыс мекемесінің құрылысшысы болып жұмыс істеді.
1979-1984 жылдары әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-дың Филология факультетін «Араб тілі, қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша оқып бітіреді.
1984-1985 жылдар арасында Қазақстан Мемлекеттік Орталық музейінің ғылыми қызметкері, 1985-1992 жылдары Отырар Мем-лекеттік археологиялық қорық-музейінің аға ғылыми қызметкері, 1987-1992 жылдары  Отырар Мемлекеттік археологиялық қо-рық-музейінің бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды.
1992 жылдан бері Қ.А.Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]]нде қызмет атқарды: 1992-1996 жылдары Шығыстану факультеті «Араб тілі» кафедрасының аға оқытушысы, 1996-1997 жылдары тарих-филология факультетінің түрік халықтары әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 1997-1999 жылдары Қ.А.Ясауи атындағы [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Халықаралық қазақ-түрік университе]]ті тарих-филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті міндетін атқарушы, 1999-2003 жылдары тарих-филология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 2003-2007 жылдары Түркология факультетінің қазақ әдебиеті кафедрасының доценті, қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі, 2012-2014 жылдары филология факультетінің қазақ әдебиеті және шығыс филологиясы кафедрасының меңгерушісі, 2014 жылдан бастап филология факультеті қазақ филологиясы кафедрасының доценті, профессоры болып қызмет атқарды.
1996 жылы «М.Сералиннің әдеби мұрасы» тақырыбында филология ғылымының кандидаттығын қорғады. 2008 жылы әдебиеттану мамандығы бойынша доцент ғылыми атағын алды.
Ергөбек Сапарбек Сәрсенұлы «Қайраткер қаламгер М.Сералин», «Қазақтың дәстүрлі жазба әдебиеті» монографиялары, «ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті және М.Сералин», «Дәстүрлі жазба әдебиеті», «Ясауи сопылық ілімі және дәстүрлі жазба әдебиет» атты оқу құралдары мен екі жүзге тарта ғылыми мақалалар авторы. «Қазақ әдебиетіндегі кітаби ақындар шығармашылығы», «Ясауи және қазақ әдебиеті: дәстүр мен жалғастық», «М.Сералин-нің әдеби және публицистикалық мұрасы» атты еңбектері, Алтын Орда дәуірі, ХІХ-ХХ ғасыр басы әдебиеті мен мәдениеті, діни кітаби әдебиет тақырыптары ғылыми бағыты болып табылады.</text>
      <sha1>hzzyg65ibrshzf8l0ye7mh5r93ucprt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бедрийе Тахир Гёкмен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781045</id>
    <revision>
      <id>3602294</id>
      <timestamp>2026-05-09T17:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Әйел ұшқыштар]]</comment>
      <origin>3602294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="379" sha1="2od40hzvr6im1pb3i045n3p4xh8ubz4" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>2od40hzvr6im1pb3i045n3p4xh8ubz4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602295</id>
      <parentid>3602294</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1004" sha1="gfwngkiz5mb2cw8dmg8ph0zsevftymh" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гөкмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гөкмен Баджи (апалы-сіңлілі Гөкмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гөкмен деген лақап ат берді. 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>gfwngkiz5mb2cw8dmg8ph0zsevftymh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602297</id>
      <parentid>3602295</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */ толықтыру</comment>
      <origin>3602297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1527" sha1="8d048nxotwe0ghkz1kvejp4n9w7bxy3" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды. 

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>8d048nxotwe0ghkz1kvejp4n9w7bxy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602298</id>
      <parentid>3602297</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */ толықтыру</comment>
      <origin>3602298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2121" sha1="1p52lnlrrx8x1j4vp2wjoq56o0f8xcz" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды. 

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>1p52lnlrrx8x1j4vp2wjoq56o0f8xcz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602299</id>
      <parentid>3602298</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2490" sha1="oups5yhwz0attjrs4wh9oh2wnbsbfqo" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. 
Ол Түркияның алғашқы ұшағын құрастырған, алғашқы азаматтық авиация мектебін құрған Вечихи Хюркуш негізін қалаған Веджихи Азаматтық авиация мектебіндегі он үш студенттің ішіндегі жалғыз әйел болды.

Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды. 

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>oups5yhwz0attjrs4wh9oh2wnbsbfqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602300</id>
      <parentid>3602299</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:54:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */ толықтыру</comment>
      <origin>3602300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3092" sha1="g5lli4zoz71gojl651hzbu2612vme4c" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. 
Ол Түркияның алғашқы ұшағын құрастырған, алғашқы азаматтық авиация мектебін құрған Вечихи Хюркуш негізін қалаған Веджихи Азаматтық авиация мектебіндегі он үш студенттің ішіндегі жалғыз әйел болды.

Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды. 

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

Гекмен тек ұшып қана қоймай, сонымен қатар ұшу жаттығуларын өткізіп, жаңа студенттерге тәлімгерлік еткен. Ондаған жылдар өткен соң, оның мұрасы ресми түрде мойындалды, өйткені Түркияның Азаматтық авиация бас басқармасы (DGCA) және Гендерлік тепе-теңдікті ілгерілету комиссиясы оған «Түркияның алғашқы әйел ұшқышы» атағын берді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>g5lli4zoz71gojl651hzbu2612vme4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602301</id>
      <parentid>3602300</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:55:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */ дереккөз</comment>
      <origin>3602301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3299" sha1="m4h9o3plvda1pjew5x48zkkbm6k9sum" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. 
Ол Түркияның алғашқы ұшағын құрастырған, алғашқы азаматтық авиация мектебін құрған Вечихи Хюркуш негізін қалаған Веджихи Азаматтық авиация мектебіндегі он үш студенттің ішіндегі жалғыз әйел болды.

Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rayhaber.com/2020/05/bedriye-tahir-gokmen-kimdir/|title=Кто такая Бедрийе Тахир Гёкмен?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;  

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

Гекмен тек ұшып қана қоймай, сонымен қатар ұшу жаттығуларын өткізіп, жаңа студенттерге тәлімгерлік еткен. Ондаған жылдар өткен соң, оның мұрасы ресми түрде мойындалды, өйткені Түркияның Азаматтық авиация бас басқармасы (DGCA) және Гендерлік тепе-теңдікті ілгерілету комиссиясы оған «Түркияның алғашқы әйел ұшқышы» атағын берді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>m4h9o3plvda1pjew5x48zkkbm6k9sum</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602302</id>
      <parentid>3602301</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T17:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірбаяны */ дереккөз</comment>
      <origin>3602302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3554" sha1="8ui6j86sh89kvdz0lzl54akpyj4teua" xml:space="preserve">'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. 
Ол Түркияның алғашқы ұшағын құрастырған, алғашқы азаматтық авиация мектебін құрған Вечихи Хюркуш негізін қалаған Веджихи Азаматтық авиация мектебіндегі он үш студенттің ішіндегі жалғыз әйел болды.

Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rayhaber.com/2020/05/bedriye-tahir-gokmen-kimdir/|title=Кто такая Бедрийе Тахир Гёкмен?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;  

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

Гекмен тек ұшып қана қоймай, сонымен қатар ұшу жаттығуларын өткізіп, жаңа студенттерге тәлімгерлік еткен. Ондаған жылдар өткен соң, оның мұрасы ресми түрде мойындалды, өйткені Түркияның Азаматтық авиация бас басқармасы (DGCA) және Гендерлік тепе-теңдікті ілгерілету комиссиясы оған «Түркияның алғашқы әйел ұшқышы» атағын берді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.aviationext.com/turkiyes-first-female-pilot-bediye-tahir-gokmen/|title=Первая женщина-пилот Турции: Бедие Тахир Гёкмен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>8ui6j86sh89kvdz0lzl54akpyj4teua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602303</id>
      <parentid>3602302</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3602303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4949" sha1="iiqcxehkrt26ruwyemjrgvufw20zffs" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Бедрийе Тахир Гекмен
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1896
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1969
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Түркия
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[ұшқыш]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. 
Ол Түркияның алғашқы ұшағын құрастырған, алғашқы азаматтық авиация мектебін құрған Вечихи Хюркуш негізін қалаған Веджихи Азаматтық авиация мектебіндегі он үш студенттің ішіндегі жалғыз әйел болды.

Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rayhaber.com/2020/05/bedriye-tahir-gokmen-kimdir/|title=Кто такая Бедрийе Тахир Гёкмен?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;  

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

Гекмен тек ұшып қана қоймай, сонымен қатар ұшу жаттығуларын өткізіп, жаңа студенттерге тәлімгерлік еткен. Ондаған жылдар өткен соң, оның мұрасы ресми түрде мойындалды, өйткені Түркияның Азаматтық авиация бас басқармасы (DGCA) және Гендерлік тепе-теңдікті ілгерілету комиссиясы оған «Түркияның алғашқы әйел ұшқышы» атағын берді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.aviationext.com/turkiyes-first-female-pilot-bediye-tahir-gokmen/|title=Первая женщина-пилот Турции: Бедие Тахир Гёкмен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>iiqcxehkrt26ruwyemjrgvufw20zffs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602305</id>
      <parentid>3602303</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:00:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3602305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4993" sha1="cvjyo7tm2t8pi1mfn3vp2rirrd0year" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Бедрийе Тахир Гекмен
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}
 |Сурет                 = Bedriye Tahir (news from 1933) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1896
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1969
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Түркия
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[ұшқыш]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. 
Ол Түркияның алғашқы ұшағын құрастырған, алғашқы азаматтық авиация мектебін құрған Вечихи Хюркуш негізін қалаған Веджихи Азаматтық авиация мектебіндегі он үш студенттің ішіндегі жалғыз әйел болды.

Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rayhaber.com/2020/05/bedriye-tahir-gokmen-kimdir/|title=Кто такая Бедрийе Тахир Гёкмен?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;  

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

Гекмен тек ұшып қана қоймай, сонымен қатар ұшу жаттығуларын өткізіп, жаңа студенттерге тәлімгерлік еткен. Ондаған жылдар өткен соң, оның мұрасы ресми түрде мойындалды, өйткені Түркияның Азаматтық авиация бас басқармасы (DGCA) және Гендерлік тепе-теңдікті ілгерілету комиссиясы оған «Түркияның алғашқы әйел ұшқышы» атағын берді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.aviationext.com/turkiyes-first-female-pilot-bediye-tahir-gokmen/|title=Первая женщина-пилот Турции: Бедие Тахир Гёкмен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]</text>
      <sha1>cvjyo7tm2t8pi1mfn3vp2rirrd0year</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602310</id>
      <parentid>3602305</parentid>
      <timestamp>2026-05-09T18:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Түркия ұшқыштары|Түркия ұшқыштары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5040" sha1="gq58v64extapirx5suyjyq3avpt3qi0" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Бедрийе Тахир Гекмен
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}
 |Сурет                 = Bedriye Tahir (news from 1933) (cropped).jpg
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 1896
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 1969
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = Түркия
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[ұшқыш]]
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Бедрийе Тахир Гёкмен''' ({{lang-tr|Bedriye Tahir Gökmen}}) — Түрік ұшқышы, ұшқыш лицензиясын алған алғашқы түрік әйелі. Ол «Көктегі Әкенің әпкесі» деген атпен белгілі.

== Өмірбаяны ==
Бедрие Тахир Гекмен алғашқы түрік әйел ұшқышы болды. Ол Гекмен Баджи (апалы-сіңлілі Гекмен) деген атпен танымал болды. 1932 жылы Веджихи авиация мектебінде оқуын бастады. 
Ол Түркияның алғашқы ұшағын құрастырған, алғашқы азаматтық авиация мектебін құрған Вечихи Хюркуш негізін қалаған Веджихи Азаматтық авиация мектебіндегі он үш студенттің ішіндегі жалғыз әйел болды.

Мемлекеттік қызметші болып жұмыс істей жүріп, ұшу дайындығын жалғастырды. 1933 жылы ұшқыш куәлігін алды. Абдуррахман Түрккушу оған Гекмен деген лақап ат берді.
Бедрия Тахир авиация саласындағы жұмысы үшін қатты сынға ұшырады және кедергілерге тап болды. Оның жалақысы жұмысынан ұсталып, ақырында жұмыстан шығарылды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://rayhaber.com/2020/05/bedriye-tahir-gokmen-kimdir/|title=Кто такая Бедрийе Тахир Гёкмен?|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;  

1934 жылы Веджихи мектебі Әскери-әуе күштері министрінің орынбасарына оқушыларға ұшқыш лицензиясын алуға рұқсат беруді өтінді. Алайда, емтихан комиссиясы келгенде, мектептің жалғыз жұмыс істейтін ұшағы апатқа ұшырады, сондықтан емтихан тапсыру мүмкін болмады. Комитет қайтып оралудан бас тартқаннан кейін, мектеп жабылды, ал Гекмен Баджидің ұшқыш лицензиясы бекітілмеді. Соған қарамастан, ол авиация тарихына алғашқы түрік әйел ұшқышы ретінде енді.

Гекмен тек ұшып қана қоймай, сонымен қатар ұшу жаттығуларын өткізіп, жаңа студенттерге тәлімгерлік еткен. Ондаған жылдар өткен соң, оның мұрасы ресми түрде мойындалды, өйткені Түркияның Азаматтық авиация бас басқармасы (DGCA) және Гендерлік тепе-теңдікті ілгерілету комиссиясы оған «Түркияның алғашқы әйел ұшқышы» атағын берді.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.aviationext.com/turkiyes-first-female-pilot-bediye-tahir-gokmen/|title=Первая женщина-пилот Турции: Бедие Тахир Гёкмен|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-9|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Әйел ұшқыштар]]
[[Санат:Түркия ұшқыштары]]</text>
      <sha1>gq58v64extapirx5suyjyq3avpt3qi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:Potd/2026-05-10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781046</id>
    <revision>
      <id>3602304</id>
      <timestamp>2026-05-09T18:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ArystanbekBot</username>
        <id>33174</id>
      </contributor>
      <comment>[[commons:Template:Potd/2026-05-10|POTD 2026-05-10]]: filename only</comment>
      <origin>3602304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="136" sha1="03b3vr15k9gcvnndeak3eow3tnw2492" xml:space="preserve">Bloemknoppen van een Crocosmia. 25-06-2024. (d.j.b) 02.jpg&lt;noinclude&gt;[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>03b3vr15k9gcvnndeak3eow3tnw2492</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Айхын</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781047</id>
    <revision>
      <id>3602327</id>
      <timestamp>2026-05-09T19:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="208" sha1="ils4l61e7o7ctf9m968j2ebyulk8zjq" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Айхын}}

-- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 00:53, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>ils4l61e7o7ctf9m968j2ebyulk8zjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Giles Laurent</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781048</id>
    <revision>
      <id>3602330</id>
      <timestamp>2026-05-09T20:40:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="238" sha1="7l056w7im7hplt0bvpmnke4f5wz6he5" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Giles Laurent}}

-- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 01:40, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>7l056w7im7hplt0bvpmnke4f5wz6he5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781049</id>
    <revision>
      <id>3602342</id>
      <timestamp>2026-05-09T21:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша 2026 жыл]] [[Санат:XXI ғасырдағы Әулие Елена аралы]] [[Санат:2020-жылдардағы Әулие Елена аралы]] [[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы, Асенсьон және Тристан-да-Кунья аралдары]]</comment>
      <origin>3602342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="340" sha1="sdgj096jdjz9fb9w80dwozomf1z8462" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша 2026 жыл]]
[[Санат:XXI ғасырдағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2020-жылдардағы Әулие Елена аралы]]
[[Санат:2026 жылдағы Әулие Елена аралы, Асенсьон және Тристан-да-Кунья аралдары]]</text>
      <sha1>sdgj096jdjz9fb9w80dwozomf1z8462</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Прая</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781050</id>
    <revision>
      <id>3602344</id>
      <timestamp>2026-05-09T21:09:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Кабо-Верде қалалары]] [[Санат:Кабо-Верде муниципалитеттері]] [[Санат:Кабо-Вердедегі муниципалитет орталықтары]] [[Санат:Сантьягу, Кабо-Верде]] [[Санат:Африка елордалары]]</comment>
      <origin>3602344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="8fx244iiol4htenq1znmbkyie5103w8" xml:space="preserve">[[Санат:Кабо-Верде қалалары]]
[[Санат:Кабо-Верде муниципалитеттері]]
[[Санат:Кабо-Вердедегі муниципалитет орталықтары]]
[[Санат:Сантьягу, Кабо-Верде]]
[[Санат:Африка елордалары]]</text>
      <sha1>8fx244iiol4htenq1znmbkyie5103w8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:2026 жылғы теңіз оқиғалары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781051</id>
    <revision>
      <id>3602345</id>
      <timestamp>2026-05-09T21:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:2020-жылдардағы теңіз оқиғалары]] [[Санат:2026 жылғы көлік апаттары]] [[Санат:Жылдар бойынша теңіз оқиғалары]]</comment>
      <origin>3602345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="202" sha1="7t3e1y5wuksvi8c5ygkd33jyp39p72y" xml:space="preserve">[[Санат:2020-жылдардағы теңіз оқиғалары]]
[[Санат:2026 жылғы көлік апаттары]]
[[Санат:Жылдар бойынша теңіз оқиғалары]]</text>
      <sha1>7t3e1y5wuksvi8c5ygkd33jyp39p72y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:2026 жылдағы Нидерланды</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781052</id>
    <revision>
      <id>3602346</id>
      <timestamp>2026-05-09T21:15:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша 2026 жыл]] [[Санат:XXI ғасырдағы Нидерланды]] [[Санат:2020-жылдардағы Нидерланды]] [[Санат:2026 жылдағы Еуропа]]</comment>
      <origin>3602346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="5cmeko5m6gmxt432ij76y36udt7e3yz" xml:space="preserve">[[Санат:Елдер бойынша 2026 жыл]]
[[Санат:XXI ғасырдағы Нидерланды]]
[[Санат:2020-жылдардағы Нидерланды]]
[[Санат:2026 жылдағы Еуропа]]</text>
      <sha1>5cmeko5m6gmxt432ij76y36udt7e3yz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хантавирус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781053</id>
    <redirect title="Ортохантавирус" />
    <revision>
      <id>3602348</id>
      <timestamp>2026-05-09T21:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>«[[Ортохантавирус]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]]</comment>
      <origin>3602348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44" sha1="tb3nxf1kscyc3ops4q0j1f5zg7eqlzs" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Ортохантавирус]]</text>
      <sha1>tb3nxf1kscyc3ops4q0j1f5zg7eqlzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Aslowment</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781054</id>
    <revision>
      <id>3602368</id>
      <timestamp>2026-05-09T23:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="j9umd2679euj6prwxm5mg916fdl2fpt" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Aslowment}}

-- ''&lt;span style=&quot;text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;&quot;&gt;[[Қатысушы:Arystanbek |А&lt;font color=&quot;#DA500B&quot;&gt;rys&lt;/font&gt;тan&lt;font color=&quot;#10AD00&quot;&gt;bek&lt;/font&gt;]]&lt;/span&gt;'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 04:36, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>j9umd2679euj6prwxm5mg916fdl2fpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Egor885</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781055</id>
    <revision>
      <id>3602369</id>
      <timestamp>2026-05-09T23:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="226" sha1="1ig0jxzodea2klcw7a43h86ufzjn8gm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Egor885}}

-- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 04:37, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>1ig0jxzodea2klcw7a43h86ufzjn8gm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ешкім (фильм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781056</id>
    <revision>
      <id>3602372</id>
      <timestamp>2026-05-10T01:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Кино | Қазақша атауы    = Ешкім | Шынайы атауы     = {{lang-en|Nobody}} | Суреті           = Постер фильма «Никто».jpg | Сурет ені        =  | Сурет атауы      = «Ешкім» фильмінің постері | Жанры            = [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]&lt;br&gt;[[триллер]] | Режиссёрі        = Илья Найшу...</comment>
      <origin>3602372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29226" sha1="satsczbcw12w94ym47ipjm6chjyiibv" xml:space="preserve">{{Кино
| Қазақша атауы    = Ешкім
| Шынайы атауы     = {{lang-en|Nobody}}
| Суреті           = Постер фильма «Никто».jpg
| Сурет ені        = 
| Сурет атауы      = «Ешкім» фильмінің постері
| Жанры            = [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]&lt;br&gt;[[триллер]]
| Режиссёрі        = [[Илья Найшуллер]]
| Продюсері        = {{Plainlist|
* Браден Афтегуд
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Дэвид Литч]]
* Келли Маккормик
* Марк Провиссьеро
}}
| Композиторы      = Дэвид Бакли
| Қоюшы суретші    = 
| Негізі           = 
| Сценарист        = [[Дерек Колстад]]
| Актерлер         = {{Plainlist|
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Конни Нильсен]]
* [[Кристофер Ллойд]]
* [[Алексей Серебряков]]
}}
| Операторы        = Павел Погоржельский
| Компания         = 87North Productions&lt;br&gt;Odenkirk Provissiero Entertainment&lt;br&gt;Eighty Two Films&lt;br&gt;Perfect World Pictures
| Дистрибьютор     = [[Universal Pictures]]
| Ұзақтығы         = 92 мин
| Бюджеті          = 16 млн $
| Түсім            = 57,5 млн $
| Мемлекет         = {{USA}}
| Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| Жыл              = 2021
| Алдыңғы фильм    = 
| Келесі фильм     = [[Ешкім 2]]
| imdb_id          = 7888964
| Сайты            = 
| Ортаққор         = 
}}
'''«Ешкім»''' ({{Lang-en|Nobody}}) — [[Дерек Колстад]]тың сценарийі бойынша режиссер [[Илья Найшуллер]] түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]. Басты рөлдерде: [[Боб Оденкерк]], [[Конни Нильсен]], [[Алексей Серебряков]] және [[Кристофер Ллойд]]. Фильм үйіне қарақшылар басып кіргеннен кейін қауіпті жолға түскен және енді [[қылмыс әлемінің беделділері]]не қарсы тұруға мәжбүр болған отбасылы ер адам туралы баяндайды. Фильмнің продюсерлері — Оденкерк пен [[Дэвид Литч]]. 

Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда, ал АҚШ-та 26 наурызда шықты; [[Universal Pictures]] оның [[дистрибьютор]]ы болды. Фильм әлемдік прокатта 57,5 миллион доллар жинап, Оденкерктің экшн-сахналардағы шеберлігі мен актерлік ойынын жоғары бағалаған сыншылардың оң пікірлерін алды. «[[Ешкім 2]]&lt;nowiki/&gt;» жалғасының премьерасы 2025 жылдың 15 тамызына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/|title=Bob Odenkirk Returning For ‘Nobody 2’; Timo Tjahjanto To Direct For Universal, 87North|lang=en|first=Matt|last=Grobar|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-06-24|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live|accessdate=2025-05-14|archivedate=2024-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227074006/https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Хатч Мэнселл — жасы ортадан асқан, қайын атасы Эдди Уильямстың зауытында кеңсе қызметкері болып жұмыс істейтін ер адам. Оның өмірі бір-бірінен еш айырмашылығы жоқ, шексіз қайталана беретін «[[Суыр күні (фильм)|суыр күні]]н» еске түсіреді.

Хатчтың жұбайы Бекки күйеуінен бірте-бірте алшақтай бастаған, жасөспірім ұлы Блейкпен тіл табысу қиындап барады, тек кішкентай қызы Сэмми ғана әкесіне ерекше бауыр басқан. Хатч — өте қарапайым жан, ештеңесімен ерекшеленбейді. Тіпті ұлы мектептегі шығармасы үшін әскерде болған туыстары туралы сұрағанда, Хатч өзінің бар болғаны кішіпейіл аудитор болғанын айтып, баласын жаяу әскерде «нағыз» қызмет еткен ағасына жібереді.

Бірде түнде Мэнселлдердің үйіне қарақшылар басып кіреді. Олар Хатчтың сағаты мен аздаған қолма-қол ақшасын үптеп кетеді, сондай-ақ неке сақинасын да тартып алғысы келеді. Блейк шабуылдаушылардың бірін ұстап алып, бұған кедергі жасайды, ал Хатчтың өзі екіншісін гольф таяғымен ұрып құлатуға мүмкіндігі бола тұра, оны істемейді және олардың тыныш кетуіне жол береді. Мақтаншақ көршісі, қайын інісі, тіпті шақыртумен келген жас полицей де Мэнселлді: «Егер мен сіздің орныңызда болғанымда...» деп сөгеді. Бірақ әкесі мен қайын атасы — көнекөз қарттар — Хатчтың ісін толықтай дұрыс деп есептейді.

Келесі күні кешке Сэмми ұсақ тиындар салынған вазада жатқан өзінің сүйікті мысықтары бар білезігі жоғалып кеткеніне шағымданады. Хатч қарақшылардың бірінің қолынан татуировканы көрген болатын және шабуылдаушыларды тату-салондары арқылы тауып алудан үміттенеді. Ол үшін ол қарттар үйінде тұратын қарт әкесі Дэвидке барып, оның [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] қызметкерінің ескі белгісі мен револьверін уақытша алып кетеді. Хатч латиноамерикандық ерлі-зайыптыларды тауып, олардан өз сағатын тартып алады және қызының білезігін қайтаруды талап етеді. Олар не туралы сөз болып жатқанын мүлдем түсінбейді. Мэнселл оларға қатысты өте қатал әдістерді қолдануға оқталады, бірақ кенеттен қарақшылардың кішкентай, оның үстіне ауру баласы бар екенін біліп, ашумен пәтерден шығып кетеді.

Үйіне қайтып бара жатқанда, Хатч мінген автобусқа өздерін өте агрессивті ұстайтын мас жігіттер тобы кіреді. Сол автобуста келе жатқан қызды қорғап және ішіндегі ызасын тарқататын адам табылғанына қуанып, Хатч бесеуін де жалғыз өзі аяусыз соққыға жығады.

Кейінірек оның өгей ағасы Гарри Хатчтың басына үлкен қиындық түскелі тұрғанын ескертеді, өйткені соққыға жығылғандардың бірі — қазір өлім аузында жатқан Тэдди Кузнецов (Хатч оның кеңірдегін сындырып, автобустың ішінде қалта пышағымен және кока-коланың түтікшесімен [[трахеотомия]] жасағанына қарамастан) Юлиан Кузнецовтың інісі болып шығады.

Хатч Кузнецовтың жай ғана қауіпті қарақшы немесе қатыгез [[Диссоциалдық жеке бас бұзылысы|социопат]] емес, сонымен қатар орыс мафиясының ірі тұлғасы, миллиондаған долларлық «[[общак]]тың» күзетшісі екенін анықтайды. Юлиан інісін ашық түрде жек көргенімен, беделін жоғалтпау үшін бұл оқиғаны жазасыз қалдыра алмайды.

Хатч туралы барлық ақпарат құпия болғанына қарамастан, Кузнецовқа жұмыс істейтін компьютер маманы [[Пентагон]]дағы досын бопсалап, Хатч туралы деректерге қол жеткізеді. Мәнселлдің кім екенін білген бойда, ол тіпті ақшасын да алмай, жұмыс берушісінен біржола кетіп қалады.

Юлианның адамдары Хатчтың үйіне шабуыл жасайды. Хатч отбасын жертөлеге жасырып, шабуылдаушылардың көбісінің көзін жояды, бірақ соңында оны электрошокермен есеңгіретіп, көлікке тиеп әкетеді. Хатч жүк салғыштан шығып үлгеріп, қалған қарақшыларды да жояды. Ол Беккиден балаларды алып, біраз уақытқа кете тұруын сұрайды, ал өзі қарақшылардың денелерімен бірге үйді өртеп жібереді. Осы кезде ол баяғы мысықтары бар білезікті тауып алады.

Хатч Кузнецовтың өлім аузында жатқан досымен сөйлескенде, өзінің [[Орталық барлау агенттігі|ОБА]]-дың «аудиторлар» деп аталатын, заңнан тыс жазалаушылар тобында қызмет еткенін құлықсыз мойындайды. Белгілі болғандай, бір күні ол өзі жоюы керек болған әскери қазынашыны аяп, тірі қалдырған. Бір жылдан кейін сол адамның қарапайым, адал отбасылық өмір сүріп жатқанын көргенде: «Мен қызғаншақ емеспін, бірақ сол сәтте мен де сондай өмір сүргім келді», — дейді. Содан кейін Мәнселл басшылығының еркіне қарсы отставкаға кетіп, содан бері өткен өміріне оралмау үшін барын салған.

Хатч Кузнецовты әдейі арандатып, оны ашу үстінде ойланбастан іс-қимыл жасауға итермелейді. Ол оққағарларды атып тастап, қылмыстық әлемнің жүздеген миллион доллар қолма-қол ақшасы жиналған «общагын» және Юлианның соған тең келетін құнды суреттер коллекциясын өртеп жібереді. Тіпті Хатч бандитке «сөйлесуге» жалғыз өзі келеді, бірақ қолында іске қосулы тұрған жаяу әскерге қарсы минасы болады. Ашуға мінген Юлиан барлық жандайшаптарын жинап, Хатчты өлтіру үшін зауытқа аттанады. Бірақ Мэнселлдің де дайындығы одан кем түспейді: ол зауытты зейнетке шыққан қайын атасынан сатып алып, толық иесі ретінде зауыт іші мен аумағын «қонақтарды» қарсы алу үшін түрлі қақпандармен жабдықтап қойған болады.

Хатчқа көмекке оның әкесі мен өгей ағасы келеді. Олар үшеулеп бандиттердің көзін жояды. Полиция Хатчты тұтқындайды, бірақ «жоғарыдан» келген қоңыраудан кейін оған ешқандай айып тағылмай, босатылады.

Үш айдан кейін Беккимен бірге жаңа үй сатып алып жатқанда, Хатчқа оның қызметі әлі де қажет екенін білдіретін қоңырау түседі. Титрлар кезіндегі сахнада Гарри мен Дэвид қару-жараққа толы фургонмен белгісіз бағытқа кетіп бара жатады

== Рөлдерде ==

* Боб Оденкерк — ''Хатч «Ешкім» Мэнселл,'' [[Орталық барлау агенттігі|''ОБА'']]''-да қызмет еткен бұрынғы аса құпия жоюшы-агент''
* Алексей Серебряков — ''Юлиан Кузнецов, қылмыс әлемінің беделдісі, орыс мафиясының «общагын» сақтаушы''
* Конни Нильсен — ''Ребекка «Бекка» Мэнселл, Хатчтың әйелі''
* Кристофер Ллойд — ''Дэвид Мэнселл, Хатч пен Гарридің әкесі,'' ''[[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-дің бұрынғы офицері''
* Майкл Айронсайд — ''Эдди Уильямс, Хатчтың қайын атасы әрі бастығы''
* Колин Сэлмон — ''«Тақырбас»''
* RZA — ''Гарри Мэнселл, Хатчтың ағасы және Дэвидтің ұлы''
* Билли Маклеллан — ''Чарли Уильямс, Эддидің ұлы және Хатчтың қайын інісі''
* Арая Менгеша — ''Павел, Юлианның сыбайласы''
* Гейдж Манро — ''Блейк Мэнселл, Хатчтың ұлы''
* Пэйсли Кэдорат — ''Сэмми Мэнселл, Хатчтың қызы''
* Александр Паль — ''Фёдор Кузнецов, Юлианның інісі''
* Умберли Гонсалес және Эдссон Моралес — ''Люпита мен Луис Мартиндер, Хатчтың үйін тонаған ерлі-зайыптылар''
* Джей Пи Ману — ''Даррен, Пентагонның жемқор агенті''
* Илья Найшуллер — ''Анатолий, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* Сергей Шнуров — ''Валентин, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* Дарья Чаруша — ''Юлианның сыбайласы''
* Пол Эссимбр — ''Джим, Хатчтың көршісі''
* Кристен Харрис және Эрик Атаваль — ''детективтер''
* Даниэл Бернхардт, Ален Мусси және Стефан Жюльен — ''автобустағы бұзақылар''

== Өндірісі ==
2018 жылдың қаңтарында [[Боб Оденкерк]]тің фильмнің актерлік құрамына қосылғаны белгілі болды. Фильм режиссері — [[Илья Найшуллер]], ал сценарий авторы — Дерек Колстад. Оденкерк [[Дэвид Литч]]пен бірге фильмнің продюсерлерінің бірі болды. Колстад, Марк Фишер, Энни Мартер және [[Тоби Магуайр]]мен бірге атқарушы продюсер қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/nobody|title=Nobody: February 19, 2021|website=Universal Pictures|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807162924/https://www.universalpictures.com/movies/nobody|lang=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің дистрибьюторы бастапқыда [[SM Entertainment|STX Entertainment]] компаниясы болуы тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|title=Bob Odenkirk To Produce &amp; Star In STX Action Thriller 'Nobody' From 'Atomic Blonde', 'John Wick' Producers|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Amanda|last=N'Duka|date=2018-01-11|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015240/https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Алайда 2019 жылдың сәуір айында [[Universal Pictures]] фильмді прокаттау құқығын STX компаниясынан сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|title=‘Hobbs &amp; Shaw’ Director David Leitch, Kelly McCormick Sign First-Look Deal With Universal (EXCLUSIVE)|first=Justin|last=Kroll|website=[[Variety]]|date=2019-04-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929113911/https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2019 жылдың қазан айында актерлік құрамға [[Конни Нильсен]] мен [[Кристофер Ллойд]] қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|title=Exclusive: Christopher Lloyd, Connie Nielsen Join Bob Odenkirk in Action-Thriller ‘Nobody’|first=Jeff|last=Sneider|website=Collider|date=2019-10-14|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015246/https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түсірілім кезеңі]] 2019 жылдың қыркүйегінде [[Лос-Анджелес]]те басталып,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://productionlist.com/production/nobody-2/|title=Nobody|website=Production List|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211020757/https://productionlist.com/production/nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 34 күнге созылды.

== Шығарылымы ==
Бастапқыда фильмнің АҚШ-тағы премьерасы 2020 жылдың 14 тамызына жоспарланған болатын, алайда [[COVID-19 пандемиясының кинематографияға әсері|COVID-19 пандемиясының әсері]]нен ол кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|title=Universal Bumps 'Nobody' to Winter, Delays M. Night Shyamalan's Untitled Film|last=McClintock|first=Pamela|date=2020-04-07|website=The Hollywood Reporter|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407192356/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|title=Universal's Bob Odenkirk Action Thriller 'Nobody' Now Going A Week Later|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-12-10|website=Deadline|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709183412/https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Jackson|first=Angelique|date=2021-01-22|title=Universal Sets New Release Dates for Bob Odenkirk's 'Nobody,' Edgar Wright's 'Last Night in Soho'|url=https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/|access-date=|website=Variety|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122130916/https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/}}&lt;/ref&gt; Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|title=«Никто» Ильи Найшуллера выйдет в российский прокат 18 марта вместо 8 апреля|website=[[DTF]]|date=2021-02-10|access-date=2021-02-23|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212052456/https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ-та 26 наурызда шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|title=Bob Odenkirk Action Movie 'Nobody' Opening Earlier|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2021-02-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307131721/https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританиядағы премьерасы 2021 жылдың 9 маусымында өтті.

2021 жылдың 8 маусымында фильм цифрлық платформаларда, ал 22 маусымда DVD және Blu-Ray форматтарында жарық көрді.

== Пікірлері ==
[[Rotten Tomatoes]] сайтында фильмнің «балғындық» рейтингі 274 рецензия негізінде 84%-ды құрады, ал орташа бағасы — 10-нан 7,5.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020|title=Nobody (2021)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-04-18|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416215721/https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020}}&lt;/ref&gt;

[[Chicago Sun-Times]] басылымының сыншысы Ричард Ропер фильмге 4 жұлдыздан 3 жұлдыз беріп, былай деп жазды: «Ең таңғалдыратыны — Оденкерк. Ол Хатчтың нағыз экшн-жұлдызына айналатын сәті туғанша, сырттай да, сөзімен де соғыс фильмдерінің кейіпкеріне мүлдем ұқсамайды. Біз мынаған кәміл сенеміз: бұл қарапайым әрі жуас көрінетін жігіт — кез келген сәтте қолдағы шәйнекпен-ақ адам өлтіре алатын, қайнап жатқан ызаның ошағы».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Roeper|first=Richard|author-link=Richard Roeper|url=https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|title='Nobody': Bob Odenkirk comes on strong as an angry dad at war with the mob|website=[[Chicago Sun-Times]]|date=2021-03-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-28|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328105441/https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Болашақ ==
{{Толық мақала|Ешкім 2}}
2021 жылдың наурызында Дерек Колстад «Ешкім» фильмінің әлемі мен «[[Джон Уик]]&lt;nowiki/&gt;» франшизасы арасындағы ықтимал кроссовер туралы мәлімдеді, дегенмен оларға құқықтар әртүрлі компанияларға — тиісінше [[Universal Pictures]] және [[Lionsgate]]-ке тиесілі. Екі фильмді де Колстад жазған және «Ешкім» фильмінің продюсері Келли Маккормиктің жұбайы [[Дэвид Литч]] продюсерлік еткен. Оның айтуынша, бұл франшиза немесе кинематографиялық әлем түрінде емес, кішкентай [[Пасха жұмыртқасы (виртуалды)|пасха жұмыртқасы]] форматында болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2021-03-22|last=Barnhardt|first=Adam|title=Derek Kolstad Pitches the Perfect Nobody and John Wick Crossover|work=Comicbook.com|url=https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Сол айдың соңында режиссер [[Илья Найшуллер]] кроссовер идеясына түсініктеме беріп, фильмдердің әртүрлі дистрибьюторлары бар екеніне назар аударды: «Менің бар айтарым осы. Яғни, бәрі де болуы мүмкін. Әрине, біртүрлі жағдайлар болып тұрады, бірақ... иә».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Erbland|first=Kate|date=2021-03-27|title='Nobody' Director on Potential 'John Wick' Universe and Building the Craziest Fight Scene of the Year|work=Indie Wire|url=https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың маусымында Колстадтың жалғасы үшін сценарий жазып жатқаны белгілі болды, бірақ студия ресми түрде «жасыл жарық» берген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nobody 2: sequel being written, more action for Connie Nielsen? Exclusive!|url=https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|access-date=|website=Joblo.com|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210619204625/https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың наурызында 87 North Productions компаниясы өзінің әлеуметтік желілері арқылы [[сиквел]]дің әзірленіп жатқанын растады.&lt;ref name=&quot;Nobody2_CB2&quot;&gt;{{cite web|url=https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|work=ComicBook.com|title=Nobody Producer David Leitch Teases Sequel|author=Jirak, Jaime|date=2022-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-03-27|archivedate=2022-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328003259/https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>satsczbcw12w94ym47ipjm6chjyiibv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602373</id>
      <parentid>3602372</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T01:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рөлдерде */</comment>
      <origin>3602373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29294" sha1="cbytio66st0u4wlb21o2pfl2kfqsfxg" xml:space="preserve">{{Кино
| Қазақша атауы    = Ешкім
| Шынайы атауы     = {{lang-en|Nobody}}
| Суреті           = Постер фильма «Никто».jpg
| Сурет ені        = 
| Сурет атауы      = «Ешкім» фильмінің постері
| Жанры            = [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]&lt;br&gt;[[триллер]]
| Режиссёрі        = [[Илья Найшуллер]]
| Продюсері        = {{Plainlist|
* Браден Афтегуд
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Дэвид Литч]]
* Келли Маккормик
* Марк Провиссьеро
}}
| Композиторы      = Дэвид Бакли
| Қоюшы суретші    = 
| Негізі           = 
| Сценарист        = [[Дерек Колстад]]
| Актерлер         = {{Plainlist|
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Конни Нильсен]]
* [[Кристофер Ллойд]]
* [[Алексей Серебряков]]
}}
| Операторы        = Павел Погоржельский
| Компания         = 87North Productions&lt;br&gt;Odenkirk Provissiero Entertainment&lt;br&gt;Eighty Two Films&lt;br&gt;Perfect World Pictures
| Дистрибьютор     = [[Universal Pictures]]
| Ұзақтығы         = 92 мин
| Бюджеті          = 16 млн $
| Түсім            = 57,5 млн $
| Мемлекет         = {{USA}}
| Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| Жыл              = 2021
| Алдыңғы фильм    = 
| Келесі фильм     = [[Ешкім 2]]
| imdb_id          = 7888964
| Сайты            = 
| Ортаққор         = 
}}
'''«Ешкім»''' ({{Lang-en|Nobody}}) — [[Дерек Колстад]]тың сценарийі бойынша режиссер [[Илья Найшуллер]] түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]. Басты рөлдерде: [[Боб Оденкерк]], [[Конни Нильсен]], [[Алексей Серебряков]] және [[Кристофер Ллойд]]. Фильм үйіне қарақшылар басып кіргеннен кейін қауіпті жолға түскен және енді [[қылмыс әлемінің беделділері]]не қарсы тұруға мәжбүр болған отбасылы ер адам туралы баяндайды. Фильмнің продюсерлері — Оденкерк пен [[Дэвид Литч]]. 

Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда, ал АҚШ-та 26 наурызда шықты; [[Universal Pictures]] оның [[дистрибьютор]]ы болды. Фильм әлемдік прокатта 57,5 миллион доллар жинап, Оденкерктің экшн-сахналардағы шеберлігі мен актерлік ойынын жоғары бағалаған сыншылардың оң пікірлерін алды. «[[Ешкім 2]]&lt;nowiki/&gt;» жалғасының премьерасы 2025 жылдың 15 тамызына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/|title=Bob Odenkirk Returning For ‘Nobody 2’; Timo Tjahjanto To Direct For Universal, 87North|lang=en|first=Matt|last=Grobar|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-06-24|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live|accessdate=2025-05-14|archivedate=2024-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227074006/https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Хатч Мэнселл — жасы ортадан асқан, қайын атасы Эдди Уильямстың зауытында кеңсе қызметкері болып жұмыс істейтін ер адам. Оның өмірі бір-бірінен еш айырмашылығы жоқ, шексіз қайталана беретін «[[Суыр күні (фильм)|суыр күні]]н» еске түсіреді.

Хатчтың жұбайы Бекки күйеуінен бірте-бірте алшақтай бастаған, жасөспірім ұлы Блейкпен тіл табысу қиындап барады, тек кішкентай қызы Сэмми ғана әкесіне ерекше бауыр басқан. Хатч — өте қарапайым жан, ештеңесімен ерекшеленбейді. Тіпті ұлы мектептегі шығармасы үшін әскерде болған туыстары туралы сұрағанда, Хатч өзінің бар болғаны кішіпейіл аудитор болғанын айтып, баласын жаяу әскерде «нағыз» қызмет еткен ағасына жібереді.

Бірде түнде Мэнселлдердің үйіне қарақшылар басып кіреді. Олар Хатчтың сағаты мен аздаған қолма-қол ақшасын үптеп кетеді, сондай-ақ неке сақинасын да тартып алғысы келеді. Блейк шабуылдаушылардың бірін ұстап алып, бұған кедергі жасайды, ал Хатчтың өзі екіншісін гольф таяғымен ұрып құлатуға мүмкіндігі бола тұра, оны істемейді және олардың тыныш кетуіне жол береді. Мақтаншақ көршісі, қайын інісі, тіпті шақыртумен келген жас полицей де Мэнселлді: «Егер мен сіздің орныңызда болғанымда...» деп сөгеді. Бірақ әкесі мен қайын атасы — көнекөз қарттар — Хатчтың ісін толықтай дұрыс деп есептейді.

Келесі күні кешке Сэмми ұсақ тиындар салынған вазада жатқан өзінің сүйікті мысықтары бар білезігі жоғалып кеткеніне шағымданады. Хатч қарақшылардың бірінің қолынан татуировканы көрген болатын және шабуылдаушыларды тату-салондары арқылы тауып алудан үміттенеді. Ол үшін ол қарттар үйінде тұратын қарт әкесі Дэвидке барып, оның [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] қызметкерінің ескі белгісі мен револьверін уақытша алып кетеді. Хатч латиноамерикандық ерлі-зайыптыларды тауып, олардан өз сағатын тартып алады және қызының білезігін қайтаруды талап етеді. Олар не туралы сөз болып жатқанын мүлдем түсінбейді. Мэнселл оларға қатысты өте қатал әдістерді қолдануға оқталады, бірақ кенеттен қарақшылардың кішкентай, оның үстіне ауру баласы бар екенін біліп, ашумен пәтерден шығып кетеді.

Үйіне қайтып бара жатқанда, Хатч мінген автобусқа өздерін өте агрессивті ұстайтын мас жігіттер тобы кіреді. Сол автобуста келе жатқан қызды қорғап және ішіндегі ызасын тарқататын адам табылғанына қуанып, Хатч бесеуін де жалғыз өзі аяусыз соққыға жығады.

Кейінірек оның өгей ағасы Гарри Хатчтың басына үлкен қиындық түскелі тұрғанын ескертеді, өйткені соққыға жығылғандардың бірі — қазір өлім аузында жатқан Тэдди Кузнецов (Хатч оның кеңірдегін сындырып, автобустың ішінде қалта пышағымен және кока-коланың түтікшесімен [[трахеотомия]] жасағанына қарамастан) Юлиан Кузнецовтың інісі болып шығады.

Хатч Кузнецовтың жай ғана қауіпті қарақшы немесе қатыгез [[Диссоциалдық жеке бас бұзылысы|социопат]] емес, сонымен қатар орыс мафиясының ірі тұлғасы, миллиондаған долларлық «[[общак]]тың» күзетшісі екенін анықтайды. Юлиан інісін ашық түрде жек көргенімен, беделін жоғалтпау үшін бұл оқиғаны жазасыз қалдыра алмайды.

Хатч туралы барлық ақпарат құпия болғанына қарамастан, Кузнецовқа жұмыс істейтін компьютер маманы [[Пентагон]]дағы досын бопсалап, Хатч туралы деректерге қол жеткізеді. Мәнселлдің кім екенін білген бойда, ол тіпті ақшасын да алмай, жұмыс берушісінен біржола кетіп қалады.

Юлианның адамдары Хатчтың үйіне шабуыл жасайды. Хатч отбасын жертөлеге жасырып, шабуылдаушылардың көбісінің көзін жояды, бірақ соңында оны электрошокермен есеңгіретіп, көлікке тиеп әкетеді. Хатч жүк салғыштан шығып үлгеріп, қалған қарақшыларды да жояды. Ол Беккиден балаларды алып, біраз уақытқа кете тұруын сұрайды, ал өзі қарақшылардың денелерімен бірге үйді өртеп жібереді. Осы кезде ол баяғы мысықтары бар білезікті тауып алады.

Хатч Кузнецовтың өлім аузында жатқан досымен сөйлескенде, өзінің [[Орталық барлау агенттігі|ОБА]]-дың «аудиторлар» деп аталатын, заңнан тыс жазалаушылар тобында қызмет еткенін құлықсыз мойындайды. Белгілі болғандай, бір күні ол өзі жоюы керек болған әскери қазынашыны аяп, тірі қалдырған. Бір жылдан кейін сол адамның қарапайым, адал отбасылық өмір сүріп жатқанын көргенде: «Мен қызғаншақ емеспін, бірақ сол сәтте мен де сондай өмір сүргім келді», — дейді. Содан кейін Мәнселл басшылығының еркіне қарсы отставкаға кетіп, содан бері өткен өміріне оралмау үшін барын салған.

Хатч Кузнецовты әдейі арандатып, оны ашу үстінде ойланбастан іс-қимыл жасауға итермелейді. Ол оққағарларды атып тастап, қылмыстық әлемнің жүздеген миллион доллар қолма-қол ақшасы жиналған «общагын» және Юлианның соған тең келетін құнды суреттер коллекциясын өртеп жібереді. Тіпті Хатч бандитке «сөйлесуге» жалғыз өзі келеді, бірақ қолында іске қосулы тұрған жаяу әскерге қарсы минасы болады. Ашуға мінген Юлиан барлық жандайшаптарын жинап, Хатчты өлтіру үшін зауытқа аттанады. Бірақ Мэнселлдің де дайындығы одан кем түспейді: ол зауытты зейнетке шыққан қайын атасынан сатып алып, толық иесі ретінде зауыт іші мен аумағын «қонақтарды» қарсы алу үшін түрлі қақпандармен жабдықтап қойған болады.

Хатчқа көмекке оның әкесі мен өгей ағасы келеді. Олар үшеулеп бандиттердің көзін жояды. Полиция Хатчты тұтқындайды, бірақ «жоғарыдан» келген қоңыраудан кейін оған ешқандай айып тағылмай, босатылады.

Үш айдан кейін Беккимен бірге жаңа үй сатып алып жатқанда, Хатчқа оның қызметі әлі де қажет екенін білдіретін қоңырау түседі. Титрлар кезіндегі сахнада Гарри мен Дэвид қару-жараққа толы фургонмен белгісіз бағытқа кетіп бара жатады

== Рөлдерде ==

* [[Боб Оденкерк]] — ''Хатч «Ешкім» Мэнселл,'' [[Орталық барлау агенттігі|''ОБА'']]''-да қызмет еткен бұрынғы аса құпия жоюшы-агент''
* [[Алексей Серебряков]] — ''Юлиан Кузнецов, қылмыс әлемінің беделдісі, орыс мафиясының «общагын» сақтаушы''
* [[Конни Нильсен]] — ''Ребекка «Бекка» Мэнселл, Хатчтың әйелі''
* [[Кристофер Ллойд]] — ''Дэвид Мэнселл, Хатч пен Гарридің әкесі,'' ''[[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-дің бұрынғы офицері''
* [[Майкл Айронсайд]] — ''Эдди Уильямс, Хатчтың қайын атасы әрі бастығы''
* [[Колин Сэлмон]] — ''«Тақырбас»''
* [[RZA]] — ''Гарри Мэнселл, Хатчтың ағасы және Дэвидтің ұлы''
* Билли Маклеллан — ''Чарли Уильямс, Эддидің ұлы және Хатчтың қайын інісі''
* [[Арая Менгеша]] — ''Павел, Юлианның сыбайласы''
* [[Гейдж Манро]] — ''Блейк Мэнселл, Хатчтың ұлы''
* Пэйсли Кэдорат — ''Сэмми Мэнселл, Хатчтың қызы''
* [[Александр Паль]] — ''Фёдор Кузнецов, Юлианның інісі''
* Умберли Гонсалес және Эдссон Моралес — ''Люпита мен Луис Мартиндер, Хатчтың үйін тонаған ерлі-зайыптылар''
* [[Джей Пи Ману]] — ''Даррен, Пентагонның жемқор агенті''
* [[Илья Найшуллер]] — ''Анатолий, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Сергей Шнуров]] — ''Валентин, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Дарья Чаруша]] — ''Юлианның сыбайласы''
* Пол Эссимбр — ''Джим, Хатчтың көршісі''
* Кристен Харрис және Эрик Атаваль — ''детективтер''
* [[Даниэл Бернхардт]], [[Ален Мусси]] және [[Стефан Жюльен]] — ''автобустағы бұзақылар''

== Өндірісі ==
2018 жылдың қаңтарында [[Боб Оденкерк]]тің фильмнің актерлік құрамына қосылғаны белгілі болды. Фильм режиссері — [[Илья Найшуллер]], ал сценарий авторы — Дерек Колстад. Оденкерк [[Дэвид Литч]]пен бірге фильмнің продюсерлерінің бірі болды. Колстад, Марк Фишер, Энни Мартер және [[Тоби Магуайр]]мен бірге атқарушы продюсер қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/nobody|title=Nobody: February 19, 2021|website=Universal Pictures|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807162924/https://www.universalpictures.com/movies/nobody|lang=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің дистрибьюторы бастапқыда [[SM Entertainment|STX Entertainment]] компаниясы болуы тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|title=Bob Odenkirk To Produce &amp; Star In STX Action Thriller 'Nobody' From 'Atomic Blonde', 'John Wick' Producers|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Amanda|last=N'Duka|date=2018-01-11|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015240/https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Алайда 2019 жылдың сәуір айында [[Universal Pictures]] фильмді прокаттау құқығын STX компаниясынан сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|title=‘Hobbs &amp; Shaw’ Director David Leitch, Kelly McCormick Sign First-Look Deal With Universal (EXCLUSIVE)|first=Justin|last=Kroll|website=[[Variety]]|date=2019-04-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929113911/https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2019 жылдың қазан айында актерлік құрамға [[Конни Нильсен]] мен [[Кристофер Ллойд]] қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|title=Exclusive: Christopher Lloyd, Connie Nielsen Join Bob Odenkirk in Action-Thriller ‘Nobody’|first=Jeff|last=Sneider|website=Collider|date=2019-10-14|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015246/https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түсірілім кезеңі]] 2019 жылдың қыркүйегінде [[Лос-Анджелес]]те басталып,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://productionlist.com/production/nobody-2/|title=Nobody|website=Production List|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211020757/https://productionlist.com/production/nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 34 күнге созылды.

== Шығарылымы ==
Бастапқыда фильмнің АҚШ-тағы премьерасы 2020 жылдың 14 тамызына жоспарланған болатын, алайда [[COVID-19 пандемиясының кинематографияға әсері|COVID-19 пандемиясының әсері]]нен ол кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|title=Universal Bumps 'Nobody' to Winter, Delays M. Night Shyamalan's Untitled Film|last=McClintock|first=Pamela|date=2020-04-07|website=The Hollywood Reporter|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407192356/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|title=Universal's Bob Odenkirk Action Thriller 'Nobody' Now Going A Week Later|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-12-10|website=Deadline|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709183412/https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Jackson|first=Angelique|date=2021-01-22|title=Universal Sets New Release Dates for Bob Odenkirk's 'Nobody,' Edgar Wright's 'Last Night in Soho'|url=https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/|access-date=|website=Variety|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122130916/https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/}}&lt;/ref&gt; Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|title=«Никто» Ильи Найшуллера выйдет в российский прокат 18 марта вместо 8 апреля|website=[[DTF]]|date=2021-02-10|access-date=2021-02-23|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212052456/https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ-та 26 наурызда шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|title=Bob Odenkirk Action Movie 'Nobody' Opening Earlier|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2021-02-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307131721/https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританиядағы премьерасы 2021 жылдың 9 маусымында өтті.

2021 жылдың 8 маусымында фильм цифрлық платформаларда, ал 22 маусымда DVD және Blu-Ray форматтарында жарық көрді.

== Пікірлері ==
[[Rotten Tomatoes]] сайтында фильмнің «балғындық» рейтингі 274 рецензия негізінде 84%-ды құрады, ал орташа бағасы — 10-нан 7,5.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020|title=Nobody (2021)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-04-18|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416215721/https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020}}&lt;/ref&gt;

[[Chicago Sun-Times]] басылымының сыншысы Ричард Ропер фильмге 4 жұлдыздан 3 жұлдыз беріп, былай деп жазды: «Ең таңғалдыратыны — Оденкерк. Ол Хатчтың нағыз экшн-жұлдызына айналатын сәті туғанша, сырттай да, сөзімен де соғыс фильмдерінің кейіпкеріне мүлдем ұқсамайды. Біз мынаған кәміл сенеміз: бұл қарапайым әрі жуас көрінетін жігіт — кез келген сәтте қолдағы шәйнекпен-ақ адам өлтіре алатын, қайнап жатқан ызаның ошағы».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Roeper|first=Richard|author-link=Richard Roeper|url=https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|title='Nobody': Bob Odenkirk comes on strong as an angry dad at war with the mob|website=[[Chicago Sun-Times]]|date=2021-03-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-28|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328105441/https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Болашақ ==
{{Толық мақала|Ешкім 2}}
2021 жылдың наурызында Дерек Колстад «Ешкім» фильмінің әлемі мен «[[Джон Уик]]&lt;nowiki/&gt;» франшизасы арасындағы ықтимал кроссовер туралы мәлімдеді, дегенмен оларға құқықтар әртүрлі компанияларға — тиісінше [[Universal Pictures]] және [[Lionsgate]]-ке тиесілі. Екі фильмді де Колстад жазған және «Ешкім» фильмінің продюсері Келли Маккормиктің жұбайы [[Дэвид Литч]] продюсерлік еткен. Оның айтуынша, бұл франшиза немесе кинематографиялық әлем түрінде емес, кішкентай [[Пасха жұмыртқасы (виртуалды)|пасха жұмыртқасы]] форматында болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2021-03-22|last=Barnhardt|first=Adam|title=Derek Kolstad Pitches the Perfect Nobody and John Wick Crossover|work=Comicbook.com|url=https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Сол айдың соңында режиссер [[Илья Найшуллер]] кроссовер идеясына түсініктеме беріп, фильмдердің әртүрлі дистрибьюторлары бар екеніне назар аударды: «Менің бар айтарым осы. Яғни, бәрі де болуы мүмкін. Әрине, біртүрлі жағдайлар болып тұрады, бірақ... иә».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Erbland|first=Kate|date=2021-03-27|title='Nobody' Director on Potential 'John Wick' Universe and Building the Craziest Fight Scene of the Year|work=Indie Wire|url=https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың маусымында Колстадтың жалғасы үшін сценарий жазып жатқаны белгілі болды, бірақ студия ресми түрде «жасыл жарық» берген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nobody 2: sequel being written, more action for Connie Nielsen? Exclusive!|url=https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|access-date=|website=Joblo.com|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210619204625/https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың наурызында 87 North Productions компаниясы өзінің әлеуметтік желілері арқылы [[сиквел]]дің әзірленіп жатқанын растады.&lt;ref name=&quot;Nobody2_CB2&quot;&gt;{{cite web|url=https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|work=ComicBook.com|title=Nobody Producer David Leitch Teases Sequel|author=Jirak, Jaime|date=2022-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-03-27|archivedate=2022-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328003259/https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>cbytio66st0u4wlb21o2pfl2kfqsfxg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602374</id>
      <parentid>3602373</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T01:16:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3602374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29840" sha1="cb5p0jl6qwq76xt4yhp8ojgi9dsjkw2" xml:space="preserve">{{Кино
| Қазақша атауы    = Ешкім
| Шынайы атауы     = {{lang-en|Nobody}}
| Суреті           = Постер фильма «Никто».jpg
| Сурет ені        = 
| Сурет атауы      = «Ешкім» фильмінің постері
| Жанры            = [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]&lt;br&gt;[[триллер]]
| Режиссёрі        = [[Илья Найшуллер]]
| Продюсері        = {{Plainlist|
* Браден Афтегуд
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Дэвид Литч]]
* Келли Маккормик
* Марк Провиссьеро
}}
| Композиторы      = Дэвид Бакли
| Қоюшы суретші    = 
| Негізі           = 
| Сценарист        = [[Дерек Колстад]]
| Актерлер         = {{Plainlist|
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Конни Нильсен]]
* [[Кристофер Ллойд]]
* [[Алексей Серебряков]]
}}
| Операторы        = Павел Погоржельский
| Компания         = 87North Productions&lt;br&gt;Odenkirk Provissiero Entertainment&lt;br&gt;Eighty Two Films&lt;br&gt;Perfect World Pictures
| Дистрибьютор     = [[Universal Pictures]]
| Ұзақтығы         = 92 мин
| Бюджеті          = 16 млн $
| Түсім            = 57,5 млн $
| Мемлекет         = {{USA}}
| Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| Жыл              = 2021
| Алдыңғы фильм    = 
| Келесі фильм     = [[Ешкім 2]]
| imdb_id          = 7888964
| Сайты            = 
| Ортаққор         = 
}}
'''«Ешкім»''' ({{Lang-en|Nobody}}) — [[Дерек Колстад]]тың сценарийі бойынша режиссер [[Илья Найшуллер]] түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]. Басты рөлдерде: [[Боб Оденкерк]], [[Конни Нильсен]], [[Алексей Серебряков]] және [[Кристофер Ллойд]]. Фильм үйіне қарақшылар басып кіргеннен кейін қауіпті жолға түскен және енді [[қылмыс әлемінің беделділері]]не қарсы тұруға мәжбүр болған отбасылы ер адам туралы баяндайды. Фильмнің продюсерлері — Оденкерк пен [[Дэвид Литч]]. 

Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда, ал АҚШ-та 26 наурызда шықты; [[Universal Pictures]] оның [[дистрибьютор]]ы болды. Фильм әлемдік прокатта 57,5 миллион доллар жинап, Оденкерктің экшн-сахналардағы шеберлігі мен актерлік ойынын жоғары бағалаған сыншылардың оң пікірлерін алды. «[[Ешкім 2]]&lt;nowiki/&gt;» жалғасының премьерасы 2025 жылдың 15 тамызына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/|title=Bob Odenkirk Returning For ‘Nobody 2’; Timo Tjahjanto To Direct For Universal, 87North|lang=en|first=Matt|last=Grobar|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-06-24|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live|accessdate=2025-05-14|archivedate=2024-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227074006/https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Хатч Мэнселл — жасы ортадан асқан, қайын атасы Эдди Уильямстың зауытында кеңсе қызметкері болып жұмыс істейтін ер адам. Оның өмірі бір-бірінен еш айырмашылығы жоқ, шексіз қайталана беретін «[[Суыр күні (фильм)|суыр күні]]н» еске түсіреді.

Хатчтың жұбайы Бекки күйеуінен бірте-бірте алшақтай бастаған, жасөспірім ұлы Блейкпен тіл табысу қиындап барады, тек кішкентай қызы Сэмми ғана әкесіне ерекше бауыр басқан. Хатч — өте қарапайым жан, ештеңесімен ерекшеленбейді. Тіпті ұлы мектептегі шығармасы үшін әскерде болған туыстары туралы сұрағанда, Хатч өзінің бар болғаны кішіпейіл аудитор болғанын айтып, баласын жаяу әскерде «нағыз» қызмет еткен ағасына жібереді.

Бірде түнде Мэнселлдердің үйіне қарақшылар басып кіреді. Олар Хатчтың сағаты мен аздаған қолма-қол ақшасын үптеп кетеді, сондай-ақ неке сақинасын да тартып алғысы келеді. Блейк шабуылдаушылардың бірін ұстап алып, бұған кедергі жасайды, ал Хатчтың өзі екіншісін гольф таяғымен ұрып құлатуға мүмкіндігі бола тұра, оны істемейді және олардың тыныш кетуіне жол береді. Мақтаншақ көршісі, қайын інісі, тіпті шақыртумен келген жас полицей де Мэнселлді: «Егер мен сіздің орныңызда болғанымда...» деп сөгеді. Бірақ әкесі мен қайын атасы — көнекөз қарттар — Хатчтың ісін толықтай дұрыс деп есептейді.

Келесі күні кешке Сэмми ұсақ тиындар салынған вазада жатқан өзінің сүйікті мысықтары бар білезігі жоғалып кеткеніне шағымданады. Хатч қарақшылардың бірінің қолынан татуировканы көрген болатын және шабуылдаушыларды тату-салондары арқылы тауып алудан үміттенеді. Ол үшін ол қарттар үйінде тұратын қарт әкесі Дэвидке барып, оның [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] қызметкерінің ескі белгісі мен револьверін уақытша алып кетеді. Хатч латиноамерикандық ерлі-зайыптыларды тауып, олардан өз сағатын тартып алады және қызының білезігін қайтаруды талап етеді. Олар не туралы сөз болып жатқанын мүлдем түсінбейді. Мэнселл оларға қатысты өте қатал әдістерді қолдануға оқталады, бірақ кенеттен қарақшылардың кішкентай, оның үстіне ауру баласы бар екенін біліп, ашумен пәтерден шығып кетеді.

Үйіне қайтып бара жатқанда, Хатч мінген автобусқа өздерін өте агрессивті ұстайтын мас жігіттер тобы кіреді. Сол автобуста келе жатқан қызды қорғап және ішіндегі ызасын тарқататын адам табылғанына қуанып, Хатч бесеуін де жалғыз өзі аяусыз соққыға жығады.

Кейінірек оның өгей ағасы Гарри Хатчтың басына үлкен қиындық түскелі тұрғанын ескертеді, өйткені соққыға жығылғандардың бірі — қазір өлім аузында жатқан Тэдди Кузнецов (Хатч оның кеңірдегін сындырып, автобустың ішінде қалта пышағымен және кока-коланың түтікшесімен [[трахеотомия]] жасағанына қарамастан) Юлиан Кузнецовтың інісі болып шығады.

Хатч Кузнецовтың жай ғана қауіпті қарақшы немесе қатыгез [[Диссоциалдық жеке бас бұзылысы|социопат]] емес, сонымен қатар орыс мафиясының ірі тұлғасы, миллиондаған долларлық «[[общак]]тың» күзетшісі екенін анықтайды. Юлиан інісін ашық түрде жек көргенімен, беделін жоғалтпау үшін бұл оқиғаны жазасыз қалдыра алмайды.

Хатч туралы барлық ақпарат құпия болғанына қарамастан, Кузнецовқа жұмыс істейтін компьютер маманы [[Пентагон]]дағы досын бопсалап, Хатч туралы деректерге қол жеткізеді. Мәнселлдің кім екенін білген бойда, ол тіпті ақшасын да алмай, жұмыс берушісінен біржола кетіп қалады.

Юлианның адамдары Хатчтың үйіне шабуыл жасайды. Хатч отбасын жертөлеге жасырып, шабуылдаушылардың көбісінің көзін жояды, бірақ соңында оны электрошокермен есеңгіретіп, көлікке тиеп әкетеді. Хатч жүк салғыштан шығып үлгеріп, қалған қарақшыларды да жояды. Ол Беккиден балаларды алып, біраз уақытқа кете тұруын сұрайды, ал өзі қарақшылардың денелерімен бірге үйді өртеп жібереді. Осы кезде ол баяғы мысықтары бар білезікті тауып алады.

Хатч Кузнецовтың өлім аузында жатқан досымен сөйлескенде, өзінің [[Орталық барлау агенттігі|ОБА]]-дың «аудиторлар» деп аталатын, заңнан тыс жазалаушылар тобында қызмет еткенін құлықсыз мойындайды. Белгілі болғандай, бір күні ол өзі жоюы керек болған әскери қазынашыны аяп, тірі қалдырған. Бір жылдан кейін сол адамның қарапайым, адал отбасылық өмір сүріп жатқанын көргенде: «Мен қызғаншақ емеспін, бірақ сол сәтте мен де сондай өмір сүргім келді», — дейді. Содан кейін Мәнселл басшылығының еркіне қарсы отставкаға кетіп, содан бері өткен өміріне оралмау үшін барын салған.

Хатч Кузнецовты әдейі арандатып, оны ашу үстінде ойланбастан іс-қимыл жасауға итермелейді. Ол оққағарларды атып тастап, қылмыстық әлемнің жүздеген миллион доллар қолма-қол ақшасы жиналған «общагын» және Юлианның соған тең келетін құнды суреттер коллекциясын өртеп жібереді. Тіпті Хатч бандитке «сөйлесуге» жалғыз өзі келеді, бірақ қолында іске қосулы тұрған жаяу әскерге қарсы минасы болады. Ашуға мінген Юлиан барлық жандайшаптарын жинап, Хатчты өлтіру үшін зауытқа аттанады. Бірақ Мэнселлдің де дайындығы одан кем түспейді: ол зауытты зейнетке шыққан қайын атасынан сатып алып, толық иесі ретінде зауыт іші мен аумағын «қонақтарды» қарсы алу үшін түрлі қақпандармен жабдықтап қойған болады.

Хатчқа көмекке оның әкесі мен өгей ағасы келеді. Олар үшеулеп бандиттердің көзін жояды. Полиция Хатчты тұтқындайды, бірақ «жоғарыдан» келген қоңыраудан кейін оған ешқандай айып тағылмай, босатылады.

Үш айдан кейін Беккимен бірге жаңа үй сатып алып жатқанда, Хатчқа оның қызметі әлі де қажет екенін білдіретін қоңырау түседі. Титрлар кезіндегі сахнада Гарри мен Дэвид қару-жараққа толы фургонмен белгісіз бағытқа кетіп бара жатады

== Рөлдерде ==

* [[Боб Оденкерк]] — ''Хатч «Ешкім» Мэнселл,'' [[Орталық барлау агенттігі|''ОБА'']]''-да қызмет еткен бұрынғы аса құпия жоюшы-агент''
* [[Алексей Серебряков]] — ''Юлиан Кузнецов, қылмыс әлемінің беделдісі, орыс мафиясының «общагын» сақтаушы''
* [[Конни Нильсен]] — ''Ребекка «Бекка» Мэнселл, Хатчтың әйелі''
* [[Кристофер Ллойд]] — ''Дэвид Мэнселл, Хатч пен Гарридің әкесі,'' ''[[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-дің бұрынғы офицері''
* [[Майкл Айронсайд]] — ''Эдди Уильямс, Хатчтың қайын атасы әрі бастығы''
* [[Колин Сэлмон]] — ''«Тақырбас»''
* [[RZA]] — ''Гарри Мэнселл, Хатчтың ағасы және Дэвидтің ұлы''
* Билли Маклеллан — ''Чарли Уильямс, Эддидің ұлы және Хатчтың қайын інісі''
* [[Арая Менгеша]] — ''Павел, Юлианның сыбайласы''
* [[Гейдж Манро]] — ''Блейк Мэнселл, Хатчтың ұлы''
* Пэйсли Кэдорат — ''Сэмми Мэнселл, Хатчтың қызы''
* [[Александр Паль]] — ''Фёдор Кузнецов, Юлианның інісі''
* Умберли Гонсалес және Эдссон Моралес — ''Люпита мен Луис Мартиндер, Хатчтың үйін тонаған ерлі-зайыптылар''
* [[Джей Пи Ману]] — ''Даррен, Пентагонның жемқор агенті''
* [[Илья Найшуллер]] — ''Анатолий, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Сергей Шнуров]] — ''Валентин, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Дарья Чаруша]] — ''Юлианның сыбайласы''
* Пол Эссимбр — ''Джим, Хатчтың көршісі''
* Кристен Харрис және Эрик Атаваль — ''детективтер''
* [[Даниэл Бернхардт]], [[Ален Мусси]] және [[Стефан Жюльен]] — ''автобустағы бұзақылар''

== Өндірісі ==
2018 жылдың қаңтарында [[Боб Оденкерк]]тің фильмнің актерлік құрамына қосылғаны белгілі болды. Фильм режиссері — [[Илья Найшуллер]], ал сценарий авторы — Дерек Колстад. Оденкерк [[Дэвид Литч]]пен бірге фильмнің продюсерлерінің бірі болды. Колстад, Марк Фишер, Энни Мартер және [[Тоби Магуайр]]мен бірге атқарушы продюсер қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/nobody|title=Nobody: February 19, 2021|website=Universal Pictures|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807162924/https://www.universalpictures.com/movies/nobody|lang=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің дистрибьюторы бастапқыда [[SM Entertainment|STX Entertainment]] компаниясы болуы тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|title=Bob Odenkirk To Produce &amp; Star In STX Action Thriller 'Nobody' From 'Atomic Blonde', 'John Wick' Producers|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Amanda|last=N'Duka|date=2018-01-11|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015240/https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Алайда 2019 жылдың сәуір айында [[Universal Pictures]] фильмді прокаттау құқығын STX компаниясынан сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|title=‘Hobbs &amp; Shaw’ Director David Leitch, Kelly McCormick Sign First-Look Deal With Universal (EXCLUSIVE)|first=Justin|last=Kroll|website=[[Variety]]|date=2019-04-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929113911/https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2019 жылдың қазан айында актерлік құрамға [[Конни Нильсен]] мен [[Кристофер Ллойд]] қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|title=Exclusive: Christopher Lloyd, Connie Nielsen Join Bob Odenkirk in Action-Thriller ‘Nobody’|first=Jeff|last=Sneider|website=Collider|date=2019-10-14|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015246/https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түсірілім кезеңі]] 2019 жылдың қыркүйегінде [[Лос-Анджелес]]те басталып,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://productionlist.com/production/nobody-2/|title=Nobody|website=Production List|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211020757/https://productionlist.com/production/nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 34 күнге созылды.

== Шығарылымы ==
Бастапқыда фильмнің АҚШ-тағы премьерасы 2020 жылдың 14 тамызына жоспарланған болатын, алайда [[COVID-19 пандемиясының кинематографияға әсері|COVID-19 пандемиясының әсері]]нен ол кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|title=Universal Bumps 'Nobody' to Winter, Delays M. Night Shyamalan's Untitled Film|last=McClintock|first=Pamela|date=2020-04-07|website=The Hollywood Reporter|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407192356/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|title=Universal's Bob Odenkirk Action Thriller 'Nobody' Now Going A Week Later|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-12-10|website=Deadline|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709183412/https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Jackson|first=Angelique|date=2021-01-22|title=Universal Sets New Release Dates for Bob Odenkirk's 'Nobody,' Edgar Wright's 'Last Night in Soho'|url=https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/|access-date=|website=Variety|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122130916/https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/}}&lt;/ref&gt; Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|title=«Никто» Ильи Найшуллера выйдет в российский прокат 18 марта вместо 8 апреля|website=[[DTF]]|date=2021-02-10|access-date=2021-02-23|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212052456/https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ-та 26 наурызда шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|title=Bob Odenkirk Action Movie 'Nobody' Opening Earlier|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2021-02-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307131721/https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританиядағы премьерасы 2021 жылдың 9 маусымында өтті.

2021 жылдың 8 маусымында фильм цифрлық платформаларда, ал 22 маусымда DVD және Blu-Ray форматтарында жарық көрді.

== Пікірлері ==
[[Rotten Tomatoes]] сайтында фильмнің «балғындық» рейтингі 274 рецензия негізінде 84%-ды құрады, ал орташа бағасы — 10-нан 7,5.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020|title=Nobody (2021)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-04-18|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416215721/https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020}}&lt;/ref&gt;

[[Chicago Sun-Times]] басылымының сыншысы Ричард Ропер фильмге 4 жұлдыздан 3 жұлдыз беріп, былай деп жазды: «Ең таңғалдыратыны — Оденкерк. Ол Хатчтың нағыз экшн-жұлдызына айналатын сәті туғанша, сырттай да, сөзімен де соғыс фильмдерінің кейіпкеріне мүлдем ұқсамайды. Біз мынаған кәміл сенеміз: бұл қарапайым әрі жуас көрінетін жігіт — кез келген сәтте қолдағы шәйнекпен-ақ адам өлтіре алатын, қайнап жатқан ызаның ошағы».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Roeper|first=Richard|author-link=Richard Roeper|url=https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|title='Nobody': Bob Odenkirk comes on strong as an angry dad at war with the mob|website=[[Chicago Sun-Times]]|date=2021-03-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-28|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328105441/https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Болашақ ==
{{Толық мақала|Ешкім 2}}
2021 жылдың наурызында Дерек Колстад «Ешкім» фильмінің әлемі мен «[[Джон Уик]]&lt;nowiki/&gt;» франшизасы арасындағы ықтимал кроссовер туралы мәлімдеді, дегенмен оларға құқықтар әртүрлі компанияларға — тиісінше [[Universal Pictures]] және [[Lionsgate]]-ке тиесілі. Екі фильмді де Колстад жазған және «Ешкім» фильмінің продюсері Келли Маккормиктің жұбайы [[Дэвид Литч]] продюсерлік еткен. Оның айтуынша, бұл франшиза немесе кинематографиялық әлем түрінде емес, кішкентай [[Пасха жұмыртқасы (виртуалды)|пасха жұмыртқасы]] форматында болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2021-03-22|last=Barnhardt|first=Adam|title=Derek Kolstad Pitches the Perfect Nobody and John Wick Crossover|work=Comicbook.com|url=https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Сол айдың соңында режиссер [[Илья Найшуллер]] кроссовер идеясына түсініктеме беріп, фильмдердің әртүрлі дистрибьюторлары бар екеніне назар аударды: «Менің бар айтарым осы. Яғни, бәрі де болуы мүмкін. Әрине, біртүрлі жағдайлар болып тұрады, бірақ... иә».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Erbland|first=Kate|date=2021-03-27|title='Nobody' Director on Potential 'John Wick' Universe and Building the Craziest Fight Scene of the Year|work=Indie Wire|url=https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың маусымында Колстадтың жалғасы үшін сценарий жазып жатқаны белгілі болды, бірақ студия ресми түрде «жасыл жарық» берген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nobody 2: sequel being written, more action for Connie Nielsen? Exclusive!|url=https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|access-date=|website=Joblo.com|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210619204625/https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың наурызында 87 North Productions компаниясы өзінің әлеуметтік желілері арқылы [[сиквел]]дің әзірленіп жатқанын растады.&lt;ref name=&quot;Nobody2_CB2&quot;&gt;{{cite web|url=https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|work=ComicBook.com|title=Nobody Producer David Leitch Teases Sequel|author=Jirak, Jaime|date=2022-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-03-27|archivedate=2022-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328003259/https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Илья Найшуллердің фильмдері]]
[[Санат:2021 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:2021 жылғы экшн-фильмдер]]
[[Санат:АҚШ экшн-фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллерлері]]
[[Санат:COVID-19 пандемиясына байланысты кейінге қалдырылған фильм премьералары]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ комедиялық экшн-фильмдері]]</text>
      <sha1>cb5p0jl6qwq76xt4yhp8ojgi9dsjkw2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602375</id>
      <parentid>3602374</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T01:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3602375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29873" sha1="d8vkj2lg4zr8aqhs03e6jpk1s5m5rzg" xml:space="preserve">{{Кино
| Қазақша атауы    = Ешкім
| Шынайы атауы     = {{lang-en|Nobody}}
| Суреті           = Постер фильма «Никто».jpg
| Сурет ені        = 
| Сурет атауы      = «Ешкім» фильмінің постері
| Жанры            = [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]&lt;br&gt;[[триллер]]
| Режиссёрі        = [[Илья Найшуллер]]
| Продюсері        = {{Plainlist|
* Браден Афтегуд
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Дэвид Литч]]
* Келли Маккормик
* Марк Провиссьеро
}}
| Композиторы      = Дэвид Бакли
| Қоюшы суретші    = 
| Негізі           = 
| Сценарист        = [[Дерек Колстад]]
| Актерлер         = {{Plainlist|
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Конни Нильсен]]
* [[Кристофер Ллойд]]
* [[Алексей Серебряков]]
}}
| Операторы        = Павел Погоржельский
| Компания         = 87North Productions&lt;br&gt;Odenkirk Provissiero Entertainment&lt;br&gt;Eighty Two Films&lt;br&gt;Perfect World Pictures
| Дистрибьютор     = [[Universal Pictures]]
| Ұзақтығы         = 92 мин
| Бюджеті          = 16 млн $
| Түсім            = 57,5 млн $
| Мемлекет         = {{USA}}
| Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| Жыл              = 2021
| Алдыңғы фильм    = 
| Келесі фильм     = [[Ешкім 2]]
| imdb_id          = 7888964
| Сайты            = 
| Ортаққор         = 
}}
'''«Ешкім»''' ({{Lang-en|Nobody}}) — [[Дерек Колстад]]тың сценарийі бойынша режиссер [[Илья Найшуллер]] түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]. Басты рөлдерде: [[Боб Оденкерк]], [[Конни Нильсен]], [[Алексей Серебряков]] және [[Кристофер Ллойд]]. Фильм үйіне қарақшылар басып кіргеннен кейін қауіпті жолға түскен және енді [[қылмыс әлемінің беделділері]]не қарсы тұруға мәжбүр болған отбасылы ер адам туралы баяндайды. Фильмнің продюсерлері — Оденкерк пен [[Дэвид Литч]]. 

Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда, ал АҚШ-та 26 наурызда шықты; [[Universal Pictures]] оның [[дистрибьютор]]ы болды. Фильм әлемдік прокатта 57,5 миллион доллар жинап, Оденкерктің экшн-сахналардағы шеберлігі мен актерлік ойынын жоғары бағалаған сыншылардың оң пікірлерін алды. «[[Ешкім 2]]&lt;nowiki/&gt;» жалғасының премьерасы 2025 жылдың 15 тамызына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/|title=Bob Odenkirk Returning For ‘Nobody 2’; Timo Tjahjanto To Direct For Universal, 87North|lang=en|first=Matt|last=Grobar|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-06-24|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live|accessdate=2025-05-14|archivedate=2024-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227074006/https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Хатч Мэнселл — жасы ортадан асқан, қайын атасы Эдди Уильямстың зауытында кеңсе қызметкері болып жұмыс істейтін ер адам. Оның өмірі бір-бірінен еш айырмашылығы жоқ, шексіз қайталана беретін «[[Суыр күні (фильм)|суыр күні]]н» еске түсіреді.

Хатчтың жұбайы Бекки күйеуінен бірте-бірте алшақтай бастаған, жасөспірім ұлы Блейкпен тіл табысу қиындап барады, тек кішкентай қызы Сэмми ғана әкесіне ерекше бауыр басқан. Хатч — өте қарапайым жан, ештеңесімен ерекшеленбейді. Тіпті ұлы мектептегі шығармасы үшін әскерде болған туыстары туралы сұрағанда, Хатч өзінің бар болғаны кішіпейіл аудитор болғанын айтып, баласын жаяу әскерде «нағыз» қызмет еткен ағасына жібереді.

Бірде түнде Мэнселлдердің үйіне қарақшылар басып кіреді. Олар Хатчтың сағаты мен аздаған қолма-қол ақшасын үптеп кетеді, сондай-ақ неке сақинасын да тартып алғысы келеді. Блейк шабуылдаушылардың бірін ұстап алып, бұған кедергі жасайды, ал Хатчтың өзі екіншісін гольф таяғымен ұрып құлатуға мүмкіндігі бола тұра, оны істемейді және олардың тыныш кетуіне жол береді. Мақтаншақ көршісі, қайын інісі, тіпті шақыртумен келген жас полицей де Мэнселлді: «Егер мен сіздің орныңызда болғанымда...» деп сөгеді. Бірақ әкесі мен қайын атасы — көнекөз қарттар — Хатчтың ісін толықтай дұрыс деп есептейді.

Келесі күні кешке Сэмми ұсақ тиындар салынған вазада жатқан өзінің сүйікті мысықтары бар білезігі жоғалып кеткеніне шағымданады. Хатч қарақшылардың бірінің қолынан татуировканы көрген болатын және шабуылдаушыларды тату-салондары арқылы тауып алудан үміттенеді. Ол үшін ол қарттар үйінде тұратын қарт әкесі Дэвидке барып, оның [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] қызметкерінің ескі белгісі мен револьверін уақытша алып кетеді. Хатч латиноамерикандық ерлі-зайыптыларды тауып, олардан өз сағатын тартып алады және қызының білезігін қайтаруды талап етеді. Олар не туралы сөз болып жатқанын мүлдем түсінбейді. Мэнселл оларға қатысты өте қатал әдістерді қолдануға оқталады, бірақ кенеттен қарақшылардың кішкентай, оның үстіне ауру баласы бар екенін біліп, ашумен пәтерден шығып кетеді.

Үйіне қайтып бара жатқанда, Хатч мінген автобусқа өздерін өте агрессивті ұстайтын мас жігіттер тобы кіреді. Сол автобуста келе жатқан қызды қорғап және ішіндегі ызасын тарқататын адам табылғанына қуанып, Хатч бесеуін де жалғыз өзі аяусыз соққыға жығады.

Кейінірек оның өгей ағасы Гарри Хатчтың басына үлкен қиындық түскелі тұрғанын ескертеді, өйткені соққыға жығылғандардың бірі — қазір өлім аузында жатқан Тэдди Кузнецов (Хатч оның кеңірдегін сындырып, автобустың ішінде қалта пышағымен және кока-коланың түтікшесімен [[трахеотомия]] жасағанына қарамастан) Юлиан Кузнецовтың інісі болып шығады.

Хатч Кузнецовтың жай ғана қауіпті қарақшы немесе қатыгез [[Диссоциалдық жеке бас бұзылысы|социопат]] емес, сонымен қатар орыс мафиясының ірі тұлғасы, миллиондаған долларлық «[[общак]]тың» күзетшісі екенін анықтайды. Юлиан інісін ашық түрде жек көргенімен, беделін жоғалтпау үшін бұл оқиғаны жазасыз қалдыра алмайды.

Хатч туралы барлық ақпарат құпия болғанына қарамастан, Кузнецовқа жұмыс істейтін компьютер маманы [[Пентагон]]дағы досын бопсалап, Хатч туралы деректерге қол жеткізеді. Мәнселлдің кім екенін білген бойда, ол тіпті ақшасын да алмай, жұмыс берушісінен біржола кетіп қалады.

Юлианның адамдары Хатчтың үйіне шабуыл жасайды. Хатч отбасын жертөлеге жасырып, шабуылдаушылардың көбісінің көзін жояды, бірақ соңында оны электрошокермен есеңгіретіп, көлікке тиеп әкетеді. Хатч жүк салғыштан шығып үлгеріп, қалған қарақшыларды да жояды. Ол Беккиден балаларды алып, біраз уақытқа кете тұруын сұрайды, ал өзі қарақшылардың денелерімен бірге үйді өртеп жібереді. Осы кезде ол баяғы мысықтары бар білезікті тауып алады.

Хатч Кузнецовтың өлім аузында жатқан досымен сөйлескенде, өзінің [[Орталық барлау агенттігі|ОБА]]-дың «аудиторлар» деп аталатын, заңнан тыс жазалаушылар тобында қызмет еткенін құлықсыз мойындайды. Белгілі болғандай, бір күні ол өзі жоюы керек болған әскери қазынашыны аяп, тірі қалдырған. Бір жылдан кейін сол адамның қарапайым, адал отбасылық өмір сүріп жатқанын көргенде: «Мен қызғаншақ емеспін, бірақ сол сәтте мен де сондай өмір сүргім келді», — дейді. Содан кейін Мәнселл басшылығының еркіне қарсы отставкаға кетіп, содан бері өткен өміріне оралмау үшін барын салған.

Хатч Кузнецовты әдейі арандатып, оны ашу үстінде ойланбастан іс-қимыл жасауға итермелейді. Ол оққағарларды атып тастап, қылмыстық әлемнің жүздеген миллион доллар қолма-қол ақшасы жиналған «общагын» және Юлианның соған тең келетін құнды суреттер коллекциясын өртеп жібереді. Тіпті Хатч бандитке «сөйлесуге» жалғыз өзі келеді, бірақ қолында іске қосулы тұрған жаяу әскерге қарсы минасы болады. Ашуға мінген Юлиан барлық жандайшаптарын жинап, Хатчты өлтіру үшін зауытқа аттанады. Бірақ Мэнселлдің де дайындығы одан кем түспейді: ол зауытты зейнетке шыққан қайын атасынан сатып алып, толық иесі ретінде зауыт іші мен аумағын «қонақтарды» қарсы алу үшін түрлі қақпандармен жабдықтап қойған болады.

Хатчқа көмекке оның әкесі мен өгей ағасы келеді. Олар үшеулеп бандиттердің көзін жояды. Полиция Хатчты тұтқындайды, бірақ «жоғарыдан» келген қоңыраудан кейін оған ешқандай айып тағылмай, босатылады.

Үш айдан кейін Беккимен бірге жаңа үй сатып алып жатқанда, Хатчқа оның қызметі әлі де қажет екенін білдіретін қоңырау түседі. Титрлар кезіндегі сахнада Гарри мен Дэвид қару-жараққа толы фургонмен белгісіз бағытқа кетіп бара жатады

== Рөлдерде ==

* [[Боб Оденкерк]] — ''Хатч «Ешкім» Мэнселл,'' [[Орталық барлау агенттігі|''ОБА'']]''-да қызмет еткен бұрынғы аса құпия жоюшы-агент''
* [[Алексей Серебряков]] — ''Юлиан Кузнецов, қылмыс әлемінің беделдісі, орыс мафиясының «общагын» сақтаушы''
* [[Конни Нильсен]] — ''Ребекка «Бекка» Мэнселл, Хатчтың әйелі''
* [[Кристофер Ллойд]] — ''Дэвид Мэнселл, Хатч пен Гарридің әкесі,'' ''[[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-дің бұрынғы офицері''
* [[Майкл Айронсайд]] — ''Эдди Уильямс, Хатчтың қайын атасы әрі бастығы''
* [[Колин Сэлмон]] — ''«Тақырбас»''
* [[RZA]] — ''Гарри Мэнселл, Хатчтың ағасы және Дэвидтің ұлы''
* Билли Маклеллан — ''Чарли Уильямс, Эддидің ұлы және Хатчтың қайын інісі''
* [[Арая Менгеша]] — ''Павел, Юлианның сыбайласы''
* [[Гейдж Манро]] — ''Блейк Мэнселл, Хатчтың ұлы''
* Пэйсли Кэдорат — ''Сэмми Мэнселл, Хатчтың қызы''
* [[Александр Паль]] — ''Фёдор Кузнецов, Юлианның інісі''
* Умберли Гонсалес және Эдссон Моралес — ''Люпита мен Луис Мартиндер, Хатчтың үйін тонаған ерлі-зайыптылар''
* [[Джей Пи Ману]] — ''Даррен, Пентагонның жемқор агенті''
* [[Илья Найшуллер]] — ''Анатолий, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Сергей Шнуров]] — ''Валентин, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Дарья Чаруша]] — ''Юлианның сыбайласы''
* Пол Эссимбр — ''Джим, Хатчтың көршісі''
* Кристен Харрис және Эрик Атаваль — ''детективтер''
* [[Даниэл Бернхардт]], [[Ален Мусси]] және [[Стефан Жюльен]] — ''автобустағы бұзақылар''

== Өндірісі ==
2018 жылдың қаңтарында [[Боб Оденкерк]]тің фильмнің актерлік құрамына қосылғаны белгілі болды. Фильм режиссері — [[Илья Найшуллер]], ал сценарий авторы — Дерек Колстад. Оденкерк [[Дэвид Литч]]пен бірге фильмнің продюсерлерінің бірі болды. Колстад, Марк Фишер, Энни Мартер және [[Тоби Магуайр]]мен бірге атқарушы продюсер қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/nobody|title=Nobody: February 19, 2021|website=Universal Pictures|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807162924/https://www.universalpictures.com/movies/nobody|lang=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің дистрибьюторы бастапқыда [[SM Entertainment|STX Entertainment]] компаниясы болуы тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|title=Bob Odenkirk To Produce &amp; Star In STX Action Thriller 'Nobody' From 'Atomic Blonde', 'John Wick' Producers|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Amanda|last=N'Duka|date=2018-01-11|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015240/https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Алайда 2019 жылдың сәуір айында [[Universal Pictures]] фильмді прокаттау құқығын STX компаниясынан сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|title=‘Hobbs &amp; Shaw’ Director David Leitch, Kelly McCormick Sign First-Look Deal With Universal (EXCLUSIVE)|first=Justin|last=Kroll|website=[[Variety]]|date=2019-04-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929113911/https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2019 жылдың қазан айында актерлік құрамға [[Конни Нильсен]] мен [[Кристофер Ллойд]] қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|title=Exclusive: Christopher Lloyd, Connie Nielsen Join Bob Odenkirk in Action-Thriller ‘Nobody’|first=Jeff|last=Sneider|website=Collider|date=2019-10-14|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015246/https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түсірілім кезеңі]] 2019 жылдың қыркүйегінде [[Лос-Анджелес]]те басталып,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://productionlist.com/production/nobody-2/|title=Nobody|website=Production List|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211020757/https://productionlist.com/production/nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 34 күнге созылды.

== Шығарылымы ==
Бастапқыда фильмнің АҚШ-тағы премьерасы 2020 жылдың 14 тамызына жоспарланған болатын, алайда [[COVID-19 пандемиясының кинематографияға әсері|COVID-19 пандемиясының әсері]]нен ол кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|title=Universal Bumps 'Nobody' to Winter, Delays M. Night Shyamalan's Untitled Film|last=McClintock|first=Pamela|date=2020-04-07|website=The Hollywood Reporter|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407192356/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|title=Universal's Bob Odenkirk Action Thriller 'Nobody' Now Going A Week Later|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-12-10|website=Deadline|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709183412/https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Jackson|first=Angelique|date=2021-01-22|title=Universal Sets New Release Dates for Bob Odenkirk's 'Nobody,' Edgar Wright's 'Last Night in Soho'|url=https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/|access-date=|website=Variety|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122130916/https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/}}&lt;/ref&gt; Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|title=«Никто» Ильи Найшуллера выйдет в российский прокат 18 марта вместо 8 апреля|website=[[DTF]]|date=2021-02-10|access-date=2021-02-23|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212052456/https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ-та 26 наурызда шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|title=Bob Odenkirk Action Movie 'Nobody' Opening Earlier|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2021-02-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307131721/https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританиядағы премьерасы 2021 жылдың 9 маусымында өтті.

2021 жылдың 8 маусымында фильм цифрлық платформаларда, ал 22 маусымда DVD және Blu-Ray форматтарында жарық көрді.

== Пікірлері ==
[[Rotten Tomatoes]] сайтында фильмнің «балғындық» рейтингі 274 рецензия негізінде 84%-ды құрады, ал орташа бағасы — 10-нан 7,5.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020|title=Nobody (2021)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-04-18|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416215721/https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020}}&lt;/ref&gt;

[[Chicago Sun-Times]] басылымының сыншысы Ричард Ропер фильмге 4 жұлдыздан 3 жұлдыз беріп, былай деп жазды: «Ең таңғалдыратыны — Оденкерк. Ол Хатчтың нағыз экшн-жұлдызына айналатын сәті туғанша, сырттай да, сөзімен де соғыс фильмдерінің кейіпкеріне мүлдем ұқсамайды. Біз мынаған кәміл сенеміз: бұл қарапайым әрі жуас көрінетін жігіт — кез келген сәтте қолдағы шәйнекпен-ақ адам өлтіре алатын, қайнап жатқан ызаның ошағы».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Roeper|first=Richard|author-link=Richard Roeper|url=https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|title='Nobody': Bob Odenkirk comes on strong as an angry dad at war with the mob|website=[[Chicago Sun-Times]]|date=2021-03-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-28|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328105441/https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Болашақ ==
{{Толық мақала|Ешкім 2}}
2021 жылдың наурызында Дерек Колстад «Ешкім» фильмінің әлемі мен «[[Джон Уик]]&lt;nowiki/&gt;» франшизасы арасындағы ықтимал кроссовер туралы мәлімдеді, дегенмен оларға құқықтар әртүрлі компанияларға — тиісінше [[Universal Pictures]] және [[Lionsgate]]-ке тиесілі. Екі фильмді де Колстад жазған және «Ешкім» фильмінің продюсері Келли Маккормиктің жұбайы [[Дэвид Литч]] продюсерлік еткен. Оның айтуынша, бұл франшиза немесе кинематографиялық әлем түрінде емес, кішкентай [[Пасха жұмыртқасы (виртуалды)|пасха жұмыртқасы]] форматында болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2021-03-22|last=Barnhardt|first=Adam|title=Derek Kolstad Pitches the Perfect Nobody and John Wick Crossover|work=Comicbook.com|url=https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Сол айдың соңында режиссер [[Илья Найшуллер]] кроссовер идеясына түсініктеме беріп, фильмдердің әртүрлі дистрибьюторлары бар екеніне назар аударды: «Менің бар айтарым осы. Яғни, бәрі де болуы мүмкін. Әрине, біртүрлі жағдайлар болып тұрады, бірақ... иә».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Erbland|first=Kate|date=2021-03-27|title='Nobody' Director on Potential 'John Wick' Universe and Building the Craziest Fight Scene of the Year|work=Indie Wire|url=https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың маусымында Колстадтың жалғасы үшін сценарий жазып жатқаны белгілі болды, бірақ студия ресми түрде «жасыл жарық» берген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nobody 2: sequel being written, more action for Connie Nielsen? Exclusive!|url=https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|access-date=|website=Joblo.com|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210619204625/https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың наурызында 87 North Productions компаниясы өзінің әлеуметтік желілері арқылы [[сиквел]]дің әзірленіп жатқанын растады.&lt;ref name=&quot;Nobody2_CB2&quot;&gt;{{cite web|url=https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|work=ComicBook.com|title=Nobody Producer David Leitch Teases Sequel|author=Jirak, Jaime|date=2022-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-03-27|archivedate=2022-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328003259/https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Илья Найшуллердің фильмдері]]
[[Санат:2021 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:2021 жылғы атыс-шабыс фильмдер]]
[[Санат:АҚШ атыс-шабыс фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллерлері]]
[[Санат:COVID-19 пандемиясына байланысты кейінге қалдырылған фильм премьералары]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ комедиялық атыс-шабыс фильмдері]]</text>
      <sha1>d8vkj2lg4zr8aqhs03e6jpk1s5m5rzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602376</id>
      <parentid>3602375</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T01:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <origin>3602376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29856" sha1="6r9ctme8g1r0ztbxgvkqhgin6z6l2g9" xml:space="preserve">{{Кино
| Қазақша атауы    = Ешкім
| Шынайы атауы     = {{lang-en|Nobody}}
| Суреті           = Nobody 2021 Film Poster.jpg
| Сурет ені        = 
| Сурет атауы      = «Ешкім» фильмінің постері
| Жанры            = [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]&lt;br&gt;[[триллер]]
| Режиссёрі        = [[Илья Найшуллер]]
| Продюсері        = {{Plainlist|
* Браден Афтегуд
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Дэвид Литч]]
* Келли Маккормик
* Марк Провиссьеро
}}
| Композиторы      = Дэвид Бакли
| Қоюшы суретші    = 
| Негізі           = 
| Сценарист        = [[Дерек Колстад]]
| Актерлер         = {{Plainlist|
* [[Боб Оденкерк]]
* [[Конни Нильсен]]
* [[Кристофер Ллойд]]
* [[Алексей Серебряков]]
}}
| Операторы        = Павел Погоржельский
| Компания         = 87North Productions&lt;br&gt;Odenkirk Provissiero Entertainment&lt;br&gt;Eighty Two Films&lt;br&gt;Perfect World Pictures
| Дистрибьютор     = [[Universal Pictures]]
| Ұзақтығы         = 92 мин
| Бюджеті          = 16 млн $
| Түсім            = 57,5 млн $
| Мемлекет         = {{USA}}
| Тілі             = [[Ағылшын тілі|ағылшын]]
| Жыл              = 2021
| Алдыңғы фильм    = 
| Келесі фильм     = [[Ешкім 2]]
| imdb_id          = 7888964
| Сайты            = 
| Ортаққор         = 
}}
'''«Ешкім»''' ({{Lang-en|Nobody}}) — [[Дерек Колстад]]тың сценарийі бойынша режиссер [[Илья Найшуллер]] түсірген [[АҚШ кинематографы|америкалық]] [[Комедиялық атыс-шабыс|комедиялық атыс-шабыс]]. Басты рөлдерде: [[Боб Оденкерк]], [[Конни Нильсен]], [[Алексей Серебряков]] және [[Кристофер Ллойд]]. Фильм үйіне қарақшылар басып кіргеннен кейін қауіпті жолға түскен және енді [[қылмыс әлемінің беделділері]]не қарсы тұруға мәжбүр болған отбасылы ер адам туралы баяндайды. Фильмнің продюсерлері — Оденкерк пен [[Дэвид Литч]]. 

Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда, ал АҚШ-та 26 наурызда шықты; [[Universal Pictures]] оның [[дистрибьютор]]ы болды. Фильм әлемдік прокатта 57,5 миллион доллар жинап, Оденкерктің экшн-сахналардағы шеберлігі мен актерлік ойынын жоғары бағалаған сыншылардың оң пікірлерін алды. «[[Ешкім 2]]&lt;nowiki/&gt;» жалғасының премьерасы 2025 жылдың 15 тамызына жоспарланған.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/|title=Bob Odenkirk Returning For ‘Nobody 2’; Timo Tjahjanto To Direct For Universal, 87North|lang=en|first=Matt|last=Grobar|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2024-06-24|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=live|accessdate=2025-05-14|archivedate=2024-12-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241227074006/https://deadline.com/2024/06/bob-odenkirk-returning-nobody-2-timo-tjahjanto-directing-1235980511/}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеті ==
Хатч Мэнселл — жасы ортадан асқан, қайын атасы Эдди Уильямстың зауытында кеңсе қызметкері болып жұмыс істейтін ер адам. Оның өмірі бір-бірінен еш айырмашылығы жоқ, шексіз қайталана беретін «[[Суыр күні (фильм)|суыр күні]]н» еске түсіреді.

Хатчтың жұбайы Бекки күйеуінен бірте-бірте алшақтай бастаған, жасөспірім ұлы Блейкпен тіл табысу қиындап барады, тек кішкентай қызы Сэмми ғана әкесіне ерекше бауыр басқан. Хатч — өте қарапайым жан, ештеңесімен ерекшеленбейді. Тіпті ұлы мектептегі шығармасы үшін әскерде болған туыстары туралы сұрағанда, Хатч өзінің бар болғаны кішіпейіл аудитор болғанын айтып, баласын жаяу әскерде «нағыз» қызмет еткен ағасына жібереді.

Бірде түнде Мэнселлдердің үйіне қарақшылар басып кіреді. Олар Хатчтың сағаты мен аздаған қолма-қол ақшасын үптеп кетеді, сондай-ақ неке сақинасын да тартып алғысы келеді. Блейк шабуылдаушылардың бірін ұстап алып, бұған кедергі жасайды, ал Хатчтың өзі екіншісін гольф таяғымен ұрып құлатуға мүмкіндігі бола тұра, оны істемейді және олардың тыныш кетуіне жол береді. Мақтаншақ көршісі, қайын інісі, тіпті шақыртумен келген жас полицей де Мэнселлді: «Егер мен сіздің орныңызда болғанымда...» деп сөгеді. Бірақ әкесі мен қайын атасы — көнекөз қарттар — Хатчтың ісін толықтай дұрыс деп есептейді.

Келесі күні кешке Сэмми ұсақ тиындар салынған вазада жатқан өзінің сүйікті мысықтары бар білезігі жоғалып кеткеніне шағымданады. Хатч қарақшылардың бірінің қолынан татуировканы көрген болатын және шабуылдаушыларды тату-салондары арқылы тауып алудан үміттенеді. Ол үшін ол қарттар үйінде тұратын қарт әкесі Дэвидке барып, оның [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]] қызметкерінің ескі белгісі мен револьверін уақытша алып кетеді. Хатч латиноамерикандық ерлі-зайыптыларды тауып, олардан өз сағатын тартып алады және қызының білезігін қайтаруды талап етеді. Олар не туралы сөз болып жатқанын мүлдем түсінбейді. Мэнселл оларға қатысты өте қатал әдістерді қолдануға оқталады, бірақ кенеттен қарақшылардың кішкентай, оның үстіне ауру баласы бар екенін біліп, ашумен пәтерден шығып кетеді.

Үйіне қайтып бара жатқанда, Хатч мінген автобусқа өздерін өте агрессивті ұстайтын мас жігіттер тобы кіреді. Сол автобуста келе жатқан қызды қорғап және ішіндегі ызасын тарқататын адам табылғанына қуанып, Хатч бесеуін де жалғыз өзі аяусыз соққыға жығады.

Кейінірек оның өгей ағасы Гарри Хатчтың басына үлкен қиындық түскелі тұрғанын ескертеді, өйткені соққыға жығылғандардың бірі — қазір өлім аузында жатқан Тэдди Кузнецов (Хатч оның кеңірдегін сындырып, автобустың ішінде қалта пышағымен және кока-коланың түтікшесімен [[трахеотомия]] жасағанына қарамастан) Юлиан Кузнецовтың інісі болып шығады.

Хатч Кузнецовтың жай ғана қауіпті қарақшы немесе қатыгез [[Диссоциалдық жеке бас бұзылысы|социопат]] емес, сонымен қатар орыс мафиясының ірі тұлғасы, миллиондаған долларлық «[[общак]]тың» күзетшісі екенін анықтайды. Юлиан інісін ашық түрде жек көргенімен, беделін жоғалтпау үшін бұл оқиғаны жазасыз қалдыра алмайды.

Хатч туралы барлық ақпарат құпия болғанына қарамастан, Кузнецовқа жұмыс істейтін компьютер маманы [[Пентагон]]дағы досын бопсалап, Хатч туралы деректерге қол жеткізеді. Мәнселлдің кім екенін білген бойда, ол тіпті ақшасын да алмай, жұмыс берушісінен біржола кетіп қалады.

Юлианның адамдары Хатчтың үйіне шабуыл жасайды. Хатч отбасын жертөлеге жасырып, шабуылдаушылардың көбісінің көзін жояды, бірақ соңында оны электрошокермен есеңгіретіп, көлікке тиеп әкетеді. Хатч жүк салғыштан шығып үлгеріп, қалған қарақшыларды да жояды. Ол Беккиден балаларды алып, біраз уақытқа кете тұруын сұрайды, ал өзі қарақшылардың денелерімен бірге үйді өртеп жібереді. Осы кезде ол баяғы мысықтары бар білезікті тауып алады.

Хатч Кузнецовтың өлім аузында жатқан досымен сөйлескенде, өзінің [[Орталық барлау агенттігі|ОБА]]-дың «аудиторлар» деп аталатын, заңнан тыс жазалаушылар тобында қызмет еткенін құлықсыз мойындайды. Белгілі болғандай, бір күні ол өзі жоюы керек болған әскери қазынашыны аяп, тірі қалдырған. Бір жылдан кейін сол адамның қарапайым, адал отбасылық өмір сүріп жатқанын көргенде: «Мен қызғаншақ емеспін, бірақ сол сәтте мен де сондай өмір сүргім келді», — дейді. Содан кейін Мәнселл басшылығының еркіне қарсы отставкаға кетіп, содан бері өткен өміріне оралмау үшін барын салған.

Хатч Кузнецовты әдейі арандатып, оны ашу үстінде ойланбастан іс-қимыл жасауға итермелейді. Ол оққағарларды атып тастап, қылмыстық әлемнің жүздеген миллион доллар қолма-қол ақшасы жиналған «общагын» және Юлианның соған тең келетін құнды суреттер коллекциясын өртеп жібереді. Тіпті Хатч бандитке «сөйлесуге» жалғыз өзі келеді, бірақ қолында іске қосулы тұрған жаяу әскерге қарсы минасы болады. Ашуға мінген Юлиан барлық жандайшаптарын жинап, Хатчты өлтіру үшін зауытқа аттанады. Бірақ Мэнселлдің де дайындығы одан кем түспейді: ол зауытты зейнетке шыққан қайын атасынан сатып алып, толық иесі ретінде зауыт іші мен аумағын «қонақтарды» қарсы алу үшін түрлі қақпандармен жабдықтап қойған болады.

Хатчқа көмекке оның әкесі мен өгей ағасы келеді. Олар үшеулеп бандиттердің көзін жояды. Полиция Хатчты тұтқындайды, бірақ «жоғарыдан» келген қоңыраудан кейін оған ешқандай айып тағылмай, босатылады.

Үш айдан кейін Беккимен бірге жаңа үй сатып алып жатқанда, Хатчқа оның қызметі әлі де қажет екенін білдіретін қоңырау түседі. Титрлар кезіндегі сахнада Гарри мен Дэвид қару-жараққа толы фургонмен белгісіз бағытқа кетіп бара жатады

== Рөлдерде ==

* [[Боб Оденкерк]] — ''Хатч «Ешкім» Мэнселл,'' [[Орталық барлау агенттігі|''ОБА'']]''-да қызмет еткен бұрынғы аса құпия жоюшы-агент''
* [[Алексей Серебряков]] — ''Юлиан Кузнецов, қылмыс әлемінің беделдісі, орыс мафиясының «общагын» сақтаушы''
* [[Конни Нильсен]] — ''Ребекка «Бекка» Мэнселл, Хатчтың әйелі''
* [[Кристофер Ллойд]] — ''Дэвид Мэнселл, Хатч пен Гарридің әкесі,'' ''[[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]]-дің бұрынғы офицері''
* [[Майкл Айронсайд]] — ''Эдди Уильямс, Хатчтың қайын атасы әрі бастығы''
* [[Колин Сэлмон]] — ''«Тақырбас»''
* [[RZA]] — ''Гарри Мэнселл, Хатчтың ағасы және Дэвидтің ұлы''
* Билли Маклеллан — ''Чарли Уильямс, Эддидің ұлы және Хатчтың қайын інісі''
* [[Арая Менгеша]] — ''Павел, Юлианның сыбайласы''
* [[Гейдж Манро]] — ''Блейк Мэнселл, Хатчтың ұлы''
* Пэйсли Кэдорат — ''Сэмми Мэнселл, Хатчтың қызы''
* [[Александр Паль]] — ''Фёдор Кузнецов, Юлианның інісі''
* Умберли Гонсалес және Эдссон Моралес — ''Люпита мен Луис Мартиндер, Хатчтың үйін тонаған ерлі-зайыптылар''
* [[Джей Пи Ману]] — ''Даррен, Пентагонның жемқор агенті''
* [[Илья Найшуллер]] — ''Анатолий, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Сергей Шнуров]] — ''Валентин, Дэвидті өлтіруге жіберілген бандит''
* [[Дарья Чаруша]] — ''Юлианның сыбайласы''
* Пол Эссимбр — ''Джим, Хатчтың көршісі''
* Кристен Харрис және Эрик Атаваль — ''детективтер''
* [[Даниэл Бернхардт]], [[Ален Мусси]] және [[Стефан Жюльен]] — ''автобустағы бұзақылар''

== Өндірісі ==
2018 жылдың қаңтарында [[Боб Оденкерк]]тің фильмнің актерлік құрамына қосылғаны белгілі болды. Фильм режиссері — [[Илья Найшуллер]], ал сценарий авторы — Дерек Колстад. Оденкерк [[Дэвид Литч]]пен бірге фильмнің продюсерлерінің бірі болды. Колстад, Марк Фишер, Энни Мартер және [[Тоби Магуайр]]мен бірге атқарушы продюсер қызметін атқарды.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.universalpictures.com/movies/nobody|title=Nobody: February 19, 2021|website=Universal Pictures|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-08-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807162924/https://www.universalpictures.com/movies/nobody|lang=en}}&lt;/ref&gt; Фильмнің дистрибьюторы бастапқыда [[SM Entertainment|STX Entertainment]] компаниясы болуы тиіс еді.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|title=Bob Odenkirk To Produce &amp; Star In STX Action Thriller 'Nobody' From 'Atomic Blonde', 'John Wick' Producers|website=[[Deadline Hollywood]]|first=Amanda|last=N'Duka|date=2018-01-11|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015240/https://deadline.com/2018/01/bob-odenkirk-stx-nobody-atomic-blonde-john-wick-producers-1202241018/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Алайда 2019 жылдың сәуір айында [[Universal Pictures]] фильмді прокаттау құқығын STX компаниясынан сатып алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|title=‘Hobbs &amp; Shaw’ Director David Leitch, Kelly McCormick Sign First-Look Deal With Universal (EXCLUSIVE)|first=Justin|last=Kroll|website=[[Variety]]|date=2019-04-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-09-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929113911/https://variety.com/2019/film/news/david-leitch-hobbs-and-shaw-director-first-look-deal-1203192704/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2019 жылдың қазан айында актерлік құрамға [[Конни Нильсен]] мен [[Кристофер Ллойд]] қосылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|title=Exclusive: Christopher Lloyd, Connie Nielsen Join Bob Odenkirk in Action-Thriller ‘Nobody’|first=Jeff|last=Sneider|website=Collider|date=2019-10-14|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211015246/https://collider.com/bob-odenkirk-nobody-movie-christopher-lloyd-connie-nielsen/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

[[Түсірілім кезеңі]] 2019 жылдың қыркүйегінде [[Лос-Анджелес]]те басталып,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://productionlist.com/production/nobody-2/|title=Nobody|website=Production List|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2019-12-10|archivedate=2019-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211020757/https://productionlist.com/production/nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt; 34 күнге созылды.

== Шығарылымы ==
Бастапқыда фильмнің АҚШ-тағы премьерасы 2020 жылдың 14 тамызына жоспарланған болатын, алайда [[COVID-19 пандемиясының кинематографияға әсері|COVID-19 пандемиясының әсері]]нен ол кейінге қалдырылды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|title=Universal Bumps 'Nobody' to Winter, Delays M. Night Shyamalan's Untitled Film|last=McClintock|first=Pamela|date=2020-04-07|website=The Hollywood Reporter|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407192356/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/universal-delays-nobody-m-night-shyamalans-untitled-film-1288964|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|title=Universal's Bob Odenkirk Action Thriller 'Nobody' Now Going A Week Later|last=D'Alessandro|first=Anthony|date=2020-12-10|website=Deadline|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2020-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709183412/https://deadline.com/2020/07/m-night-shyamalan-bob-odenkirk-nobody-universal-movie-release-date-change-1202902785/|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Jackson|first=Angelique|date=2021-01-22|title=Universal Sets New Release Dates for Bob Odenkirk's 'Nobody,' Edgar Wright's 'Last Night in Soho'|url=https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/|access-date=|website=Variety|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-01-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122130916/https://variety.com/2021/film/news/bob-odenkirk-nobody-edgar-wright-michael-bay-release-date-universal-focus-features-1234889942/}}&lt;/ref&gt; Фильм Ресей прокатына 2021 жылғы 18 наурызда,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|title=«Никто» Ильи Найшуллера выйдет в российский прокат 18 марта вместо 8 апреля|website=[[DTF]]|date=2021-02-10|access-date=2021-02-23|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212052456/https://dtf.ru/cinema/637964-nikto-ili-nayshullera-vyydet-v-rossiyskiy-prokat-18-marta-vmesto-8-aprelya|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ал АҚШ-та 26 наурызда шықты.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|title=Bob Odenkirk Action Movie 'Nobody' Opening Earlier|first=Anthony|last=D'Alessandro|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2021-02-22|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-02-23|archivedate=2021-03-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307131721/https://deadline.com/2021/02/bob-odenkirk-action-movie-nobody-opening-earlier-1234698776/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Ұлыбританиядағы премьерасы 2021 жылдың 9 маусымында өтті.

2021 жылдың 8 маусымында фильм цифрлық платформаларда, ал 22 маусымда DVD және Blu-Ray форматтарында жарық көрді.

== Пікірлері ==
[[Rotten Tomatoes]] сайтында фильмнің «балғындық» рейтингі 274 рецензия негізінде 84%-ды құрады, ал орташа бағасы — 10-нан 7,5.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020|title=Nobody (2021)|website=[[Rotten Tomatoes]]|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-04-18|archivedate=2021-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416215721/https://www.rottentomatoes.com/m/nobody_2020}}&lt;/ref&gt;

[[Chicago Sun-Times]] басылымының сыншысы Ричард Ропер фильмге 4 жұлдыздан 3 жұлдыз беріп, былай деп жазды: «Ең таңғалдыратыны — Оденкерк. Ол Хатчтың нағыз экшн-жұлдызына айналатын сәті туғанша, сырттай да, сөзімен де соғыс фильмдерінің кейіпкеріне мүлдем ұқсамайды. Біз мынаған кәміл сенеміз: бұл қарапайым әрі жуас көрінетін жігіт — кез келген сәтте қолдағы шәйнекпен-ақ адам өлтіре алатын, қайнап жатқан ызаның ошағы».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Roeper|first=Richard|author-link=Richard Roeper|url=https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|title='Nobody': Bob Odenkirk comes on strong as an angry dad at war with the mob|website=[[Chicago Sun-Times]]|date=2021-03-24|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2021-03-28|archivedate=2021-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210328105441/https://chicago.suntimes.com/movies-and-tv/2021/3/24/22347391/nobody-review-bob-odenkirk-movie-saul-goodman-christopher-lloyd-aleksey-serebryakov|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Болашақ ==
{{Толық мақала|Ешкім 2}}
2021 жылдың наурызында Дерек Колстад «Ешкім» фильмінің әлемі мен «[[Джон Уик]]&lt;nowiki/&gt;» франшизасы арасындағы ықтимал кроссовер туралы мәлімдеді, дегенмен оларға құқықтар әртүрлі компанияларға — тиісінше [[Universal Pictures]] және [[Lionsgate]]-ке тиесілі. Екі фильмді де Колстад жазған және «Ешкім» фильмінің продюсері Келли Маккормиктің жұбайы [[Дэвид Литч]] продюсерлік еткен. Оның айтуынша, бұл франшиза немесе кинематографиялық әлем түрінде емес, кішкентай [[Пасха жұмыртқасы (виртуалды)|пасха жұмыртқасы]] форматында болуы мүмкін.&lt;ref&gt;{{cite web|date=2021-03-22|last=Barnhardt|first=Adam|title=Derek Kolstad Pitches the Perfect Nobody and John Wick Crossover|work=Comicbook.com|url=https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://comicbook.com/movies/news/will-nobody-and-john-wick-keanu-reeves-crossover/|lang=en}}&lt;/ref&gt; Сол айдың соңында режиссер [[Илья Найшуллер]] кроссовер идеясына түсініктеме беріп, фильмдердің әртүрлі дистрибьюторлары бар екеніне назар аударды: «Менің бар айтарым осы. Яғни, бәрі де болуы мүмкін. Әрине, біртүрлі жағдайлар болып тұрады, бірақ... иә».&lt;ref&gt;{{cite web|last=Erbland|first=Kate|date=2021-03-27|title='Nobody' Director on Potential 'John Wick' Universe and Building the Craziest Fight Scene of the Year|work=Indie Wire|url=https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2022-01-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220102081015/https://www.indiewire.com/2021/03/nobody-ilya-naishuller-john-wick-final-fight-1234626194/}}&lt;/ref&gt;

2021 жылдың маусымында Колстадтың жалғасы үшін сценарий жазып жатқаны белгілі болды, бірақ студия ресми түрде «жасыл жарық» берген жоқ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Nobody 2: sequel being written, more action for Connie Nielsen? Exclusive!|url=https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|access-date=|website=Joblo.com|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-01-02|archivedate=2021-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210619204625/https://www.joblo.com/movie-news/nobody-2-sequel-connie-nielsen/amp|lang=en}}&lt;/ref&gt; 2022 жылдың наурызында 87 North Productions компаниясы өзінің әлеуметтік желілері арқылы [[сиквел]]дің әзірленіп жатқанын растады.&lt;ref name=&quot;Nobody2_CB2&quot;&gt;{{cite web|url=https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|work=ComicBook.com|title=Nobody Producer David Leitch Teases Sequel|author=Jirak, Jaime|date=2022-03-18|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=live|accessdate=2022-03-27|archivedate=2022-03-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220328003259/https://comicbook.com/movies/news/nobody-producer-david-leitch-teases-sequel-bob-odenkirk-nobody-2/|lang=en}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Илья Найшуллердің фильмдері]]
[[Санат:2021 жылғы АҚШ фильмдері]]
[[Санат:2021 жылғы атыс-шабыс фильмдер]]
[[Санат:АҚШ атыс-шабыс фильмдері]]
[[Санат:АҚШ триллерлері]]
[[Санат:COVID-19 пандемиясына байланысты кейінге қалдырылған фильм премьералары]]
[[Санат:Universal Pictures фильмдері]]
[[Санат:АҚШ комедиялық атыс-шабыс фильмдері]]</text>
      <sha1>6r9ctme8g1r0ztbxgvkqhgin6z6l2g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурет:Nobody 2021 Film Poster.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>781057</id>
    <revision>
      <id>3602377</id>
      <timestamp>2026-05-10T01:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ShadZ01</username>
        <id>56180</id>
      </contributor>
      <comment>{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = «Ешкім» фильмінің постері
| қайнары         = http://www.impawards.com/2021/nobody.html
| жасалған уақыты = 2021
| авторы          = * 87North Productions
* Odenkirk Provissiero Entertainment
* Eighty Two Films
* Universal Pictures
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Ешкім (фильм)
| мақсаты         = # Бұл кескін фильмнің мәтіндік сипаттама арқылы жеткізу мүмкін емес визуалды стилистикасы туралы айқын түсінік береді және онсыз фильм туралы м...</comment>
      <origin>3602377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2034" sha1="p6hr1al2pmzejxonvfg9v4hbmcgvtm7" xml:space="preserve">== Түйін ==
{{Еркін сурет емес
| сипаттамасы     = «Ешкім» фильмінің постері
| қайнары         = http://www.impawards.com/2021/nobody.html
| жасалған уақыты = 2021
| авторы          = * 87North Productions
* Odenkirk Provissiero Entertainment
* Eighty Two Films
* Universal Pictures
}}
{{Еркін сурет емес/Мақала
| мақаласы        = Ешкім (фильм)
| мақсаты         = # Бұл кескін фильмнің мәтіндік сипаттама арқылы жеткізу мүмкін емес визуалды стилистикасы туралы айқын түсінік береді және онсыз фильм туралы мақала толық болып саналмайды.
# Бұл кескін авторлық құқық иелерінің кескінді түпнұсқа басып шығарылған түрінде сатудан пайда алу мүмкіндігін шектемейді. Кескіннің ажыратымдылығы түпнұсқамен салыстырғанда бірнеше есе азайтылған, сондықтан бұл кескінді басып шығару сапасы жағынан түпнұсқамен бәсекелесе алмайды.
# Кескін құқық иеленуші тарапынан фильмді жарнамалау мақсатында кеңінен тарату үшін арнайы жасалған. Кескінді пайдалану Уикипедияда қабылданған адал пайдалану критерийлеріне сәйкес келеді. Кескін сонымен қатар басқа да көптеген сайттарда қолданылуда.
| алмастыру       = Осы туындыға тікелей қатысты барлық материалдар авторлық құқықпен қорғалған.
| басқа           = 
}}
== Лицензиялау ==</text>
      <sha1>p6hr1al2pmzejxonvfg9v4hbmcgvtm7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Alpaca the Wizard</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781058</id>
    <revision>
      <id>3602388</id>
      <timestamp>2026-05-10T02:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="357" sha1="fqh2kvztapfatnk5iq8fvwmow8gdc4e" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Alpaca the Wizard}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 07:37, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>fqh2kvztapfatnk5iq8fvwmow8gdc4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нейла Атеш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781059</id>
    <revision>
      <id>3602421</id>
      <timestamp>2026-05-10T05:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}) — Түрік актрисасы және бишісі.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}}  [[Санат:Түрік бишілері]]</comment>
      <origin>3602421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="icsh561aij5z5qc1pma7hlssjg53jzk" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>icsh561aij5z5qc1pma7hlssjg53jzk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602422</id>
      <parentid>3602421</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="6k51p9u1ts9ewy08g3bj2wzz17whon3" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Өмірі ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>6k51p9u1ts9ewy08g3bj2wzz17whon3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602423</id>
      <parentid>3602422</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */ толықтыру</comment>
      <origin>3602423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1421" sha1="d8fcbc7hwiu21fim3c0zkcqom4s6u99" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Өмірі ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Бала кезінде ол биге деген талантын көрсетті және суретші болуды армандады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>d8fcbc7hwiu21fim3c0zkcqom4s6u99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602424</id>
      <parentid>3602423</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:39:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */ толықтыру</comment>
      <origin>3602424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2398" sha1="190ltin7o6grtnfujyajixko0x5qfgs" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Өмірі ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>190ltin7o6grtnfujyajixko0x5qfgs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602427</id>
      <parentid>3602424</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T05:59:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өмірі */ дереккөз</comment>
      <origin>3602427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2582" sha1="2ahvxrfnts2rza17c8qkypen5b6gouj" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>2ahvxrfnts2rza17c8qkypen5b6gouj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602430</id>
      <parentid>3602427</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:10:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>нақтылау</comment>
      <origin>3602430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2731" sha1="4fti8wwqpbh6btwdm3u8acv0e1vtz9w" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Стамбул]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>4fti8wwqpbh6btwdm3u8acv0e1vtz9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602431</id>
      <parentid>3602430</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3431" sha1="jkpup1mrateemvv0wjntxcl752r58eg" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>jkpup1mrateemvv0wjntxcl752r58eg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602432</id>
      <parentid>3602431</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:15:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4129" sha1="8qfqf6x6wbsj4lb7g9vufm81yd238ig" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>8qfqf6x6wbsj4lb7g9vufm81yd238ig</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602433</id>
      <parentid>3602432</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:18:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4779" sha1="mdl2o7izilw83bsdppuzzq0nkiv0ixt" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>mdl2o7izilw83bsdppuzzq0nkiv0ixt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602434</id>
      <parentid>3602433</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5958" sha1="672qgq6aua2l0191dxnstdqhebpwqd6" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті. Нейла Атес Бродвейдегі дебютін 1954 жылы 4 қарашада ашылған «Фанни» мюзиклінде жасады. Ол 1956 жылға дейін қойылымда өнер көрсетті, Эцио Пинза мен Уолтер Слезакпен бірге ойнады, сондай-ақ «Чика Чика» әнінің актерлік құрамының жазбасында да ойнады.

Осы кезеңде ол екі Голливуд фильмінде де ойнады. «Король Ричард және крестшілер» (1954) фильмінде Атес іш биі шеберлігіне сүйене отырып, би тізбегін орындайтын мавр бишісінің рөлін ойнады. Екінші фильмі «Синдбадтың ұлы» (1955) болды. Бұл экрандық көріністер оның актерлік мансабындағы қысқа мерзімді қадамы болды, дегенмен олар шектеулі болып қалды және оның бишілік бейнесімен тығыз байланысты болды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>672qgq6aua2l0191dxnstdqhebpwqd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602435</id>
      <parentid>3602434</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3602435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6178" sha1="0nahe1m9lizog5m4f6umnz0xmetewy0" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті. Нейла Атес Бродвейдегі дебютін 1954 жылы 4 қарашада ашылған «Фанни» мюзиклінде жасады. Ол 1956 жылға дейін қойылымда өнер көрсетті, Эцио Пинза мен Уолтер Слезакпен бірге ойнады, сондай-ақ «Чика Чика» әнінің актерлік құрамының жазбасында да ойнады.

Осы кезеңде ол екі Голливуд фильмінде де ойнады. «Король Ричард және крестшілер» (1954) фильмінде Атес іш биі шеберлігіне сүйене отырып, би тізбегін орындайтын мавр бишісінің рөлін ойнады. Екінші фильмі «Синдбадтың ұлы» (1955) болды. Бұл экрандық көріністер оның актерлік мансабындағы қысқа мерзімді қадамы болды, дегенмен олар шектеулі болып қалды және оның бишілік бейнесімен тығыз байланысты болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bizimanadolu.com/the-life-of-nejla-ates-dance-of-fire/?lang=en|title=Жизнь Нейлы Атеш (Танец огня)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>0nahe1m9lizog5m4f6umnz0xmetewy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602436</id>
      <parentid>3602435</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:23:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мансабы */ дереккөз</comment>
      <origin>3602436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6379" sha1="bm599wjcq5aimfwmb88lf7m9aggycb3" xml:space="preserve">'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті. Нейла Атес Бродвейдегі дебютін 1954 жылы 4 қарашада ашылған «Фанни» мюзиклінде жасады. Ол 1956 жылға дейін қойылымда өнер көрсетті, Эцио Пинза мен Уолтер Слезакпен бірге ойнады, сондай-ақ «Чика Чика» әнінің актерлік құрамының жазбасында да ойнады.

Осы кезеңде ол екі Голливуд фильмінде де ойнады. «Король Ричард және крестшілер» (1954) фильмінде Атес іш биі шеберлігіне сүйене отырып, би тізбегін орындайтын мавр бишісінің рөлін ойнады. Екінші фильмі «Синдбадтың ұлы» (1955) болды. Бұл экрандық көріністер оның актерлік мансабындағы қысқа мерзімді қадамы болды, дегенмен олар шектеулі болып қалды және оның бишілік бейнесімен тығыз байланысты болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bizimanadolu.com/the-life-of-nejla-ates-dance-of-fire/?lang=en|title=Жизнь Нейлы Атеш (Танец огня)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.glamourgirlsofthesilverscreen.com/show/15/Nejla+Ates/index.html|title=Профиль Нейлы Атес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>bm599wjcq5aimfwmb88lf7m9aggycb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602437</id>
      <parentid>3602436</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3602437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7731" sha1="0bdoo522b19zbnejb30cw7sl25g3wak" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Нейла Атеш
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Nejla Ateş}}
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = 
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 07.03.1932
 |Туған жері            = 
 |Қайтыс болған күні    = 19.09.1995
 |Қайтыс болған жері    = 
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нация Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті. Нейла Атес Бродвейдегі дебютін 1954 жылы 4 қарашада ашылған «Фанни» мюзиклінде жасады. Ол 1956 жылға дейін қойылымда өнер көрсетті, Эцио Пинза мен Уолтер Слезакпен бірге ойнады, сондай-ақ «Чика Чика» әнінің актерлік құрамының жазбасында да ойнады.

Осы кезеңде ол екі Голливуд фильмінде де ойнады. «Король Ричард және крестшілер» (1954) фильмінде Атес іш биі шеберлігіне сүйене отырып, би тізбегін орындайтын мавр бишісінің рөлін ойнады. Екінші фильмі «Синдбадтың ұлы» (1955) болды. Бұл экрандық көріністер оның актерлік мансабындағы қысқа мерзімді қадамы болды, дегенмен олар шектеулі болып қалды және оның бишілік бейнесімен тығыз байланысты болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bizimanadolu.com/the-life-of-nejla-ates-dance-of-fire/?lang=en|title=Жизнь Нейлы Атеш (Танец огня)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.glamourgirlsofthesilverscreen.com/show/15/Nejla+Ates/index.html|title=Профиль Нейлы Атес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>0bdoo522b19zbnejb30cw7sl25g3wak</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602438</id>
      <parentid>3602437</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7910" sha1="duqrba9jz3pzhdkhvcfbvi3ykfp5td8" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Нейла Атеш
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Nejla Ateş}}
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Нейла Батыр
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 07.03.1932
 |Туған жері            = {{туғанжері|Констанца|Констанцада}}, [[Румыния]]
 |Қайтыс болған күні    = 19.09.1995
 |Қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Ыстанбұл|Ыстанбұлда}}
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = 
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нейла Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті. Нейла Атес Бродвейдегі дебютін 1954 жылы 4 қарашада ашылған «Фанни» мюзиклінде жасады. Ол 1956 жылға дейін қойылымда өнер көрсетті, Эцио Пинза мен Уолтер Слезакпен бірге ойнады, сондай-ақ «Чика Чика» әнінің актерлік құрамының жазбасында да ойнады.

Осы кезеңде ол екі Голливуд фильмінде де ойнады. «Король Ричард және крестшілер» (1954) фильмінде Атес іш биі шеберлігіне сүйене отырып, би тізбегін орындайтын мавр бишісінің рөлін ойнады. Екінші фильмі «Синдбадтың ұлы» (1955) болды. Бұл экрандық көріністер оның актерлік мансабындағы қысқа мерзімді қадамы болды, дегенмен олар шектеулі болып қалды және оның бишілік бейнесімен тығыз байланысты болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bizimanadolu.com/the-life-of-nejla-ates-dance-of-fire/?lang=en|title=Жизнь Нейлы Атеш (Танец огня)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.glamourgirlsofthesilverscreen.com/show/15/Nejla+Ates/index.html|title=Профиль Нейлы Атес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>duqrba9jz3pzhdkhvcfbvi3ykfp5td8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602439</id>
      <parentid>3602438</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <origin>3602439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7963" sha1="lcadlja04vh52kq1snkttnl0u7jxbxt" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Нейла Атеш
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Nejla Ateş}}
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Нейла Батыр
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 07.03.1932
 |Туған жері            = {{туғанжері|Констанца|Констанцада}}, [[Румыния]]
 |Қайтыс болған күні    = 19.09.1995
 |Қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Ыстанбұл|Ыстанбұлда}}
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Биші]] және кино [[актриса]]сы
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нейла Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті. Нейла Атес Бродвейдегі дебютін 1954 жылы 4 қарашада ашылған «Фанни» мюзиклінде жасады. Ол 1956 жылға дейін қойылымда өнер көрсетті, Эцио Пинза мен Уолтер Слезакпен бірге ойнады, сондай-ақ «Чика Чика» әнінің актерлік құрамының жазбасында да ойнады.

Осы кезеңде ол екі Голливуд фильмінде де ойнады. «Король Ричард және крестшілер» (1954) фильмінде Атес іш биі шеберлігіне сүйене отырып, би тізбегін орындайтын мавр бишісінің рөлін ойнады. Екінші фильмі «Синдбадтың ұлы» (1955) болды. Бұл экрандық көріністер оның актерлік мансабындағы қысқа мерзімді қадамы болды, дегенмен олар шектеулі болып қалды және оның бишілік бейнесімен тығыз байланысты болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bizimanadolu.com/the-life-of-nejla-ates-dance-of-fire/?lang=en|title=Жизнь Нейлы Атеш (Танец огня)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.glamourgirlsofthesilverscreen.com/show/15/Nejla+Ates/index.html|title=Профиль Нейлы Атес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]</text>
      <sha1>lcadlja04vh52kq1snkttnl0u7jxbxt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602440</id>
      <parentid>3602439</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T06:40:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Түрік кинактрисалары|Түрік кинактрисалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8018" sha1="cqqb7sa19sjl0cmk3aulfzncz2musw3" xml:space="preserve">{{Тұлға
 |Есімі                 = Нейла Атеш
 |Шынайы есімі          = {{lang-tr|Nejla Ateş}}
 |Сурет                 = 
 |ені                   = 
 |Сурет атауы           = 
 |Туған кездегі есімі   = Нейла Батыр
 |Толық есімі           = 
 |Туған күні            = 07.03.1932
 |Туған жері            = {{туғанжері|Констанца|Констанцада}}, [[Румыния]]
 |Қайтыс болған күні    = 19.09.1995
 |Қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Ыстанбұл|Ыстанбұлда}}
 |Азаматтығы            = 
 |Ұлты                  = 
 |Мансабы               = [[Биші]] және кино [[актриса]]сы
 |Белсенді жылдары      = 
 |Білімі                = 
 |Мамандығы             = 
 |Не үшін белгілі       = 
 |Партиясы              = 
 |Әкесі                 = 
 |Анасы                 = 
 |Жұбайы                = 
 |Серігі                = &lt;!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --&gt;
 |Балалары              = 
 |Отбасы                = &lt;!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --&gt;
 |Марапаттары           = 
 |Қолтаңбасы            = 
 |Сайты                 = 
 |Басқалары             = 
 |Commons               = 
}}

'''Нейла Атеш''' ({{lang-tr|Nejla Ateş}}; [[7 наурыз]] [[1932]], [[Констанца]], [[Румыния]] – [[19 қыркүйек]] [[1995]], [[Ыстанбұл]], [[Түркия]])) — Түрік актрисасы және бишісі.

== Жастық шағы ==
Ол 1932 жылы 7 наурызда [[Румыния]]ның [[Констанца]] қаласында дүниеге келген. Оның туған кездегі есімі Нейла Батыр болған, бірақ оны әйгілі еткен сахналық есімі болды: Нейла Атеш деген атпен Түркияда сәтті өнер көрсетті, ал Нейла Айтс деген атпен Америка Құрама Штаттарында табысқа жетті. Мансабының гүлдену кезеңінде ол «түрік» деген атпен танымал болды.

Нейла татар тектес отбасынан шыққан, оның отбасы бала кезінде Ататүріктің Румыниядан татар түріктерін қоныстандыру жөніндегі күш-жігерінің бөлігі ретінде Түркияға көшіп, бастапқыда Кыркларели-Визе аймағына қоныстанған.
Ол жас кезінен бастап биге қызығушылық танытты, жиі сөгіске қарамастан, отбасының ауласында ән айтып, биледі. Кедейшілікке тап болған ол 14 жасында шұлық фабрикасында жұмыс істей бастады, табысының бір бөлігін отбасын асырауға жұмсады, ал қалғанын жеке би сабақтарына жинады. 17 жасында ол акробатикалық би техникасын меңгеріп, циркте алғашқы кәсіби өнерін көрсетті, онда ол Нейла Атеш сахналық есімін алып, Түркияда көпшілік алдында өнер көрсете бастады. Бұл алғашқы цирк жұмысы оның Түркиядағы кәсіби биге келуінің белгісі болды, содан кейін Кипрден шетелде жаңа мүмкіндіктер іздеуге шақыратын ұсыныс алды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://dzen.ru/a/XYlPqV6yaACxHb3P?ysclid=mozajlecyv879636366|title=Нейла Атеш|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Мансабы ==
Нейла Атес 1950 жылдары Америка Құрама Штаттарында биші ретінде танымал болды, бұрынғы еуропалық мансабын жалғастырып, Америкаға көшкеннен кейін халықаралық атаққа ие болды. Америка Құрама Штаттарында ол Нейла Атес деген ағылшынша есімді қабылдады және оның түрік мұрасы мен экзотикалық сахнадағы рөлін көрсететін «Exquisite Turkish Delight» лақап атымен кеңінен танымал болды.&lt;br /&gt;
«Түрік ләззаты» лақап аты американдық БАҚ және маркетинг орталарында пайда болды, онда ол оның шығыс бишісі ретіндегі мұрасы мен тартымдылығын пайдалану үшін пайдаланылды, 1953 жылы жарнамаларда пайда болды. Бұл бренд оның онжылдықта американдық ойын-сауық сахнасында күрт көтерілуіне ықпал етті, сол кездегі ең танымал түрік іш бишілерінің бірі ретіндегі мәртебесін бекітті.

1953 жылдың қарашасында Айтес Лас-Вегастағы Thunderbird қонақ үйінде өнер көрсетіп, көпшіліктің назарын аударды. 1956 жылдан 1960 жылға дейін ол кешкі клубтар шеңберінде кеңінен гастрольдік сапарлармен болды, көбінесе Бобби Дарин сияқты орындаушылармен бірге Лас-Вегастағы El Rancho қонақ үйінде және Thunderbird, Riviera және Dunes сияқты басқа да Strip алаңдарында өнер көрсетті. Нейла Атес Бродвейдегі дебютін 1954 жылы 4 қарашада ашылған «Фанни» мюзиклінде жасады. Ол 1956 жылға дейін қойылымда өнер көрсетті, Эцио Пинза мен Уолтер Слезакпен бірге ойнады, сондай-ақ «Чика Чика» әнінің актерлік құрамының жазбасында да ойнады.

Осы кезеңде ол екі Голливуд фильмінде де ойнады. «Король Ричард және крестшілер» (1954) фильмінде Атес іш биі шеберлігіне сүйене отырып, би тізбегін орындайтын мавр бишісінің рөлін ойнады. Екінші фильмі «Синдбадтың ұлы» (1955) болды. Бұл экрандық көріністер оның актерлік мансабындағы қысқа мерзімді қадамы болды, дегенмен олар шектеулі болып қалды және оның бишілік бейнесімен тығыз байланысты болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bizimanadolu.com/the-life-of-nejla-ates-dance-of-fire/?lang=en|title=Жизнь Нейлы Атеш (Танец огня)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.glamourgirlsofthesilverscreen.com/show/15/Nejla+Ates/index.html|title=Профиль Нейлы Атес|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Түрік бишілері]]
[[Санат:Түрік кинактрисалары]]</text>
      <sha1>cqqb7sa19sjl0cmk3aulfzncz2musw3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Jupiterwaves</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781060</id>
    <revision>
      <id>3602425</id>
      <timestamp>2026-05-10T05:40:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="jxa1ev7lqnwt7t3ud40qby05zfpjdw2" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Jupiterwaves}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:40, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>jxa1ev7lqnwt7t3ud40qby05zfpjdw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:НАДЕШОВА РИМА</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781062</id>
    <revision>
      <id>3602429</id>
      <timestamp>2026-05-10T06:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="365" sha1="ojtbcvl4c6a2t8mxtvjgymmzbl99hwm" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=НАДЕШОВА РИМА}}

-- [[Қатысушы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%&quot;&gt;Kasymov&lt;/span&gt;]]&lt;sup&gt;  &lt;big&gt;[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|&lt;span style=&quot;color:#FF4500; font-family:Hobo Std;&quot;&gt;Т&lt;/span&gt;]]&lt;/big&gt;&lt;/sup&gt; 11:07, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>ojtbcvl4c6a2t8mxtvjgymmzbl99hwm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хантавирус инфекциясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781063</id>
    <revision>
      <id>3602442</id>
      <timestamp>2026-05-10T07:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;r...</comment>
      <origin>3602442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2223" sha1="enkcthqqaet3sjork7hrwp48fhwerla" xml:space="preserve">'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;</text>
      <sha1>enkcthqqaet3sjork7hrwp48fhwerla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602443</id>
      <parentid>3602442</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:12:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2280" sha1="qh1mxl0gcih7bqi3rkz22hcvyfepjpt" xml:space="preserve">'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>qh1mxl0gcih7bqi3rkz22hcvyfepjpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602444</id>
      <parentid>3602443</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3987" sha1="0nk5d9j4elso6nudnzz8x11bpszyrei" xml:space="preserve">{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>0nk5d9j4elso6nudnzz8x11bpszyrei</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602445</id>
      <parentid>3602444</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4025" sha1="9drsh59w5pfveu8vytghbmjgnne9erp" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>9drsh59w5pfveu8vytghbmjgnne9erp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602446</id>
      <parentid>3602445</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4061" sha1="5730ekvx79062kt4ydayfkuq5u7rtpg" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>5730ekvx79062kt4ydayfkuq5u7rtpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602452</id>
      <parentid>3602446</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4079" sha1="d8uxk1ukpplllggyg0apx7djhtxmu0j" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>d8uxk1ukpplllggyg0apx7djhtxmu0j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602480</id>
      <parentid>3602452</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5021" sha1="ser8kq7rbjnx3z82nz53r1nipa7du4q" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>ser8kq7rbjnx3z82nz53r1nipa7du4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602483</id>
      <parentid>3602480</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5066" sha1="bqfwn0q9ot2b3vnanwpvks37dwa4h28" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}</text>
      <sha1>bqfwn0q9ot2b3vnanwpvks37dwa4h28</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602487</id>
      <parentid>3602483</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Жануар вирустары|Жануар вирустары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5114" sha1="5zqps7wpitbgucg4t8csadg6nh3t7zh" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>5zqps7wpitbgucg4t8csadg6nh3t7zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602491</id>
      <parentid>3602487</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5943" sha1="pbgrox0ymxzi093kpr4nkm9pc1yj4lw" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1-8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл оттегімен емдеуді, жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>pbgrox0ymxzi093kpr4nkm9pc1yj4lw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602492</id>
      <parentid>3602491</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5945" sha1="4h3uo99yl4jh6uh98bbqmkliz3qplkw" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл оттегімен емдеуді, жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>4h3uo99yl4jh6uh98bbqmkliz3qplkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602494</id>
      <parentid>3602492</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5981" sha1="ce2e8ou6ober34yqhv1s5nqbdvwoe3a" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>ce2e8ou6ober34yqhv1s5nqbdvwoe3a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602495</id>
      <parentid>3602494</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7323" sha1="igh7rxibw6eli799r27tmsr6ok7vf0i" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі; '''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>igh7rxibw6eli799r27tmsr6ok7vf0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602496</id>
      <parentid>3602495</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:18:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7371" sha1="bkh810z491fw3camifec3gk7e5lje7h" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>bkh810z491fw3camifec3gk7e5lje7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602498</id>
      <parentid>3602496</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7476" sha1="qaj9cwyw2bphghczxwvg386gz40w4vt" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>qaj9cwyw2bphghczxwvg386gz40w4vt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602501</id>
      <parentid>3602498</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <origin>3602501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9398" sha1="7bgr41mqklmawt9k13iy2hot8kl0bpy" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>7bgr41mqklmawt9k13iy2hot8kl0bpy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602507</id>
      <parentid>3602501</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгілері мен симптомдары */</comment>
      <origin>3602507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11037" sha1="hdw5kj76cpoagccyrqgrfym8dk74naf" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>hdw5kj76cpoagccyrqgrfym8dk74naf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602510</id>
      <parentid>3602507</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:43:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Белгілері мен симптомдары */</comment>
      <origin>3602510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11143" sha1="r5ns0vti8jm90qnzru2ej0hhc8x0ii3" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>r5ns0vti8jm90qnzru2ej0hhc8x0ii3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602512</id>
      <parentid>3602510</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Себебі */</comment>
      <origin>3602512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12769" sha1="lnq9szhwn3v5baqo1eekho4bs9tlb9j" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>lnq9szhwn3v5baqo1eekho4bs9tlb9j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602514</id>
      <parentid>3602512</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Себебі */</comment>
      <origin>3602514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13603" sha1="5w90zi9c6mr1097p51aehdsoch6gwpa" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>5w90zi9c6mr1097p51aehdsoch6gwpa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602515</id>
      <parentid>3602514</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таралуы */</comment>
      <origin>3602515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14326" sha1="fl67g4dxfntcg2w8cc8qxq0dl2rvpuf" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>fl67g4dxfntcg2w8cc8qxq0dl2rvpuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602518</id>
      <parentid>3602515</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Таралуы */</comment>
      <origin>3602518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14943" sha1="1dupfc5dnxcen8ip0twfzglnx0kaizt" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>1dupfc5dnxcen8ip0twfzglnx0kaizt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602519</id>
      <parentid>3602518</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Диагностика */</comment>
      <origin>3602519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15793" sha1="gckuvcypzpcaklc6hqo8idrgvufv9f0" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]
Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі)
* ​Қан анализі (тромбоцитопения)
* ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі)

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>gckuvcypzpcaklc6hqo8idrgvufv9f0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602531</id>
      <parentid>3602519</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Диагностика */</comment>
      <origin>3602531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17655" sha1="5rpxm28kieug4j40tnl7f4tp5lw43wa" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]
Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі)
* ​Қан анализі (тромбоцитопения)
* ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі)

== Алдын алу шаралары ==
​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.&lt;ref name=CLA&gt;{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association  |publisher=Canadian Lung Association  |date=26 November 2015  |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus  |access-date=23 April 2018  |url-status=live  |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php  |archive-date=2 March 2011  }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>5rpxm28kieug4j40tnl7f4tp5lw43wa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602532</id>
      <parentid>3602531</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алдын алу шаралары */</comment>
      <origin>3602532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19937" sha1="jx7ut7zvf3w105pa65fjzuq0y5bkbhc" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]
Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі)
* ​Қан анализі (тромбоцитопения)
* ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі)

== Алдын алу шаралары ==
​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.&lt;ref name=CLA&gt;{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association  |publisher=Canadian Lung Association  |date=26 November 2015  |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus  |access-date=23 April 2018  |url-status=live  |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php  |archive-date=2 March 2011  }}&lt;/ref&gt;

Хантавирустардың қоршаған ортада жұқпалы қасиетін сақтау мерзімі кеміргіштердің қоректенуіне, температура мен ылғалдылыққа, сондай-ақ вирустың ғимарат ішінде немесе сыртында болуына байланысты өзгеріп отырады. Вирустар қалыпты бөлме температурасында екі-үш күн бойы белсенділігін сақтайтыны дәлелденген, ал тікелей түскен күн сәулесінің ультракүлгін сәулелері оларды бірнеше сағат ішінде жояды. Соған қарамастан, кеміргіштердің мерзімі белгісіз нәжістері мен зәріне әрдайым жұқпалы қоздырғыш ретінде қарау керек.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |title=Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) and the workplace |author=Washington State Department of Labor &amp; Industries |website=wisha-training.lni.wa.gov |date=April 2010 |access-date=25 August 2017 |archive-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134253/http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |title=Hantavirus : OSH Answers |author=Canadian Centre for Occupational Health and Safety |website=www.ccohs.ca |date=8 January 2016 |access-date=25 August 2017 |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826072346/https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |title=Hantavirus |author=Washington State Department of Health |website=www.doh.wa.gov |date=2017 |access-date=25 August 2017 |author-link=Washington State Department of Health |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826081209/http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>jx7ut7zvf3w105pa65fjzuq0y5bkbhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602535</id>
      <parentid>3602532</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Алдын алу шаралары */</comment>
      <origin>3602535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22241" sha1="7c7c3hq08co42llr1ff8araphneeyu6" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]
Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі)
* ​Қан анализі (тромбоцитопения)
* ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі)

== Алдын алу шаралары ==
​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.&lt;ref name=CLA&gt;{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association  |publisher=Canadian Lung Association  |date=26 November 2015  |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus  |access-date=23 April 2018  |url-status=live  |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php  |archive-date=2 March 2011  }}&lt;/ref&gt;

Хантавирустардың қоршаған ортада жұқпалы қасиетін сақтау мерзімі кеміргіштердің қоректенуіне, температура мен ылғалдылыққа, сондай-ақ вирустың ғимарат ішінде немесе сыртында болуына байланысты өзгеріп отырады. Вирустар қалыпты бөлме температурасында екі-үш күн бойы белсенділігін сақтайтыны дәлелденген, ал тікелей түскен күн сәулесінің ультракүлгін сәулелері оларды бірнеше сағат ішінде жояды. Соған қарамастан, кеміргіштердің мерзімі белгісіз нәжістері мен зәріне әрдайым жұқпалы қоздырғыш ретінде қарау керек.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |title=Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) and the workplace |author=Washington State Department of Labor &amp; Industries |website=wisha-training.lni.wa.gov |date=April 2010 |access-date=25 August 2017 |archive-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134253/http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |title=Hantavirus : OSH Answers |author=Canadian Centre for Occupational Health and Safety |website=www.ccohs.ca |date=8 January 2016 |access-date=25 August 2017 |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826072346/https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |title=Hantavirus |author=Washington State Department of Health |website=www.doh.wa.gov |date=2017 |access-date=25 August 2017 |author-link=Washington State Department of Health |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826081209/http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Вакцина ===
​2026 жылғы жағдай бойынша, АҚШ-тың FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек сапасын бақылау басқармасы) мақұлдаған хантавирустарға қарсы вакциналар жоқ. Дегенмен, Қытай мен Оңтүстік Кореяда Хантаан вирусы мен Сеул вирусына қарсы тұтас вирус негізіндегі белсенділігі жойылған (инактивтендірілген) бивалентті вакциналар бар. Бұл екі елде де вакцинациялауды басқа да алдын алу шараларымен ұштастыру хантавирустық инфекциялардың таралуын айтарлықтай төмендетті. Бұл вакциналардан бөлек, зерттеу барысында вакциналардың төрт түрі қарастырылды: М және S геномдық сегменттеріне бағытталған ДНҚ-вакциналар; вирустың рекомбинантты Gn, Gc және N ақуыздарын қолданатын суббірлікті вакциналар; құрамына рекомбинантты хантавирус ақуыздары енгізілген вирустық-векторлық вакциналар және ақуыздары бар, бірақ генетикалық материалы жоқ вирус тәрізді бөлшектерден тұратын вакциналар. Осылардың ішінде тек ДНҚ-вакциналар ғана клиникалық сынақтардан өту кезеңіне жетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Liu R, Ma H, Shu J, Zhang Q, Han M, Liu Z, Jin X, Zhang F, Wu X|date=2020|title=Vaccines and Therapeutics Against Hantaviruses.|journal=Front Microbiol|volume=10|article-number=2989|doi=10.3389/fmicb.2019.02989|doi-access=free |pmc=7002362|pmid=32082263}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Brocato RL, Hooper JW|date=2019|title=Progress on the Prevention and Treatment of Hantavirus Disease.|journal=Viruses|volume=11|issue=7|page=610|doi=10.3390/v11070610|doi-access=free |pmc=6669544|pmid=31277410}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>7c7c3hq08co42llr1ff8araphneeyu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602538</id>
      <parentid>3602535</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дереккөздер */</comment>
      <origin>3602538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22368" sha1="2gbuo4ddryx718vztaf0jq9srn2ib8a" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]
Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі)
* ​Қан анализі (тромбоцитопения)
* ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі)

== Алдын алу шаралары ==
​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.&lt;ref name=CLA&gt;{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association  |publisher=Canadian Lung Association  |date=26 November 2015  |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus  |access-date=23 April 2018  |url-status=live  |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php  |archive-date=2 March 2011  }}&lt;/ref&gt;

Хантавирустардың қоршаған ортада жұқпалы қасиетін сақтау мерзімі кеміргіштердің қоректенуіне, температура мен ылғалдылыққа, сондай-ақ вирустың ғимарат ішінде немесе сыртында болуына байланысты өзгеріп отырады. Вирустар қалыпты бөлме температурасында екі-үш күн бойы белсенділігін сақтайтыны дәлелденген, ал тікелей түскен күн сәулесінің ультракүлгін сәулелері оларды бірнеше сағат ішінде жояды. Соған қарамастан, кеміргіштердің мерзімі белгісіз нәжістері мен зәріне әрдайым жұқпалы қоздырғыш ретінде қарау керек.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |title=Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) and the workplace |author=Washington State Department of Labor &amp; Industries |website=wisha-training.lni.wa.gov |date=April 2010 |access-date=25 August 2017 |archive-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134253/http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |title=Hantavirus : OSH Answers |author=Canadian Centre for Occupational Health and Safety |website=www.ccohs.ca |date=8 January 2016 |access-date=25 August 2017 |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826072346/https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |title=Hantavirus |author=Washington State Department of Health |website=www.doh.wa.gov |date=2017 |access-date=25 August 2017 |author-link=Washington State Department of Health |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826081209/http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Вакцина ===
​2026 жылғы жағдай бойынша, АҚШ-тың FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек сапасын бақылау басқармасы) мақұлдаған хантавирустарға қарсы вакциналар жоқ. Дегенмен, Қытай мен Оңтүстік Кореяда Хантаан вирусы мен Сеул вирусына қарсы тұтас вирус негізіндегі белсенділігі жойылған (инактивтендірілген) бивалентті вакциналар бар. Бұл екі елде де вакцинациялауды басқа да алдын алу шараларымен ұштастыру хантавирустық инфекциялардың таралуын айтарлықтай төмендетті. Бұл вакциналардан бөлек, зерттеу барысында вакциналардың төрт түрі қарастырылды: М және S геномдық сегменттеріне бағытталған ДНҚ-вакциналар; вирустың рекомбинантты Gn, Gc және N ақуыздарын қолданатын суббірлікті вакциналар; құрамына рекомбинантты хантавирус ақуыздары енгізілген вирустық-векторлық вакциналар және ақуыздары бар, бірақ генетикалық материалы жоқ вирус тәрізді бөлшектерден тұратын вакциналар. Осылардың ішінде тек ДНҚ-вакциналар ғана клиникалық сынақтардан өту кезеңіне жетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Liu R, Ma H, Shu J, Zhang Q, Han M, Liu Z, Jin X, Zhang F, Wu X|date=2020|title=Vaccines and Therapeutics Against Hantaviruses.|journal=Front Microbiol|volume=10|article-number=2989|doi=10.3389/fmicb.2019.02989|doi-access=free |pmc=7002362|pmid=32082263}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Brocato RL, Hooper JW|date=2019|title=Progress on the Prevention and Treatment of Hantavirus Disease.|journal=Viruses|volume=11|issue=7|page=610|doi=10.3390/v11070610|doi-access=free |pmc=6669544|pmid=31277410}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 Hantavirus]

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>2gbuo4ddryx718vztaf0jq9srn2ib8a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602539</id>
      <parentid>3602538</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3602539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22387" sha1="5f4h5kx8pvt4q9fdhk1mgmfp5wbfr8u" xml:space="preserve">{{Ағымдағы оқиғалар}}
{{Медициналық жағдай
 | атауы = Хантавирустық инфекция
 | басқа атаулары = Хантавирус ауруы
 | сурет = Sigmodon hispidus1.jpg
 | сурет атауы = ''Sigmodon hispidus'' — ауылдық және қала маңындағы аймақтардағы адамдар мекеніне енген кезде қауіп төндіретін хантавирус тасымалдаушысы
 | сурет ені = 
 | сала = Инфекциялық ауру
 | симптомдар = '''HFRS:''' бас ауруы, іштің ауыруы, қызба, жүрек айну, қан кету, бүйрек жеткіліксіздігі;&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;br&gt;'''HPS:''' шаршау, қызба, бұлшықет ауыруы, жөтел, ентігу&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | асқынулар = Бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алу жеткіліксіздігі
 | басталуы = Жұқтырғаннан кейін 1–8 апта&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;
 | ұзақтығы = 
 | түрлер = Бүйрек синдромымен жүретін геморрагиялық қызба (HFRS), хантавирустық өкпе синдромы (HPS)&lt;ref name=CDC2021/&gt;
 | себеп = Кеміргіштер арқылы таралатын ортохантавирустар
 | қауіп = 
 | Médicaments = 
 | дифференциация = 
 | алдын алу = Кеміргіштерді бақылау
 | емі = Симптоматикалық және демеуші ем&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | медикация = 
 | болжам = 
 | жиілік = HFRS — жылына 100 000 жағдай; HPS — жылына 50 жағдайдан аз&lt;ref name=Av2019/&gt;
 | өлім = HFRS — 12%; HPS — 40%&lt;ref name=Av2019/&gt;
}}
'''Хантавирус инфекциясы''' немесе '''хантавирус ауруы''' — [[Ортохантавирус|Orthohantavirus]] туысына жататын вирустардан туындайтын жұқпалы ауру. Ол бүйрек синдромы бар [[геморрагиялық қызба]]ға (БСГҚ) немесе [[хантавирустық өкпе синдромы]]на (ХӨС) әкеп соқтыруы мүмкін.&lt;ref name=CDC2021&gt;{{cite web |title=CDC - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/ |website=www.cdc.gov |access-date=25 March 2021 |language=en-us |date=9 September 2020 |archive-date=28 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128235900/http://www.cdc.gov/ncidod/diseases/hanta/hps/noframes/phys/virology.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; БСГҚ белгілеріне әдетте бас ауруы, іштің ауруы, қызба, жүрек айнуы, қан кету және бүйрек жеткіліксіздігі жатады.&lt;ref name=CDC2021HFRS&gt;{{cite web |title=CDC - Hemorrhagic Fever with Renal Syndrome (HFRS) - Hantavirus |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |website=www.cdc.gov |access-date=29 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234245/https://www.cdc.gov/hantavirus/hfrs/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ХӨС белгілеріне шаршау, [[қызба]], [[Миалгия|бұлшықет ауруы]], жөтел және [[Ентікпе|тыныс алудың қиындауы]] жатады.&lt;ref name=CDC2016Sym&gt;{{cite web |title=Signs &amp; Symptoms {{!}} Hantavirus {{!}} DHCPP {{!}} CDC |url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |website=www.cdc.gov |access-date=28 March 2021 |language=en-us |date=22 February 2019 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320001311/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/symptoms.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Алғашқы белгілер әдетте вирус жұқтырғаннан кейін 1–8 апта ішінде пайда болады.&lt;ref name=CDC2021HFRS/&gt;&lt;ref name=CDC2016Sym/&gt;

БСГҚ Ескі дүние [[Ортохантавирус|хантавирустарынан]], ал ХӨС Жаңа дүние хантавирустарынан туындайды.&lt;ref name=CDC2021/&gt; Адамдарда ауру туғызатын хантавирустардың 28-ден астам ерекше түрі бар.&lt;ref name=Av2019/&gt; Ауру, әдетте, адамдар [[кеміргіштер]]дің нәжісімен ластанған ауамен тыныс алғанда таралады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Аурудың екі түрінің де негізгі механизмі тромбоциттердің азаюымен және қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен байланысты.&lt;ref name=Av2019/&gt; Диагноз қан анализі, әдетте [[серология]]лық зерттеу негізінде қойылады.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Емдеу шаралары негізінен демеуші терапиядан тұрады.&lt;ref name=Av2019&gt;{{cite journal|vauthors=Avšič-Županc T, Saksida A, Korva M|date=2019|title=Hantavirus infections.|journal=Clin Microbiol Infect|volume=21S|pages=e6–e16|doi=10.1111/1469-0691.12291|pmid=24750436|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Бұл [[Оттектік терапия|оттегімен емдеуді]], жасанды тыныс алуды, диализді немесе тромбоциттер құюды қамтуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Рибавирин БСГҚ кезінде ерте бастан қолданылса, пайдалы болуы ықтимал.&lt;ref name=Av2019/&gt; Өлім қаупі БСГҚ кезінде шамамен 12%-ды, ал ХӨС кезінде шамамен 40%-ды құрайды.&lt;ref name=Av2019/&gt;

Жыл сайын БСГҚ-ның 100 000-ға жуық жағдайы орын алады, ал ХӨС алғаш рет 1993 жылы анықталғаннан бері оның 1000-ға жуық жағдайы тіркелді.&lt;ref name=Av2019/&gt; Хантавирус инфекциясы деп есептелетін аурулардың сипаттамалары шамамен біздің заманымыздың 1000 жылына дейін барады.&lt;ref name=Av2019/&gt; Дегенмен, ауруды тудыратын вирус 1976 жылы [[Оңтүстік Корея]]дағы [[Хантан өзені]]нің маңында табылды.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=ICTV9&gt;{{cite web |title=ICTV 9th Report (2011) – Negative Sense RNA Viruses – Bunyaviridae |url=https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |website=International Committee on Taxonomy of Viruses (ICTV) |access-date=31 January 2019 |language=en |quote=Hanta: from Hantaan, river in South Korea near where type virus was isolated. |archive-date=11 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010501/https://talk.ictvonline.org/ictv-reports/ictv_9th_report/negative-sense-rna-viruses-2011/w/negrna_viruses/205/bunyaviridae |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Белгілері мен симптомдары ==
=== ​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызба ===
​Бүйрек синдромы бар геморрагиялық қызбаны (БСГҚ) негізінен Азия мен Еуропадағы хантавирустар тудырады. Клиникалық көріністері вирус түріне байланысты білінбейтін жеңіл түрден өлімге әкелетін ауыр түрге дейін өзгеруі мүмкін. 2–4 аптаға созылатын [[инкубациялық кезең]]нен кейін, ауруға тән белгілер жоғары қызба, қалтырау, бас ауруы, белдің ауруы, іштің ауруы, жүрек айнуы және құсу сияқты спецификалық емес симптомдардан басталады. Алғашқы кезеңнен кейін тері астында қан кету басталады, бұл көбінесе қан қысымының төмендеуімен қатар жүреді, содан кейін бүкіл денеде ішкі қан кетулер жалғасады. Содан кейін денсаулыққа қатысты басқа да мәселелерге соқтыратын бүйрек функциясының бұзылуы басталады, бұл өлімге әкелуі мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt; Еуропада кездесетін БСГҚ-ның жеңілдеу түрі «эпидемиялық нефропатия» (ЭН) деп аталады.&lt;ref name=jiang &gt;{{cite journal|vauthors=Jiang H, Zheng X, Wang L, Du H, Wang P, Bai X|date=2017|title=Hantavirus infection: a global zoonotic challenge.|journal=Virol Sin|volume=32|issue=1|pages=32–43|doi=10.1007/s12250-016-3899-x|pmc=6598904|pmid=28120221}}&lt;/ref&gt;

=== Хантавирустық өкпе синдромы ===
​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС), сондай-ақ хантавирустық кардиопульмонарлық синдром (ХКПС) деп те аталады, әдетте Америка құрлығындағы хантавирустардан туындайды. Оның инкубациялық кезеңі 16-дан 24 күнге дейін созылады. Аурудың бастапқы белгілері БСГҚ симптомдарына ұқсас болып келеді. Бірнеше күнге созылатын спецификалық емес симптомдардан кейін, өкпеде сұйықтықтың жиналуына байланысты кенеттен үдемелі немесе ылғалды жөтел, тыныс алудың қиындауы және жүрек соғуының жиілеуі пайда болады. Бұл белгілер [[Лимфа жүйесі|лимфоидтық мүшелердің]] зақымдануымен қатар жүреді. Ауыр симптомдар пайда болғаннан кейін [[Талықсу|жүрек-қан тамырлары шогынан]] өлім тез арада орын алуы мүмкін.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt; ХКПС әдетте Жаңа дүние хантавирустарымен байланысты болғанымен, Еуропадағы [[Пуумала вирусы]] да сирек жағдайларда осы синдромды тудырған.&lt;ref name=jiang /&gt;

== Себебі ==
[[Сурет:Hantavirus_Diagram.png|thumb|Хантавирустың таралуы]]
Аурудың себебі — [[Elliovirales]] ретіндегі [[Hantaviridae]] тұқымдасына жататын, бір тізбекті, қабықшалы, теріс мағыналы РНҚ-вирустардың [[Ортохантавирус]] туысы.&lt;ref name=ECDC&gt;{{Cite web|url=https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|title=Rodent-borne diseases|website=European Centre for Disease Prevention and Control|date=18 May 2017 |language=en|access-date=4 June 2018|archive-date=23 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623061452/https://ecdc.europa.eu/en/climate-change/climate-change-europe/rodent-borne-diseases|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Олар әдетте [[кеміргіштер]]ге жұғады, бірақ оларда ауру тудырмайды.&lt;ref name=ECDC /&gt; Адамдар хантавирустарды кеміргіштердің зәрімен, сілекейімен немесе нәжісімен жанасқанда жұқтыруы мүмкін. Көптеген хантавирустар жоғарыда аталған екі аурудың біріне себеп болғанымен, Prospect Hill вирусы сияқты кейбір түрлерінің ауру тудыратыны әлі белгісіз.&lt;ref name=gravinatti &gt;{{cite journal|vauthors=Gravinatti ML, Barbosa CM, Soares RM, Gregori F|date=2020|title=Synanthropic rodents as virus reservoirs and transmitters.|journal=Rev Soc Bras Med Trop|volume=53|article-number=e20190486|doi=10.1590/0037-8682-0486-2019|pmc=7083353|pmid=32049206}}&lt;/ref&gt;

=== Таралуы ===
​Хантавирустар кеміргіштердің биологиялық сұйықтықтарымен жанасқанда, атап айтқанда, тістеген кездегі сілекей арқылы және әсіресе зәр мен нәжістен бөлінетін [[аэрозоль]]дік вирус бөлшектерімен тыныс алғанда жұғады. Хантавирустар тудыратын қос аурудың да таралу жолы бірдей. ХКПС тудыратын хантавирустардың ішінде тек [[Анд вирусы]]ның ғана адамнан адамға жұғатыны расталған, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі.&lt;ref name=Av2019/&gt;&lt;ref name=gravinatti /&gt;

Жұқтыру жағдайлары түгелге жуық кеміргіштердің экскременттерімен жанасуға байланысты болды; дегенмен 2005 және 2019 жылдары Оңтүстік Америкада [[Анд вирусы]]ның адамнан адамға жұғу жағдайлары тіркелді.&lt;ref name=&quot;Martinez2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez VP, Bellomo C, San Juan J, Pinna D, Forlenza R, Elder M, Padula PJ | title = Person-to-person transmission of Andes virus | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 12 | pages = 1848–1853 | year = 2005 | pmid = 16485469 | doi = 10.3201/eid1112.050501 | pmc=3367635}}&lt;/ref&gt;

== Диагностика ==
[[Сурет:6075 lores.jpg|thumb|​Хантавирустық өкпе синдромы (ХӨС) салдарынан екі жақты өкпе иіндісінің (эффузиясының) алғашқы кезеңдерін көрсететін кеуде қуысының рентгенографиясы. ХӨС өкпеаралық ісінуден басталып, екі жақтың да ауыр зақымдануымен альвеолалық ісінуге ұласады. Плевральды иінділердің пайда болуы жиі кездеседі.]]
Бұл инфекцияны бағалау үшін келесі шаралар жүргізіледі:&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Moore |first1=Ross A. |last2=Griffen |first2=David |title=StatPearls |date=2021 |publisher=StatPearls Publishing |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |access-date=27 November 2021 |chapter=Hantavirus Syndrome |pmid=30020615 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320052331/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513243/#article-22568.s7 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* ​Кеуде қуысының рентгенографиясы (өкпе ісінуі)
* ​Қан анализі (тромбоцитопения)
* ​Иммунофлуоресцентті немесе иммуноблоттық талдау (IgM қолданылатын ELISA әдісі)

== Алдын алу шаралары ==
​Хантавирусты жұқтырмаудың ең тиімді жолы — үйде, жұмыс орнында немесе лагерьлерде кеміргіштермен жанасуды болдырмау немесе барынша азайту.&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| title=Hantavirus Prevention| website=CDC| publisher=USA.gov| date=22 February 2019| access-date=25 March 2021| archive-date=19 March 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210319002528/https://www.cdc.gov/hantavirus/hps/prevention.html| url-status=live}}&lt;/ref&gt; Вирус кеміргіштердің сілекейі, бөлінділері және тістеуі арқылы жұғатындықтан, адамдар жиі болатын жерлерде егеуқұйрықтар мен тышқандарды бақылауда ұстау — аурудың алдын алудың басты кепілі болып табылады. Жалпы алдын алу шараларына кеміргіштердің ұяларын жою, үйге тышқандар мен егеуқұйрықтар кіре алатын барлық саңылаулар мен тесіктерді бітеу, тұзақтар құру немесе улау, сондай-ақ үйде мысық сияқты табиғи жыртқыштарды ұстау жатады.&lt;ref name=CLA&gt;{{cite web |title=Hantavirus: Canadian Lung Association  |publisher=Canadian Lung Association  |date=26 November 2015  |url=https://www.lung.ca/lung-health/lung-disease/hantavirus  |access-date=23 April 2018  |url-status=live  |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302114405/http://www.lung.ca/diseases-maladies/a-z/hantavirus-hantavirus/index_e.php  |archive-date=2 March 2011  }}&lt;/ref&gt;

Хантавирустардың қоршаған ортада жұқпалы қасиетін сақтау мерзімі кеміргіштердің қоректенуіне, температура мен ылғалдылыққа, сондай-ақ вирустың ғимарат ішінде немесе сыртында болуына байланысты өзгеріп отырады. Вирустар қалыпты бөлме температурасында екі-үш күн бойы белсенділігін сақтайтыны дәлелденген, ал тікелей түскен күн сәулесінің ультракүлгін сәулелері оларды бірнеше сағат ішінде жояды. Соған қарамастан, кеміргіштердің мерзімі белгісіз нәжістері мен зәріне әрдайым жұқпалы қоздырғыш ретінде қарау керек.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |title=Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS) and the workplace |author=Washington State Department of Labor &amp; Industries |website=wisha-training.lni.wa.gov |date=April 2010 |access-date=25 August 2017 |archive-date=19 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134253/http://wisha-training.lni.wa.gov/training/presentations/hantavirus.ppt |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |title=Hantavirus : OSH Answers |author=Canadian Centre for Occupational Health and Safety |website=www.ccohs.ca |date=8 January 2016 |access-date=25 August 2017 |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826072346/https://www.ccohs.ca/oshanswers/diseases/hantavir.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |title=Hantavirus |author=Washington State Department of Health |website=www.doh.wa.gov |date=2017 |access-date=25 August 2017 |author-link=Washington State Department of Health |archive-date=26 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826081209/http://www.doh.wa.gov/YouandYourFamily/IllnessandDisease/Hantavirus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Вакцина ===
​2026 жылғы жағдай бойынша, АҚШ-тың FDA (Азық-түлік және дәрі-дәрмек сапасын бақылау басқармасы) мақұлдаған хантавирустарға қарсы вакциналар жоқ. Дегенмен, Қытай мен Оңтүстік Кореяда Хантаан вирусы мен Сеул вирусына қарсы тұтас вирус негізіндегі белсенділігі жойылған (инактивтендірілген) бивалентті вакциналар бар. Бұл екі елде де вакцинациялауды басқа да алдын алу шараларымен ұштастыру хантавирустық инфекциялардың таралуын айтарлықтай төмендетті. Бұл вакциналардан бөлек, зерттеу барысында вакциналардың төрт түрі қарастырылды: М және S геномдық сегменттеріне бағытталған ДНҚ-вакциналар; вирустың рекомбинантты Gn, Gc және N ақуыздарын қолданатын суббірлікті вакциналар; құрамына рекомбинантты хантавирус ақуыздары енгізілген вирустық-векторлық вакциналар және ақуыздары бар, бірақ генетикалық материалы жоқ вирус тәрізді бөлшектерден тұратын вакциналар. Осылардың ішінде тек ДНҚ-вакциналар ғана клиникалық сынақтардан өту кезеңіне жетті.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Liu R, Ma H, Shu J, Zhang Q, Han M, Liu Z, Jin X, Zhang F, Wu X|date=2020|title=Vaccines and Therapeutics Against Hantaviruses.|journal=Front Microbiol|volume=10|article-number=2989|doi=10.3389/fmicb.2019.02989|doi-access=free |pmc=7002362|pmid=32082263}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Brocato RL, Hooper JW|date=2019|title=Progress on the Prevention and Treatment of Hantavirus Disease.|journal=Viruses|volume=11|issue=7|page=610|doi=10.3390/v11070610|doi-access=free |pmc=6669544|pmid=31277410}}&lt;/ref&gt;

== Тағы қараңыз ==
* [[MV Hondius кемесіндегі хантавирус індеті]]

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON599 Hantavirus]

[[Санат:Жануар вирустары]]</text>
      <sha1>5f4h5kx8pvt4q9fdhk1mgmfp5wbfr8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>781064</id>
    <revision>
      <id>3602447</id>
      <timestamp>2026-05-10T07:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{#switch:{{{1}}} |name    = Жалалабат облысы  | top    = 42.934631 | bottom = 40.286915 | left   = 70.203121 | right  = 74.788517 |image = {{#switch:{{{2|}}}  |physical =   |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png }} }}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}} [[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]  &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>3602447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="448" sha1="abgqx31b66vn82ungqczggcouazpplk" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.203121
| right  = 74.788517
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>abgqx31b66vn82ungqczggcouazpplk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602448</id>
      <parentid>3602447</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="448" sha1="4pjuce3562f4156ir4dzdf37a95z7o3" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.203121
| right  = 74.784927
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4pjuce3562f4156ir4dzdf37a95z7o3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602449</id>
      <parentid>3602448</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="448" sha1="703qizzvmcrb9emamgqljv9p5nprxd1" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.203121
| right  = 74.779913
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>703qizzvmcrb9emamgqljv9p5nprxd1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602450</id>
      <parentid>3602449</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="448" sha1="s29qkz0jfqgvfud2ad3ohi1azrjqnka" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.203121
| right  = 74.759913
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s29qkz0jfqgvfud2ad3ohi1azrjqnka</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602451</id>
      <parentid>3602450</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="451" sha1="8fq8h5lxzxda1ipxm0o3sslv73je4zs" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.203121
| right  = 74.751913826
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8fq8h5lxzxda1ipxm0o3sslv73je4zs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602453</id>
      <parentid>3602451</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="451" sha1="197fkmq00wt0uek4v1nmgnnr0t0ui4x" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.203121
| right  = 74.746913826
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>197fkmq00wt0uek4v1nmgnnr0t0ui4x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602454</id>
      <parentid>3602453</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="451" sha1="n4xw1pvxfsy5mg8q7asnj3fzzbp6h2v" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.203121
| right  = 74.745913826
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n4xw1pvxfsy5mg8q7asnj3fzzbp6h2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602455</id>
      <parentid>3602454</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="451" sha1="0xhvi6p3nsg18lu6b1cazuhf6pxu30f" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.745913826
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0xhvi6p3nsg18lu6b1cazuhf6pxu30f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602456</id>
      <parentid>3602455</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="b41mk5ygxfhf0rcknkyr5cjtedpkicy" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.746913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b41mk5ygxfhf0rcknkyr5cjtedpkicy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602459</id>
      <parentid>3602456</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="2hm9zkoq3cefkby1g66blt3qkf2uxex" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.747913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2hm9zkoq3cefkby1g66blt3qkf2uxex</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602460</id>
      <parentid>3602459</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="fown91keiqen6oc825xe0vj3n88qpuk" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.769913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fown91keiqen6oc825xe0vj3n88qpuk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602461</id>
      <parentid>3602460</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:21:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="mfqqcfnoq2htp8f97u9kc25snx55083" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.737913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mfqqcfnoq2htp8f97u9kc25snx55083</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602462</id>
      <parentid>3602461</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="l986m3wgt4wgcjh6kbfwlk7169y2wjm" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.727913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l986m3wgt4wgcjh6kbfwlk7169y2wjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602463</id>
      <parentid>3602462</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="skilxwvvvv6xaoox1lw22ccd95txvu6" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.717913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>skilxwvvvv6xaoox1lw22ccd95txvu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602464</id>
      <parentid>3602463</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="0z3iqcgkz1zt9t2ofvcjxnpg5d76f7v" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.710913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0z3iqcgkz1zt9t2ofvcjxnpg5d76f7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602555</id>
      <parentid>3602464</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <origin>3602555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="460" sha1="pd26ms6jdc4fcj32dzkspp3ljk0epim" xml:space="preserve">{{#switch:{{{1}}}
|name    = Жалалабат облысы 
| top    = 42.934631
| bottom = 40.286915
| left   = 70.204121
| right  = 74.706913826917542344
|image = {{#switch:{{{2|}}}
 |physical = 
 |#default = Қырғызстан Жалалабат облысының картасы.png
}}
}}&lt;noinclude&gt;{{ПозКарта/Инфо|Қырғызстан}}
[[Санат:Үлгілер:Позициялық карталар:Қырғызстан]]

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pd26ms6jdc4fcj32dzkspp3ljk0epim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ArTeM YT off(1k)</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781065</id>
    <redirect title="Қатысушы талқылауы:Artemvibe" />
    <revision>
      <id>3602458</id>
      <timestamp>2026-05-10T07:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vladimir Solovjev</username>
        <id>28571</id>
      </contributor>
      <comment>Vladimir Solovjev [[Қатысушы талқылауы:ArTeM YT off(1k)]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Artemvibe]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/ArTeM YT off(1k)|ArTeM YT off(1k)]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/Artemvibe|Artemvibe]]&quot;</comment>
      <origin>3602458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="bx4dqrmjmikkam2os5itrfkmb1posqo" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Artemvibe]]</text>
      <sha1>bx4dqrmjmikkam2os5itrfkmb1posqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Grossto</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781066</id>
    <revision>
      <id>3602471</id>
      <timestamp>2026-05-10T07:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="313" sha1="pv9ycx11x0pif5bamjxtittav4hyc5l" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Grossto}}

-- [[Қатысушы:GanS NIS|&lt;span style=&quot;text-shadow:gray 4px 4px 3px;&quot;&gt;&lt;font face=&quot;AR Cena&quot; color=&quot;black&quot;&gt;&lt;b&gt;Fани&lt;/b&gt;&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 12:38, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>pv9ycx11x0pif5bamjxtittav4hyc5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Степан Петрович Гига</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781067</id>
    <revision>
      <id>3602474</id>
      <timestamp>2026-05-10T07:41:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: '''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —   көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың ба...</comment>
      <origin>3602474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="684" sha1="i7k024z4h854l5vy5yntwhwnqd09aih" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>i7k024z4h854l5vy5yntwhwnqd09aih</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602475</id>
      <parentid>3602474</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:45:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1125" sha1="ghpf8ol0oaw9ixhgibmr0qhfylfncon" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Хига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.


== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>ghpf8ol0oaw9ixhgibmr0qhfylfncon</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602477</id>
      <parentid>3602475</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық және жастық шағы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1600" sha1="6plab14gymywg2kce5zvmklya6yj7qh" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Хига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>6plab14gymywg2kce5zvmklya6yj7qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602478</id>
      <parentid>3602477</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:48:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық және жастық шағы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2203" sha1="ibyqhegzuqzcn94agh34z4423hb5z3m" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Хига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>ibyqhegzuqzcn94agh34z4423hb5z3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602479</id>
      <parentid>3602478</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық және жастық шағы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2578" sha1="2wew868upkqguv2ja07hogfopf5okqn" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>2wew868upkqguv2ja07hogfopf5okqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602482</id>
      <parentid>3602479</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық және жастық шағы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3845" sha1="f5u4e0hf57myy328413lxv2m7v8fqyw" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>f5u4e0hf57myy328413lxv2m7v8fqyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602485</id>
      <parentid>3602482</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T07:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балалық және жастық шағы */ дереккөз</comment>
      <origin>3602485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3992" sha1="k1996jxpnutp72akeuijo2sru9a23j7" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>k1996jxpnutp72akeuijo2sru9a23j7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602490</id>
      <parentid>3602485</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:01:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4697" sha1="55m6xoqypmka7peht5bxnhzo54aytuf" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>55m6xoqypmka7peht5bxnhzo54aytuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602508</id>
      <parentid>3602490</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кәсіби мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5617" sha1="7vdut3yclejdxwn2c418mc80fnjlwot" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>7vdut3yclejdxwn2c418mc80fnjlwot</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602511</id>
      <parentid>3602508</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кәсіби мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6447" sha1="htjayowq1c40wj7j99eckk0sdllpl9r" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>htjayowq1c40wj7j99eckk0sdllpl9r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602513</id>
      <parentid>3602511</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:48:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кәсіби мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7103" sha1="3qwmqlowom4ifit0kpjgqls7hylfn06" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>3qwmqlowom4ifit0kpjgqls7hylfn06</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602517</id>
      <parentid>3602513</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кәсіби мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7471" sha1="s4hr3i1et1pww2aabp2ohkdsl883xg1" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>s4hr3i1et1pww2aabp2ohkdsl883xg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602520</id>
      <parentid>3602517</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кәсіби мансабы */ толықтыру</comment>
      <origin>3602520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8117" sha1="5uv29rj6xgafgtdq70jymffb12x6q2s" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>5uv29rj6xgafgtdq70jymffb12x6q2s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602524</id>
      <parentid>3602520</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кәсіби мансабы */ дереккөз</comment>
      <origin>3602524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8309" sha1="irrkvcplufdx5hj4cvx1hbxv72hyny5" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>irrkvcplufdx5hj4cvx1hbxv72hyny5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602526</id>
      <parentid>3602524</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кәсіби мансабы */ дереккөз</comment>
      <origin>3602526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8615" sha1="g4ok456zvi42nir0zlhd6v6jrqb12nv" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>g4ok456zvi42nir0zlhd6v6jrqb12nv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602533</id>
      <parentid>3602526</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>дереккөз</comment>
      <origin>3602533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9989" sha1="0n8fe5sadtiaekat9j259z8r7jnmaj0" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>0n8fe5sadtiaekat9j259z8r7jnmaj0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602537</id>
      <parentid>3602533</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T09:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>толықтыру</comment>
      <origin>3602537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10590" sha1="1m2vlfbf0ujvlj7o3vmu6wdnl90lj3q" xml:space="preserve">'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Марапаттар, сыйлықтар ==
*Украинаның еңбек сіңірген әртісі (1998);
*I-дәрежелі Константин Остроцкий князі ордені (2000);
*Украинаның халық әртісі (2002);
*III-дәрежелі казак даңқы ордені (2003);
*Алтын диск (Мюнхен, 2003);
*Рождества ордені (2004);
*II-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2005);
*I-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2006);
*III-дәрежелі Құрмет ордені (2009).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>1m2vlfbf0ujvlj7o3vmu6wdnl90lj3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602606</id>
      <parentid>3602537</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:37:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, толықтыру</comment>
      <origin>3602606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11614" sha1="m1k5pnopindv0uza1imagmcyqubsduo" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Степан Петрович Гига
 |Шынайы есімі         = {{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 16.11.1959
 |Туған жері           = 
 |Қайтыс болған күні   = 12.12.2025
 |Қайтыс болған жері   = 
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = 
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Марапаттар, сыйлықтар ==
*Украинаның еңбек сіңірген әртісі (1998);
*I-дәрежелі Константин Остроцкий князі ордені (2000);
*Украинаның халық әртісі (2002);
*III-дәрежелі казак даңқы ордені (2003);
*Алтын диск (Мюнхен, 2003);
*Рождества ордені (2004);
*II-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2005);
*I-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2006);
*III-дәрежелі Құрмет ордені (2009).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>m1k5pnopindv0uza1imagmcyqubsduo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602609</id>
      <parentid>3602606</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11783" sha1="oresn6zo9wyjqzwgahbnubbws7pmcw1" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Степан Петрович Гига
 |Шынайы есімі         = {{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}
 |Сурет                = 
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 16.11.1959
 |Туған жері           = {{туғанжері|Билки|Билкиде}}, [[Закарпатье облысы]]
 |Қайтыс болған күні   = 12.12.2025
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Львов|Львовте}}, [[Украина]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = 
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Марапаттар, сыйлықтар ==
*Украинаның еңбек сіңірген әртісі (1998);
*I-дәрежелі Константин Остроцкий князі ордені (2000);
*Украинаның халық әртісі (2002);
*III-дәрежелі казак даңқы ордені (2003);
*Алтын диск (Мюнхен, 2003);
*Рождества ордені (2004);
*II-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2005);
*I-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2006);
*III-дәрежелі Құрмет ордені (2009).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>oresn6zo9wyjqzwgahbnubbws7pmcw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602611</id>
      <parentid>3602609</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі, сурет қою</comment>
      <origin>3602611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11825" sha1="obqapm50j3ludkg1dgb9rkuzp8bl2bx" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Степан Петрович Гига
 |Шынайы есімі         = {{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}
 |Сурет                = Гіга Степан Петрович.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 16.11.1959
 |Туған жері           = {{туғанжері|Билки|Билкиде}}, [[Закарпатье облысы]]
 |Қайтыс болған күні   = 12.12.2025
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Львов|Львовте}}, [[Украина]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = 
 |Мамандықтары         = 
 |Дауыс түрі           = 
 |Аспаптары            = 
 |Жанрлары             = 
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Марапаттар, сыйлықтар ==
*Украинаның еңбек сіңірген әртісі (1998);
*I-дәрежелі Константин Остроцкий князі ордені (2000);
*Украинаның халық әртісі (2002);
*III-дәрежелі казак даңқы ордені (2003);
*Алтын диск (Мюнхен, 2003);
*Рождества ордені (2004);
*II-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2005);
*I-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2006);
*III-дәрежелі Құрмет ордені (2009).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>obqapm50j3ludkg1dgb9rkuzp8bl2bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602615</id>
      <parentid>3602611</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11921" sha1="9rj9akuuoc1fdk67qlie4lsg3wh3dn1" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Степан Петрович Гига
 |Шынайы есімі         = {{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}
 |Сурет                = Гіга Степан Петрович.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 16.11.1959
 |Туған жері           = {{туғанжері|Билки|Билкиде}}, [[Закарпатье облысы]]
 |Қайтыс болған күні   = 12.12.2025
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Львов|Львовте}}, [[Украина]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = Украина
 |Мамандықтары         = [[әнші]], [[сазгер]]
 |Дауыс түрі           = [[тенор]]
 |Аспаптары            = [[вокал]]
 |Жанрлары             = поп, еуродэнс
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = 
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Марапаттар, сыйлықтар ==
*Украинаның еңбек сіңірген әртісі (1998);
*I-дәрежелі Константин Остроцкий князі ордені (2000);
*Украинаның халық әртісі (2002);
*III-дәрежелі казак даңқы ордені (2003);
*Алтын диск (Мюнхен, 2003);
*Рождества ордені (2004);
*II-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2005);
*I-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2006);
*III-дәрежелі Құрмет ордені (2009).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>9rj9akuuoc1fdk67qlie4lsg3wh3dn1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602617</id>
      <parentid>3602615</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:52:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>үлгі</comment>
      <origin>3602617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11997" sha1="rvegia4b2bm7ytnm35y9k396geutl4i" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Степан Петрович Гига
 |Шынайы есімі         = {{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}
 |Сурет                = Гіга Степан Петрович.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 16.11.1959
 |Туған жері           = {{туғанжері|Билки|Билкиде}}, [[Закарпатье облысы]]
 |Қайтыс болған күні   = 12.12.2025
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Львов|Львовте}}, [[Украина]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = Украина
 |Мамандықтары         = [[әнші]], [[сазгер]]
 |Дауыс түрі           = [[тенор]]
 |Аспаптары            = [[вокал]]
 |Жанрлары             = поп, еуродэнс
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}}
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Марапаттар, сыйлықтар ==
*Украинаның еңбек сіңірген әртісі (1998);
*I-дәрежелі Константин Остроцкий князі ордені (2000);
*Украинаның халық әртісі (2002);
*III-дәрежелі казак даңқы ордені (2003);
*Алтын диск (Мюнхен, 2003);
*Рождества ордені (2004);
*II-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2005);
*I-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2006);
*III-дәрежелі Құрмет ордені (2009).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>rvegia4b2bm7ytnm35y9k396geutl4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602619</id>
      <parentid>3602617</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Мағыпар</username>
        <id>100137</id>
      </contributor>
      <comment>сурет қою</comment>
      <origin>3602619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12046" sha1="t7r63nparyz3y6zbdx2cgi81841gmyx" xml:space="preserve">{{Музыкант
 |Есімі                = Степан Петрович Гига
 |Шынайы есімі         = {{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}
 |Сурет                = Гіга Степан Петрович.jpg
 |Сурет ені            = 
 |Сурет тақырыбы       = 
 |Фон                  = 
 |Туған кездегі есімі  = 
 |Толық аты            = 
 |Туған күні           = 16.11.1959
 |Туған жері           = {{туғанжері|Билки|Билкиде}}, [[Закарпатье облысы]]
 |Қайтыс болған күні   = 12.12.2025
 |Қайтыс болған жері   = {{қайтысболғанжері|Львов|Львовте}}, [[Украина]]
 |Белсенділік жылдары  = 
 |Мемлекет             = Украина
 |Мамандықтары         = [[әнші]], [[сазгер]]
 |Дауыс түрі           = [[тенор]]
 |Аспаптары            = [[вокал]]
 |Жанрлары             = поп, еуродэнс
 |Лақап аттары         = 
 |Ұжымдары             = 
 |Қызметтес болған     = 
 |Лейблдері            = 
 |Марапаттары          = {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} {{Украинаның халық әртісі}}
 |Сайты                = 
 |Commons              = 
}}

'''Степан Петрович Гига''' ({{lang-uk|Степан Петрович Гіга}}; [[16 қараша]] [[1959]], Билки, [[Закарпатье облысы]] – [[12 желтоқсан]] [[2025]], [[Львов]], [[Украина]]) —  
көрнекті украин эстрада әншісі (тенор), сазгер, Украинаның халық әртісі (2002), XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы украин эстрадасының ең ықпалды өкілдерінің бірі.

== Балалық және жастық шағы ==
Степан Петрович Гига 1959 жылы 16 қарашада сол кезде Кеңес Одағының құрамындағы Украина Кеңестік Социалистік Республикасының құрамындағы Закарпатия облысының Иршава ауданындағы Бильки ауылында дүниеге келген.
Қоғамдық жазбаларда оның ата-анасының отбасы туралы ақпарат аз, дегенмен Гиганың украин, венгр және румын әсерлерімен сипатталатын көпұлтты Закарпатия аймағындағы өмірі оның қарапайым ауылдық жерлерде әртүрлі халық дәстүрлерімен ерте танысуына әсер еткен.

Қарапайым жұмысшы отбасында дүниеге келген ол мектепте оқып жүрген кезінде музыкаға қызығушылық танытты, онда ол музыкалық сауаттылықтың негізгі түсінігін алды. Жетінші сыныптан бастап ол жергілікті музыкалық дәстүрлермен терең айналысып, Зелени Карпаты (Жасыл Карпаттар) ансамбліне қосылды, енйін жетекшілік рөлді атқарды.
Оқуға түсудегі алғашқы қиындықтардан кейін Гига Ужгород музыка колледжінде оқуын жалғастырды, бағдарламаны стандартты төрт жылдық емес, 1980 жылдан 1983 жылға дейін үш жылдық жеделдетілген кезеңде аяқтады.

Гига Киев консерваториясында (қазіргі Украина Ұлттық музыка академиясы) жоғары білім алып, 1983 жылдан бастап вокалдық орындау мамандығы бойынша оқыды. Осы кезеңде ол консерваторияның опера студиясында Кеңес Одағының халық әртісі Дмитрий Гнатюктің жетекшілігімен солист ретінде шеберлігін шыңдады, оның тәлімгерлігі опералық техника мен экспрессивті тереңдікке баса назар аударды. Сонымен қатар, ол Чернигов филармониясындағы Стожар синтезатор ансамблімен бірге классикалық дайындықты танымал және ансамбльдік стильдермен үйлестіре отырып, өнер көрсетті. Бұл академиялық және орындаушылық жетістіктер оның композитор және вокалист ретінде кәсіби мансабына өтуінің негізін қалады.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://my.ua/persons/stepan-giga|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Кәсіби мансабы ==
Степан Гтга кәсіби музыкалық мансабын 1988 жылы Киев консерваториясының вокал бөлімін бітіргеннен кейін Закарпатия аймақтық филармониясында жеке орындаушы ретінде бастады. Бұл рөлде ол Константин Огневой мен Дмитрий Гнатюк сияқты профессорлардан классикалық және опералық стильдер бойынша алған біліміне сүйене отырып, бірқатар вокалдық шығармаларды орындады.

1989 жылы ХГига Beskyd джаз-рок тобын құрды, бұл оның ансамбльдік орындау және фьюжн жанрларына алғашқы қадамын жасады, джаз импровизациясын рок элементтерімен біріктірді. Топ 1991 жылы таратылғанға дейін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол топтың жетекшісі болды және қазіргі заманғы батыс стильдерімен қатар Закарпатия халықтық әсерін көрсететін композицияларға үлес қосты. Топ таратылғаннан кейін Гига назарын ән жазуға және аранжировка жасауға аударды, бұл оның поп-вокализмге көшуінің негізін қалады.

Гиганың дебюттік жеке альбомы «Друзи Мой» (Менің достарым) 1995 жылы шығарылды. Бұл шығарылым оның филармония мен топтың жылдар бойы өнер көрсеткеннен кейінгі алғашқы тәуелсіз жазбасы болды, онда өзінің мәтіні мен аранжировкасы бар тректері болды. Кейінгі алғашқы жұмыстарына ALEX шығарған 1997 жылғы «Koroleva» (Королева) кассеталық альбомы кірді, ол оның поп стилін романтикалық балладалар мен көңілді композициялардың стерео жазбаларымен одан әрі дамытты.

2000 жылдардың басы Гиганың танымалдылығын арттырды, әсіресе 2001 жылғы Natalie Street (Вулица Натали) альбомымен, ол 2002 жылға қарай миллион дана сатылды. Бұл коммерциялық жетістік Гиганы тәуелсіз Украинада 2003 жылы Мюнхенде халықаралық альбом сатылымы үшін берілген Алтын дискіге ие болған алғашқы әртіс етті. Ол сатылымдағы табысы үшін үш Алтын дискі сыйлығын алды.
2004 жылы шыққан «Rozy dlya tebya» (Сіз үшін раушандар) альбомы шықты. 2005 жылдың 17 қарашасында Ивано-Франковскіде «Natalie Street» және «Rozy dlya tebya» әндерінің нұсқалары бар алғашқы қос DVD-сінің тұсаукесерімен аяқталды.

2022 жылы Krať 50 Zolotykh Hіtіv сияқты жинақтарды және 2024 жылы украин фолк-поп тақырыптарына бағытталған &quot;Tsey Son&quot; сияқты синглдерді шығарды. Шығармашылық жұмысымен қатар, Гига Ужгород мәдениет және өнер академиясында (AKiM) профессор ретінде білім беруге айтарлықтай үлес қосты, онда ол вокалдан сабақ берді және студенттерге кәсіби даму бойынша тәлімгерлік етті.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://24smi.org/celebrity/417129-stepan-giga.html?ysclid=mozg5262db656102821|title=Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.rbc.ua/ukr/entertainment/stepan-giga-pomer-zhittya-i-smert-narodnogo-1765200758.html|title=Умер Степан Гига: все о жизни и смерти народного артиста Украины|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt;

== Өлімі ==
Әншінің жағдайы 19 қарашада күрт нашарлап, ауруханаға жатқызылды. Оның жоспарланған барлық концерттері кейінге қалдырылды. Бірінші операциядан кейін әртістің ауыр асқынулары пайда болды, нәтижесінде екінші операция жасалып, аяғы ампутацияланды.

Дәрігерлер ампутация жасауға мәжбүр болғанын, себебі стресс науқастың қандағы қантының күрт көтеріліп, төменгі аяқ-қолында қан айналымының күрделі проблемаларына әкеп соққанын хабарлады. Гига соңғы бірнеше күн бойы комада болды. Ол 12 желтоқсанда Львовтағы бірінші аумақтық медициналық бірлестіктің жансақтау бөлімінде 66 жасында қайтыс болды.&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.thevoicemag.ru/stars/news/13-12-2025/umer-v-reanimacii-posle-amputacii-nogi-pevec-stepan-giga/|title=Умер в реанимации певец Степан Гига|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-05-10|lang=}}&lt;/ref&gt; 

== Марапаттар, сыйлықтар ==
*Украинаның еңбек сіңірген әртісі (1998);
*I-дәрежелі Константин Остроцкий князі ордені (2000);
*Украинаның халық әртісі (2002);
*III-дәрежелі казак даңқы ордені (2003);
*Алтын диск (Мюнхен, 2003);
*Рождества ордені (2004);
*II-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2005);
*I-дәрежелі Әулие Андрей ордені (2006);
*III-дәрежелі Құрмет ордені (2009).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Украина әншілері]]</text>
      <sha1>t7r63nparyz3y6zbdx2cgi81841gmyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:ＩＱ２orz</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781068</id>
    <revision>
      <id>3602476</id>
      <timestamp>2026-05-10T07:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="209" sha1="e8bf43nll6duixeg9sqv5zcoccvqk8s" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=ＩＱ２orz}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 12:45, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>e8bf43nll6duixeg9sqv5zcoccvqk8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Жануар вирустары</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781069</id>
    <revision>
      <id>3602488</id>
      <timestamp>2026-05-10T07:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Иесі бойынша вирустар]] [[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]]</comment>
      <origin>3602488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129" sha1="n0ih8c97wdpfzuch9wk70khlypsf393" xml:space="preserve">[[Санат:Иесі бойынша вирустар]]
[[Санат:Жануарлардың вирустық аурулары]]</text>
      <sha1>n0ih8c97wdpfzuch9wk70khlypsf393</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Иесі бойынша вирустар</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781070</id>
    <revision>
      <id>3602489</id>
      <timestamp>2026-05-10T08:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>1nter pares</username>
        <id>146705</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат:Вирустар]] [[Санат:Түрлер бойынша санаттар]]</comment>
      <origin>3602489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="tkdi36zvytqhwtj22hbj686187mb4v6" xml:space="preserve">[[Санат:Вирустар]]
[[Санат:Түрлер бойынша санаттар]]</text>
      <sha1>tkdi36zvytqhwtj22hbj686187mb4v6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Shokurov</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781071</id>
    <revision>
      <id>3602499</id>
      <timestamp>2026-05-10T08:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="302" sha1="7f07bf5ni0c6j73ad1j6yhvdkg59ih1" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Shokurov}}

-- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:21, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>7f07bf5ni0c6j73ad1j6yhvdkg59ih1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майгүл Хафизқызы Матаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781072</id>
    <revision>
      <id>3602502</id>
      <timestamp>2026-05-10T08:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Ғалым  |Есімі               = Майгүл Хафизқызы Матаева  |Шынайы есімі        =   |Суреті              =     |Сурет ені           =   |Сурет тақырыбы      =   |Туған күні          = 01.05.1959       |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Бесқарағай ауданы|Бесқарағай ауданында}}, [[Беген]] ауыл...</comment>
      <origin>3602502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4973" sha1="n7gz8b1rywnqp0hfdxrx8yjkngbvjxs" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Майгүл Хафизқызы Матаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.05.1959     
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Бесқарағай ауданы|Бесқарағай ауданында}}, [[Беген]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Заң
 |Жұмыс орны          = [[Alikhan Bokeikhan University]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Заң ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор    
 |Альма-матер         = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты; Орта Азия университеті; [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] докторантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2009);
* {{Ерен еңбегі үшін медалі}} (2025).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Майгүл Хафизқызы Матаева''' — заң ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор.  

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 1 мамырда қазіргі [[Абай облысы]], [[Бесқарағай ауданы]], [[Беген]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1988 жыл|1988]]), Орта Азия университетін ([[2001 жыл|2001]]), [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нің докторантурасын ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.&lt;br&gt;
1980-[[1981 жыл|81]] жылдары Семей ет және сүт өнеркәсібі технология институтында, 1981-[[1982 жыл|82]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, 1982-[[1984 жыл|84]] жылдары қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]нде стажер, 1988-[[2002 жыл|2002]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында, Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2002-[[2011 жыл|2011]] жылдары Семей қаласындағы Қазақ қаржы экономикалық институтында (қазіргі Қазақ қаржы-экономика академиясы) кафедра меңгерушісі, проректоры қызметтерін атқарды. 2011 жылдан осы академияның ректоры болды.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта &quot;Alikhan Bokeikhan University&quot; (Семей қ.) БМ проректоры.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;XX ғасырдағы Қазақстан және Орталық Азия елдерінің тарихы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы, мемлекет және құқық тарихы мен теориясы саласы.&lt;br&gt;
80-нен астам ғылыми еңбектің авторы.

== Марапаттары ==
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot; (2025).[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-nagradtau-turaly-2971856 ҚР мемлекеттік наградаларымен наградтау туралы.]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>n7gz8b1rywnqp0hfdxrx8yjkngbvjxs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602503</id>
      <parentid>3602502</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:34:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3602503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4984" sha1="q763rbqo1enqenyi7nam4qjdji4juv0" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Майгүл Хафизқызы Матаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.05.1959     
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Бесқарағай ауданы|Бесқарағай ауданында}}, [[Беген]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Заң
 |Жұмыс орны          = [[Alikhan Bokeikhan University]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Заң ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор    
 |Альма-матер         = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты; Орта Азия университеті; [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] докторантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2009);
* [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2025).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Майгүл Хафизқызы Матаева''' — заң ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор.  

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 1 мамырда қазіргі [[Абай облысы]], [[Бесқарағай ауданы]], [[Беген]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1988 жыл|1988]]), Орта Азия университетін ([[2001 жыл|2001]]), [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нің докторантурасын ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.&lt;br&gt;
1980-[[1981 жыл|81]] жылдары Семей ет және сүт өнеркәсібі технология институтында, 1981-[[1982 жыл|82]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, 1982-[[1984 жыл|84]] жылдары қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]нде стажер, 1988-[[2002 жыл|2002]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында, Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2002-[[2011 жыл|2011]] жылдары Семей қаласындағы Қазақ қаржы экономикалық институтында (қазіргі Қазақ қаржы-экономика академиясы) кафедра меңгерушісі, проректоры қызметтерін атқарды. 2011 жылдан осы академияның ректоры болды.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта &quot;Alikhan Bokeikhan University&quot; (Семей қ.) БМ проректоры.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;XX ғасырдағы Қазақстан және Орталық Азия елдерінің тарихы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы, мемлекет және құқық тарихы мен теориясы саласы.&lt;br&gt;
80-нен астам ғылыми еңбектің авторы.

== Марапаттары ==
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot; (2025).&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-nagradtau-turaly-2971856 ҚР мемлекеттік наградаларымен наградтау туралы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]</text>
      <sha1>q763rbqo1enqenyi7nam4qjdji4juv0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602504</id>
      <parentid>3602503</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері|Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5089" sha1="5n51173wbcvqpb5k28rbjfej8nssvlc" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Майгүл Хафизқызы Матаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.05.1959     
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Бесқарағай ауданы|Бесқарағай ауданында}}, [[Беген]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Заң
 |Жұмыс орны          = [[Alikhan Bokeikhan University]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Заң ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор    
 |Альма-матер         = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты; Орта Азия университеті; [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] докторантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2009);
* [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2025).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Майгүл Хафизқызы Матаева''' — заң ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор.  

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 1 мамырда қазіргі [[Абай облысы]], [[Бесқарағай ауданы]], [[Беген]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1988 жыл|1988]]), Орта Азия университетін ([[2001 жыл|2001]]), [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нің докторантурасын ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.&lt;br&gt;
1980-[[1981 жыл|81]] жылдары Семей ет және сүт өнеркәсібі технология институтында, 1981-[[1982 жыл|82]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, 1982-[[1984 жыл|84]] жылдары қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]нде стажер, 1988-[[2002 жыл|2002]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында, Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2002-[[2011 жыл|2011]] жылдары Семей қаласындағы Қазақ қаржы экономикалық институтында (қазіргі Қазақ қаржы-экономика академиясы) кафедра меңгерушісі, проректоры қызметтерін атқарды. 2011 жылдан осы академияның ректоры болды.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта &quot;Alikhan Bokeikhan University&quot; (Семей қ.) БМ проректоры.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;XX ғасырдағы Қазақстан және Орталық Азия елдерінің тарихы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы, мемлекет және құқық тарихы мен теориясы саласы.&lt;br&gt;
80-нен астам ғылыми еңбектің авторы.

== Марапаттары ==
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot; (2025).&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-nagradtau-turaly-2971856 ҚР мемлекеттік наградаларымен наградтау туралы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>5n51173wbcvqpb5k28rbjfej8nssvlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602506</id>
      <parentid>3602504</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T08:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Салиха</username>
        <id>17167</id>
      </contributor>
      <origin>3602506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5093" sha1="10jtlsp1n4eyocmp7a7q7rkdm4ktwa1" xml:space="preserve">{{Ғалым
 |Есімі               = Майгүл Хафизқызы Матаева
 |Шынайы есімі        = 
 |Суреті              =   
 |Сурет ені           = 
 |Сурет тақырыбы      = 
 |Туған күні          = 01.05.1959     
 |Туған жері          = қазіргі [[Абай облысы]], {{туғанжері|Бесқарағай ауданы|Бесқарағай ауданында}}, [[Беген]] ауылы. 
 |Қайтыс болған күні  =  
 |Қайтыс болған жері  = 
 |Азаматтығы          = {{KAZ}}
 |Ғылыми аясы         = Заң
 |Жұмыс орны          = [[Alikhan Bokeikhan University]]
 |Ғылыми дәрежесі     = Заң ғылымының докторы 
 |Ғылыми атағы        = доктор, профессор    
 |Альма-матер         = Семей мемлекеттік педагогикалық институты (қазіргі [[Шәкәрім университеті]]); Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институты; Орта Азия университеті; [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] докторантурасы.
 |Ғылыми жетекші      = 
 |Атақты шәкірттері   = 
 |Несімен белгілі     = 
 |Марапаттары         = 
* {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2009);
* [[Ерен еңбегі үшін медалі]] (2025).
 |Қолтаңба ені        = 
 |Сайты               = 
}}
'''Майгүл Хафизқызы Матаева''' — заң ғылымының докторы ([[2007 жыл|2007]]), профессор.  

== Өмірбаяны, еңбек жолы ==
[[1959 жыл|1959]] жылы 1 мамырда қазіргі [[Абай облысы]], [[Бесқарағай ауданы]], [[Беген]] ауылында туған.&lt;br&gt;

Семей мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1980 жыл|1980]], қазіргі [[Шәкәрім университеті]]), Мәскеу мемлекеттік педагогикалық институтын ([[1988 жыл|1988]]), Орта Азия университетін ([[2001 жыл|2001]]), [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]]нің докторантурасын ([[2005 жыл|2005]]) бітірген.&lt;br&gt;
1980-[[1981 жыл|81]] жылдары Семей ет және сүт өнеркәсібі технология институтында, 1981-[[1982 жыл|82]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы, 1982-[[1984 жыл|84]] жылдары қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті]]нде стажер, 1988-[[2002 жыл|2002]] жылдары Семей мемлекеттік педагогикалық институтында, Семей мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, 2002-[[2011 жыл|2011]] жылдары Семей қаласындағы Қазақ қаржы экономикалық институтында (қазіргі Қазақ қаржы-экономика академиясы) кафедра меңгерушісі, проректоры қызметтерін атқарды. 2011 жылдан осы академияның ректоры болды.&lt;br&gt;
Қазіргі уақытта &quot;[[Alikhan Bokeikhan University]]&quot; (Семей қ.) БМ проректоры.

== Ғылыми бағыты, еңбектері ==
&quot;XX ғасырдағы Қазақстан және Орталық Азия елдерінің тарихы&quot; тақырыбында докторлық диссертация қорғаған.&lt;br&gt;
Негізгі ғылыми бағыты – Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы, мемлекет және құқық тарихы мен теориясы саласы.&lt;br&gt;
80-нен астам ғылыми еңбектің авторы.

== Марапаттары ==
* [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2009);&lt;ref&gt;Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.&lt;/ref&gt;
* &quot;[[Ерен еңбегі үшін медалі]]&quot; (2025).&lt;ref&gt;[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-memlekettik-nagradalarymen-nagradtau-turaly-2971856 ҚР мемлекеттік наградаларымен наградтау туралы.]&lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]
[[Санат:Заң ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]]</text>
      <sha1>10jtlsp1n4eyocmp7a7q7rkdm4ktwa1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Alexandrov98</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781073</id>
    <revision>
      <id>3602509</id>
      <timestamp>2026-05-10T08:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="442" sha1="89hzc1mcr8zh2vq921ugj4lahzy33g7" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Alexandrov98}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 13:43, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>89hzc1mcr8zh2vq921ugj4lahzy33g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:PEROTTO Franck</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781074</id>
    <revision>
      <id>3602540</id>
      <timestamp>2026-05-10T09:13:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="211" sha1="so0o3b0y48hwewz1jll9l4dfkg2wx5q" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=PEROTTO Franck}}

-- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 14:13, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>so0o3b0y48hwewz1jll9l4dfkg2wx5q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781075</id>
    <redirect title="КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі" />
    <revision>
      <id>3602569</id>
      <timestamp>2026-05-10T10:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Орел Карл [[КСРО Қарулы Күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі]] бетін [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі]] бетіне жылжытты</comment>
      <origin>3602569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102" sha1="de34aocbmcgu0x8fh6jbalp3jocn3it" xml:space="preserve">#АЙДАУ [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі]]</text>
      <sha1>de34aocbmcgu0x8fh6jbalp3jocn3it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл мерейтойлық медалі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>781076</id>
    <revision>
      <id>3602582</id>
      <timestamp>2026-05-10T10:58:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: {{Жүлде   | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі   | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]   | сурет атауы              =    | фон түсі                 =    | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30...</comment>
      <origin>3602582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2270" sha1="es4thftd2c0u2zagxwnqz991cdkc0vw" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}</text>
      <sha1>es4thftd2c0u2zagxwnqz991cdkc0vw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602583</id>
      <parentid>3602582</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T10:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>«[[Санат:КСРО медалдары|КСРО медалдары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен)</comment>
      <origin>3602583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2314" sha1="6t9kpf52i5xzwfnzh826m9tgnb833va" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>6t9kpf52i5xzwfnzh826m9tgnb833va</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602587</id>
      <parentid>3602583</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:06:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3602587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3884" sha1="szpumvjrbbvsu1rfn7c0oieyoplc7ul" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі 1948 жылдың 23 ақпанында [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚМ]] қатарында болған барлық генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

«Кеңес Армиясы мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал басқа КСРО медальдары болған жағдайда «Жұмысшылар мен шаруалардың Қызыл Армиясына 20 жыл» мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 3 710 920 адам «Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштеріне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

Марапаттау рәсімдерінің соңғысы 2021 жылдың 31 тамызында Санкт-Петербургте өтті.

== Медалдің сипаттамасы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>szpumvjrbbvsu1rfn7c0oieyoplc7ul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602589</id>
      <parentid>3602587</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3602589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3965" sha1="37xyri4wpxjex49usp8rce0rbpvqr22" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі 1948 жылдың 23 ақпанында [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚМ]] қатарында болған барлық генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

«Кеңес Армиясы мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал басқа КСРО медальдары болған жағдайда [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 3 710 920 адам «Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштеріне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

Марапаттау рәсімдерінің соңғысы 2021 жылдың 31 тамызында Санкт-Петербургте өтті.

== Медалдің сипаттамасы ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>37xyri4wpxjex49usp8rce0rbpvqr22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602595</id>
      <parentid>3602589</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медалдің сипаттамасы */</comment>
      <origin>3602595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5649" sha1="pni9j9n9vc3ao6kr4hvymb0tl550qpl" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі 1948 жылдың 23 ақпанында [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚМ]] қатарында болған барлық генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

«Кеңес Армиясы мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал басқа КСРО медальдары болған жағдайда [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 3 710 920 адам «Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштеріне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

Марапаттау рәсімдерінің соңғысы 2021 жылдың 31 тамызында Санкт-Петербургте өтті.

== Медалдің сипаттамасы ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінге ие.

Медалдың бет жағында — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталиннің]] кеудесіне дейінгі бейінді бейнесі суреттелген. Медалдың төменгі жағында — «XXX» деген бедерлі жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында - айнала бойлай: «ОТЫЗ ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА» ({{lang-ru|«В ОЗНАМЕНОВАНИЕ ТРИДЦАТОЙ ГОДОВЩИНЫ»}}), ортасында: «КЕҢЕС ӘСКЕРІ МЕН ӘСКЕР-ТЕҢІЗ ФЛОТЫ» ({{lang-ru|«СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ФЛОТА»}}) деген жазу және «1918-1948» деген жылдар жазылған.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын сұр түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 8 мм кең қызыл жолақ, таспаның шеттерінде ені 2 мм жіңішке қызыл жолақтар бар.

== Суреттемесі ==

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>pni9j9n9vc3ao6kr4hvymb0tl550qpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602596</id>
      <parentid>3602595</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суреттемесі */</comment>
      <origin>3602596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5916" sha1="6egp8i1af5gc44hua9bjoce3hx9xbcb" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі 1948 жылдың 23 ақпанында [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚМ]] қатарында болған барлық генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

«Кеңес Армиясы мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал басқа КСРО медальдары болған жағдайда [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 3 710 920 адам «Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштеріне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

Марапаттау рәсімдерінің соңғысы 2021 жылдың 31 тамызында Санкт-Петербургте өтті.

== Медалдің сипаттамасы ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінге ие.

Медалдың бет жағында — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталиннің]] кеудесіне дейінгі бейінді бейнесі суреттелген. Медалдың төменгі жағында — «XXX» деген бедерлі жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында - айнала бойлай: «ОТЫЗ ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА» ({{lang-ru|«В ОЗНАМЕНОВАНИЕ ТРИДЦАТОЙ ГОДОВЩИНЫ»}}), ортасында: «КЕҢЕС ӘСКЕРІ МЕН ӘСКЕР-ТЕҢІЗ ФЛОТЫ» ({{lang-ru|«СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ФЛОТА»}}) деген жазу және «1918-1948» деген жылдар жазылған.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын сұр түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 8 мм кең қызыл жолақ, таспаның шеттерінде ені 2 мм жіңішке қызыл жолақтар бар.

== Суреттемесі ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Сурет:USSR'S medal of 30th anniversary of army and navy-revers.png|Медалдің артқы жағы
Сурет:Нагороджений ювілейною медаллю.jpg|Медалдің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>6egp8i1af5gc44hua9bjoce3hx9xbcb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602597</id>
      <parentid>3602596</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Суреттемесі */</comment>
      <origin>3602597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6836" sha1="nk46cuyvb56cnay3z8rkzhysuuvvdd6" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі 1948 жылдың 23 ақпанында [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚМ]] қатарында болған барлық генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

«Кеңес Армиясы мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал басқа КСРО медальдары болған жағдайда [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 3 710 920 адам «Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштеріне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

Марапаттау рәсімдерінің соңғысы 2021 жылдың 31 тамызында Санкт-Петербургте өтті.

== Медалдің сипаттамасы ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінге ие.

Медалдың бет жағында — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталиннің]] кеудесіне дейінгі бейінді бейнесі суреттелген. Медалдың төменгі жағында — «XXX» деген бедерлі жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында - айнала бойлай: «ОТЫЗ ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА» ({{lang-ru|«В ОЗНАМЕНОВАНИЕ ТРИДЦАТОЙ ГОДОВЩИНЫ»}}), ортасында: «КЕҢЕС ӘСКЕРІ МЕН ӘСКЕР-ТЕҢІЗ ФЛОТЫ» ({{lang-ru|«СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ФЛОТА»}}) деген жазу және «1918-1948» деген жылдар жазылған.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын сұр түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 8 мм кең қызыл жолақ, таспаның шеттерінде ені 2 мм жіңішке қызыл жолақтар бар.

== Суреттемесі ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Сурет:USSR'S medal of 30th anniversary of army and navy-revers.png|Медалдің артқы жағы
Сурет:Нагороджений ювілейною медаллю.jpg|Медалдің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы= Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= СПб|баспасы= Печатный двор|жыл= 1997|томы= |беттері= 194—195|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-7062-0111-0|тиражы= }}
* {{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= |беттері= 94|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>nk46cuyvb56cnay3z8rkzhysuuvvdd6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3602600</id>
      <parentid>3602597</parentid>
      <timestamp>2026-05-10T11:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Орел Карл</username>
        <id>81620</id>
      </contributor>
      <comment>/* Медал жайлы ереже */</comment>
      <origin>3602600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7284" sha1="e7xw962b3enhtjjj7ihjfz3sszc9y7k" xml:space="preserve">{{Жүлде
  | атауы                    = «Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі
  | суреті                   = [[Сурет:SU Medal 30 Years of the Soviet Army and Navy ribbon.svg|left|100px]] [[Сурет:30YSAF.jpg|right|150px]]
  | сурет атауы              = 
  | фон түсі                 = 
  | шынайы атауы             = {{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}
  | мемлекет                 = {{USSR}} 
  | түрі                     = 
  | үшін марапатталады       = 
  | жағдайы                  = берілмейді
  | негіздеуші               = 
  | негізделді               = [[22 ақпан]] [[1948 жыл]]
  | алғашқы иегері           = 
  | соңғы иегері             = 
  | барынша ұсынылған        = шамамен 3 710 920
  | жоғары марапаты          = [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл» мерейтойлық медалі]]
  | төменгі марапаты         = [[КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл мерейтойлық медалі|«КСРО Қарулы күштеріне 40 жыл» мерейтойлық медалі]]
  | сайты                    = 
  | Commons                  = Jubilee Medal &quot;30 Years of the Soviet Army and Navy&quot;
}}
'''«Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл» мерейтойлық медалі''' ({{lang-ru|Юбилейная медаль «30 лет Советской Армии и Флота»}}) — Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығын атап өту үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1948 жылғы 22 ақпандағы Жарлығымен белгіленді. Медалдың бейнесін — суретші Н. И. Москалов жасаған.

== Медал жайлы ереже ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі 1948 жылдың 23 ақпанында [[КСРО Қарулы Күштері|КСРО Қарулы Күштерінің]], [[КСРО ішкі істер министрлігі|ІІМ]] және [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|МҚМ]] қатарында болған барлық генералдарға, адмиралдарға, офицерлерге, старшиналарға, сержанттарға, сарбаздарға және матростарға беріледі.

«Кеңес Армиясы мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі кеуденің сол жағына тағады, ал басқа КСРО медальдары болған жағдайда [[Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл мерейтойлық медалі|«Жұмысшы-Шаруа Қызыл Әскеріне ХХ жыл»]] мерейтойлық медалінен кейін орналастырылады.

1995 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша шамамен 3 710 920 адам «Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштеріне 30 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды.

Марапаттау рәсімдерінің соңғысы 2021 жылдың 31 тамызында Санкт-Петербургте өтті&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://округморской-адм.рф/|title=Спустя 73 года награда нашла Героя|publisher=Муниципальный округ МОРСКОЙ. Официальный сайт внутригородского муниципального образования города федерального значения Санкт-Петербурга|date=2021-08-31|accessdate=2026-05-10}}&lt;/ref&gt;.

== Медалдің сипаттамасы ==
«Кеңес Әскері мен Әскери-теңіз күштерінің 30 жылдығы» мерейтойлық медалі жезден жасалып, диаметрі 32 мм шеңбер пішінге ие.

Медалдың бет жағында — [[Владимир Ильич Ленин|В. И. Ленин]] мен [[Иосиф Виссарионович Сталин|И. В. Сталиннің]] кеудесіне дейінгі бейінді бейнесі суреттелген. Медалдың төменгі жағында — «XXX» деген бедерлі жазу жазылған.

Медалдың артқы жағында - айнала бойлай: «ОТЫЗ ЖЫЛДЫҚ МЕРЕЙТОЙЫНА» ({{lang-ru|«В ОЗНАМЕНОВАНИЕ ТРИДЦАТОЙ ГОДОВЩИНЫ»}}), ортасында: «КЕҢЕС ӘСКЕРІ МЕН ӘСКЕР-ТЕҢІЗ ФЛОТЫ» ({{lang-ru|«СОВЕТСКОЙ АРМИИ И ФЛОТА»}}) деген жазу және «1918-1948» деген жылдар жазылған.

Медалдың шеттері ернеумен жиектелген. Медалдағы барлық бейнелер мен жазулар шығыңқы келеді.

Медаль құлақша мен шығыршық арқылы ені 24 мм болатын сұр түсті жібек қатқыл таспамен тысталған бесбұрышты тағанға біріктіріледі. Таспаның ортасында ені 8 мм кең қызыл жолақ, таспаның шеттерінде ені 2 мм жіңішке қызыл жолақтар бар.

== Суреттемесі ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Сурет:USSR'S medal of 30th anniversary of army and navy-revers.png|Медалдің артқы жағы
Сурет:Нагороджений ювілейною медаллю.jpg|Медалдің куәлігі
&lt;/gallery&gt;

== Әдебиет ==
* {{кітап|авторы= Володин А. Н., Мерлай Н. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= СПб|баспасы= Печатный двор|жыл= 1997|томы= |беттері= 194—195|барлық беті= |сериясы= |isbn= 5-7062-0111-0|тиражы= }}
* {{кітап|авторы= Колесников Г. А., Рожков А. М.|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Ордена и медали СССР|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Минск|баспасы= Народная асвета|жыл= 1986|томы= |беттері= 94|барлық беті= |сериясы= |isbn= |тиражы= }}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:КСРО медалдары]]</text>
      <sha1>e7xw962b3enhtjjj7ihjfz3sszc9y7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Санат:Наукен ауданы елді мекендері</title>
    <ns>14</ns>
    <id>781077</id>
    <revision>
      <id>3602607</id>
      <timestamp>2026-05-10T11:38:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MuratbekErkebulan</username>
        <id>162992</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: [[Санат: Жалалабат облысы елді мекендері]]</comment>
      <origin>3602607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="qzz3kzpokkruujddbl7gapdwwvb8kj3" xml:space="preserve">[[Санат: Жалалабат облысы елді мекендері]]</text>
      <sha1>qzz3kzpokkruujddbl7gapdwwvb8kj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы талқылауы:Xx TommY xX</title>
    <ns>3</ns>
    <id>781078</id>
    <revision>
      <id>3602620</id>
      <timestamp>2026-05-10T11:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>New user message</username>
        <id>61167</id>
      </contributor>
      <comment>[[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу.</comment>
      <origin>3602620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="441" sha1="oo9bj6ygvue9xcpjfbf0o4nzsb54h3t" xml:space="preserve">{{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Xx TommY xX}}

-- &lt;font color=&quot;#009900&quot;&gt;[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia;&quot;&gt;&lt;i&gt;Мұхамеджан А.А.&lt;/i&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/font&gt; [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|&lt;span style=&quot;font-size:90%&quot;&gt;&lt;font color=&quot;#0000FF&quot;&gt;(талқылауы)&lt;/font&gt;&lt;/span&gt;]] 16:57, 2026 ж. мамырдың 10 (+05)</text>
      <sha1>oo9bj6ygvue9xcpjfbf0o4nzsb54h3t</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>